Juan Gelman

itzulpena: BEGO MONTORIO

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Juan Gelman

© itzulpenarena: Bego Montorio

© edizio honena: Susa

2026ko martxoa

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendariak: Maialen Berasategi Catalán / Isabel Etxeberria Ramírez

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

      “Gauza pare bat esan litezke  inork ez duela poesia asko irakurtzen / (...) mundu guztia dabilela munduko krisiaren gaiarekin / (...) gogoan dut osaba juan gosez hil zenekoa / esaten zuen jateaz gogoratu ere ez zela egiten eta ez zegoela arazorik / baina arazoa gero etorri zen / ez zegoen sosik hilkutxarako”.

      Sosik ezean, poesiaren mailua behintzat jarri munduko “osaba juan” guztien eskuetan: halako burubideren bat suma liteke Juan Gelmanen obraren lerroartean.

      1930ean Buenos Airesen jaioa, “Ni naiz nire familiako argentinar bakarra” esanez azaldu izan zuen emigratzaile ukrainarren semea zela. Gaztetan Kimika ikastea erabaki zuen, baina utzi eta kazetaritzari eta poesiari eman zitzaion luze gabe, baita militantziari ere. Kartzelan sartu zuten komunistatzat jota, eta, gerora, hainbat herrialdetan ibili zen Montoneroen ordezkari. 1976ko estatu kolpeak atzerrian harrapatu zuen, baina Videlaren erregimenak semea, erraina eta biloba desagerrarazi zizkion, eta horrek, jakina, nabarmen baldintzatu zion bizimodua ez ezik obra poetikoa ere.

      Sorterrian zein deserrian, Argentina eta zehazki Argentinako herri xehea izan zuen bere poesiaren ardatzean. Horren erakusgarri Gotán hitz asmatua (Gelmanen liburu nabarmenenetako baten titulua ere badena), tango hitza jolasez moldatuz sortua: hortxe Buenos Airesko behe-auzoetako giro urbanoaren doinua, gozo eta gordin, tangoa bezala poesia ere jende arruntaren topaleku eta topaune, bai gaietan (miseria, amodioa eta desamodioa tartean) eta baita hizkeran ere: “Emakume hark sekula-ez hitzen antza zuen, / xarma berezi bat igotzen zitzaion garondotik gora...”.

      Gelmanek bereizi gabe agerrarazi zituen jendearen eguneroko intimoagoaren eta sozialagoaren lirismoa eta denuntzia, dena bat, poesia norbere izatea ez ezik denen errealitatea bera ere eraldatzeko tresnatzat hartuta. Transzendentzia herrikideei ere opatuz, umoreari eta ironiari batere uko egin gabe, hizkera prosaikoa erabili zuen oro har Gelmanek, kolokialismoak eta hitz gordinak barne, pertsona eta leku izen hurbilak, izen bereziak ere minuskulaz idatziz maiz, xehearen tasuna nabarmentzeko beharbada.

      Jariotsua da haren poemen erritmoa (hein batean puntuazio arinduaren ondorioz), eta etena aldi berean; izan ere, errealitate puskatuaren isla gisa-edo, sintaxia aise puskatzen du Gelmanek, eta hizkuntza eta haren esanahiak indarrez bihurritzen: “aitzur nazazu minetik”, “andereak gozo ari zuen euria”... tartean desmaitatu eta beste neologismo batzuk ere. Hitz jokoak, paradoxak, adinatonak... Bide horretan, atentzioa emateko modukoak dira irudi eta metafora ahaltsuak, irudimen txinpartatsuz sortuak, surrealistatik ere badutenak zenbaitetan, eta txirikorda etengabean irakurlearen begi-gogamenetara salto egiten dutenak: “Esku bat / luzatzen du tinko heltzeko / kardantxilo baten ahotsetik pasatzen diren / denboraren olatu txikiei”.

      Mami eta ezaugarri poetiko horiek denak euskarara ekartzen fin eta jolasti ibili da Bego Montorio kaier honetan. Hala, Juan Gelmanen obraren lagin oparo bat gehitu zaie lehendik beste zenbaitek (Koldo Izagirrek, Kevin Herediak...) euskaratuak zituzten aleei.

MAIALEN BERASATEGI CATALÁN

Langabe baten otoitza

Aita,

        zeruetatik jaitsi zaitez, ahantzi ditut

amonak erakutsitako otoitzak,

gajoa, atseden hartu du jada,

ez du txukundu, garbitu behar, ez du

eguna arropaz arduratuta eman behar,

ez du gaua beilatu behar, pena eta pena,

ez dizu otoitz, eskaera, marmar gozorik egin behar.

Zeruetatik jaitsi zaitez, baldin bazaude, jaitsi zaitez bada,

gosez hiltzen naiz-eta bazter honetan,

ez dakit-eta zertarako balio duen jaio izanak,

begira ari natzaie-eta ene esku arbuiatuei,

ez dago-eta lanik, ez dago,

                                          jaitsi zaitez apur batean, kontenpla ezazu

ni naizen hau, zapata urratu hau,

larrimin hau, sabel huts hau,

ene haginetarako ogirik ez duen hiri hau, haragia

zulatzen didan sukarra,

                                     honela lo egite hau,

euripean, hotzak zigortua, jazarria,

ez dudala ulertzen diotsut, Aita, jaitsi zaitez,

ukidazu arima, begiradazu

bihotza,

nik ez dut ostu, ez dut hil, ume izan nintzen,

eta aitzitik jo eta jo egiten naute,

ez dudala ulertzen diotsut, Aita, jaitsi zaitez,

baldin bazaude, eroapena

bilatzen dut nigan eta ez daukat eta

amorrua hartu eta zorroztuko dut

jotzeko eta

odol betean egingo dut garrasi

ezin dudalako gehiago, baditut giltzurrunak

eta gizaki bat naiz,

                              jaitsi zaitez, zer bilakarazi dute

zure umea, Aita?

                           kaleko harria mamurtzen duen

piztia amorratu bat?

Greba eraikuntzan

Ez eguerdietako ardo latza

aire zabalean hartua.

Ez eskailera, eguzkia, airea ere.

Aldamioaren gainean zutik dago isiltasuna.

Mantso-mantso begiratu zioten elkarri gizonek

bihotzetik hezurrera.

Heriotza ukitu zioten elkarri beherago.

Erabaki egin zuten.

Maríak kontu horiek negartuko ditu agian.

Barrurantz egingo du negar.

Gauaz lehortuko du aurpegia.

Gizonak ez du jakingo, pena bat gutxiago.

Gizonak bere esku geldiei begiratuko die,

badaukat esango du edo ez daukat.

Hazi egingo da potroetatik gora,

berriro ere aratz.

Aratz oraingoan, anaiarengan ardoa badagoenean,

ogi zatitxoak pedroren begietan.

Zer honen eraginez

itzuli ohi zaio umea bularretik.

Zer honen eraginez

isiltasunak aldamioan zutik

kapela kentzen zuen.

Gabiltzan joko hau

Aukeran emango balidate, aukeratuko nuke

oso gaixo gaudela jakitearen osasun hau,

hain zorigaiztoko izatearen poz hau.

Aukeran emango balidate, aukeratuko nuke

errugabea ez izatearen errugabetasun hau,

lizuna izateagatik dudan araztasun hau.

Aukeran emango balidate, aukeratuko nuke

gorrotatzeko darabildan maitasun hau,

ogi etsiak jaten dituen esperantza hau.

Hemen gertatzen da, jaun-andreak,

heriotza dudala jokoan.

Mugak

Nork esan zuen noizbait: honaino egarria,

honaino ura?

Nork esan zuen noizbait: honaino airea,

honaino sua?

Nork esan zuen noizbait: honaino maitasuna,

honaino gorrotoa?

Nork esan zuen noizbait: honaino gizakia,

honaino ez?

Esperantzak baino ez ditu belaunak aratz.

Istripua eraikuntzan

Roberto, José Antonio, Juan, Esteban,

euren igeltsero izenekin

joan ziren bizitzatik.

Américo, Paulino, haien koilarak

mintzo dira, ibiltzen dira, geratzen dira

hausnartzera ilunaren ertzean.

Haiek airearen gainean daude jada,

baten batek

hasitako hura txistukatzen amaitzen du.

Isilik eraikitzen dute

euren eternitatea: ahanzten ez duen herria.

Maitasun fabrikak

I

Eta zure aurpegia eraiki nuen.

Maitasunaren igarpenekin,

zure aurpegia eraikitzen nuen

haurtzaroaren urruneko patioetan.

Igeltsero lotsatia,

mundutik ezkutatu nintzen zure irudia zizelkatzeko,

zuri ahotsa emateko,

zure listuan gozotasuna jartzeko.

Zenbatetan ote nintzen dardaratu

udako argitasunak apenas estalia

nire odolean deskribatzen zintudala.

Ene aratz hori

zenbat urtaroz zaude eginda

eta zenbat ilunabarren antzera jaisten da zure grazia.

Nire lanaldietatik zenbatek asmatu zituzten zure eskuak.

Bakardadearen aurkako zenbat eta zenbat musuk

hondoratzen dituzte zure urratsak hautsetan.

Bideetan goretsi, errezitatu zintudan,

zure izen guztiak idatzi nituen nire itzalaren hondoan

tokia egin nizun nire ohatzean,

maite izan zintudan, lorratz ikusezina, gaurik gau.

Halatan kantatu zuten isiltasunek.

Urteak eta urteak eman nituen lanean zu egiteko

zure arimaren soinu bakar bat aditu baino lehen.

II

Jaso besoak, haiek biltzen dute gaua, jaregin egiozu nire egarriaren gainera,

danborra, danborra, nire sua.

Gauak estal gaitzala kanpai baten modura

soinu egin dezala leunki maitasun kolpe bakoitzean.

Lurpera iezadazu itzala, garbi nazazu errautsez, aitzur nazazu minetik,

garbi iezadazu airea:

nik libre nahi zaitut maitatu.

Zuk mundua suntsitzen duzu hori gerta dadin,

zuk mundua hasten duzu hori gerta dadin.

III

Eskuak maitatu dizkidazu eta udazkenarekin eroriko dira.

Nire ahotsa maitatu duzu eta suntsiturik dago.

Zure gainean lehertu da nire aurpegia harri lizun baten antzera.

Maitatu eta maitatu nauzu

nigandik ihes egin dezadan, itzaletako jaun.

Suntsitu nauzu izan nadin argi gizatiarra kantari

zure odoleko izakien gisa.

IV

Igo dadila oroimenetik zure gorputzaren usaina eta egin bedi zure gorputza.

Buelta dezala gauak zure gozotasuna.

Sor ditzala zure eskuak haiek sortu zuten dardarak.

Itzul daitezela zure begiak so egindako guztitik.

Maitasunaren usoa

aldiz

aratz igotzen zara libre

biraka eta kantari zeruaren gisa inbaditzen duzu mundua.

V

Haur batek bezala kantatzen zaitut gau ilunean.

Sekretuen kutxa, jolas sakonak,

zapi arinen moduko udazken-dardarak,

han kantatzen zaitut izan zaitezen.

Xalotasunaren andrea,

aho garbiz esaten ditut banan-banan zure izenak

haietatik beheratzen den ilunantzean pausatzen dut aurpegia,

su handi bat egiten dut zure izenekin gau ilunean.

Egiatan hau esan nahi dut: heriotzaren kontra ibilarazten nauzu.

Moja autobusean

Gizon eta fardel artean, egunkari zaharkitu,

aurpegi idor, izerdi, arranguradun masailen artean,

txano zurbilaren isiltasunean bilduta

jainkoaren andregaiak bidaia egiten du Kristo duela

inor elikatu ez duten bularren gainean.

Gotán

Emakume hark sekula-ez hitzen antza zuen,

xarma berezi bat igotzen zitzaion garondotik gora,

ahanztura moduko bat han gordetzeko begiak,

emakume hura ezkerreko alboan kokatzen zitzaidan.

Adi adi egiten nuen nik oihu, adi

baina hark inbaditu egiten zuen maitasunak nola, gauak nola,

udazkenerako egin nituen azken seinaleak

nare etzan ziren haren eskuen olatuen azpian.

Soinu lehorrak lehertu ziren nire baitan,

zatika erortzen ziren amorrua, tristura,

andreak gozo ari zuen euria

bakardadean pausatutako ene hezurretan.

Alde egin zuenean, dardara batean nengoen,

neure burua hil nuen labana zakar batez

heriotzaldi osoa emango dut haren izenarekin etzanda,

horrek mugiaraziko du nire ahoa azken aldiz.

Zuhaitza

Goizalde bortitzetik

etxera sartzen da gizona eta seme-alaben usainak

jotzen du aurpegian, ahanzturetan, amorruan,

orain giltza bitan emanez ixten du atea

eta arretaz eranzten du jendea, arropa,

itzaltzen ditu alkandoraren oihuak

edo kartzelan dir-dir dagiten burkidearen begiak

eta entzuten du nola mugitzen den samurtasuna gelan,

haren adarpean lokartuko da oraindik beste gau batez,

haren adarpean etzango da erortzen denean.

Iritziak

Gizon batek emakume baten desira bortitza zuen,

zenbait jendek ez zion ondo irizten,

gizon batek hegan egiteko desira eroa zuen,

gaizki irizten zion zenbait jendek,

gizon batek Iraultzaren desira sutsua zuen

eta jendarmeriaren iritziaren kontra

zuzenaren hesi idorren gainera igo zen,

bularra zabaldu zuen eta, bihotzaren

inguruak aterata,

emakume bat astintzen zuen bortizki,

munduaren sabaian hegan egiten zuen ero moduan

eta sutan ziren herriak, banderak.

Garaipena

Maitasunak, tristurak, munduak

zipriztindutako poema-liburu batean,

nire seme-alabek andre horiak marraztu zituzten,

guardasol gorrien gainean aurrera doazen elefanteak,

orrialde baten ertzean pausatutako txoriak,

heriotza inbaditu zuten,

gamelu urdin handia errauts hitzaren gainean datza,

masail bat irristatzen da nire hezurren bakardadetik,

xalotasuna nagusitzen zaio gauaren desordenari.

Emakume bat eta gizon bat

Emakume bat eta gizon bat bizitzak hartaraturik,

emakume bat eta gizon bat bekoz beko

gauean bizi dira, gainezka egiten dute eskuetatik,

itzaletan gora libre igotzen entzuten dira,

haien buruak haurtzaro eder batean etzanik,

biek batera sortutakoa, eguzkiz, argiz betea,

emakume batek eta gizon batek ezpainetatik elkar loturik

gau motela betetzen dute beren oroimen guztiarekin,

emakume batek eta gizon batek, biak bestearengan ederrago

beren tokia hartzen dute lurrean.

Deitorea stanley hooken apoagatik

stanley hook ostegun gau batez heldu zen Melody Springera eskuan apo bat zuela

“oi apo” esaten zion “ene apotxo kutun mortala eta morala eta korala

amaikortasun honen kezkarik gabea

izaera triste bortitzak inarrosi gabea” esaten zion

“oi zalditxo hezetasunaren kantari oi esmeralda zati”

esaten zion stanley hookek eskuan zeraman apoari

eta denek ulertu zuten maite zuela eskuan zeraman apoa

gorabehera geografiko soziologiko demografiko klimatikoetatik harago

egoera orotatik harago

“aizu enetxo” esaten zion “badaude heriotza eta bizitza eguna eta gaua itzala eta argia”

esaten zuen stanley hookek “eta hala ere maite zaitut apo

Lesboseko emakume hark arrosa goiztiarrak maite zituen eran

baina are gehiago eta zure usaina ederragoa da usaindu zaitzakedalako”

esaten zuen stanley hookek eta eztarria ukitzen zuen

ilunabar hura karraskatuz-edo, barnera sartu eta aitzinatu eta bularra histen

memoria histen bihotza itsusten zion hura

“aizu apo” esaten zion zorua erakutsiz

“beheko ahaideak ere banatuta daude ez diote ezta hitzik egiten elkarri”

“bai tristura ankerra” esaten zuen stanley hookek jendearen harriduraren aurrean

eguzki bat bailitzan sartzen zen

jendearen isiltasunaren dirdiren aurrean.

gau hartan jakina stanley hook hil egin zen

aurretik ukabilkada izugarriak eman zizkien logelako paretei

                                                   bere buruaren ordezkari gisa

artean apoak soilik apoak apo osoak

ostegunarekin jarraitzen zuela

hau guztia egia da:

bada hilezkorra balitz bezala bizi denik

beste batzuek merezi balute bezala zaintzen dute beren burua

eta stanley hooken apoa bakarrik geratu zen

Bidaiak

agian jesartzen naizeneko aulkia

platerak alkandorak eta beste alibi batzuk

egia biribila da ez nagoela

egia biribila da joan nintzela

edo denak joango ziren ni bakarrik utzita

neure buruarekin eta beste amesgaizto batzuekin

zulo bat bezain benetakoak

zulo sakona jainko bat bezain astuna

ea bada juan

ea bada gelman

ea bada papertxoak

zenbatu dezagun ehun arte

txoritxoak kantari

ikusiz ikusiko dugu ez nagoela inolaz ere

zinez joan nintzela

juanek eusten diola eta gelmanek ez duela negarrik egiten

platerek platertzen dute eta aulkiek aulkitzen

atsedenaldirik ez doilorrek

Aurpegiak - VII

ahanzturan idazten dut

gaueko su bakoitzean

zure aurpegi bakoitza

harri bat dago orduan

non etzaten zaitudan enea

inork ez du ezagutzen

herriak fundatu ditut zure gozotasunean

gauza horiek pairatu ditut

nigandik kanpo zara

arrotz zaitut enea

Beste maiatz bat

udazkena lepoan zenuela pasatzen zinenean

maiatz nire leihotik

eta seinaleak egiten

azken hostoen argiarekin

zer esan nahi zenidan maiatz?

zergatik zinen tristea edo eztia zure tristuran?

ez nuen sekula jakin baina beti

zegoen gizon bat bakarrik kaleko urregorrien artean

baina ni nintzen

leihoaren atzeko ume hura

pasatzen zinenean maiatz

niri begiak babesten-edo

eta ni izango nintzen gizona

orain gogoratzen dudanez

Ohiturak

etxe bat egiten badugu ez da etxean geratzeko

maite badugu ez da maitasunean geratzeko

eta ez gara hiltzen hiltzeko

egarriak gaude eta

abere-eramana dugu

John Wendellen poemak - XVII

egunsentiarekin

zaratak hasi dira berriro etxean

eta baliteke mamuak izatea edo

ataltzen ari den armairuren bat ahanzturaren bat

edo aspaldiko gure musuak izango dira

bakardadeaz baliatzen

behingoz desmaitatzeko eta erortzeko

eta zoruan hautsetan desegiteko

egundo halakorik?

egiten duten zarata oso sotil horrek loa galarazten dit

baina gaur ere bakarrik sentitu naiz

behin elkar urratu genuen korridorean

ez auzokoen suminetik ezta

kolonia afrikarretatik edo

ispiluaren hondotik ezpada

neuregandik zara itzultzen eta itzultzen

John Wendellen poemak - XXIV

zure absentziarekin bizi izan nintzen egun osoan hobeto esanda

zure absentziatik bizi izan nintzen egun osoan zeren lurrikarek

nazioarteko bestelako hondamendiek

ez baitzidaten zuganako arreta galarazi

mundu-gizona naiz axola zait

iraultza Pakistanen iraultza eza

Yorkshiren non

behin ikusi nuen negarrez ari zirela

gosez edo amorruz besterik gabe

nola da orduan posible

ekaitzetan edo haien barealdietan

gauza bera baitira

ikuspuntu jakin batetik begiratuta nik

ahantzi ez izana zure adorea

hartzen duzun itxura gozoa eta dena

izatea maitatu ondorengo zure usaina bezalakoa

maitatu aurrekoa bezalakoa zure usaina bezalakoa?

Bidaiak

“oi eder oi eder” kantatzen zuen

Old Parkeko mozkorraren buruak

zeruan biraka zebilela

zeruan biraka zebilela

garondoko zirritutik

inoiz-ez batzuk erortzen zitzaizkion

batek gamelua zirudien

oinez hasi zen bizpahiru

santu dirdaitsuren bizarren gainean

beste bat hegoaldea zen euria ari zuenean

Callaghanen haurtzaroaren gainean

 “oi eder oi eder” kantatzen zuen

irlandarraren buruak

hala inoiz eroritako handienetik

emakume bat sortuz joan zen

Old Park gainetik planeatzen zuen emakumeak

bular batez eguzkia estaltzen zuen

besteaz, ilargia

edo leihoak jotzen zituen

eta malenkoniatsu jartzen zuen jendea

eta ez zien jaten uzten

eta ez zuten lo egiten tristeak tristeak

eta hainbeste loditu zuten

inguruko malenkonia

azkenerako lehertu baitzen txakur

amorratuak emanez aurpegiari

eta haiek hozka egiten zioten gibelari

eztei ohantzeak zikintzen

edo udaletxea

hain kontserbatua hain kontserbatua

“oi eder oi eder” kantatzen zuen

Callaghanen buruak

malen kolikoek beren burua

maitatzen amaitu zutenean

Old Parken gertaturiko

hondamenik handiena etorri zen

urte oso batez aritu zen emakume-euria

emakumez mukuru emakumeak

emakumeak emakumeak emakumeak

igeltxoen moduan korroka

logelaren isiltasunean

jauzi egiten zuten garagardotik edo

sartzen ziren zapietan

eta ez zuten usteldu nahi

oroimenean ahanzturan

adinaren kontzertuan

hainbeste musika usteldurekin

harik eta azkenean ilargia atera zen arte

eguzkia berriro azaldu zen arte

hau da mozkorraren istorioa

jaitsi zioten pertsianaren kontra

garondoa hautsi zuenarena

eta kanpoan egun ederra zen

erori zitzaizkion inoiz-ez haiek

eta zerura joan zen gamelu batean

baina izatez ematen zuen

goizeko bero halako bat

gorputz maitatuaren dirdira bat

gaztetasun kolore bat

tximeleta eder bat

eta Callaghanen buru bat

“oi eder oi eder” kantatzen zuen

Callaghanen buruak

Konfiantzak

mahaira jarri eta idazten du

“poema honekin ez duzu boterea hartuko” dio

“bertso hauekin ez duzu Iraultza egingo” dio

“ezta milaka bertsorekin ere duzu Iraultza egingo” dio

areago: bertso horiek ez diote balio izango

peoiak maisu-maistrak egurgileak hobeto bizi daitezen

hobeto jan dezaten edo berak hobeto jan dezan bizi dadin

ezta andre bat maitemintzeko ere diote balioko

ez du haiekin sosik irabaziko

ez da haiekin doan sartuko zinemara

ez diote arroparik emango haien truke

ez du ardo edo tabakorik lortuko trukean

ezta papagairik bufandarik barkurik

zezenik aterkirik lortuko haien truke

haiengatik balitz euriak busti egingo du

ez du barkamenik edo graziarik eskuratuko trukean

“poema honekin ez duzu boterea hartuko” dio

“bertso hauekin ez duzu Iraultza egingo” dio

“ezta milaka bertsorekin ere duzu Iraultza egingo” dio

mahaira jarri eta idazten du

Akatsak

Otso Horail eseri zen eta esan zuen:

“zuriek gauzen alde bat baino ez zuten kontatu”

“euren atseginerako kontatu zuten”

“egia ez den asko kontatu zuten”

“egin zuten onena eta indiarrek egin zuten txarrena baino ez zuen kontatu gizon zuriak”

Otso Horailek, eserita, esan zuen:

“hala izan zen guk ez ditugulako elkartzen hitz mutuak eta geldiak?”

“hala izan zen kearekin eta danborrekin idazten dugulako?”

“hala izan zen hitz egitean arreta handia ematen diegulako antitesiari paralelismoari

           errepikari hiperboleari bakarrizketari galdera erretorikoei esapide sinbolikoei

           hitzek irteteko bilatzen dituzten bideei?”

“hala izan zen ez dugulako bihotza papertxoetan jartzen?”

Otso Horailek, eserita, esan zuen:

“gizon zuriak gure oinek zapaltzen zuten lurra kendu zigun”

“gizon zuriak ume indiarrak hil zituen Hego Dakotan Wounded Knee-ko

           sarraskian 1890ean eta beste toki batzuetan beste urte batzuetan beste sarraski

           batzuetan”

“gizon zuriak esan zuen zorri txikiak zorri handiak

bilakatzen direla eta ume indiarrak hil zituen”

“gizon zuriak umeak hil zituen”

Otso Horailek, eserita, esan zuen:

“gero gauzen alde bat baino ez zuten kontatu”

“euren atseginerako kontatu zuten”

“egia ez den asko kontatu zuten”

“egin zuten onena eta indiarrek egin zuten txarrena baino ez zuen kontatu gizon zuriak”

Otso Horailek, eserita, esan zuen:

“hala izan zen guk ez ditugulako elkartzen hitz mutuak eta geldiak?”

“hala izan zen kearekin eta danborrekin idazten dugulako?”

“hala izan zen hitz egitean arreta handia ematen diegulako antitesiari paralelismoari

           errepikari hiperboleari bakarrizketari galdera erretorikoei esapide sinbolikoei

           hitzek irteteko bilatzen dituzten bideei?”

“hala izan zen ez dugulako bihotza papertxoetan jartzen?”

Oharrak

lore bat hazi da Toussaint Louverture preso egon eta hil zen tokian

heriotza horren irekiduratik lore bat

hazi da Joux gazteluan non preso egon zen

eta hil zen ezagutzen den haitiarrik beltzena

Toussaint beltza jeneral libertarioa

guztien moduan jan guztien moduan bizi guztien moduan hiltzen ote zen Toussaint Louverture?

guztien moduan jan guztien moduan bizi guztien moduan hiltzen zen

baina lore bat haziko zaio zulo batetik

behin hil eta gero agian konpondu gabe utzita

bizitzarekin heriotzarekin

konpontzeko zituen kontu guztiak

ai Toussaint ai Louverture ai jeneral

ai aurrera egin zezan seinalatu zuen hatza

ai hatz haragizkoa eta hilkorra, katua sakatzeko eta itzalak fusilatzeko zerabilena

ai etorkizunean laga zuen hatza

ai Joux gazteluan goizaldero

paseatzen zen beltz haitiarra

itzal batek jan zuen

denborak irentsi zuen

itsasoak ez du jada bustitzen baina Toussaint Louverturetik

hobeto esanda Toussaint Louvertureren heriotzatik

lore gorri bat hazi da

lore barkaezin beltz eder bat hazi da

haitiar baten modukoa

Toussaint Louverture haitiarraren modukoa

ezagutzen den haitiarrik beltzena

ezagutzen den gazteena aurrendariena

ai beltz ai jeneral

ai tristea barbaroa sari gabekoa

Galderak

“bizitza pribatuan zer egiten dugun geure kontua da” esan zuten

Carolinako Pickapoon Hospitaleko Sei Erizain Eroek

bularrak mugitzen zituztela

Jainkoaren hain antzeko samurtasunaz

eta Jainkoa emakume bat balitz? norbaitek esan zuen

eta Jainkoa Pickapooneko Sei Erizain Eroak balitz? esan zuen norbaitek

eta Jainkoak bularrak samurki mugituko balitu? esan zuen

eta Jainkoa emakume bat balitz?

zurrumurruak zebiltzan Seien inguruan

ikusiak zituzten ostatu susmagarrietatik ateratzen ahoan begirada tristea zutela

ikusiak zituzten Bat Hoteleko ohe batean

ikusiak zituzten Pickapoon osoko jostun zapatari harakinekin larrutan

eta Jainkoa ez al da ostatuetatik ateratzen ahoan begirada tristea duela? norbaitek esan zuen

eta Jainkoa emakume bat balitz?

Jainkoaren titiak! Jainkoaren izter zuriak! esnekarak! esan zuen

Jainkoaren esnea! egiten zuen oihu hiri osoko sabaietan

beraz erre egin zuten

su garai bat egin zuten Ekialdeko muinoaren behealdean

eta Pickapooneko Sei Erizain Eroak ere erre zituzten

denak ziren ilehoriak eta egunero ikusia zuten heriotza lanean

hori da dena

horrela akabatzen dituzte dardara hilkorrak eta hilezkorrak Carolinan eta Jainkoaren beste paraje batzuetan

eta Jainkoa emakume bat balitz?

eta Jainkoa Pickapooneko Sei Erizain Eroak balitz? esan zuen norbaitek.

Gertaerak

ohiko diktadorea edo burokrata mintzo zen bitartean

erregimenaren anabasa eratuaren alde

harako hark hendekasilabiko edo bertso bat hartu zuen,

harri baten eta udazken-bristada baten elkartzeak sortua

kanpoan bazen oraindik klase borroka/

kapitalismo ankerra/lan gogorra/ergelkeria/

errepresioa/heriotza/poliziaren sirenak gaua

ebakitzen/harako hark hendekasilabikoa hartu eta

esku trebeaz erdi bi egin zuen batean

edertasun gehiago kargatuz eta edertasun

gehiago bestean/hendekasilabikoa itxi zuen/hatza

jarri zuen hasierako hitzean/estutu zuen

hasierako hitza diktadorea edo burokrata destatuz

atera zen hendekasilabikoa/jarraitu zuen diskurtsoak/jarraitu

klase borrokak/

kapitalismo ankerrak/lan gogorrak/ergelkeriak/errepresioak/heriotzak/poliziaren sirenek gaua ebakitzen

horrek azaltzen du hendekasilabiko batek orain arte erorarazi ez izana

inongo diktadore edo burokratarik nahiz eta

diktadore txikia edo burokrata txikia izan/eta azaltzen du baita ere

bertso bat sor dezakeela harri baten eta udazken-bristada baten elkartzeak edo

euriaren eta itsasontzi baten elkartzeak eta

inork aurreikusterik ez dituen beste elkartze batzuek/hau da

jaiotzek/ezkontzek/

edertasun etengabearen desarrek.

Heriotzak

behin heriotza ikusi nuen pasatzen / ez zihoan zaldiz / txilio egiten zuen

santa maria maggiore inguruko enarek bezala / tristea

da heriotza hola / benetan diot eta badaezpada

norbaitek ez baleki holako heriotza bat tristea dela

heriotza hura txilio betean ari zen / ez zioten mesede egiten

beroaren suaren edo errukiaren antzera pasatzen uzten zituen

udaldi ederrak iturriek emakumeek / heriotza hark

ez zuen inon ere tutik balio

hasteko ez zen beharrezkoa / ez zuen abenturarik ez adorerik / ez

zuen kantatzen / ez zen kantarazteko gai / ez zuen galtza urdinik erabiltzen / haren begiek

santa maria maggiore inguruko enarek bezala egiten zuten txilio

arratsaldea ebakiz / ikusi nuelako diot / errukia

edo pena ematen zien heriotza hark gurdizainei zaldi

leunei egunaren erdian / zapore gabeko heriotza / bakarrik / zorigaiztokoa / heriotza zaharra / hegan

egin gabe / haririk gabe ointxoetan / txilioka

plazaren erdian

pasatzen amaitu zuenean beldur izan nintzen

ez dut inoiz berriro heriotza hura ikusi nahi

bihotz-bihotzez ez dut inoiz berriro ikusi nahi

batez ere nire heriotzaren egunean

Graziak

Gorputzak bakarra izanik atal/

asko dituen moduan/nahiz eta gorputzeko atal guztiak asko izanik/gorputz

bakarra diren/oinak esango balu “esku ez naizenez/ez

naiz gorputzarena”/edo belarriak “begi ez naizenez ez naiz gorputzarena”

edo loreak “aurpegi ez naizenez ez naiz herriarena”/edo herriak

“lore ez naizenez ez naiz txoriarena”/edo txoriak “zuhaitz

ez naizenez ez naiz gudariarena”/edo gudariak bere

hilobian “lore ez naizenez ez naiz herriarena”/eta esku

ez den oina ez da horregatik gorputzarena izango?/eta begi ez den belarria

ez da horregatik gorputzarena izango?/eta aurpegi ez den lorea ez

da horregatik herriarena izango?/eta lore ez den herria ez da horregatik

txoriarena izango?/eta zuhaitz ez den txoria ez da horregatik gudariarena izango?

eta lore ez den gudaria ez da horregatik herriarena izango? eta

herria, harena? eta harena goiz aratzean beraren hilobian distiratzen duen lorea?

haren hobian esku batek jarritako lorea? ez oin

ez begi ez zuhaitz den eskua/eta badena herri eta gorputz eta gudari?

oina eta begia eta baita lorea ere behar dituen eskua? gudaria

behar duen herria? haren gainera lore gisa herri gisa

jaitsitako egunaren grazia? hura herriaren gainera

egunaren grazia gisa lore gisa?

Oharrak - XII

errealitateak hautsitako ametsak

errealitateak hautsitako kideak/

hautsitako kideen ametsak

benetan daude hautsita/galduta/ezer ere ez/

usteltzen ari al dira lurpean?/haien argi hautsia

lurpean zatika barreiaturik?/elkartuko

al dira inoiz zatitxoak?

egongo al da elkartzen diren zatitxoen jaia?

eta kideen zatitxoak/elkartuko al dira inoiz?

lurpean dabiltza noizbait elkartzeko manuelek dioen moduan?/elkartuko al dira noizbait?

zatitxo maite horiez eginda dago gure bakardade zehatza/

galdu/eman genituen pacoren goxotasuna/haroldoren tristura/rodolforen argitasuna/hainbesteren adorea

orain herrialde osoaren azpian barreiaturiko zatitxoak dira

suhartasunetik/itxaropenetik/fedetik eroritako hostotxoak/

poza/borroka/konfiantza izan ziren zatitxoak

ametsetan/ametsetan/ametsetan/ametsetan/

eta ametsaren zatitxo hautsiak/elkartuko al dira inoiz?

elkartuko al dira noizbait/zatitxoak?

amets nagusiaren ehunera lotu ditzagula esaten ari al dira?

hobeto amets egin dezagula esaten ari al dira?

Manuel Scorzari

Bakar-bakarrik

bakar-bakarrik/jada itsu/begiratzeagatik leku hartara

non hazten zen herriaren ahotsa/beroa zen/berotzen zituen

garaipenaren pontxotik honantz/alde honetarantz/tira egiten zuten

bularrak/egunen batean garaile izango diren pobreenak/

hobe gaur bihar baino/hobe atzo gaur baino/

pobreek orduan irribarre egiten zuten/argia/beroa ematen zuten/

esperantza lehertzen zitzaien alde guztietatik/

lagunek arimaren ur horretan nabigatzen zuten/

arimaren goialdetik erortzen zen/ura

esperantza gisa/non erraza den hiltzea/eta kiratsaren misterioa hasi zen/

kiratsa errauts usteletatik igotzen zen/

kiratsak hodeien antzera estali zituen lagunak/herria/itzali ziren

herriko argiak/garaipenaren pontxoak alde egin zuen

garaipenarekin/urrun/nora denboran/azpiratu gintuen

kanpoko etsaiak eta barruko etsaiak/

kanpoko etsaiak ikuserrazak dira/

kanpoko etsai aurpegia dute/barruko

etsaiak ikusgaitzak dira/lagun aurpegia

dute/lagunak dira/huts egiten dute/batzuek

usteldurik dituzte errautsak/kiratsa darie

bizirauten dute/ez dute hargatik bizirauten/

onenak erori ziren/eta txarrena da

herri isildua/beheratua/umiliatua/

egunen batean nagusituko diren pobreen hotza

Pobreen hotza

egunen batean nagusituko diren pobreen hotza/karraska ari da

herri torturatuaren/isilduaren hondoan/

txinpartaka ari da sufrimenduak udazkentzen/jausten zaizkio

hostotxoak/usain lehorrak/lurrera doaz/usteltzen dira

etorriko den amorrua elikatuz/arima nirea

piztien kontra hala hazten zarena/emadazu

adorea edo sua/ustel nadin/jarrai dezadan/

garaipenak jan dezan.

Emakumeak

emakume hura bi emakume zela esatea gutxitxo esatea da

12.397 emakume inguru izango zituen bere emakumean/

zaila zen jakitea norekin ari zinen

emakumeen herri hartan/adibidez:

amodiozko ohantze batean geuntzan/

alga fosforeszentezko egunsenti bat zen emakumea/

besarkatzera nindoala

singapur bilakatu zen zaunka ari ziren txakurrez mukuru/gogoan dut

agadirko arrosaz bildurik agertu zenekoa/

ematen zuen konstelazio bat lurrean/

ematen zuen hegoaldeko gurutzea lurrera jaitsia zela/

emakume hark bere eskuin ahotseko ilargiak bezala distiratzen zuen/

ahotsean etzaten zitzaion eguzkiak bezala/

arrosetan zeuden idatzita emakume haren izen guztiak bat izan ezik/

eta buelta eman zuenean/plangintza ekonomikoa zen haren garondoa/

milaka zifra zituen eta diktadura militarraren aldeko heriotza-balantza/

ez zenuen sekula jakiterik nora zihoan emakume hura/

ni harritu samar nengoen/gau batez

lepoan jo nuen jakiteko norekin nintzen

eta haren begi mortuetan gamelu bat ikusi nuen/batzuetan

nire herriko musika-banda zen emakume hura/

bals gozoak jotzen zituen tronboia desafinatzen hasi arte/

eta harekin batera desafinatzen zuten gainerakoek/

emakume hark desafinatua zuen oroimena/

eldarnioraino maite zenezake/

egunak jalgiarazi haren sexu dardaratsutik/

izarazko txoritxo baten gisa hegaldarazi/

biharamunean malevitxi buruz hizketan esnatzen zen/

erloju amorratu baten gisa zebilkion memoria/

arratsaldeko hiruretan mando hura gogoratzen zuen

izatearen gau batean haurtzaroa ostikatu ziona/

oso beretzen zen emakume hura eta/

bere milaka emakumeekin elikatu ahal izan zituen

mamu haiek guztiek irentsi zuten/

eta musika-banda desafinatu bat zen

nire herriko plazatxoko itzaletan aldentzen/

nik/lagunak/honen moduko gau batean noiz

aurpegiak blaitzen dizkiguten noiz agian hilko garen/

haren begietan zain zegoen gamelutxora igo nintzen

eta alde egin nuen emakume haren kostalde epeletatik/

ume bat bezain isilik sai lodien azpian/

denetik jaten didate saiek/salbu eta pentsamendu hura

emakumeak eztitasun sorta bat bezala

bat eginik sorta arratsera botatzen zuenekoa/

Poesiari buruz

Gauza pare bat esan litezke/

inork ez duela poesia asko irakurtzen/

inorrez horiek gutxi direla/

mundu guztia dabilela munduko krisiaren kontu horrekin/eta

egunero jan beharraren kontu horrekin/kontu

garrantzitsua baita/gogoan dut

osaba juan gosez hil zenekoa/

esaten zuen jateaz gogoratu ere ez zela egiten eta ez zegoela arazorik/

baina arazoa gero etorri zen/

ez zegoen sosik hilkutxarako/

eta udal kamioia azkenean haren bila joan zenean

txoritxo bat ematen zuen osaba juanek/

udalekoek mespretxuz edo erdeinuz begiratu zioten/marmarrean ari ziren

beti gogaitzen zituztela/

eurak pertsonak zirela eta pertsonak lurperatzen zituztela/eta ez

osaba juanen moduko txoritxoak/batez ere

osaba txio-txioka egon zelako udal errausketa-laberainoko bide osoan/

eta haiek errespetu falta iritzi zioten eta guztiz gaitzitu ziren/

eta zartada bat ematen ziotenean ahoa itxi zezan/

txio-txioa kamioiaren kabinan hegaldatzen zen eta buruan txio-txio egiten ziela sentitzen zuten/

halakoa zen osaba juan/kantatzea maite zuen/

eta ez zuen ulertzen zergatik zen heriotza ez kantatzeko motibo/

txio-txioka sartu zen labera/haren errautsak irten eta txioka aritu ziren tarte batez/

eta udal lankideek lotsak histutako beren zapatei begiratu zieten/baina

poesiara itzulita/

poetak orain nahiko gaizki dabiltza/

inork ez ditu asko irakurtzen/inorrez horiek gutxi dira/

ofizioak ospea galdu du/poeta batentzat gero eta zailagoa da

neska baten maitasuna erdiestea/

lehendakarigaia izatea/dendariren batek fidantzan ematea/

gerlariren batek balentriak egitea hark kanta ditzan/

errege batek bertso bakoitzeko hiru urrezko txanpon ordaintzea/

eta inork ez daki hori hala gertatzen den amaitu direlako neskak/dendariak/gerlariak/

           erregeak/

edo poetak besterik gabe/

edo gauza biak gertatu diren eta alferrik den

burua haustea horretan pentsatzen/

politena da jakitea norberak txio-txio kanta dezakeela

egoerarik bitxienean/

osaba juanek hil eta gero/nik orain

maita nazazun/

Nik ere ipuinak idazten ditut

bazen behin poeta portuges bat/

lau poeta zituen barruan eta oso kezkaturik bizi zen/

administrazio publikoan egiten zuen lan eta non

ikusi da Portugalgo enplegatu publiko batek lau ahori jaten emateko beste irabaztea/

gauero irakurtzen zuen bere poeten zerrenda bera barne sartuta/

batek eskua luzatzen zuen leihotik eta han erortzen zitzaizkion astroak/

beste batek gutunak idazten zituen hegoaldera/

zer egiten ari dira hegoaldearekin/zioen/

nire uruguairekin/zioen/beste hura

marinelak maite izan zituen itsasontzi bat bilakatu zen/

ederra da hori ontzi guztiek ez baitute hala egiten/

badira idi-begitik begiratzea nahiago duten ontziak/

badira hondoratzen diren ontziak/

fenomeno horrek nahigabeturik dabil Jainkoa/

ontzi guztiak ez baitira portugesaren poeten antzekoak/

itsasotik irten eta eguzkitan lehortzen zituzten hezurtxoak/

zure bularren kantua kantatzen/maitea/

kantatzen zuten zure bularrak arratsalde batez iritsi zirela zerumugen segizio batekin/

hori kantatzen zuten portugesaren poetek maite zaitudala esateko/

elkarrengandik bereizi/eskua zerurantz luzatu/uruguaira gutunak idatzi baino lehen/

bihar helduko dira/

bihar helduko dira portugesaren gutunak eta tristura eskobatuko dute/

bihar helduko da portugesaren ontzia montevideoko portura/

beti jakin du portu horretara sartu eta ederragotu egiten zela/

portugesaren lau poetak bezala

denak batera kezkatzen zirenean pareko tabako-dendako gizonagatik/

pareko tabako-dendako gizonaren amets-animaliagatik/

don josé gervasio de artigasen antzera lauhazka munduko goseagatik/

portugesak lau poeta zituen hegoaldera/iparrera/hormara/zerura begira/

denei ematen zien jaten arimaren soldatarekin/

berak herrialde publikoaren administrazioan irabazten zuen soldata/

baita lisboatik urugaira doan itsasoari begira ere/

nik gauzak ahanzten ditut etengabe/

behin begi bat ahantzi nuen emakume baten erdian/

beste behin emakume bat ahantzi nuen portugesaren erdian/

ahantzi nuen poeta portugesaren izena/

ahanzten ez dudana da haren ontzia hegoalderantz nabigatzen/

haren eskutxoa astroz betea/

munduaren amorruaren kontra kolpeka/

pareko gizona eskuan zuela

eduardori

Besteren euripean - III

Ez naiz nire tristurez, nire nostalgiez lotsatuko. Txakurra hil zidaten kalexka haren falta sumatzen dut, eta nik negar egin nuen haren heriotzaren ondoan, eta txakurra hil zeneko harzola odoleztatuari itsatsita nago, oraindik ere hori dut bizitzaren oinarri, horrek bizi nau, hori naiz, ez diot inori baimenik eskatuko horren nostalgia izateko.

Besterik naiz ala? Diktadura militarrak etorri ziren, gobernu zibilak eta berriro diktadura militarrak, kendu zizkidaten liburuak, ogia, semea, ama etsiarazi zuten, neba-arrebatxoak hil zizkidaten, lagunak torturatu, suntsitu, hautsi egin zituzten. Inork ez ninduen atera txakurraren ondoan negarrez ari naizen kaletik. Zer diktadura militarrek egin lezake halakorik? Eta zer militar putakumek aterako nau maiatzeko ilunabar horien maitasun handitik, non izatearen hegaztia gauaren aurrean kulunkatzen den?

Nire herria ez zen perfektua kolpe militarra baino lehen. Baina nire egonlekua zen, maitasunaren hormen kontra ikara egin nuen aldietan, ume, txakur, gizon izan nintzen aldietan, maite izan nuenetan, maite izan nindutenetan. Inongo jeneralek ez dio halakorik kenduko herrialdeari, maitasun handiz edo txikiz ureztatu nuen lur zoko hari, falta dudan eta falta nauen lurrari, militar den ezerk uhertu ezingo didan edo duen lurrari.

Bidezkoa da nik haren falta sumatzea. Hala maite izan dugulako beti biok elkar: hark gehiago eskatuz nigandik, harengandik nik, batak besteari sorrarazten genion minagatik minduta biok, eta elkarri diogun maitasunaz indartsu.

Maite zaitut, aberri, eta maite nauzu. Maitasun horretan erretzen ditugu inperfekzioak, bizitzak.

Besteren euripean - V

erbestearen betebeharretatik:

erbestea ez ahanztea/

erbestea gudukatzen duen hizkuntza gudukatzea/

ez ahanztea erbestea/hots, lurra/

hots, aberria edo esnea edo zapia

non hunkitzen ginen/non umetzen ginen/

ez ahanztea erbestearen arrazoiak/

diktadura militarra/egin genituen akatsak/

zuregatik/zure kontra/

sorterri zaitugun eta gure oinetan/

egunsenti etzana nola/zure gintuzun lurra/

eta zuk/goiz orori ahanztura bailitzan

so egiten diozun bihotz ttipi horrek/

ez ahantzi ahanztura ahanztea

Besteren euripean - VII

Noraino dator bat kanpoko erbeste hau beste erbeste sakonago, barnekoago, lehenagoko batekin? Noraino gorpuzten dituzte hizkuntza arrotzek, bisaien, ahotsen, moduen, moldeen besterentasunak neure gaztaroari jazarri zioten mamu haiek? Lorik hartu ezin zuen egunsentiak lausoturiko bisaia nahasiak, hizkuntza ezin arrotzagoak, falta zen munduaren oinetan gauak zabalduriko ametsezko izaretan entzundakoak.

Hori guztia izan daiteke. Baina orduan ezein hizkuntza ilunek ez zidan esaten sepá, nienteafato, ferbote, nius, antuche. Ez egoteko hizkuntzak ziren, dar-dar egiten zuten jaioberrien moduan, haien tolesturak ez zituzten burdinazko legeek markatzen, hegan egin zezaketen, ustekabean.

           Ez.

           Beste erbeste horrek ez du batere zerikusirik.

           Orainaldi bortitzaren erbestea zen.

           Hemen, gainera, txiki-txiki egiten digute iragana.

Besteren euripean - X

Eramangarriagoa zinateke, erbeste, ez balego hainbeste erbestearen irakasle, soziologo, erbestearen poeta, erbestearen negarti, erbestearen ikasle, erbestearen profesional, hainbeste arima on eskuetan balantza txiki bat hartuta gehiagokoa eta gutxiagokoa pisatzen, hondarra, distantzien zatiketa, miseria honen 2 x 2a pisatzen.

Bitan zatituriko gizaki bat ez da bi gizaki.

Nor arraio ausartzen da, egoera honetan, nire arima batekin biderkatzen.

Besteren euripean - XIX

Ezkutuan itzuli nintzen Buenos Airesera 1978ko maiatzean. Eder zegoen hiria.

Hobeto esanda, oso eder, maiatzeko egun horietan zeinetan udazken porteñoak onartzen baitu udaberriko, hilzorian edo jaiotzeko dagoen jakiterik ez dagoen udaberriko sua edo beroa.

Erdigunean ez ibiltzeko gomendatu zidaten, sarritan joan ohi nintzen lekuetara ez joateko. Baiki: erdigunean ibili nintzen, ibiltzen ohi nintzen tokietan. Nork ezagutuko ninduen?

Paco ez al zegoen hilik? Ez al zituzten Rodolfo eta Haroldo bahitu? Ez al zituzten hil Jote, Lino, Josefina, Dardo, agian Diana? Nire semeak zatar-paperezko zamauan poema bat, poema hau, idatzi zueneko jatetxe hura:

           ardi beltza

           larre beltzean bazkan

           elur beltzaren gainean

           gau beltzaren azpian

           hiri beltzaren ondoan

           non negarrez ari naizen gorriz jantzita

jatetxe hura zabalik zegoen, baina semea bi urte lehenago bahitu zuten eta ez nuen sekula haren patuaren berri izan. Zazpi hilabeteko haurdun zegoen haren emaztea berarekin batera bahitu zutenean.

Garaiko egunkariak irakurri nituen. La Opiniónen —noizbait lan egin nuen han, noizbait sortu nuen hura—, ezkerreko kide intelektual batek (kide ohia edo ezker ohia) diktadura militarraren propagandari lotzen zion bere ahots saldua. Ordurako militarrena zen egunkaria, baita kide ohia edo ezker ohia ere.

Saiatuta ere ezin dut haren izena gogoratu. Ipuingilea zen, edo halako zerbait, baita haren emaztea ere, ezkerreko jarreretatik Rosa Luxemburgi kaka egiten ziona. Ipurtzulo ezkertiarra zuen, militarren jakiak libratzen eragotziko ez ziona.

Flash

Maiatzeko Plazako Amei

goian, honela dioen kartela: “ana maría / 16 urte / ikaslea”

beste kartel bat, aldamenean: “buenos aires / 1977ko ekainak 13”

neskatila (candice):

auto bat / bi gizon /

begiak estaltzen dizkidate / hirian /

hiria da / eguna / eguna /

zorupea /

eskailera /

gela /

non dago zure familia? /

pikana /

bularrak /

bagina /

non dago zure familia? /

kerosenoa begietan

ahoan

sudurrean /

biluzik ni /

non dago denbora? /

denbora hura zeina /

pikana /

non dago zure familia?

denbora /

goiza /

non zaude / goiz nirea? /

hemen zaitut /

sabela zara /

bi ziega /

gela /

bagina /

hor mugitu zen nire haurra /

kanpoan denbora ez da /

barruan hura bizi da /

eutsi zion /

ez dut haren aurpegia ezagutzen /

hark egiten du nire aurpegia /

nire sabela / nire goiza /

nire denbora hura zeina /

denbora guztian hitz egiten diot

kontatzen diot ze /

eta hartza eta otso txikia /

sabela / goiz hura zeina /

ni zara /

kontatzen dizut ze /

bizitzaren arbola

haurra:

bat izan ginen

ama / (ezkerrean lehen planoan):

orain berriro gara bat / bilatzen zaitut /

korua /

bilatuko zaitut/aurkituko zaitut/aurkitzen zaitut/nire odola nabigatzen duzu/

nire sabela mugitzen duzu berriro/nire bularra/nire burua/kantatzen duzu

nire ariman, txoritxoa/nirekin egiten duzu lo/nigan/

haurra:

berriro ikusten nauzunean ez nauzu ezagutuko / etsaiak

suntsitu nahi izan ninduen / trapu edo gauza bilakatu /

ez nauzu ezagutuko

ama:

ez/

hain izango zara ederra /

ama-arbola (kantuan):

egur hau / erretzen nauen

suaren langilea / ni zauritzeko/ ni ukitzeko / hegaldatzeko

darabilzun sugarra /

edo arimaren ifrentzua ukitzen duen

ukitze samurra edo

maitasun maratz moduko bat

zure aurpegiekin aireratzen dena /

zure argitasuna / zure suzko egintza

erretzen nauzun sugarrerako

jada argiz erasandako egurrean /

zure argiz / argizko zelaia

non zauri bat bezala piztuta

pasatuko den nire bihotza zure

besoetan / maitea / zugandik

kanpo izatearen sumina erretzen

abere bat bezala / gauaz zikin

Atea

zabal ezazu atea / ene laztana /

altxa zaitez / zabaldu atea /

ahosabaiari itsatsita daukat arima

izuaz ikara /

mendiko basurdeak zapaldu ninduen /

asto basatiak jarraitu zidan /

erbestearen gauerdi honetan

piztia bat naiz ni neu /

salomón ibn gabirol

(1021-1055  / malaga-zaragoza-valentzia)

Eme zitala

utzi ninduen / zerura joan zen /

iduneko batez bilduriko eztarri ederreko hura /

ezti-eztiak ditu ezpainak /

baina mikatza da /

ezpatak ateratzen zituen begietatik /

zorterik gabeko gizonak hiltzeko zorrozten dituen lantzak /

keinuak egiten dituzte haren begiek /

antsiaz beterik dago / orein egartsua bailitzan /

haren bekainak / edo adarrak / edo ortzadarrak /

Noerekiko ituna gogorarazten du / uholdea amaitu zeneko seinalea /

egarri bazara /

bere hodeiei agintzen die bihotza kristalez bete diezazuten /

salomón ibn gabirol

Zer etorriko den

bere iragana ibili ez zuenak /

aitzurtu ez zuenak / jan ez zuenak / ez daki

zer misterio etorriko den /

ez zuen inoiz bizitza jarri / etorriko

den misteriorendako / pena

desagertuko da / ke handi bat

altxatuko da egarritik / gosetik /

injustiziatik / bakardadetik / egur-puskak

bezala erreko dira / astroak

lasaituko dira /

eta dena izango da berdea /

minaren misterioa bezala /

zure bular zuriak bezala

sagarrondoaren azpian /

itsaso hileko eskuizkribuak

Protesta-kanta

gorde nazazu /

gorde nazazu Boetoren etxetik /

gorde haren zartadetatik /

gorde nazazu Katroren etxetik /

gorde haren ukabiletatik /

gorde nazazu Haninen etxetik /

gorde haren gezur beltzetatik /

gorde nazazu Ismaelen etxetik /

gorde haren zitalkeriatik /

haiek direlako Apaiz Nagusiak /

haien semeak dira diruzainak /

haien suhiak dira sindikoak /

eta haien esklaboak datoz eta jotzen gaituzte

makila batez /

abba yose ben hanin

(K.o. I. mendea / jerusalem)

Kanporatua

bidali ninduten jauregitik /

ez zidan axola izan /

deserritu ninduten nire lurretik /

ibili nintzen lurretik /

erbesteratu ninduten nire hizkuntzatik /

lagun egin zidan hark /

alboratu ninduzun zugandik / eta

itzaltzen zaizkit hezurrak /

kiskaltzen naute sugar biziek /

kanporaturik nago nigandik /

yehuda al-harizi

(1170-1237 / toledo-proventza-palestina)

Bi negarrak

bi negar entzuten ditu zure bihotzak /

zurea / jaiotzekoa /

bestea / baldin bazoaz /

samuel hanagid

Euria

gaur euri asko ari du, asko,

eta mundua garbitzen ari direla lirudike.

auzoko gizonak euriari begiratzen dio

eta maitasun gutun bat idatzi asmo du /

gutun bat berarekin bizi den

eta jana egiten dion eta arropa garbitzen dion eta berarekin maitasuna egiten duen

eta bere itzalaren antza duen emakumeari /

auzokoak ez dio sekula maitasun hitzik esaten emakumeari /

leihotik sartzen da etxera eta ez atetik /

ate batetik toki askotara sartzea dago /

lanera, kuartelera, kartzelara,

munduko eraikin guztietara /

baina ez mundura /

ez emakume batengana / ezta arimara ere /

hots / hala esaten diogun kutxara edo itsasontzira edo eurira /

gaur adibidez / euri asko ari baitu /

eta kosta egiten zait maitasuna hitza idaztea /

gauza bat baita maitasuna eta beste bat maitasuna hitza /

eta arimak baino ez daki non elkartzen diren biak /

eta noiz / eta nola /

baina zer azaldu dezake arimak /

horregatik ditu ekaitzak ahoan auzokoak /

urpera doazen hitzak /

eguzkia badagoela ez dakiten hitzak maitatu zuen gau berean jaio eta hiltzen direlako /

eta hark inoiz idatziko ez dituen gutunak uzten dituzte pentsamenduan /

bi arrosaren artean dagoen isiltasunaren gisa /

edo nire gisa / hitzak idazten baititut itzultzeko

euriari begiratzen dion auzokoarengana /

eurira /

nire bihotz deserriratura /

Umeak

ume batek eskua bere sukarrean sartu, astroak atera eta airera botatzen ditu / eta inork ez ditu ikusten /

nik ere ez ditut ikusten /

nik ume bat sukarretan baino ez dut ikusten / itxita dauzka begiak eta

animaliatxoak ikusten ditu zerutik pasatzen bere dardarizoan bazkatzen /

nik ez ditut animaliatxo horiek ikusten /

nik animaliatxoak ikusten dituen umea ikusten dut

eta neure buruari galdetzen diot zergatik gertatzen den hori gaur /

beste zerbait gertatuko zen atzo? / umeak arimatik pena handia

aterako zuen atzo? / umeak sukarra duela besterik ez dakit nik /

itxita dauka arima eta hondoratu egiten du

su hartu zuelako utziko dituen errautsetan /

baina hala da? / bere errautsetan hondoratzen du arima? / zuhaitz batek

eguzkiari begiratzen dio leiho atzetik/

eguzkia dago /

leihoaren atzean zuhaitz bat dago kalean /

orain ume bat pasatzen da kaletik esku bat praketako sakelan duela

pozik dago eta eskua sakelatik ateratzen du /

eskua zabaldu eta inork ikusten ez dituen sukarrak askatzen ditu /

nik ere ez ditut ikusten /

nik haren ahur argitara zabaldua baino ez dut ikusten /

eta hark? / zer ikusten du? /

eguzkitik tira egiten duten idiak ikusten ditu? /

nik ez dakit ezer /

ez dakit zer ikusten duen eskua praketan duen umeak /

ezta sukarra duen eta atlantikoaren hezurrak

eta itsaso guztien hezurrak bere bihotzean nahasirik ikusten dituen umeak /

nik ez dut ezer ikusten / ez dakit ezer /

ez dakit ezta zein egunetan jaio nintzen /

badakit data baina ez zein egunetan jaio nintzen /

edo egun hura enegarrenez hiltzen naizen hau al da? /

hil diren guztiak nirekin / edo ni haiekin /

berriro hiltzen diren egun hau al da? /

argi ezin gozoago eta ireki honetan? /

eta zer egiten du ahurrean argi hau duen umeak? /

denak dirua egiteko lanean ari direlarik argi honetatik kanpo? /

barruan argirik izan ezean / barruan penadun maitasunik izan ezean /

begiratu ezin daitekeen argi honetatik kanpo giltzapeturik?

inoiz idatzi ez zenizkidan gutunak pasatzen dira orain /

seme / argi honetatik hainbeste sortzen zaren hori /

zure gutunek sukarrak dituzte eta ez dakit ezer haietaz /

inoiz ez dut ezer jakingo /

soseguz hegan ari diren txoritxoak dirudite /

zuk airera bota eta inork ikusten ez dituen astroak /

nik ez ditut ikusten, ezta nire min zalantzatiak ere /

hau baino bizitza garbiago bat zenuen buruan /

garbi zitekeen / zure ontasunaren eguzkitara

zabal zitekeen bizitza bat /

bidaien moduko aurpegiz beteriko bizitza bat /

non daude aurpegi horiek / bidaia horiek? /

bizitza biluzik dago ertzik gabeko itsaso bat bezala /

eta nik ezin dut bizitza atzera jiratu /

zure sehaskaraino eraman /

ezta aurrera eraman ere /

ni baino egiazkoagoa da nire bazkal-mahaia /

jan egiten dut leihoaren atzeko zuhaitza bezain egiazkoa izateko /

orain ume bat geratu da haren ondoan /

eskua atera du praketako sakelatik /

ahurra zabaldu du argitara

eta pentsatu du heriotza heriotza dela

eta hori baino ez /

Animalia

Animalia ilun batekin batera bizi naiz.

Egunez egiten dudana, jan egiten dit gauez.

Gauez egiten dudana, jan egiten dit egunez.

Oroimena da jaten ez didan bakarra. Grinaz tematzen da

nire akatsik eta nire beldurrik txikiena ere haztatzen.

Ez diot lo egiten uzten.

Haren animalia iluna naiz.

Egia

Eromena ez da eroturik egotea ezpada

besteak erotzea

arrazoia duten arrazoiekin.

Esatearen orratzak dira,

igotzen dira,

iltzatzen dira,

xaxatzen dute,

patuaren pasabidea

trukatzen dute

ilunantzeko urarekin non

beti izango zaren ez zarena,

igarobide irakurtezin bat

hura gerarazten

bizitza gastatutakoa

eta hark ikara egiten zuen aski da

esaten duen emakume baten antzera.

Dibaxu - XX

ez duzu aterik/ giltza/

ez duzu sarrailarik/

hegan egiten duzu gauez/

hegan egiten duzu egunez/

maitatu izan denak sortzen du maitatuko dena/

zure antzera/ giltza/

denboraren atean

dardarka/

Dibaxu - XXI

zure ahotsa entzun nuen nire leihoan/

nire leihoak ez du ematen zure ahotsera/

apenas ematen duen mundura/

nola etorri zen zure ahotsa?/

txori elurtu batek

garia jaten du

eguzkiaren

xuxurlan/

Dibaxu - XXII

gauean

astroak gerarazten ditu zure sabelak/

lurraren moduan hartzen du arnasa/

lurra da zure sabela/

zure sabelaren garian

hegan daude txoriak

etorriko den horretan

kantari/

Dibaxu - XXIV

hau da zu maitatzea:

hitz bat esateke dagoena/

zuhaitz txiki hostogabe bat

itzal egiten duena/

Kaiera

Juan Bañuelosi

Bertsoak jainkoek baino hobeto

idazten dituztela dioten horiek ez dituzte

Nioberen moduan zigortuko, hark jainkosek

baino hobeto ehuntzen zuen eta esatera

ausartu zen eta hil zizkioten

seme-alabak eta bihurtu zuten marmol. Ez. Gaur

poeta horiei emango dizkiete

bekak, postutxoak,

enbaxadore izendatuko dituzte eta

haien arnasa marmoleztatuko.

Gezurrez gogaiturik dago hitza

eta ontzat eman du erabakia. Nahikoa

du bere buruarekin,

bere buruari galdetzearekin zer den, nor den,

ez jakitearekin izatearen

eta izateko fikzioaren artean mintzo ote den, idazten

duen bitartean

ezer esanda ez dagoen kaier batean.

Arazoa

Negarrez ari da neskatila bazter batean eta pentsatzen du

mina baino pisutsuagoa dela minaren hegala

eta hemendik hara darabil,

min hartutako hatzetik

eguzkia biratzen den espaziora.

Ikusten duena baino gehiago da neskatila

eta ilargi gogorrak haren azalean

begiratzen dio uda bati

non dena hazten den.

Inork ez dio adatsa ihesetatik babesten.

Mutilazioaren kontra bizi da neskatila,

hain txikia han.

Malko bakoitza irtenbiderik gabeko

arazo bat da.

Andreítari

Jakitea

Poemak igeri egiten du haizean dirdiraka.

Ez daki nor den harik eta

hona herrestatzen duten arte, non

seguruen hil egingo den

aterperik gabe piztien menpe.

Piztiak ulertu nahiko nituzke

neure piztia ulertzeko. Errealitateak

intziri eginarazten du animalia arnasotsekin.

Zer grazia irabazi zen haren arnasketan?

Galdu ez zen bat bera ere ez.

Leunaren azpian txinpartaka ari da susmoa.

Esku hauetan.

Ifrentzua

Inoiz izan ez zen

poema baten ifrentzuan

idazten du samin honek. Zer axola du horrek, diote

nire herriko goseek. Haren arratsaldeek

ez dute itxurarik egiten. Zenbakiak dituen

orrialdea tantaz tanta

erortzen da eta infinituaren

arnasa dirudi.

Izan al daiteke hainbesteko eternitaterik?

galdetzen dio bere buruari akiturik.

Argi ikustea zu maitatzea da.

Deserrituriko gorputz baten jabe naiz.

Zure eskuak kulunkatu zuen

hitz bat bezain ederra zara.

Hegala

Sugar bortitzak hormaren kontra

kiskaliz,

udaberriak oraindik dakar

biktimen ametsa

lore bat bailitzan.

Istantaren itsualdi

batek zauritzen du

labarraren hegala

non jausi ziren

odolezko hodeien azpian.

Haiek baino ez zuten zeru hura ikusi.

Ez daude triste.

Hilik daude.

Zer dakigu?

Poemaz, ezer ere ez. Iristen da, dardaratzen da

eta pospolo itzali bat karraskatzen du.

Zerbait ikusten zaio? Ezer ere ez. Esku bat

luzatzen du tinko heltzeko

kardantxilo baten ahotsetik pasatzen diren

denboraren olatu txikiei. Zer

hartu du? Ezer ere ez.

Hegaztia joan egin da

entzun ez zen hartara

gomutarik eta itxaron-nazazurik

gabe biraka ari den gela batean.

Izen asko daude eurian.

Zer daki poemak? Ezer ere ez.

Grabitatea

Newtonek sagar batekin

deskubritu zuen hura ez da ezer

mundua kanpoan dagoenean.

Ezta eguzkiak ere ditu bizitza galduaren

ametsak urreztatzen. Gertatu ez

zenaren atea jotzen duen eskua

giltza akaberakoen beldur halako bat da

Nora joan zinen, ezereza, musika

eldarnio-biltzailea?

Ezjakintasun honen inguruek

umildu egiten dituzte minak.

Bakardade debekatu horretan

nahi-izan-genuen haren begiak

ezer ez du pasatzen uzten.

Ez dakigu

Zer distantzia dago desiraren

eta bizitzaren artean? Nola

ibili distantzia zigilatu horretan barrena

beldurrezko betazalik gabe?

Ez da denbora galdua

igeri dagoen gauaren ertzak entzuten

dakien umea, liburu bakoitzean

lo datzan zer horren pisua.

Aski da piztiez / erloju

alderantzikatuaren garaikurretan

pausatutako janariaz! Amaren

zamauetan hil den

zoparen puskak!

Zapata harroak,

zapaltzen dituzte inperfekzioa, akatsa,

zuloen lagunartea,

etendako mundua eta

bihar jaio ziren arrosak

Atondoak

Bihotzaren atondoan

etxe zahar bat dago

giltzaz ixten zuen aitak egunero.

Amak maite zituen

iratzeak zeuden patioa, errepikaturiko

morokilen ikatza, haren argia

lapikoen iluntasunaren kontra,

zeru abaildua.

Nork apurtuko du sare hori?

Nora doa?

Nork ehundu zuen, zer haritxo

jarri zituzten oraindik lotzen baitute?

Haren amildegirik sakonena da garaiena.

Ez hautsi haren mezuak

aizto heriotza baino txarragoekin.