Federico Garcia Lorca

itzulpena: JUAN LUIS ZABALA

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Federico Garcia Lorca

© itzulpenarena: Juan Luis Zabala

© edizio honena: Susa

2022ko urria

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendariak: Maialen Berasategi Catalán / Isabel Etxeberria Ramírez

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

      Ariketa ederra bezain mingotsa da imajinatzea Federico Garcia Lorca 1978an, demagun, 80 urterekin, bere literatur ibilbideari gainbegiratua ematen elkarrizketa batean, eta irudikatzen saiatzea zer bilakaera izango zuen haren poesiak 1936ko abuztu hartan hil ez balute eta beste berrogei urtez sortzen jarraitu balu. Zer pertsonaia motak hartuko zieten lekukoa Andaluziako ijitoei eta New Yorkeko beltzei Lorca erbesteratu baten poemetan, adibidez? Zer hermetismo maila iritsiko zuten Espainiako barne deserrian ahopeka irauniko Lorca baten irudiek? Zer elkarreragin sortuko zen Lorcaren eta poesia sozialaren artean? Izan ere, idazten aritu zen 20 urte inguruan, liburutik liburura ibilbide aldiro berritu bat osatu zuen Lorcak, konpartimentukako sailkapenetatik ihesi. “Gogaitzen hasia nago nire ijitokeria mito hori dela eta. (...). Ijitoak gai bat dira, ez besterik (...). Ez dut nahi estu sailkatu nazaten” idatzi zion Jorge Guilleni gutun batean 1928an, Romancero gitano liburua argitaratu eta gutxira.

      Lehen poema liburuetan herri tradiziotik edan zuen Lorcak, Espainiako 27ko Belaunaldi deitu izan den horretako beste hainbatek bezala, neopopulismoarekin bat eginez. Sehaska kantek, koplek eta jolas kantek poesia biluzi, soildu eta estilizatu bat inspiratu zioten, eta erromantzeek gai tragikoak lantzeko bidea eman. Andaluzia, ijitoak, hango folklorea... lurrean sakon sustraitutako plataforma izan zitzaizkion, tokian tokiko osagai kultural oso bereizgarrien bitartez gai unibertsalei buruz hitz egiteko. 1929-30ean New Yorken lehenik eta Kuban gero eginiko egonaldiek arrasto eraldatzailea utzi zuten Lorcaren poesian. New York hiri berez basa eta frenetikoa 1929ko burtsaren porrotaren garaian ezagutu zuen poetak, ziurgabetasun ekonomiko betean, eta sakonki eragin zioten han ikusitako zapalkuntzak eta gizatasun ezak. Aurreko liburuetan ijitoen pertsonaien bitartez mitifikatutako gizaki bazterreko baina duintasunez beteak kapitalismo krudelean itota bizi diren beltzen bitartez haragiztatuko ditu Poeta New Yorken liburuan. Muturreko metaforen pilaketek surrealismoranzko luizia sorraraziko dute: irudiaren eta adieraziaren arteko distantzia ikaragarri handituko da, eta ordura arte olibondoek, ilargiak eta sutegiek osatutako sinbolo finkoen paisaia krokodiloek, amiantoak eta intsektuen antena herdoilduek beteko dute orain.

      Lorca lagun zaharra zaigu euskaldunoi. Hainbatek itzuli dute, han eta hemen, aldizkarietan batez ere: Lauaxetak, Sabin Muniategik, Gandiagak, Iñaki Uriak, Harkaitz Canok eta Hedoi Etxartek, besteak beste. Santi Onaindiaren Olerti aldizkarian maizko bisitaria izan zen, Gabriel Arestik haren Sei poema gailego ekarri zizkigun, eta Juan Luis Zabalak Poeta New Yorken euskaratu eta argitaratu zuen 2003an Ereinen. Kaier honetan, lehen aldiz, Lorcaren obra poetiko osoko ale enblematikoenak ahots bakar beraren iragazitik pasatuta jasotzen ari gara. Ariketa zinez interesgarria egin du Zabalak itzultzaile gisa: Poeta New Yorkeneko eztanda surrealista itzuliz hasi zen duela hogei urte inguru —orduko zenbait poema berreskuratu eta eguneratu ditu edizio honetarako— eta Lorcaren hasierako eta amaierako poesia estilizatuaren eta barne paralelismoz betearen neurritasunera egokitu da orain.

ISABEL ETXEBERRIA RAMÍREZ

Paisaia kanturik gabe

Zeru urdina.

Landa horia.

Mendi urdina.

Landa horia.

Lautada kiskalian

olibondo bat oinez.

Olibondo

bakarra.

Gitarra

Hasi da

gitarraren lantua.

Hautsi dira

goizaldearen kopak.

Hasi da

gitarraren lantua.

Alferrik da isilaraztea.

Ezinezkoa da

isilaraztea.

Monotoniaz egiten du negar

nola urak,

nola haizeak

elur gainean.

Ezinezkoa da

isilaraztea.

Urruneko gauzengatik

egiten du negar.

Hegoaldeko harea beroa

kamelia zurien eske.

Iturik gabeko gezi egiten du negar,

goizik gabeko arratsaldea,

eta lehen txori hila

adar gainean.

Oi gitarra!

Bost ezpatak

larri zauritutako bihotza.

Gitarraren igarkizuna

Bidegurutze

biribilean,

sei dontzeila

dantzan.

Hiru haragizko

eta hiru zilarrezko.

Atzoko ametsak haien bila,

baina besarkatuak ditu

urrezko Polifemo batek.

Gitarra!

Hiru arbola moztu zituzten

Ernesto Halffterri

Hiru ziren.

(Bere aizkorekin etorri zen eguna).

Bi ziren.

(Zilarrezko hegal zitalak).

Bat zen.

Bakar bat ere ez zen.

(Biluzik geratu zen ura).

Egunsentian hil zen

Lau ilargiko eta arbola

bakarreko gaua,

bakarra itzala

eta bakarra txoria.

Neure haragian nabil

zure ezpainen arrastoen bila.

Iturburuak haizeari musu

ematen dio ukitu gabe.

Eman zenidan Ezetza daramat,

neure esku-ahurrean,

argizarizko limoi

ia zuri baten antzera.

Lau ilargiko eta arbola

bakarreko gaua.

Orratz baten puntan

nire maitasuna dago, biraka!

Ilargi, ilargiaren erromantzea

Conchita Garcia Lorcari

Ilargia sutegira etorri zen

bere nardozko polisoiarekin.

Haurra begira du begira.

Haurra hari begira dago.

Aire hunkituan

besoak mugitzen ari da ilargia

eta erakusten, labain eta aratz,

eztainu gogorrezko bularrak.

Ihes egin ilargi, ilargi, ilargi.

Ijitoak baldin baletoz,

zure bihotzarekin egingo lituzkete

idunekoak eta eraztun zuriak.

Utzi niri dantzatzen, umea.

Ijitoak datozenean,

ingude gainean aurkituko zaituzte

begitxo txikiak itxita.

Ihes egin ilargi, ilargi, ilargi,

sentitzen baititut jada haien zaldiak.

Ume, utz nazazu, ez zapaldu

nire zuritasun almidoitua.

Bazetorren zaldizkoa

lautadaren danborra joz.

Sutegiaren barruan umeak

itxiak ditu begiak.

Olibaditik zetozen,

brontze eta amets, ijitoak.

Buruak altxatuta

eta begiak ñarrotuta.

Nola kantatzen duen apo-hontzak,

Oi, nola kantatzen duen arbolan!

Zeruan zehar doa ilargia

umeari eskutik helduta.

Sutegiaren barruan negarrez

ari dira, oihuka, ijitoak.

Airea beilari du, beilari.

Airea beilari dago.

Preciosa eta airea

Damaso Alonsori

Bere pergaminozko ilargia

joaz dator Preciosa

kristalezko eta erramuzko

bidezidor anfibio batean barrena.

Izarrik gabeko isiltasuna,

soinu errepikakorretik ihesi,

erori egin da itsasoak arrain betezko gaua

hausten eta kantatzen duen lekuan.

Mendilerroko tontorretan

lo daude karabineroak

ingelesen bizileku diren

dorre zuriak zaintzen.

Eta uretako ijitoak

barraskilozko glorietak

eta pinu berdezko adarrak

altxatzen ari dira distraitzeko.

* * *

Bere pergaminozko ilargia

joaz dator Preciosa.

Hura ikustean, altxatu egin da

inoiz lo egiten ez duen haizea.

San Cristobalon biluzia,

mingain zerutarrez betea,

gaita absente gozo bat

jotzen ari da neskatoari beha.

Neskato, utz iezadazu

soinekoa altxatzen zu ikusteko.

Ireki nire eri zaharretan

zure sabeleko arrosa urdina.

Panderoa jaurti eta gelditu

gabe doa lasterka Preciosa.

Gizonkote-haizeak, segika,

bero darama ezpata.

Izurtu egin du zurrumurrua itsasoak.

Olibondoak zurbiltzen ari dira.

Kantuan ari dira laiotz-flautak

eta elurraren gong laua.

Preciosa, bizkor, Preciosa,

haize berdeak harrapatuko zaitu!

Preciosa, bizkor, Preciosa!

Begiratu non datorren!

Izar behereen satiroa

bere mingain distiratsuekin.

* * *

Preciosa, beldurrak airean,

ingelesen kontsulak

pinuak baino gorago

daukan etxean sartu da.

Garrasiek beldurtuta,

hiru karabinero datoz,

kapa beltzak estu

eta txanoak lokietan.

Baso bat esne epel

eta kopa bat ginebra

eman dio ingelesak neska ijitoari

eta Preciosak ez du edan.

Eta bere abentura jende hari

negarrez kontatu bitartean,

arbelezko teiletan

hozka ari da, suminduta, haizea.

Liskarra

Rafael Mendezi

Amildegi betean

Albaceteko labanak,

aurkarien odolez eder,

distiratsu daude arrainen gisa.

Karta-argi gogor batek

zaldi suminduak

eta zaldizkoen profilak

ebakitzen ditu berde garratzean.

Olibondo baten kukulan

negarrez ari dira bi emakume zahar.

Liskarraren zezena

barrenak irakiten.

Zapiak eta elur-ura

ekartzen ari aingeru beltzak.

Albaceteko labanazko

hegal handiko aingeruak.

Juan Antonio Montillakoa

hilik doa biraka pendizean,

gorputza lirioz beteta

eta mingrana bat lokietan.

Suzko gurutze gainean dabil orain,

heriotzarako bidean.

* * *

Epailea, guardia zibila lagun,

olibondoen artetik dator.

Odol irristatua ari da intzirika

suge-kantu mutuan.

Guardia zibil jaunok:

hemen betikoa gertatu zen.

Lau erromatar

eta bost kartagotar hil dira.

* * *

Pikondoz eta zurrumurru beroz

erotutako arratsaldea

zorabiaturik erortzen da

zaldizkoen izter zaurituetan.

Eta sartaldeko airean zehar

hegan zebiltzan aingeru beltzak.

Txirikorda luzeko eta

oliozko bihotzeko aingeruak.

Erromantze sonanbulua

Gloria Ginerri

eta Fernando de los Riosi

Berde nahi zaitut berde.

Haize berdea. Adar berdeak.

Ontzia itsaso gainean

eta zaldia mendian.

Itzala gerrian, emakumeak,

haragi berdea, ile berdea,

zilar hotzezko begiekin

egiten du amets bere eskudelean.

Berde nahi zaitut berde.

Ilargi ijitoaren azpian,

gauzak begira ditu

eta ezin begiratu berak.

* * *

Berde nahi zaitut berde.

Antzigarrezko izar handiak datoz

goiz-albaren bidea irekitzen duen

itzalezko arrainarekin.

Pikondoak bere haizea igurzten du

bere adarren lizpaperarekin,

eta mendiak, katu isil-lapur,

bere agabe garratzak lazten ditu.

Baina nor etorriko da? Eta nondik...?

Emakumeak bere eskudelean jarraitzen du,

haragi berdea, ile berdea,

itsaso garratzean ametsetan.

Adiskide, aldatu nahi dut

nire zaldia haren etxearen truke,

nire zelaren truke haren ispilua,

nire labana haren burusiaren truke.

Adiskide, odoletan nator

Cabrako mendietatik.

Nik ahal banu, mutiko,

itxia legoke tratu hau.

Baina ni ez naiz jada ni,

ezta nire etxea jada nire etxea ere.

Adiskide, duintasunez nahi dut

nire ohean hil.

Altzairuzkoa, ahal izanez gero,

holandazko izarekin.

Ez al duzu ikusten bularretik

eztarriraino daukadan zauria?

Hirurehun arrosa beltzaran

dauzka zure papar zuriak.

Zure odolaren jarioa eta usaina

zure gerruntzearen inguruan.

Baina ni ez naiz jada ni,

ezta nire etxea jada nire etxea ere.

Utzidazue sikiera igotzen

eskudel gorenetara,

utzidazue igotzen, utzidazue,

eskudel berdeetara.

Ilargiaren eskubandak

non urak burrunba egiten duen.

* * *

Igotzen ari dira jada bi adiskideak

eskudel gorenetara.

Odol arrasto bat utzita.

Malko arrasto bat utzita.

Dardarka zeuden teilatuetan

latorrizko faroltxoak.

Mila pandero kristalezkok

zauritzen zuten egunsentia.

* * *

Berde nahi zaitut berde,

haize berdea, adar berdeak.

Igo egin ziren bi adiskideak.

Haize luzeak zapore arraroa

uzten zuen ahoan,

behazun, menda eta albakazkoa.

Adiskide! Non dago, esadazu?

Non dago nire neskato mingotsa?

Zenbat bider egon zen zure zain!

Zenbat bider zure zain

aurpegi freskoa, ilea beltz,

eskudel berde honetan!

* * *

Uharkaren aurpegiaren gainean

kulunkan zegoen emakume ijitoa.

Haragi berdea, ile berdea,

zilar hotzezko begiak.

Ilargizko izotz-kandela batek

eusten dio ur gainean.

Gaua intimo egin zen

plaza txiki baten antzera.

Guardia zibil mozkorrak

ari ziren ate joka.

Berde nahi zaitut berde.

Haize berdea. Adar berdeak.

Ontzia itsaso gainean.

Eta zaldia mendian.

Pena beltzaren erromantzea

Jose Navarro Pardori

Oilarren pikotxak lurra zulatzen

ari dira egunsentiaren bila,

mendi ilunean barrena

Soledad Montoya jaisten denean.

Kobre horia, haren haragiak

zaldi eta itzal usaina dauka.

Ingude ketuak haren bularrak,

kantu biribilak auhenka.

Soledad, norengatik galdezka ari zara

konpainiarik gabe eta ordu hauetan?

Edonorengatik galdetuta ere,

esan: zuri zer axola?

Bilatzen ari naizenaren bila nator,

neure poza eta neure pertsona.

Soledad nire minetakoa,

zoratzen ari den zaldiak

itsasoa aurkitzen du azkenean

eta olatuek irensten dute.

Ez niri itsasoa gogora ekarri

pena beltza ernetzen baita

olibaren lurretan

hostoen zurrumurruaren azpian.

Soledad, a zer pena zurea!

A zer pena errukarria!

Limoi-zukua darizu negarrean

itxarotez eta ahoz garratz.

Bai pena handia! Zoro baten

antzera igarotzen dut neure etxea,

nire bi txirikordak lurrean,

sukaldetik logelara.

A zer pena! Azabatxez

janzten ari zait haragia eta arropa.

Oi nire harizko atorrak!

Oi nire mitxoletazko izterrak!

Soledad, garbitu zeure gorputza

hegatxabalen urez,

eta utzi zure bihotza

bakean, Soledad Montoya.

* * *

Behealdetik kantari dator ibaia:

zeru eta hostozko parpaila.

Kuia-loreekin,

koroatzen da argi berria.

Oi ijitoen pena!

Pena garbia eta beti bakarrik.

Oi ubide ezkutu eta

goizalde urruneko pena!

Antoñito El Camborioren atxiloketa Sevillarako bidean

Margarita Xirguri

Antonio Torres Heredia,

camboriotarren seme eta biloba,

zumezko makila batekin

Sevillara doa zezenak ikustera.

Ilargi berdeko beltzaran

mantso eta lerden dabil.

Kiribil harroek distira

egiten diote begien artean.

Bidearen erdian

limoi biribilak moztu

eta uretara bota zituen

urreztatu zuen arte.

Eta bidearen erdian,

zumar baten adarren azpian,

bideko guardia zibilak

ukondoz ukondo eraman zuen.

* * *

Eguna astiro doa, arratsaldea

sorbalda batean zintzilik,

nola torero-jaka luzea

itsasoaren eta erreken gainean.

Kaprikornio gauaren

zain daude olibak

eta brisa labur bat, zaldizko,

berunezko mendietan jauzika.

Antonio Torres Heredia,

camboriotarren seme eta biloba,

zumezko makilarik gabe dator

bost trikornioen artean.

Antonio, nor zara zu?

Camborio izena bazenu,

egina zenukeen bost zurrustadun

iturri bat odolezkoa.

Ez zara ez inoren seme,

ez benetako Camborio.

Akabo mendian bakarrik

ibiltzen ziren ijitoak!

Hautsaren azpian dardarka

daude aizto zaharrak.

Gaueko bederatzietan

daramate kalabozora,

guardia zibil guztiek

limonada edan bitartean.

Eta gaueko bederatzietan

itxi diote ziega,

zeruak, moxal baten ipurgain,

distira egin bitartean.

Antoñito El Camborioren heriotza

Jose Antonio Rubio Sacristani

Heriotza-ahotsak entzun ziren

Guadalquivirretik gertu.

Gizon-krabelin ahots bat

antzinako ahotsek setiatua.

Basurde hozkadak

iltzatu zizkien boten gainean.

Izurde-jauzi xaboituak

ematen zituen borrokan.

Odol etsaiarekin bainatu zuen

bere gorbata gorrimina,

baina lau ziren sastakaiak

eta eman behar izan zuen etsia.

Izarrek ur grisari burtziak

iltzatzen dizkiotenean,

ergiek julufraizko beronikak

amesten dituztenean,

heriotza-ahotsak entzun ziren

Guadalquivirretik gertu.

* * *

Antonio Torres Heredia,

zurda gogorreko Camborio,

ilargi berdeko beltzaran,

gizon-krabelin ahotsa:

Nork kendu dizu bizia

Guadalquivirretik gertu?

Nire Heredia lau lehengusu

Benamejiko semeek.

Besterengan inbidiagarri ez zutena,

nigan zuten inbidiagarri jada.

Korinto koloreko zapatak,

bolizko medailoiak,

eta olibaz eta jasminez

oratutako larmintz hau.

Oi Antoñito el Camborio

Enperatriz baten duin!

Gogoratu Ama Birjinaz

hil egingo baitzara.

Oi Federico Garcia,

deitu Guardia Zibilari!

Nire gerria hautsi da jada

arto-kanabera gisa.

Hiru odol-kolpe jaso

eta soslaiz hil zen.

Inoiz berriz izango ez den

txanpon bizia.

Aingeru jostalari batek

kuxin batean jarri dio burua.

Beste batzuek, ahalke nekatukoak,

piztu zuten kriseilua.

Eta lau lehengusuak

Benamejira iristean,

heriotza-ahotsak isildu ziren

Guadalquivirretik gertu.

Deituaren erromantzea

Emilio Aladrenentzat

Nire bakardade atsedenik gabea!

Nire gorputzeko begi txikiak

eta nire zaldiaren handiak

ez dira ixten gauez

eta ez dute beste aldera begiratzen,

non lasai urruntzen den

hamahiru itsasontziko ametsa.

Aitzitik, garbi eta gogor

ezkutari iratzarri,

nire begiek metalen eta harkaitzen

ipar bati begiratzen diote,

non nire gorputz zainik gabeak

karta izoztuak kontsultatzen dituen.

* * *

Uraren idi dentsoak

beraien adar izurtuen

ilargietan bainatzen diren

mutilei oldartzen zaizkie.

Eta mailuek ingude sonanbuluen

gainean kantatzen zuten

zaldizkoaren insomnioa

eta zaldiaren insomnioa.

* * *

Ekainaren hogeita bostean

esan zioten Amargori:

Nahi baduzu, moztu jada

zure patioko heriotzorriak.

Margotu gurutze bat atean

eta jarri zure izena azpian,

basaperrexilak eta asunak

jaioko baitira zure saihetsean,

eta kare bustiko orratzek

hozkatuko dizkizute zapatak.

Gauez izango da, ilunean,

mendi imanduetan barrena,

non uraren idiek

ihiak edaten dituzten ametsetan.

Eskatu argiak eta kanpaiak.

Ikasi eskuak gurutzatzen,

eta metalen eta harkaitzen

aire hotzez gozatu.

Bi hilabete barru etzanda

egongo baitzara hil-jantzian.

* * *

Nebulosazko ezpata handia

mugitzen du airean Santiagok.

Isiltasun larria, bizkarrezkoa,

isurtzen zuen zeru bulartuak.

* * *

Ekainaren hogeita bostean

ireki zituen begiak Amargok,

eta abuztuaren hogeita bostean

etzan zen ixteko.

Gizonak kalean behera

jaisten ziren deitua ikusteko,

hark hormaren gainean finkatzen zuela

bere bakardade atsedenduna.

Eta izara makulagabeak,

kutsu erromatar gogorrekoa,

oreka ematen zion heriotzari

bere oihalen zuzenguneekin.

Espainiako Guardia Zibilaren erromantzea

Juan Guerrerori.

Poesiaren kontsul nagusia.

Beltzak dira zaldiak.

Ferrak beltzak dira.

Kapen gainean tinta eta argizarizko

orbanek egiten dute distira.

Berunezkoak dituzte, horregatik

ez dute negar egiten, burezurrak.

Txarolezkoa arima,

errepidean datoz.

Konkortuta eta gaueko,

goma ilunezko isiltasunak

eta harea finezko beldurrak

agintzen dituzte dabiltzan lekuan.

Pasatzen dira, pasatu nahi badute,

eta pistola zehaztugabeen

astronomia lauso bat

ezkutatzen dute buruan.

Oi ijitoen hiri!

Izkinetan banderak.

Ilargia eta kuia

gingak kontserban dituztela.

Oi ijitoen hiri!

Nork, zu ikusita, ez zaitu oroitzen?

Minaren eta musketaren hiri,

kanelazko dorreekin.

Gaua heltzen zenean,

gau gautu gautarra,

ijitoak beren sutegietan

eguzki eta gezien forjan.

Zaldi zauritu bat ari zen

ate guztietan deika.

Beirazko oilarrak kantari

Jerez de la Fronteran barrena.

Haizeak biluzik du biratzen

ezustekoaren kantoia,

gau gauzilarrean,

gau gautu gautarrean.

Ama Birjinak eta San Josek

kriskitinak galdu zituzten,

eta ijitoen bila dabiltza,

haiek aurkitu nahian.

Alkate trajez jantzita

dator Ama Birjina,

txokolate paperezkoa

eta lepokoak almendraz eginak.

San Josek besoak mugitzen ditu

zetazko kapa baten azpian.

Pedro Domenecq doa atzean

Persiako hiru sultanekin.

Ilargi erdiak zikoinaren estasiarekin

egiten zuen amets.

Estandarteek eta farolek

inbaditzen dituzte zabaltzak.

Aldakarik gabeko dantzariak

ispiluetan negar-zotinka.

Ura eta itzala, itzala eta ura

Jerez de la Fronteran barrena.

Oi ijitoen hiri!

Izkinetan banderak.

Itzali zure argi berdeak

benemerita dator eta.

Oi ijitoen hiri!

Nork, zu ikusita, ez zaitu oroitzen?

Utz ezazue itsasotik urrun,

artesientzako orrazirik gabe.

Binaka egiten dute aurrera

festaren hirira.

Betibizien zurrumurru batek

hartu ditu kartutxerak.

Binaka egiten dute aurrera.

Oihalezko nokturno bikoitza.

Ezproien beira-arasa

begitantzen zaie zerua.

Hiriak, beldurrik gabe,

bere ateak biderkatzen zituen.

Berrogei guardia zibil

jo eta su sartu dira haietan.

Erlojuak gelditu ziren,

eta botiletako koñaka

azaroz mozorrotu

susmorik ez pizteko.

Oihu luzeen hegaldi bat

altxatu zen haize-orratzetan.

Sableek apatxek zanpatutako

brisa mozten dute.

Ilunantzaren kaleetan ihesi doaz

emakume ijito zaharrak

zaldi lokartu eta

txanponezko ontziekin.

Kale malkartsuetan gora

kapa makurrak igotzen dira,

atzean utziz guraizezko

zurrunbilo iheskorrak.

Belengo estalpean

ijitoak daude bilduta.

San Jose, zauriz josia,

dontzeila hila ari da janzten.

Fusil zorrotz egoskorrak

gau osoan danbadaka.

Ama Birjinak haurrak

sendatzen ditu izar adurtxoz.

Baina Guardia Zibila

suteak ereinez doa aurrera,

non, gazte eta biluzik,

erretzen den irudimena.

Camboriotarreneko Rosa

etxe atarian eserita intzirika

bere bi bular moztuak

erretilu batean jarrita.

Eta beste neskatxa batzuk

korrika beren txirikordek jazarriak,

bolbora beltzezko arrosek

leher egiten duten aire batean.

Teilatu guztiak

lurrean ildo zirenean,

egunsentiak sorbaldak kulunkatu zituen

harrizko profil luzean.

Oi ijitoen hiri!

Guardia Zibila urruntzen ari da

isiltasunezko tunel batean zehar

sugarrek inguratzen zaituzten bitartean.

Oi ijitoen hiri!

Nork, zu ikusita, ez zaitu oroitzen?

Bilatu zaitzatela nire kopetan.

Ilargiaren eta harearen jolas.

Ehiztaria

Goiko pinudia!

Lau uso doaz airean.

Lau uso hegan

joan-etorrian.

Zaurituak dituzte

beren lau itzalak.

Beheko pinudia!

Lau uso behea jota lurrean.

Zaldizkoaren kantua

Kordoba.

Urrun eta bakar.

Behor beltz, ilargi handi,

eta olibak nire alportxan.

Nahiz bideak ezagutu

ez naiz sartuko Kordoban.

Lautadan zehar, haizean,

behor beltz, ilargi gorri.

Herio begira dagokit

Kordobako dorreetatik.

Oi zein bide luzea!

Oi nire behor suharra!

Oi zain dut heriotza,

sartu aurretik Kordoban!

Kordoba.

Urrun eta bakar.

Azken agurra

Hiltzen banaiz,

utz ezazue balkoia zabalik.

Mutikoa laranjak jaten ari da.

(Neure balkoitik ikusten dut).

Segalariak garia ebakitzen du.

(Neure balkoitik sentitzen dut).

Hiltzen banaiz,

utz ezazue balkoia zabalik!

Paseotik itzulera

Zeruak eraila.

Sugerantz doazen formen

eta kristala bilatzen duten formen artean,

hazten utziko dut ilea.

Kantatzen ez duen muinoien zuhaitzarekin

eta mutil koxkor arrautza-aurpegi zuridunarekin.

Burua hautsitako animaliatxoekin

eta oin idorretako ur zarpailarekin.

Neke gor-mutua eta tintontzian

itotako tximeleta daukan ororekin.

Nire eguneroko aurpegi desberdinarekin behaztopa eginez.

Zeruak eraila!

1910

(Pausaldia)

Mila bederatziehun eta hamarreko nire begi haiek

ez zuten ikusi hilen lurperatzea,

ez egunsentian negar egiten duenaren errauts-azoka,

ez itsas zalditxo baten gisa zokoratuta dar-dar egiten duen bihotza.

Mila bederatziehun eta hamarreko nire begi haiek

neska koxkorrek pixa egiten zuteneko pareta zuria ikusi zuten,

zezenaren muturra, perretxiko pozoitsua

eta botilen beltz gogorraren azpian limoi idor puskak

bazterretan zehar argitzen zituen ilargi ulertezin bat.

Nire begi haiek behorraren saman,

Santa Rosa lokartuaren bular zeharkatuan,

maitasunaren teilatuetan, auhenekin eta esku freskoekin,

katuek igelak jaten zituzteneko lorategi batean.

Hauts zaharrak estatuak eta goroldioak biltzen ditueneko ganbara.

Karramarro irentsien isiltasuna gordetzen duten kutxak.

Ametsak bere errealitatearekin behaztopa egiten zuen lekuan.

Han nire begi txikiak.

Ez ezer galdetu neure buruari. Ikusi dut beren bidearen bila

beren hutsa aurkitzen dutela gauzek.

Hutsuneen min bat dago jenderik gabeko airean

eta nire begietan izaki jantziak, biluzirik gabe!

Harlemgo erregea

Zurezko koilara batez

erauzten zizkien begiak krokodiloei

eta tximuen ipurdiak jotzen.

Zurezko koilara batez.

Betiko sua zegoen lo sukarrietan

eta anisez mozkortutako kakarraldoek

herrixketako goroldioa ahanzten zuten.

Perretxikoz estalitako agure hura

beltzek negar egiten zuten lekura zihoan

erregearen koilarak karraska egin

eta ur ustelduko tankeak heltzen ziren bitartean.

Arrosek ihes egiten zuten

airearen azken bihurguneetako sorbatzetan zehar

eta azafrai mordoetan

mutil koxkorrek katagorri txikiak zirtziltzen zituzten

zikindutako eldarniozko ahalke batez.

Zubiak zeharkatu

eta marmar beltzera heldu beharra dago

birika-lurrinak

gure lokiak jo ditzan

anana berozko bere soinekoaz.

Pattar-saltzaile ilehoria hil beharra dago,

etxadiko eta hareako adiskide guztiak;

eta ukabila itxiez jo beharra dago

burbuilaz beteta dar-dar egiten duten neskato judutar txikiak,

Harlemgo erregeak bere jendetzarekin kantatu dezan,

krokodiloek ilara luzeetan lo egin dezaten,

ilargiaren amiantoaren azpian,

eta inork ez dezan zalantzarik egin sukaldeetako

mustuken, birringailuen, kobreen eta eltzeen edertasun infinituaz.

Oi, Harlem! Oi, Harlem! Oi, Harlem!

Ez du parerik zure begi zanpatuen angustiak,

eklipse ilunaren barruan dardaratutako zure odolak,

zure biolentzia granateak, gor-mutu argi-itzalean,

atezain trajedun zure errege handi presoak.

* * *

Arrakala bat eta bolizko arrabio geldiak zituen gauak.

Amerikar neska gazteek

haurrak eta txanponak zeramatzaten sabelean

eta mutikoak zorabiatu egiten ziren tiragalearen gurutzean.

Horiek dira.

Horiek dira sumendien ondoan zilarrezko whiskia edan

eta hartzaren mendi izoztuetan bihotz puska txikiak irensten dituztenak.

Gau hartan Harlemgo erregeak koilara oso gogor batez

erauzten zizkien begiak krokodiloei

eta tximuen ipurdiak jotzen zituen.

Koilara oso gogor batez.

Beltzek nahastuta negar egiten zuten

aterkien eta urrezko eguzkien artean,

mulatoek gomak tenkatzen zituzten, soin zurira heltzeko irrikan,

eta haizeak ispiluak lausotzen zituen

eta dantzarien zainak kraskatzen.

Beltzak! Beltzak! Beltzak! Beltzak!

Odolak ez du aterik zuen gau ahoz gorakoan.

Ez da ahalkerik. Odol sumindua larruen azpialdetik,

bizirik sastakaiaren arantzan eta ikusmiren bularrean,

Cancerko ilargi urdin argiaren matxarda eta isatsen azpian.

Milaka bidetan heriotza irineztatuak eta nardo-errautsa bilatzen dituen odola,

zeru elkorrak, gainbeheran, non planeten koloniak

hondartzetan pirritan joango diren abandonatutako gauzakiekin batera.

Zeharretara geldo begiratzen duen odola,

espartzu zukutuz eta lurpeko loreztiz egina.

Oinatz batean deskuidatutako alisioa herdoildu

eta tximeletak leihoaren kristaletan disolbatzen dituen odola.

Heldu den odola da, helduko dena

teilatuetatik eta zabaltzetatik, leku guztietatik,

emakume ilehorien klorofila erretzeko,

ohe ondoetan auhen egiteko, konketetako loezinaren aurrean,

eta tabakozko eta behealde horizko egunsenti batean zapartatzeko.

Ihes egin beharra dago!,

ihes egin kantoietan zehar eta azken solairuetan itxi,

basoaren muina zirrikituetatik sartuko baita

zuen haragian eklipse aztarna arin bat

eta eskularru histuko eta arrosa kimikoko tristura aizun bat uzteko.

* * *

Isiltasun txit jakintsuagatik da

sukaldariak eta zerbitzariak eta aberatsen zauriak mihiaz

milikatzen dituztenak

kaleetan zehar edota kresalaren angeluetan erregearen bila ari direnean.

Zurezko hego haize batek, trabeska basatza beltzean,

tu egiten die txalupa hautsiei eta sastakaiak iltzatzen ditu bere sorbaldetan.

Letaginak, eguzki-loreak, alfabetoak,

eta liztor itoak dituen Volta pila bat

daramatzan hego haize bat.

Hiru tinta makula monokuloaren gainean ziren ahanzturaren adierazpen.

Harrizko bat-batekotasunez ezin ikusizko aurpegi bakar bat amodioarena.

Arrosarik batere gabe, zurtoinezko desertua

osatzen zuten muinek eta korolek hodeien gainean.

Ezkerretara, eskuinetara, Hegotik eta Iparretik,

satorrarentzako eta uraren orratzarentzako

hesi ikaragaitza dago zutik.

Ez ezazue, beltzok, haren arrakala bila

maskara infinitua aurkitzeko.

Erdiko eguzki handia bilatu ezazue

aldra burrunbari eginda.

Ninfarik aurkituko ez duelako ziurtasunez

basoetan labaintzen den eguzkia.

Zenbakiak suntsitu eta sekula ametsik zeharkatu ez duen eguzkia,

atzetik kaimanak dituela ibaian behera

orro egiten duen eguzki tatuatua.

Beltzak! Beltzak! Beltzak! Beltzak!

Ez da sekula ezein suge, zebra edo mando

zurbildu hiltzean.

Ez daki egurginak noiz ematen duten azken arnasa

berak ebakitako zuhaitz itzelek.

Itxaron ezazue zuen erregearen itzal begetalaren azpian

astaperrexilek eta karduek eta asunek azkeneko zabaltzak asaldatzen dituzten arte.

Orduan, beltzok, orduan, orduan,

zoramenez musukatu ahal izango dituzue bizikleten gurpilak,

mikroskopio bikoteak ezarri katagorrien leizeetan

eta dantza egin azkenik zalantzarik gabe, lore tentetuek

gure Moises erailtzen duten bitartean zeruaren ihietan ia.

Oi, Harlem mozorrotua!

Oi, Harlem, bururik gabeko trajezko jendetza batek mehatxatua!

Zure zurrumurrua heltzen zait.

Zure zurrumurrua heltzen zait enborrak eta igogailuak zeharkatzen,

xafla grisen bitartez,

non hortzez estalitako autoek flotatzen duten,

zaldi hilen eta krimen ñimiñoen bitartez,

bizarra itsasoraino heltzen zaion

zure errege desesperatu handiaren bitartez.

Herioaren dantza

Maskaroia. Begira ezazue maskaroia

nola datorren Afrikatik New Yorkera.

Joan ziren piperbeltzaren zuhaitzak,

fosforozko botoi txikiak.

Joan ziren haragi urratuko gameluak

eta zisneak mokoarekin altxatzen zituen argizko haranak.

Gauza idorren tenorea zen:

begiko galburuarena eta katu ijeztuarena,

zubi handietako burdin herdoilarena

eta kortxoaren behin betiko isiltasunarena.

Argiaren ezpatek zeharkatutako

animalia hilen bilkura handia zen.

Errautsezko apatxak dituen hipopotamoaren

eta eztarrian betibizia duen gazelaren alaitasun eternala.

Uhinik gabeko bakardade zimelduan

maskaroi mailatuak dantza egiten zuen.

Munduaren alderdi bat hareazkoa zen,

merkurioa eta eguzki lokartua beste erdia.

Maskaroia. Begira iezaiozue maskaroiari!

Harea, kaimana eta izua New York gainean.

Karezko haizpitarteek preso hartua zuten zeru huts bat

non guanoaren azpian hiltzen direnen ahotsak entzuten ziren.

Zeru zuritu eta garbi bat, bere buruaren berdin,

bere mendi ikusezinen biloxkarekin eta lirio zorrotzarekin.

Kantuaren zurtointxorik arinenak suntsitu

eta izerdiaren uholde paketatura jo zuen,

azken soslaien atsedenaren bitartez

isatsarekin ispilu puskak altxatzen.

Txinatarrak teilatuan negar egiten zuenean

bere emaztearen biluzia aurkitu gabe,

eta banketxeko zuzendariak txanponaren isiltasun ankerra

neurtzen duen manometroari erreparatzen zionean,

maskaroia Wall Streetera heltzen ari zen.

Ez zaio dantzari arrotz

begiak hori koloreko jartzen dituen kolunbario hau.

Esfingetik diru-kutxarako tartean haur txiro guztien bihotza

zeharkatzen duen hari tenkatua dago.

Oldar primitiboa oldar mekanikoarekin dantzan ari da,

jatorrizko argiaren ezjakinean beren eldarnioan.

Gurpilak bere formula ahazten badu

biluzik kantatu baitezake jada zaldi saldoekin batean

eta sugar batek egitasmo izoztuak erretzen baditu

zeruak ihes egin beharra izango baitu leihoen zalapartaren aurrean.

Ez zaio dantzari arrotz leku hau. Neuk esaten dut.

Maskaroiak odolezko eta zenbakizko zutabe artean egingo du dantza,

zure argirik gabeko denboragatik, gau ilun,

intziri egingo duten urrezko urakanen eta langabetuen auhenen artean.

Oi Ipar Amerika basatia, oi lizuna! Oi basatia!

Elurraren mugan etzana.

Maskaroia. Begira iezaiozue maskaroiari!

A zer lohi eta ipurtargizko uhina New York gainean!

* * *

Ilargiarekin borrokan ari nintzen ni terrazan.

Gauaren izter bat balaz josten ari ziren leiho-multzoak.

Nire begietan ari ziren edaten zeruetako behi gozoak

eta arraun luzeko haize leunek

Broadwayko kristal hautseztatuak jotzen zituzten.

Odol tantoa argizagiaren ernamuineko argiaren bila ari zen

sagar-hazi hilaren itxurak egiteko.

Lautadako aireak, artzainek bultzatua,

maskorrik gabeko moluskuaren beldurrez egiten zuen dar-dar.

Baina ez dira hilak dantzan ari direnak.

Ziur naiz.

Hilak barnebilduak daude, beren eskuak irensten.

Besteak ari dira dantzan, maskaroiarekin eta haren bihuelarekin.

Besteak, zilarrezko mozkorrak, gizon hotzak,

izterren eta sugar gogorren bidegurutzean lo egiten dutenak,

eskaileren paisaian zizarea bilatzen dutenak,

banketxean neska koxkor hilen malkoak edaten

edota kantoietan egunsentiaren piramide ñimiñoak jaten dituztenak.

Ez dezala Aita Santuak dantza egin!

Ez, ez dezala Aita Santuak dantza egin!

Ezta Erregeak ere;

ez aberats hortz urdindunak,

ez katedraletako dantzari eme idorrek,

ez eraikitzaileek, ez esmeraldek, ez zoroek, ez sodomitek.

Maskaroi honek baino ez.

Eskarlatina zaharreko maskaroi honek.

Maskaroi honek baino ez!

Egingo dute-eta txistu kobrek azken solairuetan.

Dardararaziko dituzte-eta patioak eta terrazak asunek.

Goroldiozko piramide izango da-eta Burtsa.

Etorriko dira-eta lianak zizpen ondoren

eta laster, oso laster, oso laster.

Oi, Wall Street!

Maskaroia. Begira iezaiozue maskaroiari!

Nola egozten duen tu eginez oihaneko pozoia

New Yorkeko angustia inperfektuan barrena!

Botaka egiten duen jendetzaren paisaia

(Coney Islandeko arratsa)

Emakume gizena aurrean zetorren

sustraiak erauzten eta danborren pergaminoa bustitzen.

Emakume gizena,

olagarro hil hurrenak iruntzitara jartzen dituena.

Emakume gizena, ilargiaren etsai,

kale eta etxebizitza mortuetan zehar zihoan lasterka

eta uso-garezur txikiak uzten zituen bazterretan

eta azken mendeetako oturuntzetako sumindurak pizten zituen

eta ogiaren deabruari deitzen zion erratzez garbitutako zeruko muinoetan zehar

eta argi-irrika bat galbahetzen zuen lurpeko zirkulazioetan.

Hilerriak dira. Badakit. Hilerriak dira

eta hondarraren azpian lurperatutako sukaldeetako nahigabea.

Hildakoak, faisaiak eta beste ordu bateko sagarrak dira

eztarrian bultza egiten digutenak.

Gonbitoaren oihaneko marmarrak heltzen ziren

emakume hutsekin, argizari berozko haurrekin,

zuhaitz legamiatuekin eta listuaren harpen azpian

gatz-platerak zerbitzatzen dituzten zerbitzari nekaezinekin.

Erremediorik gabe, ene seme, botaka egin ezazu! Ez dago erremediorik.

Ez da husarren gonbitoa prostitutaren bularren gainean,

ezta oharkabean igel bat irentsi zuen katuaren gonbitoa ere.

Beren lurrezko eskuekin ilintiak eta postreak usteltzen direneko

sukarri-ateak harramazkatzen dituzten hildakoak dira.

Emakume gizena aurrean zetorren

itsasontzi, taberna eta lorategietako jendearekin.

Gonbitoak leunki astintzen zituen bere danborrak

ilargiari babesa eskatzen zioten

odolezko neska koxkor batzuen artean.

Gaixoa ni! Gaixoa ni! Gaixoa ni!

Nire begirada hau nirea izan zen, baina jada ez da nirea.

Begirada hau, alkoholaren kariaz dardarka,

kaietako anemonetatik

itsasontzi sinestezinak agurtzen dituena.

Egunsentia ausartzen ez deneko uhinetatik

isurtzen den begirada honekin defenditzen dut neure burua.

Ni, besorik gabeko poeta, galduta

botaka egiten duen jendetzaren artean,

nire lokietako goroldio lodiak

moztuko dituen adeitasun biziko zaldirik gabe.

Baina emakume gizenak aurrean jarraitzen zuen

eta tropiko mingotsa finkatzen deneko

farmazien bila ari zen jendea.

Bandera altxatu eta lehen zakurrak heldu zirenean

baino ez zen hiri osoa pilatu ontziralekuko barandetan.

Pixa egiten duen jendetzaren paisaia

(Battery Placeko nokturnoa)

Bakarrik geratu ziren gizonak.

Azken bizikleten abiaduraren zain zeuden.

Bakarrik geratu ziren emakumeak.

Mutil koxkor baten heriotza itxaroten zuten japoniar belaontzian.

Bakarrik geratu ziren gizonak eta emakumeak,

txori hil hurrenen moko zabalduekin ametsetan,

apo zanpatu berria ziztatzen duen

itzalkin zorrotzarekin,

mila belarri eta urezko aho txikiak

dituen isiltasun baten azpian

ilargiaren eraso bortitzari

eusten dioten haizpitarteetan.

Negar egiten zuen belaontziko mutil koxkorrak eta kraskatu egiten ziren bihotzak,

lekukoak eta gauza guztien beilak larrituta,

eta artean ere oinatz beltzeko lurzoru urdin argian

izen ilunak, listuak eta nikelezko erradioak oihukatzen zituztelako.

Ez dio axolarik azken orratza sartzen diotenean mutil koxkorra isiltzeak.

Ez dio axolarik itsas haizearen bideak kotoiaren korolan.

Heriotzaren mundu bat baitago, arkuetara irten eta zuhaitzen atzealdeetan

izoztuko zaituzteten marinel behin betikoekin.

Alferrik da gauak bere bidaia

ahazten dueneko bihurgunea bilatu

eta traje hautsirik eta oskolik eta negarrik

izango ez duen isiltasun bat zelatatzea,

armiarmaren oturuntza ñimiñoa aski baita

zeru osoaren oreka hausteko.

Ez dago erremediorik japoniar belaontziaren intziriarentzat,

ezta kantoiekin behaztopa egiten duen jende ezkutu honentzat ere.

Landak bere buztanari ausiki egiten dio sustraiak puntu batean batzeko

eta matazak bere luzetasun asegabezko irrika bilatzen du askimotzean.

Ilargia! Poliziak. Transatlantikoen sirenak!

Pixazko fatxadak, kezkoak, anemonak, gomazko eskularruak.

Dena hautsia dago terrazen gainean

hankak zabalduta dituen gauean.

Dena hautsia dago iturri isil izugarri baten

hodi epeletan.

Oi jendea! Oi andretxoak! Oi soldaduak!

Idioten begietan barrena bidaiatu beharra izango da,

argiak itsututako kobra otzanek txistu egiten duteneko landa libreak,

sagar ezin freskoagoak sortzen dituzten paisaia hilobiz beteak,

aberatsek beren lupen atzean beldur dioten

neurririk gabeko argia etor dadin,

lirioaren eta arratoiaren alde biko gorputz bakarraren usaina

eta intziri baten inguruan edo uhin sekula errepikatu gabeak ulertzen direneko kristaletan

pixa egin dezakeen jende hori erre dadin.

Hilketa

(Bi ahots goizaldean Riverside Driven)

Nola izan zen?

Arrakala bat masailean.

Hori da guztia!

Zurtoina estutzen duen azkazala.

Oihuaren sustraitxoak aurkitu arte

urpean dabilen orratza.

Eta itsasoak mugitzeari uzten dio.

Nola, nola izan zen?

Honela.

Utikan! Horrela?

Bai.

Bihotza bere kasa irten zen.

Gaixoa, gaixoa ni!

Eguberria Hudsonen

Belaki gris hori!

Marinel zintzur egin berri hori.

Ibai handi hori.

Muga iluneko haize leun hori.

Sorbatz hori, maite, sorbatz hori.

Munduarekin borrokan ari ziren lau marinelak.

Begi guztiek ikusten duten ertzen munduarekin.

Zaldirik gabe ezin zeharkatu daitekeen munduarekin.

Marinel bat, ehun, mila ari ziren

abiadura zorrotzen munduarekin borrokan,

ohartu gabe mundua

zeruan zehar bakarrik zela.

Mundua bakarrik zeru bakarrean zehar.

Mailuen muinoak eta belar lodiaren garaipena dira.

Inurritegi bizi-biziak eta txanponak lohietan dira.

Mundua bakarrik zeru bakarrean zehar

eta airea herrixka guztien irteeretan.

Zizareak gurpilaren izua kantatzen zuen

eta marinel zintzur eginak

bera estutu behar zuen uretako hartzari kantatzen zion

eta denek kantatzen zuten aleluia

aleluia. Zeru mortua.

Berdin dio, berdin!, aleluia.

Errebaletako aldamioetan igaro dut gau osoa

odola utziz egitasmoen igeltsuan,

marinelei haize-oihal urratuak jasotzen laguntzen

eta esku-hutsik nago bokalearen marmarrean.

Ez dio axolarik minutu oro

beste haur batek bere zain-sortatxoak astintzeak

ezta adarren azpian hasitako sugegorriaren erditzeak

biluzia begiratzen dutenen odol egarria asetzeak ere.

Garrantzia duena hau da: hutsunea. Mundu bakar. Bokale.

Egunsenti ez. Alegia bizigabe.

Hauxe besterik ez: Bokale.

Oi belaki nirea grisa!

Oi lepo nirea zintzur egin berria!

Oi ibai handi nirea!

Oi haize leun nirea nireak ez diren mugak dituena!

Oi nire maitasunaren sorbatza! Oi sorbatz zaurgarria!

New Yorkeko panorama itsua

Txori errautsez

estaliak ez badira,

ezteietako leihoak jotzen dituzten auhenak ez badira,

iluntasun iraungiezinean odol berria isurtzen duten

aireko izaki delikatuak izango dira.

Baina ez, ez dira txoriak,

txoriak idi izatear baitira.

Harkaitz zuriak izan daitezke ilargiaren laguntzaz,

eta epaileek oihala jaso aurretik

zauritutako mutikoak dira beti.

Denek ulertzen dute heriotzarekin harremana duen mina

baina benetako mina ez dago espirituan.

Ez dago airean, ezta gure bizitzan ere,

ezta kez betetako terraza hauetan ere.

Gauzei esna eusten dien benetako mina

erredura infinitu txiki bat da

beste sistemen begi errugabeetan.

Zeruak saldo lakarretan batzen ditu maiz,

hain da zama astuna traje abandonatu bat sorbaldetan;

eta erditzearen ondorioz hiltzen direnek azken orduan dakite

marmar oro harri izango dela eta oinatz oro taupada.

Guk ez dakigu pentsamenduak errebalak dituela

eta haietan filosofoa jaten dutela txinatarrek eta beldarrek

eta haur idiota batzuek sukaldeetan aurkitu dituzte

maitasuna hitza ebakitzen zekiten

enara txiki makuludunak.

Ez, ez dira txoriak.

Ez da txori bat aintzirako sukar uherra adierazten duena,

ez une oro estutzen gaituen hilketa-irrika,

ez egunsenti oro bihotz ematen digun suizidio marmar metalikoa:

aire-kapsula bat da, non mundu osoa min zaigun,

espazio txiki bizi bat da argiaren soinubakar zoroan,

eskala ezin definituzkoa da, non hodeiek eta arrosek ahazten dituzten

odolaren kaian bor-bor egiten duten oihu txinatarrak.

Ni maiz galdu izan naiz

gauzei esna eusten dien erredura bilatzeko

eta baranda gainetan etzandako marinelak baino ez ditut aurkitu

eta zeruko izaki txikiak elur azpian ehortziak.

Baina benetako mina beste plaza batzuetan zegoen,

non arrain kristalizatuak hil hurren ziren enbor barruetan,

estatua zahar zauritu gabeentzat eta sumendien intimitate samurrarentzat

arrotz den zeruaren plazetan.

Ez dago minik ahotsean. Hortzak baino ez daude,

baina satin beltzak bakarturik isilduko diren hortzak.

Ez dago minik ahotsean. Hemen Lurra baino ez dago.

Lurra fruituen ahalkera eramaten duten

bere betiko ateekin.

Egunsentia

New Yorkeko egunsentiak

lohizko lau zutabe ditu

eta ur usteletan palastaka dabiltzan

uso beltzen urakan bat.

New Yorkeko egunsentiak

eskailera eskergetan orro egiten du

marraztutako angustiazko nardoen

bila ertzen artean.

Egunsentia heldu eta inork ez du ahoan hartzen

han ez baita ez biharrik eta ez esperantza posiblerik.

Batzuetan txanponek, erle-multzo suminduetan,

haur abandonatuak zulatu eta irensten dituzte.

Irteten diren lehenek beren hezurrekin ulertzen dute

ez dela ez paradisurik eta ez amodio hostobakandurik izango:

badakite zenbaki eta legeen lohira doazela,

arterik gabeko jokoetara, fruiturik gabeko izerdietara.

Kateek eta zaratek estaltzen dute argia

sustrairik gabeko zientziazko desafio likitsean.

Auzoetan aldaroka dabilen jende insomnioduna dago

odolezko naufragio batetik irten berritan bezala.

Eden lakuko poema bikoitza

Gure aziendak bazkatzen dira, haizeak arnasa botatzen du.

GARCILASO

Nire antzinako ahotsa zen

zuku mingots lodien ezjakinean.

Neure oinak miazkatzen sumatzen dut

iratze busti hauskorren azpian.

Oi nire amodioaren antzinako ahotsa!

Oi nire egiaren ahotsa!

Oi nire hegal irekiaren ahotsa,

arrosa guztiak nire mihiari zerizkionean

eta soropilak zaldiaren horzdura ikaragaitza ezagutzen ez zuenean!

Hemen zaude nire odola edaten,

haur iraganaren nire humorea edaten,

nire begiak haizean hausten diren bitartean

aluminioarekin eta mozkorren ahotsekin.

Utz iezadazue pasatzen atea

non Evak inurriak jan

eta Adamek arrain liluratuak ernatzen dituen.

Utz iezadazue pasatzen, adarrekiko gizontxoak,

tiragaleen eta jauzi

guztiz alaien basora.

Nik badakit zein den

orratz herdoildu zahar baten erabilerarik sekretuena

eta badakit plateraren azal zehatzaren gaineko

begi ernai batzuen lazturaren berri.

Baina ez dut ez mundurik ez ametsik nahi, jainko-ahots,

nire askatasuna nahi dut, nire maitasun gizatiarra

inork maite ez duen haize leunaren zokorik ilunenean.

Nire maitasun gizatiarra!

Gelba horiek elkar jazartzen dute

eta haizeak enbor zaindu gabeak mehatxatzen ditu.

Oi antzinako ahots, erre ezazu zure mihiaz

latorrizko eta talkozko ahots hau!

Negar egin nahi dut gogoa dudalako,

azken aulkiko mutil koxkorrek negar egiten duten bezala,

ez naizelako ez gizon bat, ez poeta bat, ez hosto bat,

baina bai beste aldeko gauzei errondan dabilkien pultsu zauritua.

Negar egin nahi dut nire izena esanez,

arrosa, haur eta izei laku honen urertzean

nire odolezko gizon egia esateko

neure baitan hilez iseka eta hitzaren lilura.

Ez, ez. Nik ez dut galdetzen, nik desiratu egiten dut.

Ahots askatu nirea eskuak miazkatzen dizkidazuna.

Bionboen labirintoan nire biluzia da

ilargia zigor gisa eta erloju errautseztatua hartzen dituena.

Horrela mintzo nintzen ni.

Horrela mintzo nintzen ni Saturnok trenak geldiarazi zituenean

eta lanbroa eta Ametsa eta Heriotza nire bila zebiltzanean.

Nire bila zebiltzan

morroi-ointxoak dituzten behiek marru egiten duten lekuan

eta nire gorputzak elkarren kontrako oreken artean flotatzen duen lekuan.

Ilargia eta intsektuen panorama

(Amodiozko poema)

Ilargiak itsasoan ñir-ñir egiten du,

oihalean marru haizeak,

eta mugimendu bigunean ditu altxatzen

zilarrezko eta urdinezko uhinak.

JOSE DE ESPRONCEDA

Nire bihotzak zapata baten forma luke

herrixka bakoitzak ondina bat izango balu.

Baina gaua amaiezina da eriengan bermatzen denean

eta lasai hondoratu ahal izateko begiratuak izatea bilatzen duten itsasontziak daudenean.

Aireak bigun putz egiten badu

nire bihotzak neska koxkor baten forma du.

Aireak kanaberadietatik irteteari uko egiten badio

nire bihotzak milaka urteko zezen-gorotz baten forma du.

Arraun egin!, arraun egin, arraun egin, arraun egin,

mutur desberdinekiko batailoirantz,

zelata birrinduekiko paisaia baterantz.

Elurraren gau berdina, sistema esekiena.

Eta ilargia.

Ilargia!

Baina ez ilargia.

Tabernetako azeri emea.

Begiak jan zituen japoniar oilarra.

Belar murtxikatuak.

Ez gaituzte teniek salbatzen beiretan,

ezta metafisikoak zeruaren beste isurialdeak

aurkitzen ditueneko belar-dendek ere.

Gezurra dira formak. Ez da existitzen

oxigenoaren ahoen zirkulua baino.

Eta ilargia.

Baina ez ilargia.

Intsektuak.

Hildako ñimiñoak errekastoetan.

Mina luzetasunean.

Iodoa puntu batean.

Jendetzak orratzean.

Guztien odola oratzen duen biluzia,

eta ez zaldi bat eta ez erredura bat ez den nire maitasuna.

Bular irentsia duen izakia.

Ene maitea!

Kantuan ari dira jada, oihuka, intzirika: Aurpegia, zure aurpegia! Aurpegia.

Sagarrak batzuk dira,

daliak berdinak dira,

argiak metal bukatuzko zaporea du

eta bosturteko oso bateko eremua txanponaren masailean sartuko da.

Baina zure aurpegiak oturuntzaren zeruak estaltzen ditu.

Kantuan ari dira jada! oihuka! intzirika!

estaltzen! igotzen! uxatzen!

Ibili beharra dago, bizkor!, uhinetatik zehar, adarretatik zehar,

ibaira jaisten diren Erdi Aroko kale mortuetan zehar,

behi zauritu baten adarrak soinu egiten duen larru-dendetan zehar,

zurubietatik zehar, beldurrik gabe!, zurubietatik zehar.

Itsasoan bainatzen ari den gizon koloregabetu bat dago;

islatzaileek bihotza jan zioten jolasean, hain da samurra.

Eta Perun milaka emakume bizi dira, oi intsektuak!, gau eta egun

nokturnoak eta desfileak egiten dituztenak beren zainak elkarrekin gurutzatuz.

Eskularru korrosibo ñimiño batek geldiarazten nau. Aski da!

Nire musuzapian sentitu dut

hausten lehena izan den zainaren kaska.

Zaindu itzazu zeure oinak, ene maitea, zeure eskuak!

nik neure aurpegia entregatu beharra baitut.

Nire aurpegia!, nire aurpegia, oi nire aurpegi jana!

Su nire desirarentzat kasto hau.

Oreka irrikagatiko nahasketa hau.

Nire begietan bolborazko min errugabe honek

nebulosek irentsitako

beste bihotz baten angustia arinduko du.

Ez gaitu zapata-dendetako jendeak salbatzen

ezta giltza herdoilduak aurkitzean musika bihurtzen diren paisaiek ere.

Gezurra dira aireak. Soilik

sehaskatxo bat existitzen da ganbaran

gauza guztiak oroitzen dituena.

Eta ilargia.

Baina ez ilargia.

Intsektuak.

Intsektuak bakarrik

zirtakariak, ausikilariak, ikaratuak, elkarrenganatuak,

eta ilargia

kezko eskularru batez bere eraisketen atean eserita.

Ilargia!!

New York

(Bulegoa eta salaketa)

Fernando Velari

Biderketen azpian

tanta bat ahate-odol dago;

zatiketen azpian

tanta bat marinel-odol dago;

batuketen azpian, ibai bat odol samur.

Errebaletako logeletatik barrena

kantuan datorren ibai bat,

eta zilarra dena, zementua edo brisa

New Yorkeko egunsenti gezur esanean.

Mendiak existitzen dira. Badakit.

Eta jakintzarako betaurrekoak.

Badakit. Baina ni ez naiz zerua ikustera etorri.

Odol uherra ikustera etorri naiz,

makinak ur-jauzietara

eta espiritua kobraren mihira eramaten dituen odola.

Egunero hiltzen dituzte New Yorken

lau milioi ahate,

bost milioi zerri,

bi mila uso hil hurren direnen gusturako,

milioi bat behi,

milioi bat arkume

eta bi milioi oilar

zerua birrinduta uzten dutenak.

Hobe da aiztoa zorroztuz negar egin

edota zakurrak erail ehizaldi haluzinagarrietan,

ezen ez egunsentian jasatea esnezko tren amaiezinak,

odolezko tren amaiezinak

eta lurrin-saltzaileek eskuak lotu dizkieten

arrosaz egindako trenak.

Ahateek eta usoek

eta zerriek eta arkumeek

beren odol tantak jartzen dituzte

biderketen azpian,

eta estututako behien marru lazgarriek

saminez betetzen dute

Hudson olioz mozkortzen deneko harana.

Beste erdiaz deus ez dakien

jende guztia salatzen dut nik,

erdi berrerosezina,

bere zementuzko mendiak altxatzen dituena

ahazten diren animaliatxoen

bihotzek taupada egiten duten lekuan

eta zulagailuen azken festan

guztiok eroriko garen lekuan.

Aurpegian tu egiten dizuet.

Beste erdiak entzun egiten nau

irensten, pixa egiten, bere garbitasunean hegan egiten,

intsektuen antenak herdoiltzen diren hutsuneetara

zotz txiki hauskorrak daramatzaten

atezaindegietako haurrek bezala.

Ez da infernua, kalea da.

Ez da heriotza. Fruta-denda da.

Ibai hautsien eta distantzia atzemanezinen mundu bat dago

katu horren hankatxo automobil batek hautsitakoan,

eta nik zizarearen kantua entzuten dut

neska koxkor askoren bihotzean.

Herdoila, hartzigarria, lur dardaratua.

Lurra zu zeu, bulegoko zenbakietan igeri egiten duzuna.

Zer egingo dut? Paisaiak ordenatu?

Gero argazki diren amodioak ordenatu,

gero egur puska eta odol ahokadak direnak?

Ez, ez; nik salatu egiten dut,

bulego mortu hauetako araoa salatzen dut,

ez baitituzte agoniak irratiz ematen,

oihaneko programak ezabatzen baitituzte,

eta neure burua eskaintzen dut estututako behiek jan nazaten

beren oihuek Hudson olioz mozkortzen deneko harana

betetzen dutenean.

Erromarantz oihua

(Chrysler Building dorretik)

Zilarrezko ezpata txikiek

arin zauritutako sagarrak,

gaineko aldean suzko almendra daraman

koralezko esku batek urratutako hodeiak,

marrazoen gisako artsenikozko arrainak,

jendetza bat itsutzeko negar tanten gisako marrazoak,

zauritzen duten arrosak

eta odolaren tutuetan ezarritako orratzak,

mundu etsaiak eta zizareek estalitako maitasunak,

eroriko dira zure gainera. Eroriko dira mihi militarrak

olioz igurzten dituen kupula handiaren gainean,

non gizon batek mila kanpaitxok inguraturik

uso itsugarri batean pixa egiten duen

eta ikatz birrindua egozten tu eginez.

Jada ez baitago ogia eta ardoa banatzen dituenik,

ez hildakoaren ahoan belarrak haziko dituenik,

ez atsedenaren lihoak irekiko dituenik,

ez elefanteen zauriengatik negar egingo duenik.

Ez dago milioi bat errementari baino

etortzeko diren haurrentzat kateak forjatzen.

Ez dago milioi bat arotz baino

gurutzerik gabeko hilkutxak egiten.

Ez dago deitoreen jendetza bat baino

balaren zain arropak zabaltzen.

Usoa arbuiatzen duen gizonak hitz egin behar zuen,

biluzik oihu egin behar zuen zutabeen artean

eta txerto bat jarri bere buruari legenarra bereganatzeko

eta bere eraztunak eta bere diamantezko telefonoak

urtzeko bezain izugarria litzatekeen negarra egin.

Baina zuriz jantzitako gizonak

ez daki galburuaren misterioaren berri,

ez daki erdi hurrenaren orroaren berri,

ez daki Kristok oraindik ere ura eman dezakeela,

ez daki txanponak mirariaren musua erre

eta arkumearen odola faisaiaren moko idiotari ematen diola.

Menditik datorren argi miresgarri bat

erakusten diete haurrei maisuek;

baina iristen dena estolda bilkura bat da,

non suminaren ninfa ilunek kantatzen duten.

Maisuek debozioz seinalatzen dituzte kupula eskerga kez urrindatuak,

baina estatuen azpian ez dago maitasunik,

ez dago maitasunik behin betiko kristalezko begien azpian.

Maitasuna egarriak urratutako haragietan dago,

uholdearen aurka borroka egiten duen etxola txikian.

Maitasuna gosearen sugeek borroka egiten duten zuloetan dago,

kaioen gorpuak kulunkatzen dituen itsaso tristean

eta burkoen azpiko musu ziztatzaile ezin ilunagoan.

Baina esku zeharrargiekiko gizon zaharrak

esango du: Maitasuna, maitasuna, maitasuna,

milioika hil hurrenek txalotua.

Esango du: maitasuna, maitasuna, maitasuna,

samurtasunez ikaratutako tizuaren artean;

esango du: bakea, bakea, bakea,

aiztoen dardararen eta dinamitazko meloien artean.

Esango du: maitasuna, maitasuna, maitasuna,

ezpainak zilarrezko jartzen zaizkion arte.

Bitartean, bitartean oi!, bitartean,

listuontziak ateratzen dituzten beltzek,

zuzendarien izu zurbilaren azpian dar-dar egiten duten mutil gazteek,

olio mineraletan itotako emakumeek,

mailu, biolin edo hodeizko jendetzak,

oihu egin beharra du garunak hormaren kontra hautsiko badizkiote ere,

oihu egin beharra du kupulen aurrean,

oihu egin beharra du suz erotuta,

oihu egin beharra du elurrez erotuta,

oihu egin beharra du burua gorotzez beteta,

oihu egin beharra du gau guztiek batera bezala,

oihu egin beharra du hain ahots urratuz

hiriek neska koxkorrek bezala dar-dar egin

eta olioaren eta musikaren espetxeak apurtu ditzaten arte.

Gure eguneroko ogia nahi dugulako,

haltz-lore eta samurtasun aletu iraunkorra,

Lurraren borondatea bete dadin nahi dugulako,

denentzat bere fruituak ematen dituena.

Walt Whitmani oda

East River eta Bronxen zehar

mutil gazteek gerriak agerian zituztela kantatzen zuten

gurpilarekin, olioarekin, larruarekin eta mailuarekin.

Laurogeita hamar mila meatzarik erauzten zuten zilarra harkaitzetatik

eta haurrek eskailerak eta perspektibak marrazten zituzten.

Baina inor ere ez zuen loak hartzen,

inork ere ez zuen ibaia izan nahi,

inork ere ez zituen hosto handiak maite,

inork ere ez hondartzaren mihi urdina.

East River eta Queensboroughen zehar

mutil gazteak industriaren aurka borrokatzen ziren,

eta juduek zirkunzisioaren arrosa

saltzen zioten ibaiko faunoari,

eta zeruak zubi eta teilatuetatik helarazten zituen

haizeak bultzatutako bisonte saldoak.

Baina inor ere ez zen gelditzen,

inork ere ez zuen hodei izan nahi,

inork ere ez zituen iratzeak bilatzen

ezta danbolinaren gurpil horia ere.

Ilargia irteten denean

txirrikak zerua asaldatzeko biratuko dira;

orratzezko muga batek zedarrituko du oroimena

eta katabutek lanik egiten ez dutenak eramango dituzte.

New York lohizkoa,

New York burdin harizko eta heriozkoa.

Zer aingeru daramazu masailean ezkutatua?

Zer ahots perfektuk esango ditu gariaren egiak?

Nork zure anemona zikinduen amets ikaragarria?

Une bakar batez ere ez diot, Walt Whitman agure eder,

zure bizar zuri tximeletaz betea ikusteari utzi,

eta zure panazko sorbalda ilargiak higatuak,

eta zure izter Apolo birjinalarenak,

eta zure ahots errauts-zutabe gisakoa;

agure behe-lainoa bezain ederra,

txori batek bezala txilio egiten zenuena,

sexua orratz batek zeharkaturik,

satiroaren etsai,

mahatsondoaren etsai,

oihal zakarraren azpiko gorputzen maitalea.

Une bakar batez ere ez, gizon-edertasun

ikatzezko mendietan, iragarki eta burdinbideetan,

amets egiten zenuena ibai bat zinela eta ibai batek bezala lo egiten zenuela

zure bularrean lehoinabar ezjakinaren min txiki bat

ezarriko lukeen burkide harekin.

Une bakar batez ere ez, odolezko Adam, ar,

gizon bakar itsasoan, Walt Whitman agure eder,

zabaltzetan zehar,

tabernetan elkartuak,

estoldetatik mulkotan irteten,

chauffeurren zangoen artean dar-dar egiten

edota asentsio-belarraren plataformetan biratzen,

marikek, Walt Whitman, seinalatu egiten baitzaituzte.

Hori ere bai! Baita ere! Eta zure bizar

argitsu eta kastoaren gainean amiltzen dira,

iparreko ilehoriak, hondarreko beltzak,

oihu eta imintzioen jendetzak,

katu moduan eta sugeak bezala,

marikak, Walt Whitman, marikak

malkoz uher, animalia-hezitzaileen

zaharo, bota edo hozkadarako haragi.

Hori ere bai! Baita ere! Eri tindatuek

zure ametsaren bazterra seinalatzen dute

adiskideak zure sagarra jaten duenean

gasolina gustu arin batez

eta eguzkiak zubien azpian jolasten diren mutikoen

zilborretan zehar kantatzen duenean.

Baina zuk ez zenituen begi atzamarkatuak bilatzen,

ez haurrak hondoratzen dituzteneko zingira oso iluna,

ez tu izoztua,

ez ilargiak izu-ikararen bazterretatik zigortzen dituen bitartean

marikek autoetan eta terrazetan eramaten dituzten

bihurgune apo-sabel gisa zaurituak.

Ibai baten gisakoa izango zen biluzia bilatzen zenuen zuk,

gurpila algarekin batuko duen zezen eta amets,

zeure hilzoriaren aita, zeure heriotzaren kamelia,

eta zeure ekuatore ezkutuaren garretan intziri egingo lukeena.

Bidezkoa baita gizonak ez bilatzea gozamena

goiz hurbilaren odolezko basoan.

Bizia saihestu ahal deneko hondartzak ditu zeruak

eta badira egunsentian errepikatu behar ez diren gorputzak.

Agonia, agonia, ametsa, hartzigarria eta ametsa.

Hau da mundua, adiskide, agonia, agonia.

Hilak hirietako erlojuen azpian usteltzen dira.

Gerra negarrez iragaten da milioi bat arratoi grisekin,

aberatsek hil hurren txiki argituak ematen dizkiete

beren maitaleei,

eta bizitza ez da ez noblea, ez ona, ez sakratua.

Badu gizonak, hala nahi badu, bere desioa

koral-zainetik edo biluzi zerutarretik bideratzerik.

Bihar amodioak harkaitzak izango dira eta Denbora

adarretatik zehar lo datorren brisa.

Horregatik ez dut neure ahotsa altxatzen, Walt Whitman zaharra,

ez bere burkoan neska izena

idazten duen mutil koxkorraren aurka,

ez jantzitegiko ilunpean

andregaiz janzten den mutil gaztearen aurka,

ez prostituzioaren ura nardaz edaten duten

kasinoetako bakartien aurka,

ez gizona maite eta beren ezpainak isilean erretzen dituzten

begirada berdeko gizonen aurka.

Baina bai zuen aurka, hirietako marikok,

haragi hantukoak eta pentsamendu satsukoak.

Lohizko amak. Doilorrak. Alaitasun-koroak banatzen dituen

Maitasunaren etsai ametsik gabeak.

Zuen aurka beti, mutikoei pozoi mingotsez

heriotza zikineko tantak ematen dizkiezuenok.

Zuen aurka beti,

Ipar Amerikako Faerieak,

Habanako Pajaroak,

Mexikoko Jotoak,

Cadizko Sarasak,

Sevillako Apioak,

Madrilgo Cancoak,

Alacanteko Florak,

Portugalgo Adelaidak.

Mundu osoko marikak, uso-hiltzaileak!

Emakumearen esklaboak. Haien apaingeletako zakur emeak.

Abanikozko sukarrez irekiak plazetan

edota zikutazko paisaia agorretan ezkutatuak.

Ez bedi atsedenik izan! Heriotzak

zuen begietatik jariatu

eta loreak biltzen ditu lohiaren bazterrean.

Ez bedi atsedenik izan! Erne!!

Nahasiek, garbiek,

klasikoek, seinalatuek, erregutzaileek

itxi biezazkizuete bakanaleko ateak.

Eta zuk, Walt Whitman eder, egin ezazu lo Hudsonen ertzean

bizarra polorantz eta eskuak irekita.

Buztin bigun edo elur, zure mihia zeure gazela

gorputzik gabeari beila egingo dioten burkideei deika ari zaie.

Egin ezazu lo: ez da ezer geratzen.

Horma-dantza batek astintzen ditu zelaiak

eta Amerika makinatan eta negarretan itotzen da.

Gaurik sakonenaren aire indartsuak

lo egiten duzun arkutik loreak eta letrak ken ditzala nahi dut,

eta mutil koxkor beltz batek iragar diezaiela urrearen zuriei

galburuaren erresumaren etorrera.

Vienar bals txikia

Vienan badira hamar neska gazte,

sorbalda bat non heriotzak negar egiten duen

eta uso disekatuen baso bat.

Goizaren zati bat

antzigarraren museoan.

Mila leihoko areto bat.

Oi, oi, oi, oi!

Har ezazu bals hau ahoa itxita.

Bals hau, bals hau, bals hau

baiezkoa, heriotzazkoa eta koñakezkoa

bere isatsa itsasoan bustitzen duena.

Maite zaitut, maite zaitut, maite zaitut,

besaulkiarekin eta liburu hilarekin,

korridore malenkoniatsuan zehar,

lirioaren ganbara ilunean,

ilargiko gure ohean

eta dortokak amesten duen dantzan.

Oi, oi, oi, oi!

Har ezazu bals hau gerri hautsikoa.

Vienan badira lau ispilu

non zure ahoak eta oihartzunek jolas egiten duten.

Mutil gazteak urdinez pintatzen dituen

pianorako heriotza bat.

Eskaleak teilatuetan zehar.

Negarrezko txirikorda freskoak.

Oi, oi, oi, oi!

Har ezazu bals hau nire besoetan hiltzen dena.

Maite zaitudalako, maite zaitudalako, ene maitea,

haurrek jolas egiten duten ganbaran,

Hungariako argi zaharrak amesten

arratsalde epeleko zurrumurruetan zehar,

ardiak eta elurrezko lirioak ikusiz

zure bekokiko isiltasun ilunean zehar.

Oi, oi, oi, oi!

Har ezazu bals hau “Beti maite zaitut”arena.

Vienan zurekin dantza egingo dut

ibai-burua izango duen

mozorro batez.

Begira zer urertz ditudan hiazintozkoak!

Nire ahoa zure zangoen artean utziko dut,

nire arima argazkietan eta azuzenetan,

eta zure ibiliaren uhin ilunetan

nahi ditut, ene maitea, utzi,

biolin eta hilobi, balsaren xingolak.

Balsa adarretan

Hosto bat erori zen.

Eta bi.

Eta hiru.

Ilargian arrain bat igeri.

Urak ordubete egiten du lo

eta itsaso zuriak ehun.

Dama

hilik zegoen adarrean.

Moja

arabisagarraren barruan kantuan.

Neska koxkorra

pinutik zihoan pinaburura.

Eta pinua

txioaren lumatxoaren bila.

Baina urretxindorrak

bere zauriei egiten zien negar inguruan.

Eta neuk ere bai

hosto bat erori baitzen

eta bi

eta hiru.

Eta kristalezko buru bat

eta paperezko biolin bat.

Eta elurra munduari nagusituko litzaioke,

elurrak hilabete egingo balu lo,

eta adarrak munduarekin borrokatzen ziren,

banan-banan

binaka

eta hirunaka.

Oi haragi ikusezineko boli gogorra!

Oi egunsentiko inurririk gabeko golkoa!

Itzalezko gorputz-enbor bat helduko da

ereinotzez koroatua.

Zerua izango da haizearentzat

pareta bat bezain gogorra

eta adar bananduak

harekin dantzan joango dira.

Banan-banan

ilargiaren inguruan,

binaka

eguzkiaren inguruan,

eta hirunaka

loak boliak ondo har ditzan.

Beltzen sona Kuban

Ilbetea heltzen denean Kubako Santiagora joango naiz,

Santiagora joango naiz,

ur beltzezko auto batean

Santiagora joango naiz.

Palmondozko sabaiek kantatu egingo dute

Santiagora joango naiz.

Palmak amiamoko izan nahi duenean,

Santiagora joango naiz.

Eta marmoka izan nahi duenean bananondoak,

Santiagora joango naiz.

Santiagora joango naiz

Fonsecaren buru ilehoriarekin.

Santiagora joango naiz.

Eta Romeo eta Julietaren arrosarekin

Santiagora joango naiz.

Paperezko itsasoa eta txanponezko zilarra.

Santiagora joango naiz.

Oi Kuba! Oi hazi idorren erritmoa!

Santiagora joango naiz.

Oi gerri beroa eta zur tanta!

Santiagora joango naiz.

Enbor bizien harpa. Kaimana. Tabako-lorea.

Santiagora joango naiz.

Beti esan izan dut ni Santiagora joango nintzela

ur beltzezko auto batean.

Santiagora joango naiz.

Brisa eta alkohola gurpiletan,

Santiagora joango naiz.

Nire korala ilunpean,

Santiagora joango naiz.

Itsasoa hondarrean itoa,

Santiagora joango naiz.

Bero zuria, fruta hila,

Santiagora joango naiz.

Oi kanaberen behi-freskura!

Oi Kuba! Oi hasperen eta lohizko bihurgunea!

Santiagora joango naiz.

Poema infinitu txikia

Luis Cardoza y Aragonentzat

Okerreko bidea hartzea

elurretara iristea da

eta elurretara iristea

hogei mendez hilerrietako belarrez bazkatzea.

Okerreko bidea hartzea

emakumearengana iristea da,

argiaren beldur ez den emakumearengana,

segundo batean bi oilar hiltzen dituen emakumearengana,

oilarren beldur ez den argira

eta elurraren gainean kantatzen ez dakiten oilarrengana.

Baina elurra bihotzez okertzen bada

Hego haizea irits daiteke

eta aireak intziriei jaramonik egiten ez dienez

hilerrietako belarrez bazkatu beharko dugu berriro.

Argizarizko bi galburu mingarri ikusi nituen nik

sumendizko paisaia bat lurperatzen zutenak

eta negarrez hiltzaile baten begi-niniak bultzatzen zituzten bi haur ero ikusi nituen.

Baina bia ez da inoiz zenbaki bat izan

angustia bat eta haren itzala baita,

maitasunak etsitzen dueneko gitarra,

berea ez den beste infinitu baten egiaztapena

eta hildakoaren harresiak

eta amaierarik gabeko berpizte berriaren zigorra.

Hildakoek gorroto diote bi zenbakiari,

baina bi zenbakiak emakumeak lokarrarazten ditu

eta emakumea argiaren beldur denez

argiak dar-dar egiten du oilarren aurrean

eta oilarrek elur gainean hegan egiten baino ez dakite

atsedenik gabe bazkatu beharko dugu hilerrietako belarrez.

Omega

(Hildakoentzako poema)

Belarrak.

Neure eskuineko eskua moztuko dut.

Itxaron.

Belarrak.

Merkuriozko eskularru bat dut eta beste bat zetazkoa.

Itxaron.

Belarrak!

Ez zinkurin egin. Ixo, ez gaitzatela senti.

Itxaron.

Belarrak!

Estatuak erori ziren

ate handia irekitzean.

Belaaarrak!!

Lantua Ignacio Sanchez Mejiasengatik

Encarnacion Lopez Julvez ene adiskide maiteari

1. Harrapaketa eta heriotza

Arratsaldeko bostetan.

Arratsaldeko bostak puntuan ziren.

Haur batek izara zuria ekarri zuen

arratsaldeko bostetan.

Banasta bat kare jada aurreikusia

arratsaldeko bostetan.

Gainerakoa heriotza zen eta heriotza baino ez

arratsaldeko bostetan.

Haizeak kotoiak eraman zituen

arratsaldeko bostetan.

Eta herdoilak kristala eta nikela erein

arratsaldeko bostetan.

Borrokan ari dira jada usoa eta lehoinabarra

arratsaldeko bostetan.

Eta izter bat adar suntsituarekin

arratsaldeko bostetan.

Pordoiaren soinuak hasi ziren

arratsaldeko bostetan.

Artseniko-kanpaiak eta kea

arratsaldeko bostetan.

Izkinetan isiltasun taldeak

arratsaldeko bostetan.

Eta zezena bakarrik bihotz gora!

arratsaldeko bostetan.

Elur-izerdia iritsi zenean

arratsaldeko bostetan,

plaza iodoz estali zenean

arratsaldeko bostetan,

heriotzak arrautzak errun zituen zaurian

arratsaldeko bostetan.

Arratsaldeko bostetan.

Arratsaldeko bostetan puntuan.

Gurpildun hilkutxa bat da ohea

arratsaldeko bostetan.

Hezurrak eta flautak entzuten dira haren belarrian

arratsaldeko bostetan.

Zezenak marru egiten zuen jada haren bekokian

arratsaldeko bostetan.

Gela agoniaz irisatzen zen

arratsaldeko bostetan.

Urrunean gangrena dator dagoeneko

arratsaldeko bostetan.

Lirio-tronpa iztarte berdeetatik

arratsaldeko bostetan.

Zauriek eguzki moduan erretzen zuten

arratsaldeko bostetan,

eta jendetzak leihoak hausten zituen

arratsaldeko bostetan.

Arratsaldeko bostetan.

A zer arratsaldeko bost izugarriak!

Bostak ziren erloju guztietan!

Arratsaldeko bostak itzalean ziren!

2. Isuritako odola

Ez dudala ikusi nahi!

Esan ilargiari etortzeko,

ez baitut ikusi nahi

Ignacioren odola hondar gainean.

Ez dudala ikusi nahi!

Ilargia zabal-zabal.

Hodei geldien zaldi,

eta ametsaren plaza grisa

hesietan sahatsak dituela.

Ez dudala ikusi nahi!

Nire oroitzapena erre egiten dela.

Abisatu jasminei

beren zuritasun txikiarekin!

Ez dudala ikusi nahi!

Mundu zaharreko behiak

bere mingain tristea pasatzen zuen

hondarrean isuritako odolen

mutur baten gainean,

eta Guisandoren zezenek,

ia heriotza eta ia harri,

bi menderen antzera egin zuten marru

lurra zapaltzeaz nazkatuta.

Ez.

Ez dudala ikusi nahi!

Harmailetatik igotzen ari da Ignacio

bere heriotza osoa aldean.

Egunsentiaren bila zebilen,

eta egunsentia ez zen.

Bere soslai seguruaren bila dabil,

eta desorientatu egiten du loak.

Bere gorputz ederraren bila zebilen

eta irekita aurkitu zuen bere odola.

Ez iezadazue esan ikusteko!

Ez dut zurrusta sentitu nahi

gero eta indar gutxiagorekin;

tendidoak argiztatu

eta egarri den jendetzaren

panaren eta larruaren gainean

iraultzen den zurrusta hori.

Nork egiten dit garrasi irteteko esanez!

Ez iezadazue esan ikusteko!

Ez ziren haren begiak itxi

adarrak gertu ikusi zituenean,

baina ama beldurgarriek

burua altxatu zuten.

Eta ganadutegietan zehar,

zeruko zezenei, behe-laino zurbileko

unaimaizter, oihu egiten zieten

isilpeko ahotsen aire bat sortu zen.

Sevillan ez zen izan

haren pareko printzerik,

ez harena bezalako ezpatarik

ez hain bihotz benetakorik.

Lehoien ibai baten moduan

haren indar zoragarria,

eta marmolezko soin baten antzeko

haren zuhurtzia marraztua.

Andaluziar Erromako aireak

urreztatzen zion burua

non haren barrea nardoa baitzen

gatzezkoa eta adimenezkoa.

A zer torero handia plazan!

A zer menditarra mendian!

Bai biguna buruxkekin!

Bai gogorra ezproiekin!

Bai samurra ihintzarekin!

Bai liluragarria ferian!

Bai ikaragarria ilunpezko

azken banderillekin!

Baina amaierarik gabeko loan da jada!

Jada goroldioak eta belarra

beren eri ziurrekin ari dira irekitzen

haren kaskezurraren lorea.

Eta kantuan dator jada haren odola:

kantuan padura eta belazeetan,

hotzak hartutako adarretan irristaka,

behe-lainoan arimarik gabe zalantzaka,

milaka apatxekin estropezu eginez

mingain luze, ilun, triste baten moduan,

agonia-putzu bat sortzeko

izarren Guadalquivirren ondoan.

Oi Espainiako horma zuria!

Oi penazko zezen beltza!

Oi Ignacioren odol gogorra!

Oi haren zainetako urretxindorra!

Ez.

Ez dudala ikusi nahi!

Ez dagoela hari eutsiko dion kalizarik,

ez dagoela hura edango duen enararik,

ez dago hura hoztuko duen argizko antzigarrik,

ez dago ez kanturik ez lirio-uholderik.

ez dago zilarrez estaliko duen kristalik.

Ez.

Nik ez dut ikusi nahi!!

3. Gorputza bertan dela

Harria bekoki bat da non ametsek ur kurbaturik

eta altzifre izozturik gabe ulu egiten duten.

Harria denbora eramateko bizkar bat da

malkozko eta xingolazko arbolekin eta planetekin.

Nik euri grisak ikusi ditut olatuetarantz lasterka

haren beso samur zuloz beteak altxatuz,

odola blaitu gabe haren gorputz-adarrak askatzen dituen

harri zabalduak harrapa ez ditzan.

Harriak haziak eta hodeiteriak hartzen dituelako,

hegatxabal-eskeletoak eta ilunantzeko otsoak;

baina ez du ez soinurik, ez kristalik, ez surik ematen,

plazak eta plazak baizik, eta beste plaza batzuk hormarik gabe.

Harri gainean dago jada Ignacio prestua.

Amaitu da; zer gertatzen da? Begiratu haren itxurari:

heriotzak sufre zurbilez estali du

eta minotauro ilunaren burua jarri dio.

Amaitu da jada. Euria haren ahotik sartzen da.

Aireak, zoro gisa, hondoratuta uzten dio bularra,

eta Maitasuna, elur-malkoetan blai,

ganadutegien gailurrean berotzen da.

Zer diote? Isiltasun kirasdun bat pausatzen da.

Aienatzen ari den gorputz batekin gaude,

urretxindorrak eduki zituen forma argi batekin

eta hondorik gabeko zuloz betetzen ikusten dugu.

Nor ari da hil-oihala zimurtzen? Ez da egia esaten ari dena!

Hemen ez du inork kantatzen, ezta txokoan negar egiten ere,

inork ez ditu ezproiak sartzen, ez sugea uxatzen:

hemen ez ditut begi biribilak baino nahi

atseden posiblerik gabeko gorputz hori ikusteko.

Ahots gogorreko gizonak ikusi nahi ditut nik hemen.

Zaldiak bezatzen eta ibaiak menderatzen dituztenak:

eskeletoak soinu egiten dien eta eguzkiz eta suharriz

betetako ahoz kantatzen duten gizonak.

Hemen nahi ditut ikusi. Harriaren aurrean.

Bridak hautsita dituen gorputz honen aurrean.

Heriotzak lotutako kapitain honentzat

irteera non dagoen erakuts diezadaten nahi dut nik.

Behe-laino gozoak eta ertz sakonak dituen

ibai baten pareko lantua erakuts diezadaten nahi dut nik,

Ignacioren gorputza eraman eta gal dadin

zezenen arnasestu bikoitza entzun gabe.

Neska koxkorretan abelburu geldi samindu izatea

itxuratzen duen Ilargiaren plaza biribilean gal dadin;

gal dadin arrainen kanturik gabeko gauean

eta ke izoztuaren sastraka zurian.

Ez dut nahi aurpegia zapiekin estal diezaioten

daraman heriotzarekin ohitu dadin.

Zoaz, Ignacio: Ez ezazu sentitu orro beroa.

Lo egin, hegan egin, atseden hartu: Itsasoa ere hiltzen da!

4. Arima falta dela

Ez zaitu ez zezenak ez pikondoak ezagutzen,

ez zaldiek, ez zure etxeko inurriek.

Ez zaitu umeak ezagutzen, ezta arratsaldeak ere

betiko hil zarelako.

Ez zaitu harriaren bizkarrak ezagutzen,

ezta birrintzen ari zareneko satin beltzak ere.

Ez zaitu zure oroitzapen mutuak ezagutzen

betiko hil zarelako.

Udazkena etorriko da maskorrekin,

behe-lainozko mahatsarekin eta mendi elkartuekin,

baina inork ez die zure begiei begiratu nahiko

betiko hil zarelako.

Betiko hil zarelako,

Lurreko hildako guztiak bezala,

itzalitako zakur pilo batean

ahazten diren hildako guztiak bezala.

Ez zaitu inork ezagutzen. Ez. Baina nik kantatzen dizut.

Nik gerorako kantatzen ditut zure soslaia eta zure grazia.

Zure ezagutzaren heldutasun itzaltsua.

Zure heriotza-irrika eta zure ahoaren gustua.

Zure poz ausartak izan zuen tristura.

Denbora asko igaroko da jaiotzerako, jaiotzen bada,

zu bezain andaluziar argi bat, abenturatan hain aberats.

Nik haren dotorezia kantatzen dut intziri egiten duten hitzekin

eta brisa bat gogoratzen dut olibondoetan zehar.

Rosalia Castro hilarentzat sehaska kanta

Jaiki zaitez, ene adiskidea,

kantuan ari baitira dagoeneko egunaren oilarrak!

Jaiki zaitez, ene maitea,

marru egiten baitu haizeak, behi batek bezala!

Goldeak hara eta hona dabiltza

Santiagotik Belenera.

Santiagotik Belenera

aingeru bat dator ontzi batean.

ontzi bat zilar finezkoa

Galiziako mina dakarrena.

Galizia etzan eta geldia

belar tristeek bereganatua.

Belarrok estaltzen dute zure ohea eta

zure biloen iturri beltza.

Itsasora doazen biloak, hara non

hodeiek beren uso-habia duten.

Jaiki zaitez, ene adiskidea,

kantuan ari baitira dagoeneko egunaren oilarrak!

Jaiki zaitez, ene maitea,

marru egiten baitu haizeak, behi batek bezala!

Ilargia eta intsektuen panorama

(Poetak laguntza eskatzen dio Ama Birjinari)

Jainkoaren Ama jainkotiarrari, hazitako ororen

Erregina zerutar, laguntza eskatzen diot,

beren hiztegian letra bakarra duten

animaliatxoen argirik aratzena eman diezadan,

forma huts diren arimarik gabeko animaliena,

katuaren jakituria arbuiagarritik urrun,

hontzen fikziozko sakontasunetik urrun,

zaldiaren jakitate eskultorikotik urrun,

begirik gabe maite duten izakiak,

infinitu ondulatuzko zentzu bakarra dutenak,

eta multzo handietan batzen direnak

txoriek jan ditzaten.

Animalia lauek duten

dimentsio bakarra eskatzen dut

lurrez estalitako gauzak kontatzeko

zapataren errugabetasun gogorraren azpian;

merkatuaren milioi bat heriotzatxoak

ulertzen dituelako negar egiten duenik ez da,

burua moztutako tipulen jendetza txinatar hori

eta arrain zahar zanpatuen eguzki horail handi hori.

Zu, Ama beti beldurgarri. Zeru guztietako balea.

Zu, Ama beti txantxazale. Maileguan utzitako perrexilaren etxekoneko.

Badakizu nik munduaren haragi minimoa ulertzen dudala.

Amodio zoragarriaren gazela

Landa gaiztoetako

igeltsu guztiarekin ere,

maitasunezko ihi zinen, jasmin busti.

Zeru gaiztoetako

hegoarekin eta sugarrekin ere,

elurraren zurrumurru zinen nire bularrean zehar.

Zeruek eta landek

kateak korapilatzen zizkidaten eskuetan.

Landek eta zeruek

zauriak astintzen zizkidaten gorputzean.

Amodio desesperatuaren gazela

Gauak ez du etorri nahi

zu etor ez zaitezen

eta ni ezin joan nadin.

Baina ni joango naiz

eskorpioien eguzki batek lokia jaten badit ere.

Baina zu etorriko zara

mingaina gatz-euriak erreta duzula.

Egunak ez du etorri nahi

zu etor ez zaitezen

eta ni ezin joan nadin.

Baina ni joango naiz

zapoei nire krabelin hozkatua entregatuz.

Baina zu etorriko zara

iluntasunaren estolda uherretan barrena.

Ez gauak eta ez egunak dute etorri nahi

ni zuregatik hil nadin

eta zu niregatik hiltzeko.