BITORIANO GANDIAGA

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2001 Bitoriano Gandiaga

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2001

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Urte luzeak egin behar izan ditu Bitoriano Gandiagaren lehen poema liburuak sortu zen garaiko irakinaldi sozial-errealista baretuta perspektibaren grazia lortu duen arte. Poeta hil berria dugularik, aho batez aitortzen dugu denok Elorri gure lirikaren gailurretarik bat dela, denborak ez duela higatu, baina bai ondu. Hala ere ia ezezaguna da Elorri-ko poesia, kantagintzak geroagoko gai sozialeko poemak hartu izan dizkio bereziki, eta hizkuntzari eskaini zizkionek lortu dute tabernako paretaren ohorea. Zatiz baino ez da ezaguna Gandiaga eta, erran gabe doa, azalez. Gandiagaren harria —elorriaren sorleku— menditarra zen euskal gizarteak kalera egin zuenean, haitz zen, basati, urruneko. Eta batez ere, harri hari herria falta zitzaion. Elorri ez da ordea ihesmodu bat, inguruarekiko atxikimenduaren poema da Elorri, inguru hori kalea ez izatea zen arazo. Egia da poeta bizi den munduan ez dela Gaizkia ageri, edo beste hitz bat erabiltzearren, Gatazka. Baina ezta Arkadiarik ere. Gandiagak haitza, elorria, euria kantatzen dituelarik paisajismoa gaindi tzen du, naturarekiko makurdura minbera ageri da aurrenekoz gure literaturan. Panteismoa dakar fededunak. Erdaldundu behar izan gabe eskolatu zen baserritarra, eta  frantziskotartasun poetikoa asmatu zuen bere sentimenduak adieraziz. Fraileak debozio lasai batean bizi du fede katolikoa, eta dogmatik haratago, abstrakziorik gabe, konkretuan eta xehean oinarritutako metafisika da berea. Horregatik betetzen du fededuna ez dena ere.

      Itxura batean suposa litekeen baino batasun handiagokoa da Gandiagaren obra. Bere lehen hiru liburuetan behintzat bada zenbait osagarriren errepikapena, ez bakarrik baliabide formaletan: Arantzazuko haitz pobrea Oteizak jotzen duen harria da, biluztasun landua Hiru gizon bakarka-n, eta hiri-arkitekturak itogarri bilakatzen duen geometria da Uda batez Madrilen-en. Esan genezake poetak harriaren etapa desberdinetan atzeman dituela transzendentzia, gizartea, gizakia. Eta hiruretan ere harri botiboak dira haitza, eskultura, hiria. Bestelako saioa dugu, guztiz berezia gure letretan, Denbora galdu alde. Zinezkotasun harrigarriz, terapia psikoanalitiko baten egunkari poetikoa eskaintzen zaigu bertan: Gandiagak itauntzen du Bitoriano, eta Bitorianok erasia tzen Gandiaga. Asko idatzi zuen arren, originaltasuna inoiz galdu gabe egin zuen lan Arantzazuko poetak, autoexigentzia handiko autoreak sinatzen ditu libururako poemak zein liturgiarako kantuak edo gabon koplak. Bere produkzio oparoan beti azalduko zaigu erritmoa hizkuntzaren barne-pleguetan ebakitzen dakien bertsolaria, herri joskera balia tzen dakien poeta, kontzeptuak gozo ematen dakien hausnartzailea. Eta beti apal, amorratu behar duenean ere. Dohain horiei esker irakurtzen dugu edertasuna berez sortuko balitzaio bezala. Asmatua egon izan ez balitz, berak sortuko zukeen poesia.

KOLDO IZAGIRRE

Bitoriano Gandiaga (Mendata, 1928 - Arantzazu, 2001) fraile fran tziskotarra izan zen, eta Arantzazun eman zuen bizitza, bertako ikastetxean plastika eta euskara irakasten.

Ementxe dago arkaitza.

Ume nintzanean,

soin gabeko poema bat

usmatu neban, eziña,

arkaitz zurtz onen ganean.

Ementxe dago arkaitza;

ementxe poema,

susmo maite bat oraindik,

soin gabeko ta eziña,

arkaitz zurtz onen ganean.

1961

Baso galduen erdian,

kare-arrizko mendiak

gorri, aizto ta mutur, iparrak

melar zorroztu sarriak.

Lur aitu baten azurki

penagarri ta larriak...

Labandutako gantzu ondarrez,

azpitik, zerbait bustiak.

Zeatu zitun aldiak,

lasatzen ditu euriak.

Noizbait, asperen gisan, egozten

ditue elorri urriak.

Miñaren erreiñu eder,

maite deutsudaz zauriak:

Iretargiak maite ditun lez

abar urratu ta ausiak.

1961

...T'euria.

T'ozkirri ta argia

itogin-zarata

saltari ta alaia,

klaustroko patio

barru ta gordean,

arra t'erdi luze

edo krabeliña

zuri bat jagia.

...T'euria.

Argi ta saltar¡

zarata, beti lez,

betiko beti lez,

ta, alaia,

kanpoan baiño be

ariman ba-litza,

arra t'erdi luze

edo krabeliña

zuri bat jagia.

...T'euria.

Kanpoan baiño be

ariman ba-litza

euria, beti lez;

ta itogin-zarata,

beti lez, alaia,

beti lez, barruan,

arra t'erdi luze

edo krabeliña

zuri bat jagia.

...T'euria, t'euria.

1961

Begiratu dot, ta, ixiltasunak

bakartasunez bildurik nauka.

Klaustro mortuan gelditasuna:

aize gabeko ur lo bat dago.

Ez dagi arnas aide argiak

ez-ta zirkiñik mututasunak.

Noizik-beiñeko pausoek, praille bakarra,

gereiza dira..., gauza baiño.

Sortzen ez diran berbak badautse begirunerik

zerraldo datzan aide zuri ta santuari.

Begiok emen. Begiok, diñot,

eta arimea jabetu jataz, entzumen utsez,

amestu nitun bazterrak baiño arutzagoz.

Eta biotzak

komentutzar au, neurea, diño,

gogobete ta nagusikiro,

berekaxa.

1961

Kantuak airean.

Gurutz aldamenean,

sei praille, taldean.

Euskera ta soiñuzko

yoran bat darioe

illun-abarrean.

Gabeko atean

—euskera ta soiñuzko—,

aien irudi baltzak

zer apain direan,

gorriz motatutako

urdin aintzinean.

Sei praille gure kantuz

—euskera ta soiñuzko—,

Aitzabal gainean

argia baiño, igesi

doan erri-arnasa

gelditu naiean.

1961

Poematxuok ba-doaz,

zer nai daben jakin gabe,

neure arima au bidez doan lez,

arantz eta lore.

Arantz eta lore doaz,

ez euskaldun-biotz gabe...

Euskaldun batek zer gura dauan

gatx jakin leiteke.

Ezin aitu poema ok

biozkaden barri gabe.

Elorri berak lore ta arantzak...

Pozak, miñen ume.

Elorri-loren tankeraz,

txiki ta, eskasik gabe,

batzuek laiñoz, besteak argiz

edegi dirade.

Baiña loreak ez dira

zabaltzen zentzunik gabe...

Zergaitik diran... itaundu

egin bear jakee.

1961

Jaungoiko-billa nabillalako

barre dagista jenteak.

Zorotzat naukee gerizpe-zaleek,

maite bai dodaz bideak.

—«Gelditu adi, esaten deuste,

laga egizak nekeak;

ames billoixi eta utsal dituk

ire geroko-usteak»—.

Baiña aurrerantza noa bidari

geiago-zidor legorrez.

Nire arima ezin da bete

zear-ertzeko zugaitz-pez.

Eguna oso aldakorra da,

bizitza, zertan esan ez.

«Aragorako egiña zara»

diñost, arimak, yoranez.

Lilluratua deitu naiela.

Gelditu beitez pozarren.

Argia jatan uste bat daukat

bular-buruak betetzen.

Aurrez aurrera jarraituko dot

bizitza au fedez alaitzen.

Artean, zenbat ukatu bear...

biotzak zenbait min arren!

Eldukerako poza amestuaz

—mundutarren barregarri—,

beeko atsegin-ortu ertz-bide

legorrez gora noa ni.

1961

Zoriontsu nazan, itaundu deustazu,

Arantzazu-ko neure komentu onetan?

Ez al dakizu, zein ota-txori nazan?...

Zoriontsu naz, bai, guztiz zoriontsu.

Limosnakoari galdetu eiozu

zoriontsu nazan, orra doanetan

Berak dasakizu, berba bizkorretan

komentua zer dan, zer dan Arantazu,

zelan igaroten dodan denporea

otoitz, ikastaldi, esku-bearretan;

zein pozik daukadan praille-bizitzea.

Itaundu egiozu orra doanetan.

1961

Gauzak, Jauna, pozik dagoz,

baiña gizonak min dira.

Nire arima tristeki dago

izadiari begira.

Izadiari begira,

gauzetan poza ageri da.

Gauzak pozik dagoz, Jauna,

baiña gizonak min dira.

Baiña gizonak min dira

betiko yoran min batez.

Nire arima tristeki dago

izadiari begira.

Baiña gauzak zear, urrun,

zeuganaiño begituta,

zure biotza gizonengana

makurturik ikusten da.

1961

Landa orlegian,

zugaitzen billoixa,

laiño baju zuri

t'euri geldiari,

zuzen ta baltzixka.

Laiño baju zuri

t'euri geldiari

zelaiko orma zaarra

t'erreka-zarata.

Ta, ardi-errenkada

luze ta bustia

—intxarri ta zaunka

argi ta bustiak

luzeko zuria—,

zugazti ta landa.

Arratsalde motxa,

laiño baju zuri

t'euri geldi t'euri.

Ta... asagoko zaunka.

Ta, artalde-lurruna

t'oiartzun koloka...

Ta zugaitz billoixak

t'orma zaar illuna

t'erreka-zarata.

1961

Beti zaroataz

neugaz, Arantzazu,

itzi-samin bakar,

gomuta argi gozo,

kantu-kili legun,

ames-orpo mardo...

Bideotan yoran

zaitut, ezin aaztu.

Bazter ezkutuko

gerizpe loretu,

zeugan edatu zan

nire gazte aro

Andrane Mari ta

bertso-zale zoro...

Bideotan yoran

zaitut, ezin aaztu.

Zenbat bider zure

torreoi begira,

ikastaldi sorrak

amaitu ondoan,

begi nekatuok

ziran atsegindu...

Bideotan yoran

zaitut, ezin aaztu.

Urrungo orduotan

biotz larri onek

nai leuke gozartu

orduko bakea.

Elorri zaar altu,

gerizpe eder ori!...

Bideotan yoran

zaitut, ezin aaztu.

1961

Begian jaio zan.

Nire eskuak ez eutsan

ikutu sekulan.

Iruntz-tanto bat zan

okaran baltzean.

Begian jaio zan.

1961

Mendira ditu eraman

—zerk?—, pozez bete, gazteak.

Mendira ditu eraman.

Bejon begie aizeak.

Aldapan gorantz, Urbia-raino.

Bejon begie aizeak.

Mendira ditu eraman.

Lillura-giro aideak.

Aien algara pagadi-bidez,

aien ustezko usteak!

Ai, amesetak iraun begie,

bejon begie aizeak.

Mendi ganean, bideak, beerantz.

Mendian beera gazteak.

Zerk mendi goien ganetik gorantz,

zerk eten zitun bideak?

Ai, amesetak iraun begie,

bejon begie aizeak.

Aldatz-beerako pagadi-bidez,

beera ta beera gazteak.

Erroitegi-ko arkaitz leioan

kua ta kua beleak.

Gazteak azken-pagora dira.

Begie lagun usteak.

1963

Etorri ta joan doa

sortu-ala soiñua,

aldeaz bat, ixilduz.

T'entzumena ba-dago,

adi ta zur, geldi,

izan dan a et'oraiñ

yoran bat baizik ez dan

izan a irrikatuz.

T'entzumena ba-dago,

adi ta zur, geldi,

ez dan aren geldo

litzakeen ixillari.

T'oro da mortu, baiña

uts aretan ba-dantzu

otsa-eza alako bat

oso atsegiña.

1967

Kezkatzen bait nau

herstutzeraino

neure Herriaren

zoriak.

Hautsiak ditu

arraunak eta

arrakak ditu

ontziak.

Zenbait lamina

bihurtu ziren,

zenbait badira

arraiak.

Baina zenbaitek

euskaldun nahi du

ta harenak dira

larriak.

Iraun nahi eta

ezin jarraitu

ihes dagio

biziak.

Agonia honen

laborriz dauzkat

ixurbatuta

erraiak.

1974

Musika: Oskarbi

Kanta behar nuke, bai,

baina ezin kanta:

poza baitzait hain falta

ta, samina sobra.

Ta samina sobra:

galtzen ikusten bait dut

herriaren ondra.

Ta ezin dut kanta

eta, apenas konta

herriaren pena.

Laido ta bortxa

sufritzen ari da,

abotsa moztuta.

Ta, ezin dut kanta

borreruen kontu

lehunak gorabehera.

Eta apenas konta

herriaren pena,

hain ezina bait da.

Ezin bait du aitortu

bere nortasunik,

hain inor izanda;

ezin bait du eskatu

bere eskubiderik,

rebeldia bait da;

ezin bait da kexatu

itxuragaitik, ze

turistak datoz-ta.

Ta ezinen ezina

pozeraino jeitsi da.

Ta ezin dut kanta.

1974

Musika: Hibai Rekondo (1975)

            Urko (1978)

Oteizari
(Zatia)

Dena bukatu da.

Frontoiko pilota-horman,

hormako altuenean,

itsatsita geratu da

euskaldunen pilota.

Dena bukatu da.

Amak,

ezer ezin egin ez,

zerurantz ditu begiak

eta besoak lurrera

nekeak hautsita.

Dena bukatu da.

Semea zerraldo dago,

zerraldo eta zeharka,

hilteraino hilda.

Dena bukatu da,

pilota-horma

zurrun geratu da,

hutsik goitik behera.

Denak joan dira,

ta dramak izututa,

apostoluak izuz,

izu ta harri eginda,

bakar geratu dira

dramari minez begira.

1974

Artasoko hirugarren salmua

Lurrean

eskubide bat hartu dot.

Lurretik

nor izatera heldu naz.

Nor bat naz:

nor bat nazala dakidan

lur pixkat.

Lur baino

nor bat edo

lur hontaz

iritzi neikean

zotal bat.

Lur honi zor naiako

Jaungoikoari eskerrak.

1974

Nire ikusmenak

ez zuen

lineal trazadutako

begirik.

Nire ikusmena

hedaduran galtzen zen,

gauzen dimentsiorik

lerro zurrunki ebakitan

inoiz enmarkatu gabe.

Orain zerua bera

neurritan ikusten dut

bere katilutasun

altu ta zabalean;

ta hiru dimentsiotako

lehia larri baten

sujetutasun kubikotan

gizona.

1977

Guztitariko lagunak

nituen egin Madrilen;

guztitariko lagunak.

Ongi hartzen gaituzte

euskaldunok Madrilen.

                               Eskuineko zenbait lagun

                               egin nuen Madrilen;

                               eskuineko zenbait lagun.

                               Ezkerreko adiskide

                               zenbait ere egin nuen.

                               Guztitariko lagunak

                               nituen lagun Madrilen.

                               Guztiak haserretu

                               zaizkida bat baten.

                               Ez dut izan erraza

                               pasarte hau Madrilen.

                               Euskaldunok jende gisa

                               atsegin gara Madrilen,

                               baina ez euskaldun gisa;

                               ta hala haserretu ginen

                               euskal arazoz larriki

                               mintza bainintzaien.

                               Harrez gero agurra

                               ukatu zidaten

                               lehenengo eskuinekoek,

                               ezkerrekoek ondoren.

                               Ez dut izan gozoa

                               pasadizo hau Madrilen.

Gerora adiskidetu

izan gara noizbaiten,

baina oraindik ez dakit

zer arraiotan ez duten

euskal arazoz mintza nakien

aurpegi hobez onhartzen.

1977

Gizonak lanera irten du,

kioskoan periodikua erosi du,

Metroko eskailera automatikoz behera jaitsi da

                                                               ta

Metroan periodikua irakurriz doa:

Astelehenekoa.

Metroko eskailera automatikoz gora irten du gizonak,

presaka sartu da lantegira,

lan egin du lantegian eta

aldatu gabe buzoa,

bazkaltzera irten du. Bidean

ez du agurtu inor. Sartu da

etxean eta etxetik

lanerako irten du

presaka presaka.

Metroko eskailera automatikoz behera jaitsi da

                                                               ta

Metroan lo-kuluxka doa. Metroko

eskailera automatikoz gora irten du gizonak,

presaka presaka lantegira sartu da;

lan egin du lantegian eta

bukatu du eguneko lan-aldia. Txikito bat

edan du bidean eta etxean sartu da. Gizonak

lanera irten du presaka presaka;

kioskoan peridikua erosi du; Metroko

eskailera automatikoz behera jaitsi da

                                                  ta

                                       Metroan

periodikua irakurriz doa: Asteartekoa.

Metroko eskailera automatikoz gora irten du gizonak,

presaka presaka lantegira sartu da

                                              ta

lan egin du. Gizonak

atzoko lan-modu bera egin du,

atzoko bizi-modu bera egin du presaka presaka.

Bihar

kioskoan periodikua erosiko du: Asteazkenekoa.

Metroko eskailera automatikoz behera jaitsiko da

                                                                  ta

Metroan periodikua irakurriko du herenegun bezala.

Metroko eskailera automatikoz gora irtengo du gizonak,

presaka presaka lantegira sartuko da

                                                 ta

aurreko astean bezala, lan-modu bera egingo du,

bizimodu bera, aurreko urtean bezala.

Etzi Osteguneko periodikua erosiko du.

1977

Eta baina hemen

bultzaka sartu garenok

sartzen gindoazela ohartuz

sartu gara.

Sarreran sartzera

bultzatu bainaute,

hala beharrez,

aurrekoei pasatu

behar izandu diet

ezin geratu ahal izan dudan bultzada;

eta baina bultza bultzaka,

denok kabitu gara

bagoian

             eta oraindik

lekua zaigu sobratzen

buruen gainean.

Baina hondar ez garela

esan nahi dut:

bakoitza norbere

erreakzioz

ala ondokoarenez

ohartzen garelako,

arraio!

                                    Giza pila hontan

                                    pilako bat naizela

                                    konturatzearen

                                    pozak poztutzen nau;

                                    eta gainera

                                    neure arduren mundua

                                    eta, atzeko faltrikeran

                                    sartu dudan dirua

                                    oraindik aldean dudala

                                    jakitearen pozik ere badut.

                                    Zirraragarria zait

                                    gorputzez jotzen dudan jendeak

                                    zein sentimen, zein ideia,

                                    zein barruko mundu

                                    ote daraman pentsatzen jartzea.

                                    Eta berriz diot:

                                    Gorputzak pila daitezke pilatan,

                                    baina kontzientziak ez.

1977

Euskaraz idatzi gura dudalako

besterik gabe dut idazten euskaraz.

Euskara berriz

besterik gabe maite dut.

Euskararen etorkizunaz baino

naiz euskararen orainaz

arduratzenago.

Ahal dudan zotzez ez baldin badut idazten,

zotz horien indarra izango du gutxiago,

eta hala igaroko da ahulago

ondorengoen eskuetara.

Euskaraz idatzi,

euskarari indarra emateko

idazten dugu.

Geure indartxoa diogu

itsasten,

geure bizitzaren zatitxoak

dizkiogu ezartzen,

zatiak ezezik

bizitza berebizikoa

ezarri nahi diogun arren,

ahalmenik ezaren seme

urriok.

Utopia, kimera?

Gure maitasunak aukeratu

zuen maitekizun maitegarria

euskara bera da ta,

aurrera.

1985

Tarras-narras,

gauzak ondo egin guraz,

gura nukeen askotara

ezin ailegatuz,

ezinaren kontrako borrokan,

eginkizun hurbilenei lotuta beti,

etxetik irteteko nagiz,

eskutitzei erantzuteko alferkeria baino

                  gehiago den zerbait

                  bentzutu ezin halako

                  atzera daragidan barru-barruko

                  oztopoz,

bekokia zimur,

egin behar eta egin gabe uzten dudanaren

                  kezkaz,

                  betiko zerbaiten kezkaz,

zertan jaramonik egin ez diedan arazo berberen

                  arduraz,

edozertariko esturaz,

tarras-narras, barrutik neure burua

                  hondatuz,

gauzak gura nituzkeen bezain ondo egiten

                  ez ditudalako

                  betiko amorruz,

neure buruaren kontrako amorruz azken batean

                  beti,

muker eta umore txarreko,

lagun-artetik ihesi-zale,

bakarti,

kontentagaitz,

                  horra ni neurez,

erraz antzik eman ezin diodan,

aitortu ere aitortu gura ez dudan,

azpi-azpiko eta barru-barruko

harrokeria ondo mehe eta ondo ezkutatuaren

                  morroi esaneko eta zintzo,

hurkoen patxadari,

hutsak eta akatsak eramateko duten gauzatasuna-

                  ri begiratzeko gogorik gabe,

                  begiratzeko gauza ere ez naizela,

                  inkontzienteki baino ez bada ere,

                  salatuz eta gaitzetsiz eta arbuiatuz

                  horrelako jokaera hori,

neure buruaren imajina,

                  ez bistako ahaleginez,

                  baina bai eragin ondo mehez

                  eta ondo ezkutuz

                  etengabe zaindu guran,

                  hobetu guran ere bai,

                  nahiz eta argi ikusten ez dudan,

gatibu azken batean

                  askatasunaren irrikak baino

                  beste ezerk bizi ez duen hau.

Barrukoz kanpora, iduleztara jarri nahi nuke buru hau

eta barrukoz kanpora bizi

haizeak eta euriak garbi nazaten,

hurkoen, lagunen, jendearen begiek

garbi ikus —ikuz— nazaten,

hurkoen, lagunen, jendearen begiak

garbitzaileago direlako

haizea eta euria bera baino.

Orduan ez nuke tarras-narras ibili beharrik,

ez nuke zer gorde eta zer zuriturik,

ez nuke neure barruan honenbesteraino bizi beharrik,

neure presentzia agertuko nuke orduan,

naizen-naizenean agertuko nintzateke

inoren eta neure buruaren aurrean

eta ezinik ezin diezadakeela eska ikusiko

luke jendeak,

baina batez ere neuk ikusiko nuke ondoen

ezin dudala bururik ezinera

behartu,

eta lasaiago hartuko nuke orduan neure burua

eta konformeago biziko nintzateke

eta poz gehiagoz

eta askatasun gehiagoz

eta zutiago

eta bistarago,

neure neurrien errealitateaz etsiago

eta dagidanaren erlatibotasunaz etsiago

eta bizitzari eta inguruari eta neure eginkizu-

nei buruzko errespontsabilitatea

nabarmenduz baino

neurri justu eta amore emankorragoz bizitzera

etsiko nuke

eta ez nintzateke hainbeste eta hain alferrik

estutuko

eta, duda gabe, zoriontsuago nintzateke egiaren

argitan

eta liberalago denboraren administrazioan,

ordu guztiak neure buruarentzat gordez

ez baina

zabaltasunez eskainiz haien beharrean

legokeenari

eskutitzei erantzuteko zikoizkeria gabe

jendearekin hitzaspertutan iharduteko

zenkenkeria gabe,

ezagutzen ez dudan, baina nolabait barrundatzen

dudan bide horretatiko atsegina

dastatu eta bizitzeraino biziko nintzateke

eta isurtzeraino bizi nezakeen atsegin hori

neure buruaren eta inguruaren

gozamen gozorako.

Nolanahi ere bake gehiago nuke

eta bake-aire gehiago

eta bizitzarekiko jarrera, jokaera eta eriz-

kera ederragoa, mamitsuagoa, zabalagoa,

bizitzari berari dagokionagoa,

bizitza hedakunde bait da, asaskakunde

eta pozezko pozaren isurkunde ekin eta ekinezko ugari

eta komunikakorra.

1985

Gandiagak Bitorianori

Ihardun gaitezen, Bitoriano,

zeure bentura fatalez,

iluna zara pentsamoldean,

bizkaitar beltza azalez;

gurarietan turrust bizia,

neurri-gabea joranez;

alferrik errez badoan zura

dirudidazu tamalez.

Gura bai gura, gurariaren

gureak zaitu itotzen;

joranez zabiltz, alferrik etsi,

joranak zaitu astintzen;

kontentagaitza, ipurterrea,

halaxe zaitut sentitzen,

zure gustorik zeure gustora

nekez da inor erditzen.

Frustrazioak hartu zintuen

jaio orduko semetzat,

geroztik ez da beste aitarik

inon gertatu zuretzat;

gura ta ezin, ezin ta gura

utzi zizun ondaretzat,

ahaleginaren alferrikoa

ukan zenezan zortetzat.

Desorekarik bada zuretzat

beste zergauzen artean,

ezin bait zara moldatu inon

zeure gustoen heinean;

oskol gabeko arraultze zara

habiako txotx gainean,

oiloak berak min daragizu

luma gozoz ukitzean.

Aspaldi zara zeure izate

minberatiz kontziente,

ingurunea onartzen ere

saiatzen zara dexente;

hala ta ere zure ahuldura

hain geratzen da patente,

lotsarik gabe ezin zengozke

inoren aurrean tente.

Erreflexioz ari natzaizu

mintz hori gogortu guran,

alde hortatik urte luzetan

egin dut zenbait alfer-lan;

zure indarrak baino gehiago

dena ari da zuregan,

gizarterako ez zara sortu,

hain zara mingor ta bakan.

Baduzu zeure ikuskera ta

zeure erizpen-modua,

zeure erara nahiko zenuke

maneia dadin mundua;

nahiz eta buruz onartu besteen

berezko ikuspuntua,

bihurkeria ernetzen zaizu,

arrenkura ta lantua.

Ez zara gauza inoren kontra

errebelatzeko gogor;

amorru-sutan bizirik ere

ez duzu mindu nahi inor;

zeure burua karraskarazten

duzu ernegu-zuhandor,

zeure kontrako zeure xahupena

bilatuz isil ta gotor.

Ibiliz ihardun, joan, etorri,

egon, entzun, irakurri;

bertsoen truke lor zenezake

bizitzeko lain hazkurri;

baina hain zaitut kikilimalo,

izukor eta mudurri,

irrits mingarriz gogo duzuna

berbera zaizu izurri.

Mundu hau nola eraiki dugun

ez zait gustatzen batere,

saretan bildu dugu gizona,

lege-sasitan abere;

askatasuna lor ahal baledi,

zail egin dugu lar ere;

hainbat kate ta hainbat hedetan

ezin dut etsi halere.

Zoroa izan guratik inork

ez nau aterako inoiz,

eder deritzat, libre bihurtu

nintzakeelako arrazoiz;

jabe zatzaizkit, oi zorotasun,

biluztu nazazu urgoiz,

beldurrik gabe trufa ahal nadin

legeak maite bide-ohiz.

Fraide naiteke, apaiz naiteke

munduko bidez aurrera;

ez dut probatu, baina nahi nuke

entseiatzeko aukera;

badaezpadako ta arriskutsuz gain

zoroa dela tankera?

Hori geroak epai lezake

neure obren arabera.

Berri Onaren seme aitortzen

natzaio mundu denari,

antzina dela saldu nintzaien

fede ta esperantzari;

haatik ari naiz loturen kontra

galdetuz kanon-sailari

ea zergatik ixten dizkion

bideak arloteari.

Pasakale bat jo gura nuke

bertsuok kantatu ordez,

baina ez nuke gauza hoberik

sentimendu hauek gordez;

gain-urratu bat egin gura, ta,

aritu natzaizu goldez,

behin honez gero jarein ditzadan

idatzi ditudan moldez.

1985

Liburu asko dut

hitz pozgarri askoz.

Bakoitza bada hitzez

arboladi hostoz jantzi adinako.

Pozezko hitzez,

hostotsu,

eguerdi aurreko giroa

dildil eskainiz,

liburu bakoitza.

Liburu asko dut aldamenean.

Ez dit barruak laguntzen.

Neke sor batez barrua;

mantar lodi artean bildutako ukabil sorrez

kolpatzen nau minak buruan

arnasa galeraziz, bularrean.

Apalategiko liburu ederrok zabaltzeko baino

nagiago aurkitzen naiz.

Zer gertatuko ote litzateke

horietako edozein zabalduko banu

eta irakurtzen hasi?

Baina goragale-beldur ere banaiz.

Hainbat liburu argiren haize argik

azala hotzikaratzen dit.

Pisu ilun batez beterik dut gorputza.

Baina non dut arima?

Pisu ilun batez beterik dut burua.

Ez dut pisu ilunpean ez dudanik ezer,

pisu bakar bat dut burutik behera.

Apalategian hitz pozgarri askoz

liburuak. Bai. Badakit. Hitz pozgarri askoz

dago farmazia. Medizina askoz

liburutegia. Baina barruak

oka erantzuten dio farmako bakoitzari.

1985

Nere isiltasun hau

hitzetan jarriko dut.

Ebakita dago

nire isiltasun hau,

odoletan dago.

Hitzen beldurra du

isiltasun honek

Haragi bizitan

uluka bizi dudan

isiltasun honek

hitzen ukituei

beldur latza die.

Baina neri pena

demait isiltasun hau

bertan behera hil dadin,

gorputz gabe, inork

ezagutzeke ta

inoren laguntzarik

inoiz hartu gabe.

Nire isiltasunak

zazpi giltza ditu,

zazpiak giltza handi.

Nire isiltasunak

munduko dolorea

dolore bizi du

erremediorik

ez duen dolorezko

dolore mortala.

Nire isiltasunak

ezin konponduzko

harreman gaiztoen

ezinbestea bizi du

inolako arreglu-

-biderik bistan ez duen

errealitate inutil

ezin konponduzko.

Lotsa bizi du nire

isiltasun honek

gertatzen ari den

ezbehar ororen

gaizkide nolabaiteko

naizela bait daki,

norberaren bekatu

ezin-ukatua,

ager nahi ez lukeen

aurpegian duela.

              Itxura batean ezer

              egin ezina du

              isiltasun honek

              ihardun alferriko.

1985

Ni bai, ni politiko naiz,

baina ez naiz

edozein arbola baino

politikoago.

Arbolaren arioko

politikaz bestelako

politikarik ez dut,

baina bai horregatio

arbolak hainbesteko

bizibeharretiko

minimum gutxi batzuk

defendatu beharrik.

Euskaldun sentitzen naiz

oinetatik bururaino,

sortu ninduen lurra

maite dut sakoneraino,

eta airea behar dut

arnasaz birikak

bete ahal izateraino.

Aitortzen dut lurralde

erdarak hartu honetan

larri bizi naizela

kalean, gizartean

eta sarri

Aizkorri maldetan bertan.

Eta esan egiten dut

bizi dudan lorra

eta ni bezalatsu

euskaldun diren horretan

malbizi direnena.

Geuri dagokigunez

bizi ahal izateko

behar adina lasaitasun

opa dugu ta eskatzen

nahitaez ezinbesteko

halabeharrez.

1985-89

Orain arte banaiz

eta, banaizela

paper honetan nahi dut

idatziz, azaldu,

duda-mudatatik

irten nadin ere.

Orain arte banaiz,

eta bitartean

zerbait esan nahi dut:

banaizen oroipen hau

ez dudala horren

aspaldiko ere.

Banaizen ustezko

kredo hau ez dakit

noiz artean ahalko

dudan baieztatu,

ez bainaiz sentitzen

luzaroko ere.

Iturritik irten

eta maldan behera

nolabait dihoan

ur-hari apala

naizela dirudit

inondikan ere.

Uraren galtzeko

arriskuak zenbat

diraukeenik inork

inolaz ez daki,

asma-ezin hainbat

dira izan ere.

Baina azken batean

gal daitekeen ura

ez da desegiten.

Baina nik ez dakit

uraren antzeko

guztiz naizen ere.

1985-89

Eskerrak, Jauna, une

berri honengatik,

bizitza pozgarri zait

bere baitatik.

Gustura dut burua,

badu lilurarik,

ingurua hemen da

ernez, artegarik,

eder orotatik,

atsegin xerarik,

udaberri kilia

dariolarik;

jo ta astindu naute

mila pozkarik.

1985-89

Bibliografia

ELORRI. E.F.A., 1962

HIRU GIZON BAKARKA. Gero, 1974

UDA BATEZ MADRILEN. Jakin, 1977

DENBORA GALDU ALDE. Erein, 1985

GABON DUT ANUNTZIO. Itxaropena, 1986

AHOTSIK BEHARTU GABE. Erein, 1997

Diskografia

ESKUTARI. Oskarbi, 1972 Bai, bai, bainan gero ez / Kezka

CORO INFANTIL "GURE AMETSA", 1973 Kezka

LURDES IRIONDO. Iriondo, Lurdes, 1974 Tiriki tauki tauki

ANTTON VALVERDE. VALVERDE, Antton, 1975 Euskal kantuen mezua (doinu zahar bat)

EUSKAL HERRIA 1975. Aseari, 1975 Gaurko gizonak / Handikientzat / Jator Legeak / Gure kondaira / Euskal Herria / Ezin dut kanta

HITZ URRI BATZUK. Oskarbi, 1976 Hitz urri batzuk / Mila aldiz / Esperantzari lehio bat / Nik entzun dut

TXALAPARTA. Knörr, Gorka, 1976 Hilgo naiz

EUSKAL HERRIA 76-77. Aseari, 1977 Piruren kanta

GURE BIDEA. Gure bidea, 1977 Jaso dezagun euzkara

NIRE HERRIA BEZALA. Iokin eta Iosu, 1977 Nire herria bezala / Gizonak behar dira

SAKONKI MAITE ZAITUT EUSKAL-HERRIA. Urko, 1977 Herriaren alde

GURE LAGUNEI. Urko, 1978 Kanta behar nuke

HERRI BAT GARA. Knörr, Gorka, 1978 Oi arnasa hura

NAFARROA NORA? Gure Bidea, 1978 Proba ederra dugu / Geu ala inor ez / Nik ez dut kanturik

ASKATASUN HAIZEARI. Gure Bidea, 1979 Pandero / Nahiaren bultzada

EUSKARA ETA TXAKOLINA. Oskarbi, 1979 Euskara eta txakolina

GURE ABESLARIAK, 1979 Nire Herria bezala

HEMEN GAUDE. Urko, 1984 Gure azken helburua

EGUNEN BATEAN. Mendibil, Gontzal, 1988 Begira ondo begira

FANTASIA DESEGIN. Zurrumurru, 1990 Doinu zahar bat

ARANTZAZU. ERROMESAREN POEMA, 1, 1991 Elorriko Andra Mari / Zure irudia / Harkaitz / Kantuak airean / Hemen / Elorri zuhaitz / Harrizkoa zara / Koruko gerizpe

OLENTZARO. Mendibil, Gontzal, 1993 Eguzkiaren ama, gabon gau / Olentzaro / Ederra sua gabonez / Gabongo ilunabarra / Izarra galdu zaigu / Gabon haurtxoa / Entzun berri hau, anaiok / Gabonak datozela ta / Aleluia! / Hi, bertsolari / Gabon dut anuntzio / Oi, eguberri / Olentzaro 2 / Hator, hator

ERROBI-KANTA. Errobi-Kanta (Bayonne), 1997 Bagare

EZ HORRATIO!. Iraultza, 1997 Egunero

LAROGEITAMAZAZPI. Valverde, Antton, 1997 Hegaztientzat pausarri

Partiturak:

ARTASO. Escudero, Francisco. 1992ko Musikasten mustua.

XIRIMIRI. Aragüés Barnad, Tomás. 1992ko Musikasten mustua.

Bitoriano Gandiaga bere ahotsez:

AHOTSIK BEHARTU GABE. Gandiaga, Bitoriano, 1997