JON GEREDIAGA

Dama

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Jon Gerediaga

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2021eko apirila

Edizio hau: 2021eko apirila

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      Poz handiz aurkezten diogu irakurleari Jon Gerediaga idazlearen Dama antzezlana. GANBILA bilduman antzeztu gabeko testu originalek ere badute lekurik, eta esku artean dugun lan hau bada horren adibide on bat.

      Jon Gerediaga aspaldiko ezaguna du antzerki ikusleak eta, are, literatur irakurleak. 90eko hamarkadan hasita euskal teatro berri baten aitzindari izandako Antzerkiola Imaginarioa konpainiako kide izan zen, idazle gisa. Gerediagaren eskutik heldu zitzaizkigun, talde laneko idazketaren babesean txertatua bazen ere, 8 Olivetti poetiko, Yuri Sam. Otoitza, Mundopolski edo Au revoir, triunfadoreak! bezalako testu ezagunak, guztiak Artezblaik argitaratuak. Haien ostean idatzi izan du besterik, Antzerkiolaren ibilbidearen nolabaiteko epilogoa izan zen Babiloniako loreak, kasu, edo gerora Huts Teatroaren eskutik oholtzaratutako Etxekoak, argitaragabeak biak.

      Azken urteetan poesiari loturik ezagutu dugu, gehienbat, bere bidea. Poeta gisa plazaratu dituen lanek kritika oso onak eduki izan dituzte, eta bere lekua egin dute generoaren euskarazko koordenatuetan, lehen aleetako forma aniztasuna gero eta gehiago naturarekiko harreman sakon batekin lotuz, Igor Estankonak aipatu izan duen bezala, “hitz gutxi batzuekin osotasuna deskribatzeko gaitasun berezko” batekin. Aipatzekoa da ibilbide poetiko horren lehenengo harria, Fitola balba, karpuki tui, nolabaiteko bisagra izan zela bi ibilbideen artean: liburu hura habitatzen duen ahotsa oso teatrala da, eromenaren eta egiari loturiko edertasun gordinaren artean dabil zabuka, erreferentzia teatralez josita dator, eta Antzerkiola Imaginarioaren poetikaren parte izan ziren aireez. Are gehiago, Antzerkiolak berak liburuan oinarritutako irakurketa dramatizatua ekoiztu zuen, eta baita mugitu ere, plaza ugaritan. Kurioski, orduko bisagrari tolestura berria eskaintzen dio, gaurko egunetik, esku artean dugun Dama honek. Egileak poesiaren zentzuaz, edertasunaz, idazketaz beraz egiten du gogoeta antzezlan honetan. Poesiari loturiko kezkarik sakonenak teatroak ezinbestekoak dituen ezaugarriekin uztartuta eskaintzen dizkigu Gerediagak, dramaturgiagintza sakontasunez ezagutzen duenaren arteaz: umorea, absurdoa, parodia, bufoitasuna, edertasuna eta egiarik ilunenaren bilaketa amaigabea. Hari guztiek bat egingo dute Dama antzezlanean, Edith Södergran poeta istorioaren motor bilakatuta, haren poemen itzulpenak corpus nagusian txertatuta, antzezlan hau estilistikoki poesia eta antzerki-poetikaren arteko lurralde bizi batera eramanez.

      Gustura hartuko genuke Dama oholtzara eramango den berria baina, bien artean, poesia eta teatrorik bizienaren arteko lan honek paperezko oholtza honetan zabalduko ditu pertsonaien ahotsak.

Damarekin solasean:
hitzaurrea edo hitzostea?

IÑIGO MARTINEZ PEÑA

Artelana aurretik doa

      Artelan bati buruz hitz egitea arriskutsua izaten da beti. Azalpen eta interpretazioen bidez haren esanahia harrapatzerik badago? Komentaristen iruzkinek artelanaren mezu ezkutua agerian uzterik badute? Sarritan egin izan dira horrelako saiakerak, modu askotara gainera: artelana artistaren biografiaren edo psikologiaren bidez azalduz, garaian garaiko mugimendu kultural edo artistikoetara murriztuz, edo artea klase sozialaren bidez argituz. Hortaz, artelanaren azalpen psikologikoak, soziologikoak edo historiko-politikoak lehenetsi izan dira. Baina kausa-efektuaren logikak ez du artean oso ondo funtzionatzen, sormen artistikoaren emaitza aurreikustea ezinezkoa baita. Horrelako azterketak, beraz (eta zorionez), porrotera kondenaturik daude: ez dute obra bere osotasunean harrapatuko. Testuingurua(k) argitzea, dena den, aberasgarria eta oso interesgarria izan daiteke, baina horrekin nahikoa dela deritzozue? Gehiegi edo gutxiegi esango dugu beti, neurrian asmatzea ezinezkoa da. Hizkuntza kontua? Artelanaren ezinezko itzulpena? Artelan bakoitzak bere errealitate propioa sortzen du. Horregatik, Lacanen hitzak gogoratuz, artelana beti aurretik doala esango nuke, azalpenek ez dutelako sekula agortzen. Finean, artelanaren esanahia artelanean bertan dago, ez da kanpoan bilatu behar, artearen meta-hizkuntza “bio-psiko-sozio-historiko” edo dena delako batean.

      Hala ere, antzokira joaten garenetan, atsegina da ikuskizunari buruz bueltaka aritzea, sentitu eta pentsatu duguna partekatzea. Zinematik irten ondoren, filma komentatzea gauza ederra da; liburu bat irakurri eta gero, burutazio edo galdera batzuk bota ohi ditugu; margolan baten aurreko zirrarei hitzak jartzen saiatzen gara. Artelanak bizirik jarraitzen du jaso duen pertsona bakoitzarengan eta gugan utzitako aztarnak araka ditzakegu.

      Beraz, Damak nigan utzitako aztarnak partekatuko ditut hemen. Izugarri disfrutatu dut irakurketa barre eta negarren artean; hunkigarria da. Irakurle edo ikusle bakoitzak, noski, bere hausnarketak idatziko lituzke eta gustura entzungo nituzke ahots horiek guztiak antzerkia amaitu ondoren. Horregatik, hitzaurrea baino, agian hitzostea izan beharko luke honek. Artelanak eraman egiten gaitu, haren atzetik goaz gu. Dama da gure maistra, gida gaitzala berak.

Damaren ahotsak eta beste pertsonaien ahotsak

      Antzezlanaren hasieran Damaren hitzetan Edith Södergran poeta finlandiarraren  oihartzuna entzun daitekeela ohar egiten zaigu. Haren ahotan agertzen dira testuan zehar Jon Gerediagak itzulitako poemak. XIX. mendean jaio zen eta XX. mende hasiera bizi izan zuen: bere biografoen arabera, garai historiko gogorra egokitu zitzaion. Edozein garairi aplika dakiokeen esaldia? Haren poemek, historiatik haratago, bizitzari, naturari eta maitasunari abesten diote. Bere garaian poeta miretsia bezain baztertua izan zen, erotzat hartua, bere idazkera libreagatik kritikatua: poesiak egitura zehatz bat jarraitu behar al zuen? Egun, erromesaldian, urtero hurbiltzen dira bere hilerrira hainbat jarraitzaile, Errusiako Raivolara. Azken poemak Existitzen ez den aberrian izenburupean bildu zituzten. Natura bera al da existitzen ez den guztion herria? Naturak ez omen dauka aberririk eta, agian, historiari natura kontrajarri ahal zaio. Horregatik, Damaren ahotsak naturaren kantua harrapatu nahi duela iruditu zait, naturaren ahots ororen batura: “Ni naiz sugarra, ur sakona, paradisu berrietarako sarrera…”, idealizatu gabeko naturaren osotasun dionisiakoa, bere gauza on eta txar guztiekin (korapilorik gabe ona eta txarra zer den epaitzea ezinezkoa bada ere). Batak bestea behar du? Zerua eta lurra. “Tximeleta zuriak” hegan eta basurdeak “lokatzetan”. Gizakiak tximeleta eta basurde gara, zerutarrak eta lurtarrak, poetikoak eta prosaikoak, onenerako eta txarrenerako gai. Damaren metafisika zentauroen metafisikarekin lotu dut eta Zentauro-hankak Jon Gerediagaren liburuko hainbat poema izan ditut gogoan, osotasun erdibituan.

            [...] Zeruari begira isiltzen da naizen piztia hankamotza

            bere gabezia lurtarra zurearekin elkartuz

            bikoteka doazen kaio horiek bezala

            ni bezala janari bila haiek ere

            eguzkirantz

            ilargirantz

            auskalo norantz

            janari bila bake bila [...]

            hitzen eguna eta gaua elkartzen dira halakoetan

            kaosa izendatuz eta deseginez

            aldi berean munstro guztiak konbokatuz eta txikituz [...]

      Baina Damaren hitzak enigmatikoak dira. Poema asko begiak itxita errezitatzen ditu eta pitonisa igarle baten mezu ezkutuak direla dirudite; beste errealitate edo beste dimentsio batetik etorritako hitzak. Horrela al da? Edo ameslari bakarti baten jolasaren aurrean gaude? Hitzen, doinuen, esanahien erabilera ludiko-poetikoa ote da berea? Mozkorraldi existentziala? Bizitza eta poesia maite ditu Damak. Eta, berea, edozein herritako edozein tabernatan idazten dagoen poetaren istorioa izan daiteke. Taberna bazter batean, anisa edaten, idazten. Zoritxarrez, susmopean jar dezake horrek: zertan ari da? Ez al du beste lanik egiten? “Aurkitu duzu lanen bat edo poesiarekin jarraitzen duzu?”. Ika-mikak, existentziaren “errentagarritasuna” erakusteko presioak, justifikatu beharrak. Zentzu horretan, agian, edozein artistak ikus dezake bere burua Damaren ispiluan islatuta. Artea zer den sekula ez dago argi eta artista gisa norbere burua izendatzea ez da gauza erraza. Krisi existentzialera kondenaturik al dago artista, poeta, idazlea, dantzaria...? Bere bizimodua justifikatzeko kontzeptuen eta argudioen bilaketa nekagarrian aritu behar du?

      Galderak galdera, Damaren hitzetatik askotariko ahotsak irudika ditzakegu: naturaren kantu ahistorikoa, orakuluaren mezu ezkutua, ameslari bakartia, artista anonimoa. Batera zein bestera izan, hitz ederrak dira bereak, iradokitzaileak, hunkigarriak.

      Badirudi, tamalez, besteon aurrean bizimodu poetikoa justifikatu behar duela, “inori kalterik egiten ez badio ere”. Justifikazioaren beharra, dena den, besteona dela ematen du, ez Damarena. Zer proiektatzen du, orduan, Damak besteengan? Antzezlaneko beste pertsonaiak, Dama ez bezala, haien burua justifikatzeko ahaleginetan ari dira. Eta norbere bizimodua justifikatu beharra ez da lan psikologiko makala. Astuna da konparaketaren lehia. Nor da funtzionalagoa, eredugarriagoa? Rafael Sanchez Ferlosioren hitzak gogora ekarriz: “Démonos por imposibles los unos a los otros como buenos hermanos”. Finean, konparaezinak gara. Eta Dama kritikatzen badute euren bizimodua justifikatzeko? Bernarrek langile ona dela erakutsi nahi du, Fiskalak bere aberria eta bere familia ereduak zuzenak direla frogatu nahi digu, Anak bere desirak eta sexu-grinak justifikatu nahi ditu… Norentzat dira justifikazio horiek? Nor da norberaren epaile? Ezinezko bikaintasunaren konparaketan murgilduta daude. Nola justifikatu lotsarik gabe gizon zuria izatea mundu honetan? Justifikazioaren tiranian, ebaluazio ereduak eta laukiak sortzen ditugu. Nor geratuko da laukitik kanpo eta nor sartuko da lauki barruan? Badirudi justifikazioak eta sailkapenak eskutik helduta doazela.

Sailkagarria eta sailkaezina;
balioduna eta baliogabekoa

      Antzezlanak agerian jartzen du sailkatu beharraren mania, normaltasunaren tirania. Sailkapenak edonon agertzen dira eta Gerediagak umorearen bidez zulatzen ditu, bizigarriago bihurtuz. Umorea eta amorea ditugu sendagarri.

      Dama, adibidez, modu askotara sailkatu nahi dute. Hortxe daude, besteak beste, kazetarien galdera tematiak: “Nola definitzen duzu zure burua?”, “Zeintzuk izan dira zure eraginak?”. Bere poesia sailkatzeko eta ordenatzeko ere sinekdokeak, oximoronak edo kataforak topatu behar dituzte. Aldi berean, diagnostikoen sailkapenen zerrenda psikiatrikoaren mahai gainean dago: “Trastorno límite de la personalidad”, “loca con gatos”, “ardi galdua”; eta portaera bakoitzari farmako bat dagokio (Zyprexa, Haloperidola). Bizitzaren jariotasunean, tempus fugit, denbora ondo sailkatzea eskatuko diote Damari psikiatrikoan: “Zer egun da gaur?”, “Zer hilabete, zer urte?”. Modu berean, pentsamenduak egoki sailkatu behar ditu: moja bere pentsamendu lizunen bila arituko da eta sailkapen sexual zuzenen artean egongo dira fiskalaren kezkak (“bi emakumeren arteko jokaera lizuna”, “perbertsioa”, “eskandalu publikoa”). Familia eta kultura eredugarriaren sailkapena buruan dauka fiskalak: herri jator, langile eta zintzoa gara, kontxo! Eta sailkapenera ez bazara makurtzen, zigorren sailkapena dator: “paliatiboa”, “prebentiboa”, “eredugarria”. Kontua da, den-dena ondo kokatzea, dagokion kutxan, tokatzen zaion fitxategian.

      Sailkaezinak, beraz, ez al dauka baliorik? Poesia sailkapenetik haratago dago, hizkuntza tolestu, luzatu edo korapilatu egiten baitu. Hizkuntzarekin hizkuntzatik kanpo salto egiteko saiakera omen da poesia. Hizkuntza poetikoa ez da sailkapenera lerratzen. Gramatikatik kanpo ote dago? Roland Barthesek esaten zuen gramatika faxismoa zela; eta poesiak askatasuna behar du. Egun, balioaren ikuspegi neurgarria erabat inposatuko balute, noski, poesiak ez luke ezertarako balioko. Baina baliodunaren eta baliogabekoaren arteko bereizketa zurruna zabalduko bagenu, askeagoa eta anitzagoa egingo bagenu, hori beste kontu bat litzateke. Ekonomiatik balioen eredu konkretuegi eta sinpleegi bat inposatu digute: berehalako emaitza neurgarriak eskatzen dizkigute. Erabilgarritasunaren zentzua, aldiz, anitza izan daiteke: gauzak modu askotara dira erabilgarri. Horregatik da garrantzitsua balio duenaren edo balio ez duenaren eztabaida ez sinplifikatzea, merkatuaren eta errentagarritasunaren topikoetan ez jaustea. Badira kalkulaezinak diren balioak ere.

      Poesiaren moduan, adiskidetasunaren balioa ere ez da kuantifikagarria. Taberna batean bizitzaren eta poesiaren inguruan mintzo ginen aspaldi Jon eta biok. Sasoi hartan, filosofiako klaseetan Daniel Defoeren liburu klasikoa lantzen ari ginen: Robinson Crusoe. Eleberriko protagonistak hondoratutako ontzitik ezinbesteko objektuak erreskatatu behar ditu, galdutako irla batean biziraun ahal izateko. Horien artean, idazluma eta libreta uste baino lagungarriagoak egingo zaizkio. Kontakizunak idazteak, amesteak, fikzioa sortzeak hauspotu zuten bere aurrera egiteko gogoa. Solasean gustura aritu ginen horren harira eta, hurrengo egunean, poema bat oparitu zidan. Poema hori urteetan gorde izan dut eta balio handikoa izan da niretzat. Horrekin amaitu nahiko nuke eta, ondoren, Damari hitza eman.

            Tabernako leihotik goibel

            begiratzen diot elurrari

            epifania isila bezala agertu da

            bat-batean zarataren hirian

            orduan kolera eta nazka

            baretuz doaz astiro-astiro

            Maite eta Kattalin lo daude

            jendearen marmarraren babespean

            Marik kalean elur-malutak

            harrapatzen ditu mingainarekin

            eta lagun handi batek esaten dit, bai

            pospoloak edo kanabera bat

            oso erabilgarriak izan litezke baina

            poesia, amets eder bat,

            behar-beharrezkoak dira

            bizirik irauteko, ezinbestekoak

            eta elurra ari du isil eta leun

            eta ni erabat ados nago

            gaur zeruarekin.

Dama

      Ekintzak herrixka bateko tabernan hasiko dira. Hala ere, bai taberna bera eta bai pertsonaiak askotan aldatuko dira, metamorfosi txiki etengabeetan, tankera berdintsuko beste leku eta pertsonaiak iradokiz.

      DAMAk esaten dituen hitz ia guzti-guztiak Edith Södergran (1892-1923) poetaren olerki edo olerki zatiak dira, egileak euskaratuak.

      Hala ere, Dama antzezlana fikzio hutsa da, eta Edith Södergran poetaren, edo munduko beste edozein poetaren biografiarekin izan ditzakeen parekotasunak kasualitate hutsa dira.

Egileak testu hau idazteko Eusko Jaurlaritzaren laguntza jaso zuen, antzerki testuen sormenerako arloan.

Pertsonaiak

DAMA

ANA (LUZIA PSIKIATRA / EPAILEA / EPAIMAHAIKO PRESIDENTEA / MOJA / KAZETARIA 1)

BERNAR (PAZIENTE PSIKIATRIKOA 1/ FISKALA / EPAIMAHAIKO BOKALA 2 / KAZETARIA 2)

JON (PAZIENTE PSIKIATRIKOA 2 / IDAZKARIA / EPAIMAHAIKO BOKALA 1 / KAZETARIA 3)

      OHARRA: egilearen arabera, garrantzitsua da pertsonaia guztiak lau aktoreren artean banatzea. DAMAren pertsonaia aktore bakar batek egin beharko luke, eta beste hiru aktoreek dagozkien pertsonaia guztiak egin beharko lituzkete. Hau da, pertsonaia askok aurpegi berbera izan behar dute, eta leku guztiak ere antzekoak dira, eldarnio handi batean bezala.

1. ATALA: ARIMA BAT AURKITU ZENUEN

1. ekintza: Hitzaurrea, Dama

(Soilik eszenatokiaren erdialdea dago argiztatuta. DAMA han dago, aulki batean eserita. Publikoari begira hitz egiten du, begiak itxita, ametsetan balego bezala. Ilunpean taberna baten elementuak antzematen dira: mahaiak, aulkiak, barra bat. Barran, DAMAri begira, emakume bat: ANA.)

DAMA:

        Bakarrik nago laku ertzeko haitzen artean,

        izei zaharrekin adiskidetzan bizi naiz,

        eta gurbeondo gazte guztiekin elkar ulertze sekretuan.

        Bakar-bakarrik etzanda nago, eta esperoan,

        ez dut inor pasatzen ikusi.

        Lore handi batzuk niri begira daude haien zurtoin garaietatik,

        aihenbelar mikatzak besoetatik gora ari zaizkit igotzen,

        izen bakar bat daukat guztiarentzat, eta Maitasuna da.

(Bukatzerakoan, DAMAk begiak zabaltzen ditu. Publikoari begira geratzen da. ANAren txaloak entzuten dira, bi, hiru txalo.)

ANA: Artista! Poeta!

(Iluna.)

2. ekintza: Ahizpa

(DAMAk jarraitzen du aulki berean eserita. Eszenatoki guztia argiztatzerakoan taberna osoa ikusten da: barra bat, bi mahai, aulki batzuk, botilak, edontziak… eta abar.

Barraren bestaldean ANA dabil lanean, tabernako zerbitzaria.)

ANA: Ezin dut imajinatu. Esku handi horiek, bularra, oinak. Beldurra ere ematen dute. Gauza handikote eta iletsu hori nire gainean. Uf! Ez dakit nazka apur bat ere ez ote didan ematen… (DAMAk keinu bat egiten dio ANAri. ANAk anis kopa bat zerbitzatzen dio DAMAri) …baina gauza da gero ezin dudala burutik kendu. Tabernan sartzen da eta begiak haren ipurdira eskapatzen zaizkit. Eta ahots hori, ahots hori barruetaraino sartzen zait, ezin dut barrutik atera. Basurdea dirudi, kurrinka. (Barreak)

DAMA: Orain arte inoiz ez du begirada suhar batek engainatu.

ANA: Bai, begirada, egia da, ai! Begiak, begiratzeko modu hori. Lotsagabea, zikina, nazka ematen du, basapiztia dirudi. Gose da, gose. Berehala ikusten zaio. Zikin hori. Nazkante hori. Kikildu egiten naiz. Urtu. Basurde hori. Baina aldi berean… ez dakit. Badu zerbait, ezta? Ba al du zerbait, ala ez du ezer ere? Zuk zer uste duzu?

DAMA: Har ezazu gizonaren bihotza zure eskarmenturik gabeko atzamarren artean.

ANA: Bai, ezta? Hori egin beharko dut, ezta? Baina ez da hain erraza jakitea on egingo didan, edo kalte. (Lizun, barrezka) Gaizki. Oso, oso gaizki.

DAMA: Gaizki ez.

        Basoaren alaba distiratsuak bere ezkontza ospatu zuenean

        ez zen lurrean zorigaitzik izan.

ANA: Bueno, bueno, ezkontza dio besteak… ez gaitezen hain dramatiko jarri. Izan daiteke anis trago bat ematea bezalaxe, besterik ez. Ezpainak gozatu apur bat, eta alde egin. Basapiztia gosetuta utzi, ulertzen?

DAMA (jostari, mozkortzen hasia):

        Basoaren alaba irrikaz libre dago,

        ilehoria da eta amets guztiak baretzen ditu,

        zurbila da eta desira guztiak pizten ditu.

ANA: Horixe nahi nuke izan, basoaren alaba, desira guztiak pizten dituena… eta jan dezatela neure eskutik basapiztiek.

DAMA (ameslari, begiak itxita, mozkorrik):

        Basoaren alaba distiratsuak bere ezkontza ospatu zuenean,

        zein pozik zeuden muinoetako izeiak,

        zein harro zeuden gailur zorrotzetako pinuak!...

ANA: Bai, hori ere polita da. (Lizun, barrezka) Pinuak tente. Pinuak beti tente, harro eta tinko!

(Barre egiten dute biek. DAMAk edatekoa hitzik gabe eskatzen jarraitzen du, ANAk edontzia betetzen dio.)

DAMA: …Zein kontent zeuden magal eguzkitsuko ipuruak,

        eta lore txiki guztiek korola zuriak zituzten…

        Eta handik ingurutik egin zuten hegan tximeleta zuriek etengabe!

ANA: Bueno, bueno. Lasai, poeta. Tximeletak zuk dituzu buruan. Gauzak lurrean normalagoak dira, gure neurrikoak. Lokatza dute, ulertzen? Zikinagoak dira. Zoritxarrez… eta zorionez. (Barre egiten du, lizun, jostari) Lokatza, lokatza!

(DAMAk beste anis bat eskatzen dio. ANAk bete egiten dio edontzia.)

        Beste bat ez dizut emango, hortzak eroriko zaizkizu azkenean. Eta oso guapa zaude zeure hortz guztiekin. Zuk ere baduzu gorputz bat. Zaindu beharrekoa. Eta buru bat, lurrari ondo lotu beharrekoa. Dena ez da poesia izango, eta arimaren zama, eta loreen lurrina, eta tximeleta zuriak. Ulertzen? Gorputza ere bai. Gorputza eta lokatza. Zuk ez duzu lokatzik ala?

DAMA: Behinola ezerengan sinisten ez zuen gizon bat izan nuen maite.

ANA: Eta non dago orain? Ez dizu ja lokatzik ematen?

DAMA: Egun hotz batez etorri zen, begiak hutsik zituelarik,

        egun latz batez joan zen, bekokian ahanztura zeramalarik.

        Nire semea bizi ez bada, orduan gizon harena da.

ANA: Nik ere ezagutu ditut halakoak. Nik ere ikasi dut. Ez dezatela nigandik gehiago espero. Behin edo birritan egin, probatu, ondo pasa, eta kito. Ez naiz maiteminduko, benetan… Azken aldia da. (Barre) Ez dakit. Nik ere hartuko dut trago bat. (Edontzia altxatzen du, topa egiteko) Topa, maistra!

DAMA: Topa, neure ahizpa ederra!

ANA: Nola esan duzu lehen? Pinua harro, pinua tente, tente! (Biek egiten dute barre) Guztiz ados, maistra! Lokatza!

3. ekintza: Bi gizon

(Bi gizon sartzen dira tabernan. Bata indartsua, bizarduna, zakarra, begirada sexuala du, irrikatsua —BERNAR—. Begirada lizun eta suharrez begiratzen die neskei, ANAri bereziki. Bestea isilagoa, otzanagoa itxuraz —JON—. Ozen hitz egiten du BERNARrek. Neskek euren hizketaldia eteten dute. ANA barran sartzen da. DAMAk mahaian eserita segitzen du, bakarrik. Gizonen hizketaldia nagusitzen da.)

BERNAR: Arratsalde on, neskak! Eme usaina dago hemen! Emearen azala, Juanon! Emearen azala! Ana, guapa! Zer daukazu niretzat?

ANA: Zuk eskatu, eta ikusiko dugu daukadan edo ez.

BERNAR: Garagardo beltz bat, beste bat normala… eta musu bat.

ANA: Lehenengoari bai, bigarrenari ere bai, eta hirugarrenari ez. (Irribarre erdiz) Ez duzu merezi, zikin horrek.

BERNAR: Zikinagoa ere izan naiteke nahi baduzu…

ANA: Basurde! (Bi garagardoak zerbitzatzen ditu, irribarre erdiz)

BERNAR (gaia aldatuz, JONi begira): Begira, Juanon, bi aukera ditugu: kablea behar bezala eraman, eta orduan horma zulatu beharko dugu, edo bestela lurretik eraman kablea eta gero kableak alfonbraz estali.

JON: Ez, horma hori ezin dugu zulatu.

BERNAR: Kableak alfonbraz estali orduan.

JON: Hori ere ezin dugu egin. Lardaskeria da. Eta ilegala gainera.

BERNAR: Ilegala nik Anari egingo niokeena da, e, Ana? Hori ez da ilegala, hori praktikoa da. Bestela horma zulatu behar dugu, ez dago beste aukerarik.

JON: Horma ezin da zulatu, Bernar. Horma hori zulatzen badugu akabo, gauzak ondo egiteko modu asko daude. Nik ikusiak ditut hiru halako kableak ezer zulatu beharrik gabe.

BERNAR: Bueno, ez gara orain hasiko gure curriculumak ateratzen. Nik ere badakit gauzak oso ondo egiten, eta gauzak nahiko ondo egiten ere badakit. Eta kasu honetan nahiko ondo egitearekin konformatzen naiz. Bikaintasuna ez dugu behar, gero lau xentimo puta kobratzeko.

JON: Hori ere egia da. Lau xentimo ez, gutxiago: bakoitzak bi, zuk bi eta nik beste bi. Eta hori, fakturarik gabe. Fakturarekin gutxiago.

BERNAR: Horixe ba. Alfonbratu, eta listo.

JON: Alfonbratu, ados.

BERNAR: Eta hurrengoan esan dezatela aurretik zer nahi duten eta zenbat ordaintzeko prest dauden. Garbi joka dezatela. Gu garbi jokatzen ari gara. Entzun, Ana? Guk garbi jokatzen dugu.

ANA: Zuk garbi? Kostatzen zait imajinatzea.

BERNAR: Imajinatzea librea da, Ana. Zuk nahi baduzu gauza zikinak imajinatu, niri ondo iruditzen zait. Ni ere prest naukazu.

ANA: Ez zara nekatzen, e, Bernar? (DAMAri) Ikusten, maistra? Esandakoa. Gizon hau gosetuta dago. Ez diote etxean jaten ematen.

BERNAR: Nik ere gauza asko imajinatzen ditut. Garbiak, eta zikinak. Baina zurekin batez ere garbiak, Ana. Intentzio onekoak. E, Juanon? Baietz? Intentzio onekoak, garbiak.

JON: Nahiko garbiak, bai, baina horretan ere bikaintasunera heldu gabe.

BERNAR: Horixe, gauza praktiko bat. Eraginkorra, lehiakorra eta nahiko garbia. Garbitasunaren txapeldunak izateko beharrik gabe.

JON: Erdiko bide aristoteliko bat, sexu-grinaren eta lizunkeriaren artekoa. Nahiko orekatua, baina alarderik gabe. (Barreak)

BERNAR: Ulertzen, Ana? Erdiko bide bat, aristotelikoa. Beste guztian txapelduna naiz. Erdiko bidetik urrun. Txa-pel-du-na.

ANA (DAMAri): Entzun duzu? Hemen txapeldun bat daukagu, eta gu konturatu gabe. Zuk zer uste duzu, emango diogu sari nagusia?

BERNAR: Emadazu sari nagusia, Anita, benga. Zin degizut, nirekin oso ondo pasako duzu.

ANA: Neure ahizpak esaten duena. Zer diozu, poeta, emango diot sari nagusia, eta urrezko kopa bat?

DAMA: Eraman ezazu gizonaren sugarra arrastaka zure begietako gela izoztura!

BERNAR: Entzun duzu? Eraman nazazu arrastaka zure gelara!

ANA: Ziur gaude? Arrastaka eramango dut basurde hau?

DAMA: Maitasunaz ziur zaude, zeruetako erreinuaz bezainbeste.

        eta zuk zure desiraren belo mehea emango diozu, distantzia urdinez tindatzen duena…

BERNAR: Hara bestea. Zer dio orain poetak? (DAMAri, ironiaz) Goizetik edaten hasi gara, e, artista?

ANA: Utziozu bakean edaten. Zuk ez dakizu poeta bat zer den ere.

BERNAR: Poeta ni naiz. Eta artista. Eta Juanon ere bai. E, Juanon? Gure lana bakarrik artista batek egin dezake guk bezain ondo.

JON: Ez dakit gurea artea den, Bernar. Artea beste gauza bat da. Baina gu ez gara makalak.

BERNAR: Gu ez gara makalak, ez alferrak, ez bizkarroiak. Gu gara artista benetakoak, langileak eta artistak. Berrogeita lau urte ditut, eta hogeita zortzi urte kotizatuta. Artistak. Multidiziplinarrak gainera. Gu bai artistak, egunez eta gauez, artistak, e, Anita? Artistak!

ANA: Zuk dohain asko dituzu, dena egiten duzu ondo.

BERNAR: Eta gauza batzuk beste batzuk baino hobeto gainera.

ANA: Dantzan ere bai?

BERNAR: Dantzan ere bai. E, Juanon? Dantzan ere bai.

JON: Dantzan ere bai. Multidiziplinarra, bikaintasunera heldu gabe horretan ere.

BERNAR: Ixo, kabroia. Juanon geratuko da zure artistarekin hitz egiten, gozo-gozo, e, Juanon? Jon ere artista da, e, Jon? Esaiozu poesia bat damari, ea gustatzen zaion. Zuk atera beste erronda bat, Anita, eta eraman nazazu zure gelara arrastaka.

(ANAk edontzi guztiak betetzen ditu berriz. Musika pizten du; gozoa, astiro dantza egiteko modukoa. Argiak ere lausotzen dira, ANA barratik atera eta BERNARrekin dantzan hasten da, astiro-astiro, geroz eta lizunago.

DAMA eta JON zeharka elkarri begira geratzen dira tabernan, bakoitza bere edontzitik edanez. BERNAR eta ANA bigarren planoan geratzen dira dantzan. Musika geroz eta urrunago entzuten da. DAMAk segitzen du edaten, mozkorrik behar du honezkero.)

JON: Orduan zu poeta zara. Edith, poeta.

DAMA: Berak esaten duena egia da,

        mundua desegitea ere izan daiteke,

        nire ahizpak ez du inoiz gezurrik esaten.

JON: Nik ondo hartzen ditut artea eta artistak. Errespetuz. Munduak poetak ere behar ditu.

(DAMA altxatu eta JONengana hurbiltzen da, irribarretsu, jostari.)

DAMA: Neurea da mundua.

        Edonondik noalarik

        arrosak botatzen dizkiet denei.

JON: Zuk karga handia daramazu. Banatu behar duzu pisu hori.

(Geroz eta hurbilago, lizun, baina zeharo mozkorrik.)

DAMA: Zer dira niretzat mina, miseria?

        Nik kantatu egiten dut.

        Horrela altxatzen da minaren ereserki handia bular zoriontsu batetik.

(DAMAk musu ematen dio JONi, eta gero bultza egiten dio bortizki, gainetik kentzeko.

Eseri, beste trago bat hartu, eta isilik geratzen da publikoari begira, zurrun, begirada galdurik.

Musika amaitu da. BERNARrek eta ANAk dantzatzeari utzi diote.)

BERNAR: Anita eta biok etxera goaz, arrastaka. Eta pozik.

ANA (DAMAri): Basurde batek harrapatu nau.

(BERNARrek kurrinka egiten du. ANAk barre egiten du, jostari.)

BERNAR: Zer, Juanon? Zuek ze plan duzue? Gu bagoaz.

ANA (DAMAri): Ez dakit ez ote naizen damutuko.

DAMA (erabat mozkorrik, ia totelka): Astuna izango da, eta zoragarria, eta gogorra, eta banaezina.

(DAMAk mahai gainean etzaten du burua, besoen artean. Zeharo horditurik dago, ia konortea galduta, erdi lo.)

BERNAR: Kasurik ez, Jon. Horrek ez dauka fundamenturik. Artista da. Ganorabakoa. (DAMAri, oihuka) Poeta! Igo ezazu brageta!

ANA: Koitadua!

(BERNAR eta ANA badoaz.

JONek manta bat jartzen dio DAMAri.)

ANA: Gaixoa.

(DAMA mahaian eserita dago, manta baten azpian lo.

JON bere aldamenean geratzen da.

Iluna.)

2. ATALA: SUKAR-AMETSA

4. ekintza: Ameslaria

(DAMA eta JON bakarrik daude, manta batean bilduta.

Zigarro bat edo zerbeza bat elkarrekin edaten edo erretzen ari dira.)

JON: Gehiago ezin da eskatu. Dena daukagu.

DAMA: Entzun nahi al duzu zerbait?

JON: Zerbait ez, poema bat. Bakarra.

DAMA: Eguna freskatzen ari da ilunabarrean…

        Edan ezazu nire eskuaren beroa,

        nire eskuak udaberriaren odol berbera dauka.

        Har ezazu nire eskua, har ezazu nire beso zurbila,

        har ezazu neure sorbalda txikien desira…

JON: Oso polita da.

(JONek eskutik heltzen dio DAMAri, irrikaz. Berotuz doa.

JONek musu ematen dio DAMAri, gehiago nahi du.

DAMAk musua eteten du, eta bularrean paratzen du JONen burua, konpainia apur bat baino ez du nahi. Poemarekin segitzen du.)

DAMA: Entzun, ez dut amaitu:

        …Harrigarria litzateke sentitzea

        gau bakar batez, halako gau bakar batez

        zure buruaren pisua neure bularraren kontra.

(JON berriz saiatzen da musua luzatzen. DAMAk atzera paratzen du JONen burua bere bularrean.)

JON: Ondo zaude?

DAMA: Bai.

JON: Ni ere bai. Oso ondo nago. Zer falta da? Zu ondo zaude, ni ondo nago, biak gaude ondo, gazteak gara, hortz eta hagin guztiak ditugu, bakarrik gaude, gustura. Zer gehiago behar dugu?

DAMA: Honaino heltzen da, ez doa urrunago.

JON: Benetan? Edith, dena ez da poesia, prosa ere behar dugu bizidunok.

DAMA: Bai, lokatza, badakit. Sentitzen dut.

(JONek manta osoa uzten dio DAMAri, haserre ez, baina apur bat etsituta dago. Jaka janzten du, beste trago bat hartu, eta porroari beste zupada bat ematen dio. DAMAren aldamenean geratzen da, zurrun, publikoari begira.)

DAMA: Lore baten bila ari zinen

        eta fruitu bat aurkitu zenuen.

        Iturburu baten bila ari zinen

        eta itsaso bat aurkitu zenuen.

        Emakume baten bila ari zinen

        eta arima bat aurkitu zenuen.

        Desengainaturik zaude.

JON: Ez, ez nago desengainaturik, baina joan beharra daukat, presaka nabil. Poesia ez den beste guztia ere konpartitzeko prest zaudenean, abisatu.

5. ekintza: Zyprexa (I)

(Argia aldatzen da. DAMA eta JON (PAZIENTEA 1) psikiatraren itxarongelan daude. PAZIENTEA 2 (BERNAR) sartu, eta euren aldamenean jartzen da, zurrun.

DAMA itxarongelan eserita dago, zain, publikoari begira.)

DAMA (ahapeka,  marmarrean, obsesiboki): Gaua iristen denean

        eskaileran geratzen naiz eta entzuten dut,

        lorategian izar-multzo handiak ari dira sortzen

        eta ni ilunpean nago.

        Entzun. Izar berri bat erori da tintin-hots bat eginez!

        Ez irten oinutsik belarretara,

        lorategia ezpalez beterik daukat.

        (Azken bi bertsoak etengabe errepikatuz)

        Ez irten oinutsik belarretara,

        lorategia ezpalez beterik daukat…

(ANA sartzen da, baina oraingoan ez da ANA, DAMAren psikiatra baizik: LUZIA.)

LUZIA (moztuz): Sartu, Edith.

(Bostekoa ematen dio DAMAri.

DAMA eta LUZIA beste mahai batean esertzen dira, bata bestearen aurrean.)

LUZIA: Zelan zaude?

DAMA: Ondo. Nahiko ondo.

LUZIA: Dena ondo? Ez zaitu ezerk kezkatzen?

DAMA: Beti dago zeozer, baina orokorrean ondo.

LUZIA: Asko edaten edo erretzen ari zara?

DAMA: Gutxi. Apur bat. Zeozer. Baina orokorrean ondo.

(LUZIA azeleratuz doa. Geroz eta azkarrago hitz egiten du. DAMAri apenas uzten dio erantzuteko edo hitz egiteko tarterik. Tarteka, zigarro elektriko bat bapeatu, petakatxo batetik edan, eta pilula bat hartzen du. Bere energia goraka doa modu grotesko batean, ia estasira heldu arte.)

LUZIA: Ez gara orain hasiko esaten edatea txarra da, eta beste hau txarra da, eta beste hori txarragoa, eta adarraren sagarraren puntan, puntaren puntan. Suabe. Hori denok dakigu eta denok edaten dugu, eta erre, eta igual zeraren apur bat ere bai, zergatik ez. Ulertzen?

DAMA: Bai.

LUZIA: Eta beste substantziekin berdin. Ez dizut nik anfetamina, edo opiazeoak, edo kraka, edo MDMA, edo agian txino txiki bat noizean behin, edo dena delakoa… ez dizut nik debekatuko, suabe, ezin dut, eta hori ez da nire lana. Ulertzen?

DAMA: Bai, bai.

LUZIA: Tabakoa, adibidez. Tabakoa antsiolitiko ona dela ere denok dakigu. Den-dena txarra balitz jendea ez litzateke drogatuko, ulertzen? Jendeak badaki zer egiten duen. Jendea ez da inozoa. Suabe. Nik esan dezakedan gauza bakarra da horrek guztiak ondorio txarrak ere badituela. Ulertzen?

DAMA: Bai.

LUZIA: Eta ondorio oso txarrak ere izan ditzakeela. Eta pertsona batzuengan, zure kasuan, adibidez, are latzagoak, ulertzen, e? Ados? Nik esaten dizut, esan behar dizudalako. Gero erabakia zuk hartu behar duzu. Suabe-suabe. Ulertzen? Nik informazioa besterik ez dizut ematen. Ados?

DAMA: Bai, bai.

LUZIA: Bueno. Esandakoa hartzen ari zara? Zyprexa, Lorazepam. Hartzen duzu dena, egunero? Zer zen? Bat eta bat, gauez. Ezta? Bat eta bat. Gauero. Ezta? Ados?

DAMA: Eta goizez ere erdia eta bazkalostean beste erdia ilun sentitzen naizenean, edo barne-ikara hori sentitzen dudanean.

LUZIA: Bai, hori Lorazepama da. Lorazepama nahi beste har dezakezu. Beldurrik gabe. Baina Zyprexa momentuz bat, gauez, ezta? Ulertzen? Ados?

DAMA: Bai. Zyprexa bat.

LUZIA: Lorazepama behar duzun aldiro har dezakezu. Beste batzuek egunean hamar baino gehiago hartzen dituzte eta ez da ezer gertatzen. Suabe. Tolerantzia sortzen du azkenean, baina ondorio latzik ez du. Zure buruaz beste egin nahi baduzu ez da biderik egokiena. Gorputzak aguantatzen du. Ulertzen? Hartu nahi beste, ulertzen? E, ados? Ulertzen? Suabe-suabe.

DAMA: Bai. Ez daukat suizidatzeko asmorik. Nik bizitza maite dut.

LUZIA: Nik informazioa eman behar dizut. Lorazepama ondo dago. Sublinguala hartzen baduzu, mingainaren azpian desegiten uzten baduzu, hamar minututan efektua egiten du.

DAMA: Ados.

LUZIA (beste trago bat hartzen du, eta beste bapeo bat, eta beste pilula bat, in crescendo): Ondo egiten duzu lo? Lo egitea zuretzat oso inportantea da. Zazpi-zortzi ordu gutxienez. Hori okertzen bada tentuz ibili. Bestela hartu gauez Lorazepam gehiago. Horrek ez dizu txarrik egingo. Seko lo egin arte, Lorazepam, jo eta su. Apuntatuko dizut.

DAMA: Ados.

LUZIA (hankak mahai gainean paratzen ditu): Lanen bat aurkitu duzu ala poesiarekin jarraitzen duzu?

DAMA: Bueno… klase partikularrak…

LUZIA: Saiatu funtzionala izaten. Enplegu normal bat lortzen. Agian bikote egonkor bat, lorez lore ibili beharrean, edo bakarrik ibili beharrean. Funtzionala.

DAMA: Bai.

LUZIA: Irakurri dut aurrekoan eman zenidan poema. Oso polita, Edith. Nola zen?

DAMA: Zeren beldur naiz? Infinituaren parte naiz…

LUZIA: Ixo! Utzi niri…

        Zeren beldur naiz? Infinituaren parte naiz.

        Osotasunaren indar handiaren parte naiz.

        Mundu bakarti bat milioika munduren artean…

        Ez dakit zer, badakit nor, pum, pum, pum, eta abar, eta abar, eta beste hori, nola da?…

(Biek batera esaten dute, energia goian dauka LUZIAk.)

LUZIA ETA DAMA (batera): Bizitzearen garaipena, arnasa hartzearen garaipena, existitzearen garaipena, norberaren zainetatik doan denbora izoztua sentitzearen garaipena!

LUZIA (oihuka kasik): Dios! Subidoia! Hori da! Hori da, ostia! Suabe-suabe. Ze ona! Eta beste hori…

        Denbora eraldatzaile, denbora suntsitzaile, denbora sorgintzaile…

DAMA: …asmo berriekin ote zatoz, mila trikimailurekin niri eskaintzeko

        hazi txiki baten existentzia, suge kiribildu baten existentzia…

LUZIA (mahai gainean zutik, bere onetik aterata): Denbora hiltzailea, aparta zaitez nigandik!

DAMA: Izar guztiak itzaliko dira egunen batean,

        baina argi egiten dute, beti beldurrik gabe.

LUZIA (oihuka): Izar guztiak itzaliko dira egunen batean,

        baina argi egiten dute, beti beldurrik gabe!

        Ze ona, redios!!!!

(Supituan eseri eta serio jartzen da.)

        Dena den poesiak igual ez dio mundu guztiari onik egiten. Saiatu funtzionala izaten. Lan bat, soldata bat, ez dakit, ordena apur bat: fun-tzio-na-la, ulertzen?

DAMA: Bai, funtzionala. Funtzio bat daukana.

LUZIA: Horixe, funtzio bat gizartean, bizitzan. Ados? Suabe. Maiatzaren 4an etorri, hamabietan. Ondo datorkizu? Bale. Ez ahaztu Zyprexa hartzen. Eta lo egiten. Lorazepam, nahi beste.

DAMA: Ados. Eskerrik asko, Luzia.

(DAMA altxatzen da eta badoa.

Bostekoa ematen dio LUZIAri joan aurretik.)

LUZIA: Beti beldurrik gabe, jode! Suabe-suabe.

(LUZIAk segundo batzuk baliatzen ditu azkar-azkar zigarro elektronikoan bapeatzeko, eta pilularen bat hartzen du petaka bati trago luze bat emanez. Altxatu eta aulkietan eserita dauden beste biengana doa.)

LUZIA: Hurrengoa! Sartu, Escobar.

(PAZIENTEA 1 altxatzen da eta LUZIAri bostekoa ematen dio.)

LUZIA: Zelan zaude?

PAZIENTEA 1: Ondo. Nahiko ondo.

(Iluna.)

6. ekintza: Sukar-ametsa

(Tabernan. BERNAR barran dago. ANA bestaldean, lanean.)

BERNAR: Nik bost xentimo ere ez nituzke ordainduko. Ez du merezi.

ANA: Eta lizentzia lortuko banu?

BERNAR: Lizentziak ez dizu bezerorik ekarriko. Negozio bat eramateko beste zerbait ere behar da.

ANA: Zer behar da ba?

BERNAR: Dirua, lehenik eta behin. Inbertsio bat, fundamentuzkoa. Eta sinesgarritasuna.

ANA: Zer esan nahi duzu horrekin?

BERNAR: Jendeak sinetsi behar zaitu, zugan sinetsi behar du. Bankuak behintzat zugan sinetsi behar du, bestela ez dizu dirurik emango.

ANA: Eta zuk, sinesten duzu nigan?

BERNAR: Nik ez dizut dirurik emango.

ANA: Ez dut zure dirua nahi, filantropo.

(DAMA sartzen da. Besarkada ematen dio ANAri.)

ANA: Astelehena, Edith. Astelehena beti aldapan gora. Animo, goazen apurka-apurka.

(DAMAk ohiko keinua egiten dio ANAri, eta ohiko lekuan esertzen da. Isilik.)

BERNAR (DAMAri begira): Eta lana, noski. Lana. Dirua lortzeko lana behar da. Sinesgarria izatea, eta lana. (DAMA seinalatuz, erlojua begiratzen du) Poetak ez dauka lanik gaur ala?

(DAMAk ez du erantzuten. Koaderno bat, edo liburu bat zabaltzen du.)

ANA: Hori utzi bakean, nahikoa egiten du eta. Nik zer? Lan gutxi egiten dut nik ala?

BERNAR: Beste batzuek baino gehiago bai. Ez da zaila.

ANA: Igual beste batzuek ez dute behar.

BERNAR: A ez, e? Eta nola egiten da hori? Ea nik ere ikasten dudan.

ANA: Modu askotara. Gutxiago gastatuta, adibidez. Edo lana baino denbora-pasa hobea izaten. Edo errenta ona izaten. Edo dirua beste modu batera irabazten, bizkarra lanean apurtu gabe. Egia esan, nik ez dakit, eta ez dut jakin nahi, eta berdin zait.

BERNAR: Eta besteen kontura bizitzen. Bizkarroia izaten. Nik gastatzen dudana irabazten dut. Ez, eskerrik asko. Errenta ona izango banu ere nik lan egiten jarraituko nuke eskuak apurtu arte. Lan, lan eta lan, lehertu arte. Hori da gizalegea.

ANA: Lan mota asko daude, Bernar. Zuk eskuak eta hankak gehiago erabili behar dituzu, bururik ez daukazulako.

BERNAR: Eta burua daukanak zer egiten du, potrojorran aritu tabernaz taberna, sudurra liburu artean sartuta, ondo pasatzen?

ANA: Ikasi behar zenean ez al zenuen zuk ondo pasatu ala? Ikasle garaian ondoegi pasatu zuenak gero lan doblea egin behar. Burua daukanak burua erabiltzen du. Eta besteoi burua erabiltzen irakatsi. E, maistra? Baietz?

BERNAR: Horrek irakatsi behar dit niri burua erabiltzen? Txoriburu alfer horrek?

ANA: Bai, horrek. Zu bezain zakarra ez izateko, adibidez.

BERNAR: Artista fin bat, ala benetako gizona nahiago zenuke?

ANA: Nik neuk nahiko nuke dama bat izan, burua, eta bihotza, eta espiritua zaindu. Zuk ezin duzu, zuk ez daukazu espiriturik, basurde.

(JON sartzen da tabernan. DAMAk isilean edaten segitzen du.)

JON: Hasi gara? Goizetik hasi gara basurdekeriak egiten eta esaten?

BERNAR: Hemen bestea, goizean goizik tabernan: langile fin bat. Langilea eta fina, biak batera. Nola egiten duzu?

JON: Natural ateratzen zait.

BERNAR: Zuk lana bai, eta espiritua ere bai orduan.

JON: Horixe, lotsarik ez pasatzeko inon ere.

ANA (BERNARri): Lasai, zuk ez dakizu lotsa zer den. Lotsarik gabe bizi zara, lasai asko.

BERNAR: Zertaz lotsaturik ez daukadalako bizi naiz lasai.

ANA: Ez? Ziur al zaude?

BERNAR: Nik ez behintzat. Zuk, Jon? Ba al duzu zertaz lotsatu?

JON: Nik bai, gauza askotaz. Biziduna naiz. Gizakia. Eta zuria gainera. Nola ez naiz ba lotsatuko.

BERNAR: Ba nik ez daukat zertan lotsatu. Nik ez dut ezer egin. Ni lasai nago. Astean berrogeita hamar ordu baino gehiago lanean, eskuak eta bizkarra lehertuta hamar xentimoren truke, bizitza erdia baino gehiago kotizatuta, eta lotsatu? Zergatik lotsatu?! (Berotzen hasia) Bueno, faborez, falta zitzaiguna! Lotsatu daitezela errentistak, lapurrak, bizkarroiak, alferrak! Lotsatu daitezela artista ganorabako horiek guztiak! (DAMAri begira) E, artista?

ANA: Ez dio inori kalterik egiten behintzat, ez du inor iraintzen.

BERNAR: Niri bai egiten didate kalte. Bizkarroiak. Nik lan eta lan, leher eginda, eta artista eta errentista eta lapur horiek guztiak tabernan edaten? Aurpegira egiten didate barre ar-tis-ta hauek guztiek.

JON: Zu ere tabernan zaude.

BERNAR: Bai, baina atseden hartzen. Ondo irabazita daukat nik taberna. Lan nahikoa egin dut.

ANA: Igual tabernan ere lan egiten du berak.

BERNAR: Tabernan lan? Bueno, bueno, adarrik ez jo niri, e? Barre amari! Tabernan lanean ari den bakarra zu zara, eta gutxi. Tabernan lanean, falta zena. Burua txoriz betetzea, eta sudurra paper artean sartuta edukitzea, eta arratsalde erdia edaten ematea lan egitea al da orain? Noiztik da hori lana? Mesedez, mesedez, berotzen ari naiz. Atera beste karajillo bat. Eta ordain dezala hark. (DAMA seinalatuz) Bai jauna, ordain dezala artista langileak.

JON: Lasai, mezenas. Egin dezala bakoitzak ahal duena bizitza aurrera ateratzeko. Atera niri beste bat, eta kobratu niri dena, mesedez, Ana.

(ANAk beste erronda bat ateratzen du. DAMArengana hurbildu eta kopa betetzen dio.)

ANA (ahapeka): Hau nire kontura, maistra. Basurde horri kasurik ez, ez du ezer ulertzen.

DAMA: Eskerrik asko, Ana.

(Laztan bat egiten dio ANAri.)

ANA (DAMAri): Zer, ametsetan gaur ere?

DAMA: Bai, ametsetan.

        Geure mundu eguzkitsu osotik

        lorategiko banku bat baino ez dut desio,

        eguzkia hartzen ari den katu batekin…

        Hortxe egongo nintzateke eserita

        bular gainean gutun bat daukadala

        gutun bakar eta labur bat.

        Halakoa da neure ametsa.

BERNAR: Kaguensandios, artistak!

ANA: Ze polita! Kasurik ez basurdearen kurrinkei. Amets txikia da, erraza dirudi, lor daitekeen zerbait dirudi, horregatik gustatzen zait. Katua altzoan, banku bat, eguzkia. Zertarako gehiago? Posiblea da, hurbila. Eta oso polita, Edith.

DAMA: Eskerrik asko, ahizpa. Zuretzat neure ametsa.

(Paper tolestu bat luzatzen dio.)

ANA: Mila esker, poeta! Hau bai opari ederra!

BERNAR: Hori al da opari eder bat? Paper tolestu eta izerditu bat? Mesedez, Ana.

ANA: Zuk oparitu didazuna baino gehiago bada behintzat.

BERNAR: Atzo ohean ez zenuen gauza bera esaten. Orduan dena zen esker ona.

ANA: Bai, zu oso eskuzabala zara.

JON: Mezenas handia. Lorenzo Medici.

BERNAR: Mezenasa igual ez naiz izango, baina horrek (DAMAri begira) bere anisa egunero edateko nik egunero zergak ordaintzen ditut, hori seguru. Eta horren pentsioa ere bai. Ze horrek pentsio bat dauka, ez du lanik egiten. RSI, edo FMI, edo dena delakoa.

ANA: RGI.

BERNAR: Berdin zait izena zein den. Horren anisa, eta horren komuneko papera nik ordaintzen ditut. Eta gainera eskuzabala bera da, ni ez. Izorrai!!

JON: Gizartea mendi txango bat bezalakoa da, Bernar. Denbora azkenak markatzen du, ez lehenengoak.

BERNAR: Begira, Sokrates. Dama finez, filosofoez eta kapitain jeneralez nazkatuta nago. Indio gehiago eta kapitain gutxiago. (DAMAri, haserre, sarkasmo handiz) E, filosofa? Entzun duzu? E, poeta? Ulertu duzu? Artista? Artista de la pista? Ulertu duzu edo hobeto zaude burua paper artean sartuta? E, artista?!

ANA: Bernar! Nahikoa da! Utzi emakumea bakean. Ez dizu ezer egin. Lanean ari da eta ez du inor molestatzen.

BERNAR: Lan egitea beste gauza bat da, jode!

ANA: Lan zuk bakarrik egiten duzu ezta?

BERNAR: Armeria guztiko kableatua eta instalazio elektrikoa nork egin ditu ba? Nik, nik eta Jonek, ostia. Hori da lan egitea.

ANA: Armeria martxan jarri duzue, e? Ba zorionak, armeria bat ekarpen handia da gizartearentzat.

BERNAR (onetik aterata, oldarkor): Kontuz nirekin, e, Ana? Nirekin ez harrotu, e? Sarkasmoarekin kontuz, e! Kontuz!

(BERNARrek kolpe handi bat ematen du barran.

ANAk atzera egiten du. DAMAren aldamenean esertzen da. DAMAk besarkatzen du.)

BERNAR: Bai, hori. Orain emaiozue musu bat elkarri goiza borobiltzeko. Konpondu zuek zuen artean. Egizue artazi fabrika bat elkarrekin. Emakumeak bakarrik. Emakumeak eta artistak, besterik ez. Langileak bat ere ez. Artazi fabrika bat. Emakumeak soilik.

(DAMAk musu ematen dio ANAri, probokatzaile. ANAk onartzen du, BERNARrekin haserre.)

BERNAR: Kaguenlaputa! Zuek emakumeok ez daukazue ni izorratzeko behar dena!

(DAMA mahai gainera igo eta biluzten hasten da, poema bat errezitatzen duen bitartean.)

DAMA (biluztuz): Ez naiz emakume bat. Neutro bat naiz.

        Ume bat naiz, morroi bat, eta erabaki ausart bat,

        eguzki gorrimin baten izpi irribarretsua naiz…

        Emakume guztien omenezko brindisa naiz,

        urrats bat naiz, zorirantz eta hondamendirantz,

        salto bat naiz, askatasunerantz…

        odolaren mintzoa naiz gizonaren belarrira,

        arimaren sukarra naiz, desira eta haragiaren ukoa,

        paradisu berrietarako sarrera-seinalea naiz.

        Sugarra naiz, bilatzailea eta lotsagabea,

        ur sakona naiz, baina belaunetaraino ausartu dena,

        sua eta ura naiz, elkartasun aske eta leialean…

(Isilune luzea. ANA txaloka hasten da.

BERNARrek baso bat apurtzen du amorru biziz, eta badoa, arrapaladan.

JONek manta bat jartzen dio DAMAri soinean, haren gorputz biluzia tapatzeko.

Iluna.)

3. ATALA: SEINALATUA

(Espazioaren aldaketa sotilen bidez, epaitegi, ospitale edo literatura sariko epaimahaiaren egoitza bihurtuko da taberna.

Pertsonaiak ere, ANA, BERNAR, eta JON, etengabe aldatzen ari dira, atrezzoko elementu txikien bidez psikiatrak, epaileak, fiskalak, idazkariak eta abarrak irudikatuz, metamorfosi azkar eta sotiletan.)

7. ekintza: Epaitegia (I)

(Taberna epaitegi bihurtu da. JON idazkari bihurtu da. ANA epaile. BERNAR fiskala da.)

FISKALA: Kolokan jarri dena ez da bakea soilik, gizarte oso baten zuzentasun morala baizik. Kode etiko oso bat jarri da kolokan, epaile jauna. Zibilizazio oso baten elkarbizitza!

EPAILEA: Mesedez, erretorika gutxiago. Gatozen harira.

FISKALA: Zibilizazio oso bat, garai oso bat, eta bizitza bera jartzen da kolokan, epaile jauna, herri zintzo baten kode morala eta jatortasuna kolokan jartzen direnean. (IDAZKARIAri) Ondo apuntatu: herri baten jatortasuna!

EPAILEA: Ez apuntatu ezer. (FISKALAri) Mesedez, utzi hiperboleak literaturarako, hau epaitegi bat da. Datuak behar ditut, ebidentziak.

IDAZKARIA: Herri zintzo eta jatorrarena apuntatuko dut?

EPAILEA: Ez, momentuz ez apuntatu ezer. Erretorika, erretorika… datuak! Ebidentziak behar ditut!

FISKALA: Ebidentziak. Ebidentziak. Ez al da ebidentea herri txiki hau jatorra, langilea eta zintzoa dela, epaile jauna? Eta nekazaria?

EPAILEA: Ni ez naiz nekazaria, epailea naiz, nahikoa da! Eta ez naiz epaile jauna, emakumea naiz. Eta zu ez zara nekazaria, fiskala zara! Nor da hemen nekazaria? Jode, erretorika gutxiago, mesedez!

FISKALA: Nik tomate landare batzuk ditut balkoian, teknikoki nekazaria naiz, lanordu mugatuan bada ere, jauna. Hori ebidentzia bat da.

IDAZKARIA: Hori al da ebidentzia bat, jauna? Apuntatuko dut?

EPAILEA: Y dale! Ze jauna eta ze jauna! Ez apuntatu ezer, jode, hori ez da kasuarekin harreman zuzenik duen ebidentzia bat!

FISKALA: Eta ez al da ebidentea gure balore moralak, gure dogma erlijiosoak, gure kode etikoa, gure lanerako grina, eta abar eta abar ospetsuak direla mundu osoan? Ez al da ebidentea hori guztia arriskuan jarri duela emakume lizun, artista handiuste horrek? Ez al da hori ebidentzia bat?

IDAZKARIA: Hori bai da ebidentzia bat, ezta, epaile andereñoa? Apuntatuko dut?

EPAILEA: Ez, itxaron. Oraindik ez du ezer esan benetan, eta ez du ezer frogatu. Eta ni ez naiz andereñoa. Ni emakumea naiz. Datuak, frogak, ebidentziak!

FISKALA: Frogatu? Froga gehiago behar al dira? Ez al da froga nahikoa gorputz biluzi bat taberna publiko baten erdi-erdian, ez al da froga nahikoa bi emakumeren arteko jokaera lizuna, zikina, nazkagarria ez esatearren? Ez al da froga nahikoa langabezia, alkoholismoa, eskandalu publikoa, jokaera sexual lizuna, perbertsioa, handinahia, buhameria, alferkeria? Ez al dira froga nahikoa, epaile jauna? Ankerkeria, arrisku latza, gaixotasun mentala, jainkoarren!

IDAZKARIA: Horiek denak apuntatuko al ditut, jauna?

EPAILEA: Teatro, teatro. Ez, ez. Denak ez behintzat. Bla, bla, bla. Erretorika. Eskandalu publikoa apuntatu.

FISKALA: Eta perbertsioa ez? Jauna? Ez al du presente dagoen emakume dohaintsu eta errukitsu horrek bere sexua defendatzen duen ordezkari garbiagorik? Ez al du zikintzen emakume horren jokaerak emakume guztien izena? Apuntatu perbertsioa behintzat.

EPAILEA: Nire ustez ez. Baina igual apuntatu bazter batean, arkatzez: balizko jokabide perbertsoak.

IDAZKARIA: Balizko? Zer esan nahi du balizkok?

EPAILEA: Apuntatu jokabide perbertsoak, puntu! Astuna zara gero, e?

FISKALA: Eta agresioa, bortizkeria? Gaixotasun mental erasokorra? Emakume hori paziente psikiatrikoa da, jainkoaren izenean! Paziente psikiatrikoa! Eroa!

8. ekintza: Zyprexa (II)

(Epaitegia bat-batean ospitale psikiatriko bihurtzen da. Hiru psikiatra bildu dira diagnostiko diferentziala egiteko. LUZIA da bat, beste biak PSIKIATRA 2 (BERNAR) eta PSIKIATRA 3 (JON) dira.)

LUZIA: Zyprexa. Lorazepam. Bat eta bat. Gauean. Lorazepam nahi beste har dezake. Ilun dagoenean, edo ikarati.

PSIKIATRA 2: Zyprexa, Lorazepam. Hori ondo dago. Baina ez da nahikoa.

LUZIA: Lorazepam nahi beste. Eta lo egiteko Trazodona.

PSIKIATRA 2: Trazodona. Ados. Hori oso ondo dago. Benetan. Zorionak. Baina ez da nahikoa. Zer gehiago behar du?

PSIKIATRA 3: Psikosi edo mania zantzu garbiak ditu. Kontuz Fluoxetinarekin. Jarrera autolesibo horiek… Haloperidol?

PSIKIATRA 2: Guztiz ados. Haloperidolak ez dio kalterik egingo. Bikain. Baina ez da nahikoa. Zer gehiago! Animo, animo!

LUZIA: Ez da guztiz disfuntzionala, badaki zapatak lotzen, suabe, eta klase partikularrak ematen ditu. Atzo merkatuan izokina erosten ikusi nuen. Izokina geroz eta garestiago dago, baditu bere menpekotasunak...

PSIKIATRA 3: Haluzinazio bisualak. Haluzinazio auditiboak. Anisa edaten du. Marie Brizard. Nire ustez txarrena da, gozoegia, pasteletan ondo geratzen da. Probatu duzue Marie Brizard arroz pastelean? Niri asko gustatzen zait. Marie Brizard edateko gozoegia da. Colme? Antabus?

PSIKIATRA 2: Ederto, ondo goaz. Zorionak, neska-mutilak! Zergatik ez biak? Egin ditzagun gauzak ondo. Antabus, Colme. Zorionak, kamaradak! Zer gehiago? Animo, animo!

LUZIA: Poeta da. Artista. Errealitatearekin kontaktu ahula du. Nik arroz pastelari bioleta-ura botatzen diot, anisa ez. Anisa igual aparte bai, txupito bat kafearen ostean, suabe-suabe. Antsietatea, menpekotasun ugariak. Suboxone? Fentanilo? Trankimazin?

PSIKIATRA 2: Bikain! Bai, bai eta bai! Horrek ez dio inori kalterik egiten. Fentanilo-piruleta batzuk, zergatik ez! Goazen kamaradak! Eutsi goiari!

PSIKIATRA 3: Ez ditu zapatak ondo garbitzen. Bioleta-ura? Ez dakit zer den. “Trastorno límite de personalidad”. Katu bat dauka etxean. Edo agian hiru edo lau katu. “Loca con gatos”. Non saltzen dute bioleta-ura? Agian Terapia Elektro-Konbultsiboa planteatu daiteke.

LUZIA: Zergatik ez? Poeta. Mozkorra. Lesbi. Giri. Langabe. “Loca con gatos”. Jode, dena dauka. Terapia Elektro-Konbultsiboak ez dio kalterik egingo, suabe-suabe.

PSIKIATRA 2: Hori da, neska-mutilak! Ederto! Bikain! Hordago, kamaradak!

9. ekintza: Literatura saria

(Hiru psikiatrak literatura sari bateko hiru epaimahaikide dira orain: PRESIDENTEA —ANA—, BOKALA 1—JON—, BOKALA 2 —BERNAR—.)

PRESIDENTEA: Esan dezadan argi. Iruditerian agian ez da oso originala, agian errepikakorrak dira figura batzuk, baina literarioki ondo egituratua dago. Eta komeni zaio saria jasotzea, ea lasaitzen eta animatzen den.

BOKALA 1: Ez da agian nire estilorik gustukoena poesia garaikidean, aspergarria egiten zait, uniformea, zaharra. Baina badu pathos tragiko erakargarri bat.

BOKALA 2: Ez dauka errimarik. Kontsonantea ez behintzat. Sagarra, kaparra. Ez da hain zaila, jode. Niri ez zait iruditzen poesia denik ere.

PRESIDENTEA: Poeta da, hori argi dago. Hori ez da zalantzan dagoena. Urrutitik ikusten zaio. Begira ze piura daukan. Nahiz eta bertsokera berezia duen. Baliteke polizia ere izatea. Sekreta. Beti dabil bakarrik izkinan eserita, denari begira. Esan gabe doa, literatura sari batek on egingo lioke, bulkada txikia da, baina gugana erakartzeko pauso handia.

BOKALA 1: Baliteke. Ardi galdua da. Gure rollokoa ez da, behintzat, hori ziur, ulertzen didazue, ezta? Gaixoa. Intentsitate handiko metaforak darabiltza gainera. Agian polizia ez, baina informatzailea igual bai.

PRESIDENTEA: Eta merituzko beste figura batzuk ere bai: sinekdokea, oximoronak, metonimia konplexuak, kataforak. Jar dezagun gure alde. Hobe alde izatea kontra baino.

BOKALA 2: Mesedez, errima kontsonante bakar bat ere ez! Lapurra, aitzurra, makurra, barrura, beldurra, hip-hip hurra. Asko eskatzea al da? Hori ez da poesia!

PRESIDENTEA: Ez da izango agian lan poetiko borobila, baina izan gaitezen zuhurrak. Ortografia aldetik ere ondo. Eta encabalgamiento batzuk bikainak dira. Saria berari emango diogu.

BOKALA 1: Singularraren bigarren pertsonaren erabilera kuriosoa du. Hor ere badago ekarpen txiki bat. Eta ez dio sariari ezetz esango. Ez da ausartuko. Eskerrak emango ditu, irribarre egin, eta denok pozik. Nik ere bere alde bozkatuko dut. Eman diezaiogun saria.

BOKALA 2: Nik titulua aldatuko nioke behintzat. Arrosaren aldarea, mesedez. Ezin da melengeagoa izan. Arrosaren aldarea. Hortera! Ni abstenituko naiz, benetan, ezin dut.

PRESIDENTEA: Saria berarentzat orduan. 2.000 xentimo eta garaikurra. Aurtengo garaikurra oso polita da. Ereinotzez egindako koroa. Badaukagu zaldi irabazlea.

BOKALA 2: 2.000 xentimoak ere beharrezkoak al dira? Ez ditu merezi. Merezi, berezi, gerezi, irabazi, artazi, jode, ar-ta-zi! Mesedez! Hain zaila al da?

PRESIDENTEA: Ados, 2.000 xentimoak ez. Garaikurra bai. Ereinotzez egindako koroa ederra. Ereinotza poesiaren sinboloa da.

BOKALA 1: Saridun handia! Poet laureate of the year! Great great poet! Txalo bero bat! Eta garaikurra!

(Txaloak.)

BOKALA 2: Non bazkalduko dugu? Dietan sartzen da, ezta?

PRESIDENTEA: Bai. Eskatu tiketak. Garaikurra ederra da, benetan. Ereinotza, erramua. Patata egosietan oso ondo geratzen da ereinotza. Piperrautsa, eta ereinotz hosto bat.

10. ekintza: Epaitegia (II)

(Taberna atzera bihurtzen da epaitegi. EPAILEA, FISKALA eta IDAZKARIA berriz agertzen dira.)

EPAILEA: Mesedez, bukatu. Ez daukagu goiz osoa mozkorraldi sinple bat epaitzeko.

FISKALA: Mozkorraldi sinple bat? Mozkorraldi sinple bat diozu, epaile jauna? Zer gehiago behar dugu herri honetan neurriak hartzeko? Ume baten bahiketa eta bortxaketa? Agure zahar eta jator baten hilketa anker eta odoltsua? Apaiz baten sodomizazioa?

EPAILEA: Teatro, teatro!

FISKALA: Zer gehiago behar dugu neurriak hartzeko, epaile jauna? Nor izango da hurrengoa, agian zure alaba polit eta musugorria, Martina alai eta distiratsua, eskolarako bidean betiko galdua?

EPAILEA: Mesedez, kontrolatu erretorika hori! Eta ez sartu eremu pertsonalean. Utzi nire alaba bakean!

IDAZKARIA: Zure alaba Martina deitzen da, jauna? Oso izen polita da.

EPAILEA: Ahaztu izen hori! Ez idatzi inon ere izen hori! Mesedez, ez berriro aipatu nire familiaren izenik. Datu objektiboetara mugatu, ebidentziak, ebidentziak! Biluztu zen, poema luze bat errezitatu zuen, beste emakume bat musukatu, halako gauzak. Datuak, datuak. Ahaztu nire familia!

FISKALA: Noski, epaile jauna. Ahaztuko ditugu gure familia maitagarriak. Beldurgarria delako. Beldur garelako, epaile jauna. Beldurrez bete direlako herri txiki eta maitagarri honen kale baketsuak. Beldurra heldu delako gure bihotz samurretara gaizkile anker eta bihozgabe horien erruagatik. Ez al du merezi zure senarrak, Laureanok, barkatu, esan dezagun, zure senarra X-k, zure senarra Y-k, kale garbi eta aratz bat paseatzeko?

IDAZKARIA: Jexux! Laureano al da zure senarra? Laureano, izen zaharra da hori, ezta?

EPAILEA: Mesedez, nahikoa da! Utzi Laurentxi bakean! Ez eman izenik! Ez daukagu goiz osoa! Zer eskatzen du fiskalak!

FISKALA: Zer eskatzen dudan? Bakea eskatzen dut, jauna, besterik ez. Alaitasuna. Elkartasuna. Adiskidetasuna. Errukia. Bertutea. Besterik ez, jauna. Zuzentasun morala. Garbitasun espirituala. Kaosaren kontrakoa: kosmosa, jauna. Emakume-sorgin horren kontrakoa, hain justu. Kosmosa. Edozeinek eskatuko lukeena. Nik, idazkari zintzo honek, zuk zeuk, Alonso de Txertudi epaile jaunak, eskatuko zenukeena! Ordena, segurtasuna, zoriontasuna.

IDAZKARIA: Zure bigarren abizena Txertudi al da? Apuntatuko dut?

EPAILEA: Mesedez, ez eman izenik!! Eta ez naiz epaile jauna! Ni ez naiz jauna! (IDAZKARIAri, ahapeka) Txertudi ez, De Txertudi. Abizen konposatua. (FISKALAri) Zer eskatzen du fiskalak! Zehatzago, ostras! Mesedez eta faborez! Zehaztu!

FISKALA: Zigorra, epaile jauna! Zigor justua, jauna! Zigor prebentiboa! Zigor eredugarria! Merezitako zigorra! Ondo irabazitako zigorra, jauna!

EPAILEA: Zigor proportzionala!

FISKALA: Zigor eredugarria! Zigor prebentiboa! Merezitako zigorra, epaile jauna! Ondo irabazitako saria! Saria! Saria!...

4. ATALA: HERIOTZA ETA BIRJAIOTZA

11. ekintza: Koroatzea

(“Saria” hitzaren oihartzuna errepikatzen da.

Tabernaren erdi-erdian, mahai baten gainean, aulki bat paratzen dute, publikoari begira.

Erdian paratu duten aulkiak aulki elektrikoaren antza dauka, elektrodo eta guzti.

Eta Terapia Elektro-Konbultsiborako lekua da, elektrodo eta guzti.

Eta poetari literatura saria emateko tronua ere bada, erramuzko koroa eta guzti.

Megafonia entzuten da tabernan, BERNAR, JON eta ANA aulkia eta tronua prestatzen ari diren bitartean.

Koroatze eta sakrifizio-errituala.)

AHOTSAK OFFEAN: The poet laureate of the year, urteko poetarik handienari, sari nagusia eta garaikurra! Ereinotz koroa eta txalo bero bat! Koroatu dezagun herriko poetarik handiena!

(DAMA sartzen da, zurrun. Aulki edo tronuan esertzen da. Beste pertsonaiek lokarriak jartzen dizkiote eskumuturretan eta orkatiletan.)

AHOTSAK OFFEAN: The greatest artist of the year, ladies and gentlemen! Ondo irabazitako sari proportzionala, sari eredugarria! The great great artist, ladies and gentlemen! Sari prebentiboa! Eredugarria! Ondo irabazitako saria! Txalo bero bat eta garaikurra!

(Txaloak.

Ereinotzez eta koloretako kablez egindako koroa bat jartzen diote DAMAri buruan. Elektrodozko koroa dotore bat da.

Isilunea.

Saridunaren diskurtsoa.)

DAMA: Jende,

        zerutik euria erortzen den bezala

        jaitsi naiz ni lurrera.

        Neure begi bedeinkatuek izarrak ikusi dituzte,

        neure eskuineko eskuaz tximista harrapatu nuen,

        boterea, boterea dabil nire ezpainetan.

        Patuak agindu zidan egunsentia begiratzeko.

        Gure inguruko zelaiek jaso dezatela agurra,

        egun berri bat ari da sortzen.

(Txalo zaparrada.

ANA hurbildu eta hankak garbitzen dizkio.)

DAMA (ANAri): Eta zu nor zara? Benetan, nor?

AHOTSAK OFFEAN: Artista handia! Txaloak eta garaikurra! The poet laureate, ladies and gentlemen! Ondo irabazitako sari proportzionala eta garaikurra! Txalo bero bat eta Terapia Elektro-Konbultsiboa! Merezitako saria, sari proportzionala eta garaikurra!! Gure artista handia! Txalo bero bat, saria eta garaikurra! Sari proportzionala, eredugarria! Sari prebentiboa! Sari paliatiboa! Sari nagusia!

(Iluna. Isilunea.

Estroboaren argi keinukari zuria. Danbada elektrikoa.

Iluna. Isilunea. Kanpai-hotsak entzuten dira.)

DAMAREN AHOTSA OFFEAN:

        Entzun nola jotzen duten kanpaiek.

        Sakrifizioaren ordua da.

        Jotzen ari dira kanpaiak.

        Zer geratzen zaizu oraindik sakrifikatzeko?

        Urteak daramatzazu aldarearen gainean.

        Aldarean egotea ez da berez martirioa.

        Nor sakrifikatu behar duzu?

        Maitatzen duzu oraindik, maitatzen duzu oraindik,

        ez esan besterik.

(Kanpai-hotsak entzuten dira, urrun.)

12. ekintza: Esnatuz (I)

(Taberna ospitale psikiatriko bateko isolamendu gela bihurtu da. Bertan datza DAMA, ohe zuri batean, horma zurien artean, lo.

ANA sartzen da, baina ez da ANA, moja bat da, erizaina. Bandeja batean DAMArentzako gosari xumea eta medikazioa daramatza.)

MOJA: Egun on, alaba. Medikazioaren ordua da. Eta gosaria. Lehenengo dutxa, edo lehenengo gosaria, zuk aukeratu.

(DAMAk begiak zabaltzen ditu. MOJAk apur bat konpontzen du gela, leihoren bat zabaldu, ohea edo burkoak prestatu, eta abar.)

MOJA: Lasai al zaude? Pentsamendu ilunak? Pentsamendu lizunak? Ondo egin al duzu lo? Ametsak? Ametsik egin al duzu?

DAMA: Bai, amets egin dut.

MOJA: Esan, lasai. Etxean gaude.

DAMA: Bi gau jarraian daramatzat amets egiten

        zoriontsu naizela, eta labana bat daramadala eskuan,

        labana odoleztatua,

        eta nire bihotza txoria bezain arina da.

        Ametsek ez dute ezer esan nahi, baina neure buruari galdetzen diot

        ea berriz ikusi behar dudan gauza bera.

MOJA: Ezin duzu hori amestu, ene alaba, ezin duzu hori berriro amestu. Ezin da.

(MOJAk gurutzea marrazten dio DAMAri bekokian.

Iluna.)

13. ekintza: Esnatuz (II)

(Argia berriz. PSIKIATRA 1 sartzen da —JON—. MOJA ere PSIKIATRA bihurtzen da: LUZIA.)

PSIKIATRA 1: Ba al dakizu non zauden?

LUZIA: Edith, entzun. Ba al dakizu nortzuk garen gu? Zer egun da gaur?

PSIKIATRA 1: Zer hilabete, zer urte?

DAMA: Gatibu, gatibu. Nire kateak askatu nahi ditut.

PSIKIATRA 1: Eta ba al dakizu zergatik zauden hemen?

DAMA: Bihotza errepidera bota dut, putreek bana dezatela euren artean,

        ilargi beteak emango dit beste bat.

PSIKIATRA 1: Hartu al duzu gaurko medikazioa? Gogoratzen duzu zer egin zenuen?

DAMA: Ez nuen maitasuna aurkitu. Ez nuen inor ezagutu.

LUZIA: Edith, suabe. Ez dakit ulertzen dudan. Azalduko didazu argiago, mesedez?

DAMA: Nork entzuten dit oraindik lurrean?

PSIKIATRA 1: Guk geuk. Gu horretarako gaude hemen. Zuri laguntzeko. Zure pentsamenduak entzuteko.

DAMA: Ahizpa bat aurkitu nuen…

        Zu al zara?...

LUZIA: Ni Luzia naiz, zure psikiatra, eta gizon hau ere medikua da, psikiatra.

DAMA: Halaxe jolasten al dute jainkoek gurekin?

14. ekintza: Esnatuz (III)

(Argia.

DAMA belauniko dago ohe ertzean. Haren aldamenean MOJA dago, eserita, arrosario bat eskuan.)

DAMA: Jainkoa atseden hartzeko, eta unibertsorantz luzatzeko ohe bat da…

MOJA: Ondo.

DAMA: Jainkoa burua etzateko burkoa da,

        Jainkoa oinentzako sostengua da;

MOJA: Oso ondo.

DAMA: Jainkoa indar-iturria da, eta iluntasun birjinala…

        Jainkoa eternitatearen ur geldia da;

        Jainkoa ezerezaren hazi emankorra da, eta

        kiskalitako munduen errauts eskukada;

MOJA: Ederra da hori.

DAMA: Jainkoa ezerezaren eta osotasunaren arteko kulunka hutsa da;

        Jainkoa arima aske guztientzako kartzela da;

        Jainkoa esku amorratuentzako harpa da;

        Jainkoa da desirak lurrera jaitsaraz ditzakeena!

(MOJAk gurutzearen ikurra egiten du eta badoa.

Iluna.)

15. ekintza: Esnatuz (IV)

(Argia.

PSIKIATRA 1 —JON— eta PSIKIATRA 2 —BERNAR— sartzen dira.

LUZIA ere gelan dago.)

PSIKIATRA 2: Zelan zaude, artista?

DAMA: Arranoa naiz.

PSIKIATRA 2: Ez al zinen ba poeta?

DAMA: Arranoa naiz.

        Aitortzen dut.

        Ez naiz poeta,

        ez naiz inoiz beste ezer izan.

        Gorroto dut beste guztia.

PSIKIATRA 2: Hau berria da. Orduan ez zara poeta. Arranoa zara.

DAMA: Niretzat soilik existitzen da arranoaren hegaldiaren inguruan jira egitea.

LUZIA: Ea, Edith, suabe. Zer gertatzen da arranoaren hegaldian?

DAMA: Beti gauza bera, eternala.

        Tximista batek eztanda egiten du zeruan oldar infinitu batekin,

        eta maitasun enigmatiko batekin, mundu berri bat sortzen denean bezala.

PSIKIATRA 1: Hori oso ondo dago.

LUZIA: Mundu berri bat sortzen denean bezala, hori oso polita da, Edith. Baina ba al dakizu orain eta hemen non gauden?

DAMA: Mundu berri bat sortzen denean bezala.

PSIKIATRA 1: Bai, bai, mundu berri bat. Oso ondo dago, baina momentuz beste aste bat geratuko zara hemen, gurekin, mundu honetantxe. Ados?

LUZIA: Hemen etxean zaude, Edith. Bale? Suabe-suabe.

PSIKIATRA 2: Arranoaren habia da hau.

(Badoaz hiru psikiatrak. DAMA eserita geratzen da.

Iluna.)

16. ekintza: Esnatuz (V)

(ANA sartzen da. Anis botila bat dakar ezkutaturik DAMArentzat.)

DAMA: Ana, ahizpa neurea!

ANA: Anisa. Txarrena pasatu da. Hartu trago bat, ez dizu kalterik egingo.

DAMA: Ahizpa eder hori, ez zaitez mendietara igo: ni engainatu ninduten,

        ez zeukaten ezer ere nire desirari emateko.

ANA: Lasai. Atsedena behar duzu.

DAMA: Itsasoak mila jostailu apurtu, eta gero hondarrera bueltatu ditu,

        alferrik ari naiz nire edertasunari distira emango dion bitxiaren bila.

ANA: Oso guapa zaude. Orraztea baino ez zaizu falta.

DAMA: Zatoz, eser zaitez nirekin, hitz egingo dizut nire penaz,

        sekretuak kontatuko dizkiogu elkarri.

ANA: Laster aterako zara hemendik, eta luze egongo gara elkarrekin.

DAMA: Zuk zure edertasuna eta zure begiratzeko modua erakutsiko dizkidazu

        eta nik nire isiltasuna eta nire entzuteko ohitura eskainiko dizkizut.

ANA: Ados. Orain atseden hartu. Egizu lo.

DAMA: Ahizpa, ahizpa…

(Iluna.)

17. ekintza: Esnatuz (VI)

(Argia.

JON eta BERNAR DAMAren aldamenean daude. Baina ez dira JON eta BERNAR, literatur sariko BOKALA 1 eta BOKALA 2 baizik.)

DAMA: Orfeo naiz. Nahi dudan moduan kanta dezaket. Dena barkatzen zait.

BOKALA 1: Pathos tragiko eta sentsibilitate handiko lana da. Ez dago zalantzarik.

BOKALA 2: Ez dauka errimarik, baina tira.

BOKALA 1: Iruditeria ere aberatsa da, eta bertsokera betea.

BOKALA 2: Hurrengoan beste bueltatxo bat eman tituluari. Arrosaren aldarea… en fin.

DAMA: Tigreak, panterak eta pumak nire pausoak jarraitzen dituzte

        basoan dudan harkaitzeraino…

BOKALA 1: Poesia gutxiengo batek irakurtzen du, badakizu, inportantea da, baina ez da gauza bakarra munduan, bale? Zaindu.

BOKALA 2: Eta sendatu arte badaukazu denbora errimaren gaiari buelta bat emateko. Saria, mamia, garia, hazia, eztia… Erraza da, ikusten? Maria, Luzia, tranbia… Oso erraza da, ikusiko duzu.

BOKALA 1: Ospatua izango da poeta honen jaiotza.

DAMA: Orfeo naiz. Nahi dudan moduan kanta dezaket, dena barkatzen zait…

BOKALA 2: Orain lurrera igotzea falta zaizu, Orfea. Kar, kar, txantxetan nabil.

BOKALA 1: Zaindu, Safo.

DAMA: Edith.

BOKALA 1: Horixe, Edith. Poeta handia.

(Iluna.)

18. ekintza: Esnatuz (eta VII)

(DAMA ohean eserita dago. ANA, BERNAR eta JON sartzen dira ospitalera bisitan. Lore sorta bat dakar BERNARrek. Eta ANAk bonboiak.)

JON: Maistra! Zer gertatu da?

DAMA: Ahizpa nirea! Egun on, mutilak. Ezer ere ez, susto txiki bat.

ANA: Susto handia hartu dugu guk.

JON: Loreak ekarri dizkizu Bernarrek. E, Bernar?

BERNAR (deseroso): Kuku bat egitera etorri gara, besterik ez, berehala goaz, ez dugu molestatu nahi.

(Gainetik kentzen du lore-sorta, DAMAri ematen dio.)

DAMA: Eskertzen da, Bernar. Zelan zuek?

JON: Betiko martxan. Lana, taberna, lo. Lana, taberna, lo. Askoz gehiago ez dugu behar. Ezta, Bernar?

BERNAR: Ez da gutxi. Lana eta atsedena, gizalegea da.

JON: Eta zer esan behar zenion Damari, Bernar?

BERNAR: Hurrengoa nire kontura. Guk altxatuko dugu herria zure partez.

JON: Oso ondo, Sisifo. Bernar ere zure falta nabaritzen hasi da. E, Bernar? Gezurra dirudi.

BERNAR: Atsedena hartzea ere ona da. Lana eta atsedena. Zuk atseden hartu behar duzu orain, ea burua sendatzen den. Guk jarraituko dugu lanean.

DAMA: Eskerrik asko, Bernar.

ANA: Lanaz aparte egongo dira beste gauza batzuk ere. Ezta, Bernar?

JON: “Sisifo zoriontsu dela imajinatu behar dugu”.

BERNAR: Ez hasi zu filosofatzen, e? Justu hori da damak behar ez duena.

DAMA: Lasai, ni hobeto nago. Gatibu, baina ondo.

ANA: Laster aterako zara.

JON: Zure zain egongo gara, zaindu.

BERNAR: Ohiko lekuan, betiko martxan.

DAMA: Eskerrik asko bisitagatik.

ANA: Zaindu, Edith.

BERNAR: Eta liburu eta letra gutxiago, e, poeta? Igual Anak tabernan lanean jarriko zaitu.

DAMA: Ados.

ANA: Lokatz apur bat bakarrik.

DAMA: Ados. Lokatza.

JON: Eta poesia apur batek ere ez du kalterik egingo.

BERNAR: Hori ere, apur bat bakarrik.

ANA: Zuk orain atseden hartu, gero hasiko zara berriz. Poetak ezin du poesia besterik egin. E, maistra?

DAMA: Jainkoaren grazia besterik ez dut behar

        liluraturik noa bizitzan barrena.

ANA: Bai, gehiegi. Orain lasai. Itxi begiak. Egizu lo apur bat.

(Iluna.)

5. ATALA: ARIMAREN PISUA ETA NEURRIA

19. ekintza: Prentsaurrekoa

(Taberna prentsaurreko-areto bihurtu da. DAMA eserita dago, publikoari begira.

BERNAR, JON, eta ANA kultura-kazetariak dira, eserita daude, publikoari bizkarra emanez.)

KAZETARIA 1: Esango zenuke orduan, zure ahotsa aurkitu duzula? Zure lekua munduan poesia dela? Zer ematen dizu arteak?

KAZETARIA 3: Bertsokera librea darabilzu. Poeta askea zara zu ere? Lokarririk gabeko sortzailea? Zeintzuk izan dira zure eraginak? Zure maisuak?

KAZETARIA 1: Zure maistrak?

KAZETARIA 3: Poesia idazten duzu. Poeta zara, ala beste zer edo zer? Nola definitzen duzu zure burua: idazle, poeta, emakume, artista, sortzaile?

KAZETARIA 2: Tituluak: Arrosaren aldarea, Iraileko lira. Zergatik lira? Zergatik arrosa? Ez da apur bat melenga? Liraren gaia ez da oso garaikidea. Ez al da apur bat anakronikoa poesia bera? Apur bat zaharra? Zurruna? Topikoa? Transzendentalegia? Eta errima eta erritmoa ere zalantzagarriak, nire ustez. Bestela ondo.

DAMA: Nire poemak poesia direnik ezin du inork ukatu, bertsotan idatzita daudenik, hori ez dut nik esango. Saiatu naiz zenbait poema egoskorri erritmoa ematen, eta ohartu naiz soilik erabateko askatasunetik daukadala hitzaren eta irudiaren ahalmena, hau da, erritmoaren kaltean. Nire poemak eskuzko zirriborro trakets gisara hartu behar dira. Edukiari dagokionez, neure senari uzten diot eraikitzen, adimenak jarrera arretatsuan ikusten duen horretatik abiatuz.

KAZETARIA 2: Ados. Baina, errima ez da agertzen inondik ere. Lira, balira, aintzira, bira, aingira, tirabira… Bazeuden beste aukera batzuk ere. Pozik zaude? Harro? Harroegi agian?

DAMA: Neure dimentsioak deskubritzeak ekarri dit neure buruarengan daukadan segurtasun hau. Ez zait komeni naizena baino gutxiago bihurtzea.

(Iluna.)

20. ekintza: Eguneroko bizitza

(DAMA barran dabil lanean, basoak garbitzen eta bere lekuan jartzen.

ANA erratza pasatzen ari da.

BERNAR eta JON sartzen dira tabernan.)

BERNAR: Nik ezetz esango nioke, ez pikatzeko ezer ere, hor igual horma osoa altxatu behar da, eta ez du merezi. Masa apur bat bota, zarpiatu, gainetik margotu, eta listo. Nahikoa.

JON: Nahikoa igual bai, baina lardaskeria da. Hori barrutik ere ikusi behar da. Bestela berriro aterako dira orbanak.

BERNAR: Ana, guapa, atera bi garagardo. Total, lau xentimo emango dizkigute, Juanon. Masa bota, raseatu eta margotu. Hor konpon!

JON: Igual ezta lau xentimo ere, konpondu gabe margotzen badugu berriro izorratuko delako.

BERNAR: Berriro ateratzen badira orbanak, deituko digute berriro. Eta berriro ordain dezatela.

        Masa bota, raseatu eta gainetik margotu. Punto.

DAMA: Normala ala iluna?

BERNAR: Zuk aterako didazu ala?

DAMA: Normala ala iluna.

BERNAR: Iluna orduan.

JON: Nik normala.

BERNAR (ANAri): Ez dizu penarik ematen artista hor ikusteak? Ez al da hori zure lekua, ala? Eskakeatzen hasi zara zu ere?

ANA: Esan diot, baina poeta egoskorra da.

DAMA: Ez dut lotsaturik bizi nahi.

JON (DAMAri): Denon artean ordaindu beharko genizuke soldata duin bat zuk lasai idazteko.

BERNAR: Bai, falta zitzaidana. Lau xentimo irabazi, eta bi poesian inbertitu.

JON: Dama hau artista da. Dama honek ez du zertan aguantatu basurde mozkorrik. Ezta, Ana?

ANA: Basurdeak aguantatzea ez da erraza, ez. Dena lokaztuta uzten dute.

(ANAk botila kentzen dio DAMAri. Berak zerbitzatzen du beste erronda bat.)

JON: Eseri, Edith. Atsedena lanaren parte da.

(DAMA tabernako bere ohiko lekuan esertzera doa.)

BERNAR: Hori egia da. Juanon ere nitaz potrotaraino dago. E, Juanon? Gu ere sentiberak gara, ez pentsa. Dena ez da lana eta txortan. Gu ere sentiberak gara.

ANA: Kaktusak ere sentiberak dira.

DAMA: Edertasunik gabe ez dago inor segundo bat ere bizi daitekeenik.

BERNAR: Guztiz ados, ikusten? Edertasuna behar du basurde batek ere, ez lokatza soilik. (Trago luze bat hartzen du) Orduan erabakita dago Juanon: masa bota, raseatu, margotu eta kobratu. Hor konpon! Zuriz margotuko dugu, polito geratuko da. Edertasuna, Jon, edertasuna!

JON: Zu bai artista.

BERNAR: Bai jauna, artista de la pista!

(Iluna.)

21. ekintza: Epilogoa, Dama

(DAMAren aurpegia argiztatzen da, hasiera-hasieran bezala. Orain berriro ere erdiko aulkian eserita dago, koroatzean bezalaxe.)

DAMA: Erraza da uda mendietan:

        zelaia loretan da,

        etxalde zaharra irribarretsu dago

        eta errekaren marmar iluna aurkitutako zorionaz mintzo da.

(Iluna.

Danbada elektrikoa entzuten da berriz.

Estroboaren argi zuria, keinuka.

Isilunea. BERNARren ahotsa entzuten da, ozenki.)

BERNAR: Poeta, igo ezazu brageta!

(Estroboaren azken keinu geldoak. Kanpai-hots alai-alaiak. Iluna.)

Amaiera

Biografia

Jon Gerediaga Goitia (Bilbo, 1975)

      Antzerkigintzari dagokionez, Bilboko FTI-Antzerkiola Imaginarioa-n ibili zen dramagile lanetan. Huts Teatro, Artedrama edo Khea Ziater bezalako taldeekin ere egin izan du lan. Hainbat antzezlanen gidoian hartu du parte, bakarka zein elkarlanean: 8 Olivetti poetiko (Hiru, 2001; Artezblai, 2007); Mundopolski (Artezblai, 2007); Yuri Sam. Otoitza (Artezblai, 2007); La niña que sueña lunas; Kaputen kanta; Au revoir, triunfadoreak! (Artezblai, 2007); Babiloniako loreak (Antzerkiola Imaginarioa) edo Etxekoak (Huts Teatro).

      Poesia da agian gehien landu duen alorra: Fitola balba, karpuki tui (2004), Jainkoa harrapatzeko tranpa (2007); Zentauro-hankak (2011); Argia, lurra, zuhaitza, zerua (2015); Urtaroak eta zeinuak (2019) eta Natura berriak (2020), guztiak Pamiela argitaletxearekin. Itzulpengintzan ere, besteak beste, Hölderlin, Södergran, Shakespeare, Pessoa, Ungaretti edota Li Bai bezalako poeten zenbait lan euskaratu ditu.

      Antropologian doktorea da, 2010ean maputxeen espiritualtasunari buruzko tesia defendatu ostean (Drama y símbolo en la espiritualidad mapuche). 2003. urteaz geroztik filosofia irakasle da Lauro ikastolan.