Gabriel Ferrater

itzulpena: ARITZ GALARRAGA

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Gabriel Ferrater

© itzulpenarena: Aritz Galarraga

© edizio honena: Susa

2015eko martxoa

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

Gabriel Ferraterren ibilbide poetikoa bere bizitzaren iruditzat har liteke: biak izan ziren nahiko laburrak, biak amaitu ziren Ferraterren borondate irmoaren kariaz. Ezaguna da gertaera: sarritan aipatu zuen lagunartean berrogeita hamar urtetatik aurrera bizitzen jarraitzea ez zuela merezi, eta, unea ailegaturik, bere buruaz beste egin zuen haren adiskide behiala sinesgogorren harridura eta oinazerako. 1972ko apirilaren 27a zen, hogeita hiru egun falta zitzaizkion berrogeita hamargarren urtemugarako.

Tartean, bizi hitza merezi izan zuen bizialdi bat eduki zuen, intentsua gorabeheratsua bezain. 1922an jaio zen Reus-en, eta gazterik, Bordelera joan zen familia, gerratik ihesi. Han hartu zuen estreinakoz esku artean Charles Baudelaireren Les Fleurs du Mal (Gaizkiaren loreak), eta hark eragin zion liluraren berri eman zuen bere poema ezagunenetako batean, In memoriam-en. 1936ko Gerraren piztean kokatuta, garaiko gazte baten hezibide sentimentala marrazten digu nolabait ale luze horrek.

Izan ere, Ferraterren poesiaren oinarrian begirada moral eta psikologikoa dago, baina hari buruz abstraktuki jardun beharrean, egoera edo irudi konkretuak lagun ekartzen du orri artera. Idazteko modu horren sakonean T.S. Eliot-en “korrelatu objektiboa” kontzeptua suma dezakegu, zeinaren arabera, poetak, bere sentipenak, kanpoko objektu zehatzen bidez ematen dituen. Egiazki, lirika anglosaxoiaren eragina aski agerikoa izan zen Ferraterren obran. Elioten The Love Song of J. Alfred Prufrock poemaren, modernismoaren mugarri denaren, zantzuak topa litezke In memoriamen eta Igandean adibidez. Eliotekiko miresmen bera zuen halaber Ferraterren bizitzan eta obran arrasto nabaria utzi zuen beste poeta batek, Jaime Gil de Biedmak. Parrandakide eta adiskide min, Espainiako literaturako 50eko Hamarkadako belaunaldiko poeten artean kokatu ohi dira. Egia esatera, nekez sartzen da hor Ferrater, besteek ez bezala katalanez idazten zuelako, baina laguntasun handia partekatu zuen horietako ugarirekin (Gil de Biedmaz gain, Juan Marse, Carlos Barral, Esther Tusquets, Jaime Salinas), eta baita poetika moduko bat ere neurri batean. Ferraterren Aurpegia poema hartu eta Gil de Biedmaren Contra Jaime Gil de Biedma erkatzea besterik ez dugu bi espiritu estetikoren arteko hurbiltasunaz ohartzeko: umore beltzekoa maiz, kasik nihilista ere bai, eta gordina ia beti min egin arte.

Ferraterren poemetako askok istoriotxoak kontatzen dizkigute, narrazioak bailiran ia, beren leku, denbora eta pertsonaia ongi definituekin. Horrek ez du esan nahi, ordea, errazki eta arazki irakurtzekoak direnik. Izan ere, poetaren ohitura errepikatua zen poemetan berak edo lagunarteak soilik ulertzen ahal zituzten erreferentziak sartzea, eta halakoetan zaila egiten zaio irakurleari testua benetan zeri buruz ari den usaintzea. Hainbeste lerratzen da konkretura mikroistorio horien bidez, ezen irakurleari arrotzak ere suerte dakizkiokeen han topatutakoak. Hautsezko zoldaz eta bizikletez josiriko mundu hori irudikatzeko, bestetik, lengoaia poetiko katalan berri bat osatu behar izan zuen, ordura arte nagusi zena hanpatuegia suertatzen zitzaiolako.

Hiru poema liburu baino ez zituen argitara eman: Da nuces pueris (Eman intxaurrak haurrei), Menja't una cama (Jan ezazu hanka bat) eta Teoria dels cossos (Gorputzen teoria). Hirurak bildu zituen liburuki bakarrean 1968an Les dones i els dies (Emakumeak eta egunak) izenburuarekin.

Itzulia izan zenez gero poeta estimatua dugu mundu zabalean. Seamus Heaney poeta irlandar eta Nobel sariak aski goratzen zuen esate batera: “Ferraterren poesiak ez digu soilik gure buruen kontziente egiten, baizik eta poeta original guztien gisara, horrek zer esan nahi duen hausnarrarazten digu”.

BEÑAT SARASOLA

In memoriam

Gerrak eztanda egin zuenean, nik

hamalau urte eta bi hilabete nituen. Hasieran

ez ninduen bereziki hunkitu. Burua

beste gauza batek betetzen zidan, oraindik

garrantzizkoagoa iruditzen zaidana. Aurkitu nuen

Les Fleurs du Mal, poesia esan nahi zuen

horrek, baiki, baina

bada beste gauza bat, nola deitu ez dakidana

eta da inporta duena. Nahasmena? Ez.

Hala esaten nion orduan. Hurritz

azpian etzanda, hosto zimel eta berde-berdeko

arrosa baten bihotzean, han, etzanda

munduaren hankartean, nahasmen zoriontsuz

hanpatzen nintzen, Herria erreboltaz

eta kontra-erreboltaz lehertzen zen

bitartean, ez dakit zoriontsu, baina

bai ni baino nahasiago. Bizitza

morala? Ez dabil urruti, baina anbiguoa zait.

Agian hitzik egokiena da egoismoa,

eta hobe da oroitzea hamalau urterekin

lehenengo pertsona aldatu behar dugula:

pluralak estutzen gaitu, eta estilita

singularraren ariketa, bere buruaren gainera

igotakoaren goragalea,

programa egokia iruditzen zaigu etorkizunerako.

Gero urteak datoz, eta zorionez

joan ere badoaz, eta nekatzen zaigu

barneko bildotsaren kopeta egoskorra

laztantzen duen eskua, eta gogoz hartzen dugu

plural hau, ez dakit umila,

singularra baztertzen duena, uzten gaitu,

baina eskertu eta sarituz gero. Aski.

     Oporrak bukatuta, bai,

ikusi nuen nire munduari norbaitek

aurpegi berri bat egin ziola. Odola eta sua.

Ez zitzaizkidan izugarri, baina betiko

odola eta sua ziren. Nire apaiz eskola

erre egin zuten, eta Guiu,

gimnasia aurre-militarra eginarazten zigun

sarjentua, eta denok gorrotatua

(pluralera itzuli naiz, beti atzera

egiten baitu bizitzak), Guiu tiroz

hil zuten, eta kontatu ziguten

ez zela erraza izan, sare kota

zeramalako baserriko atsoaren

mozorropean, eta saskian,

arrautzen azpian, hiru granada ezkutatzen.

Herculesen plaza zokoan

hil zuten, Institutu ondoan,

hara joaten ginen klase artekoan,

eta ez dut gogoratzen lekua inolaz ere

markatuta geratu zitzaigunik, ez genuen

platanondo enborretan balarik, ez bestelako

seinalerik aurkitu nahi. Odolari dagokionez,

ez dago esan beharrik agian egun berean

eraman zuela haizeak. Hautsa

agian zertxobait loditu zuen, besterik ez.

Eskolako pareta erreskaldatuak,

ez dakit oroitzen ditudan, edo irudikatzen.

Ez ginen sartu. Azalberritzen ari ginen, eta

ez zitzaizkigun interesgarri azal zaharreko

piltzarrak. Beldurra usaintzen genuen,

udazken hartako urrina,

baina iruditzen zitzaigun gozoa. Helduen

beldurra zen. Haurren beldurretik ateratzen

ari ginen, eta zortea genuen, mundua

ia osoro zitzaigun erraza. Zenbat

beldurrago haiek, hainbat libreago gu.

Betiko prozesua zen, eta lauso

ulertzen genuen gurpila gurekin

asko azkartzen zela. Zoriontsu ginen.

     Eta ginen denok elkarrekin, asko eta beti.

Sindikatu kide bihurtu gintuzten, eta plazer

bizi eta askotarikoak eman zizkigun sindikatuak.

Konfiskatutako etxebizitza batean, etsaiari

hartutako etxebizitza zena guretzat

(ez etsai ofizialari, gureari baizik),

pokerreko keen atzean, liburu eta altzariak

eramaten genituen, pistolen eta balen

trukea egiten genuen, erromatarrez

agurtzen genuen (ez alferrik, gureak

jatorragoak ziren, baina besteek

zuten gaiztagin ospe handiagoa),

neskak txokora eraman nahi izaten genituen

eta ez genuenez lortzen, urduri,

balkoitik igo eta jaisten ginen.

Ezagutu genituen putak eta lapurreta.

Lapurtzea ohikoa zen. Putetxeak,

azkar asko irekiko zitzaizkigun

baina hilabete batzuk irabazi genituen. Lehen

bonbardaketa Solen etxeko babeslekuan

igaro genuen, eta bertan geratzeko beldurra

izan genuen denok. Arrunt gutxiagotuak,

boterean zeuden aitak, oraindik.

Isidre izan zen gure artean

purgazioak hartzen lehena, eta bere aitak

ondo aukeratu zuen hainbeste eskatzen zuen

bizikleta oparitzeko momentu txarra.

Batari ez bazen besteari utzi behar izaten zion,

egunero, ez erabiltzeko aitzakia

izan zezan. Bizikletek betetzen dizkidate

garai hartako oroitzapenak.

Gehien lapurtzen genuena zen. Tailerra ere

antolatu genuen berriz margotzeko,

berriz muntatuz: baten koadroa beste baten

gurpilekin, eta hirugarren baten tubularrekin.

     Ez dakit nola, Tamariteko gaztelura joateko

etxetik bazkari garaian

ihes egin genuen arratsalde batean,

abiatzean, nik ez nuen

bizikletarik. Alokatu nahi izan nuen,

baina itxita zegoen

ezagutzen ninduten denda. Ez zen justua,

eta ez nuen etsi. Ukabil eta oin kolpez

deitu nuen, eta atea ireki zitzaidan.

Ez zegoen inor. Hartu nuen

maxina, eta utzi nien oharra.

Txangoa izan zen larrigarria. Errukirik gabeko

haize batek makurrarazten gintuen.

Eta bueltakoan aurrez jotzen zuen.

Pedalen gainean zutik, aldapa

gogorra igoko banu bezala, iltzatu

eta dardarati eusten nion, aitzina egin gabe.

Elkarrengandik bereizi ginen.

Agusti eta biok luze hartu genuen atseden

arroila baten babesean etzanda

aerodromo militar bilakatzeko suntsitzen ari ziren

soroen ondoan. Gauez

eta erdi oinez, bukatu genuen bidea.

Lehen etxeetan, gozotegi bat

aurkitu genuen irekita. Herio batean

sartu ginen, haurrak ginen, ginena baino

askoz haurrago, eta lurrean luze

jarrita, eta mosaiko hotzean etzanda

labetik atera berriko ogiak jan genituen, muturra

ondo sartuta, soilik neke eta gose

eta pisu izatearen plazerez ero.

Dena gerta zitekeen, eta ez ninduen harritu

bat-bateko zaratak, ez oihuek eta urratsek,

ez lurrerantz bertikal eta oliotsu

destatzen ninduten fusil kanoiek,

ez norbaitek ni altxatzea, eta bultzatzea

furgoneta baten barrualdera, ez lokal

arraro batean itxaroten ninduen aitak,

jende askorekin eztabaidan, eta bertan zeuden

orobat lagunen gurasoak, eta nirea

ematen zuen pixkanaka nagusitzen zela

eta eraman egin ninduen etxera. Biharamunean

ulertu nuen enpresa kolektibizatu

zutela. Haserre,

arratsalde osoan jarraitu gintuen

komiteak, aurreko jabeak agian ondo alokatuta ikusiko zuen,

baina haiek ikusten ez zuten

bizikleta kobratzeko. Egun batzuetarako,

gurasoak axolako egin zitzaizkigun.

     Beste gauza batzuk lapurtzen genituen.

Galtzontziloekin tematu ginen denbora askoan.

Taldean sartzen ginen denda batera,

begiratzen genuen, dena nahasten, ez genuen ezer erosten,

eta alkandora eta jertseak betetzen genituen

galtzontziloz. Ez dakit gero zer egiten genuen. Hain gutxi

ulertzen dut nola ez gintuzten harrapatu.

Aitzitik pentsatzen dut garai hartan

beti zihoazela zorabiatuta, eta erabat

zurtuta, eta agian gaiztotuta ere bai,

eta maskalduak zeuzkatela

ordenako erreflexuak. Berdin zien, edo kitzikatzen zien,

lapurtuak izateak. Soilik genekien

dendariak urezko begitan

menekotzen zitzaizkigula, bortxatzaileak

bentzututako emakumea nola. Gogoratzen dut beste behin

Subietesen denda aukeratu genuen eguna,

sarri sartzen ginen, esku hutsik inoiz

ez ateratzeko. Jabeak berak

zerbitzatu zigun: salmahaian jarri zizkigun

kaxak, ireki zituen, eta gure eskuetatik

urrun eramanda, ahots goran

zenbatu zituen piezak. Tematu gabe

utzi genituen, eta atzera zenbatu zituen hark.

Kanpoan ginela, harro, lehen istantean

zenbaketaren aurretik hartutako

galtzontziloak atera nituen. Eta zera: beste batzuk

hartu zituen Albertek. Lo zeuden denak

eta denak egiten zien burrunba belarrietan.

     Subietes jauna ere

hil egin zuten. Orain oroitzen badut,

arropa beltz eta zuria ikusten dut, eta barruan

oso zaharra zirudien norbait. Agian ez zen hainbatekoa.

Beltza, ez dut uste doluagatik zenik:

jainkojalea zen, eta garai hartan beltzez

janzten zen mezajendea, eta agure

dotoreren bat ere bai, eta betiko

errepublikarren bat. Katoliko izateagatik

sartu zuten preso Subietes.

Zorte txarra izan zuen. Preso zegoela,

egun batean altxa zen izu handia.

Saloun zeuden. Italiarrak. Lehorreratu

ziren. Reuseko komiteak hiruzpalau

autobus konfiskatu zituen,

preso zeuzkatenak bertan sartu

eta eraman zituzten arroila batera. Laburra izan zen:

ez zuen arrisku imajinario hark baino

gehiago iraun. Ton izan zen,

autobusarekin batera harrapatu,

eta dena ikusi behar izan zuen gidarietako bat. Asaldatuta,

begi ertzetik begiratzen zien kondenatuei,

nola jaisten ziren, eta doi-doi ukitzen zioten

eserlekua. Ia denak

ezagutzen zituen. Tonen asaldura

ikusi zuen Subietes jaunak,

eta errukitu egin zen. Jaisten ari zela,

une batez gelditu, eskua sorbaldan

jarri, eta esan zion: “Hara,

Tonet, egoera honetan ikustea ere”. Kontsolamendu

eskasa. Egun hartako hilketa

agindu zuen komiteko presidentea ere

ezagutu dut. Oliva zen.

     Olivaz hitz egin nahi dut orain.

Reus aretoko atezaina zen lehen,

igandeetan eskuak maitasunean zikintzera

joaten ginen zinemakoa. Ez dut geroztik

ikusi. Eta ez dut bestela ikusten,

ez bada larruz jantzita, egur argiko

giderra zuen Luger batekin,

izterra baino luzeago, arma baino

entseina gisa erabiltzen zuena. Gerra garaiko

lore da sinbolismo espiritua.

Erritu zaleak ziren, bai Oliva,

bai emaztea. Konfiskatu zuten, haiek bizitzeko

bertan, aberats etxe bat,

eta emazteak berehala pentsatu zuen

kaktusik gabe

ez zela nahikoa jauntxoene. Landare

zukutsuetan ikasi zuen emakumeak

bizimodu aberatsaren luxua ikusten: arimaren

itzal xehea, jabetzearen eguzki erraldoiaren

pean. Orduan jabe izan nahi zuen,

eta barre egiten zuen, barre egiten zuten emakume guztiek,

eta gauza bihurtutako bizitza erosten zuten, azkenerako

material, esperantzarik gabea.

Une bat baino ez zen izan, bizpahiru hilabete.

Barre egiten zuten popolane haiek,

baina harridurarik gabe, beti

bezala barre. Esperantza itzultzen zitzaien

eta gordeka erosten zuten, batez ere

aberatsek. Etorritako bidetik joan ginen,

eta bueltako bidea, ertz ezagunek

ixten ziguten pixkanaka.

Oliva eta komitekoak, maiz ikusten nituen

kafetegiren bateko mahaian

itxaroten, edo kaletik presaka

zihoazela, eseri eta itxarotera.

     Gau batean kontzertua eman zuen orkestra batek.

Aitak eraman ninduen, eta urduritasunez

egiten nuen dardara. Musikak

parfois nous prend comme une mer, eta galtzera

emana zegoen garai baten itsasoak

harrapatuta nindukan ni, ikusten zen

gainbehera zetorrela, eta kitzikatzen ninduen

beste fluxu pertsonalago batek eramatearen ideiak,

edo behintzat adiskiderik gabekoak,

nahiz izan aitarekin. Beethoven eta Ravel

entzun nituen, eta orain ez dakit

nora eraman ninduten, eraman baldin baninduten inora.

Kontzertua bukatutakoan, ereserkiak jo zituzten:

Riegoren himnoa, Internazionala,

Els Segadors eta Warszawianka,

FAIren ereserkia. Jendeak

Els Segadors txalotu zuen gehien. Oliva

ez zegoen ados, eta agertoki aurrealdera

abiatu zen, oihuka. Gorrarena egiteko

are gogorrago jo genituen esku zartak.

Barrez ari ziren aurpegiei erreparatzen nien, eta mutu

oihukatzen nuen, sugarrak bezala, eta barre egiten genuen

eta txalo, ur-bitsetan. Aita eta biok

adiskide ginenez gero,

ez genuen etxera berehala itzuli nahi

eta kafea hartzera eseri ginen elkarrekin.

Politikaz mintzatu ginen, eta iruditzen zait

iruditu zitzaidala erreboltarik ez zela

behar (ez dut esan nahi zentzu politikoan)

eta zaharragoekin eskuz esku joan gaitezkeela.

Gauez, kafetegi batean, eduki daiteke aita.

Oliva sartu zen, eta orain badakit

hiruzpalau kopa zituela sobera.

Ate ondoan geunden eserita, eta ikusi gintuen

berehala. Zutik mantentzen laguntzen zion

giderrari eutsiz, esan zuen,

aitari begira: “Zu izan zara

arduraduna”. (Garai hartan arduradunez

beteta zegoen dena. Denak ziren

zerbaiten arduradun, auskalo

zerena, eta edozein egoeraren aurrean

bilatzen zuten arduradunagoa izan zitekeen

besteren bat.) Lau esaldirekin desbideratu zion

aitak arreta, eta Olivak

askatu egin zuen arma. Gero,

aitak azaltzen zuenean, askoz luzeagoa

izaten zen eztabaida hura. Nik ez nuen

ulertzen bertute zehatza barreiatzeko

nahia. Orain argi ikusten dut zergatia:

ahotsak batere traditzen ez zuen,

baina begietan igartzen zitzaion lainoa

barreiatzea zen helburua. Liluratzen ninduen,

eta ez nion eman zegokion izena

nire begiak zeharkatzen zituenean.

Ihes egin zidan, hiru egunen buruan,

Solen etxeko korridorean

Oliva aurrez aurre aurkitu nuenean. Putetxeetara

joaten ginen mutilok ez genuen

erabat ondo ulertzen gure erresuman geundela

eskubide osoz, eta maizter arrotzak

haiek zirela, nahiz izan pistoleroak.

     Bide anitzeko garaia etorri zen, eta norbaitek

nahasten zuen lekuz eta pertsonaz

osatutako karta jokoa. Oliva,

sei edo zazpi urteren buruan, ezusteko

bilakatu zitzaigunean, amak

ezagutu zuen. Arrats batez Bordelen,

etxean bakarrik zegoela, ireki egin zion.

Gure eskailera igo zuen

bertan herriko jendea bizi zela

zekielako. Laguntza behar zuen.

Alemanen usina batean lan egiten zuela

esan zigun, uste dut Royanen.

Bonbardaketa batek fabrika

txikitu zuen, eta ondoko kanpamendua.

Oliva, kasualitatez, kanpoan zegoen,

baina dena galdu zuen, arropa

eta dirua, zeukan guztia, arrotz

bilakatu zitzaion bizitza izan ezik, eta jada

ez zuen haren ardurarik: alemanak

arduratzen ziren bere patu berriaz.

Agian nire ama izan zen Olivaz zerbait jakin

eta harekin hitz egin zuen

azken emakumea. Arropa puska batzuk

eman zizkion, akaso sekula

jantzi ez zituenak. Bi egun

geroago, beste bonbardaketa ingeles batek

harrapatu zuen.

                       Ez naizenez Saint-Germaineko

orandar bat, ez zait iruditzen

beldurra gai handia denik

literatura edo filosofiarako. Hori bai,

gizaki askok izan dute beldurra, eta horiez

hitz egin beharra dago. Komeni da esatea

Olivak beldurra izan zuela, eta beldurra

eragin ziola jende askori, aita eta bioi

ez hainbatekoa, Toni handiagoa, eta beste batzuei

berea bezain bortitza, edo bortitzagoa.

Lehen alegia

Antonia andreak, hauskorra baina hain

larderiatsua eta arrazoiz betea,

ez zuen sekula taxirik hartzen, esana

ziotelako taxietan berariaz gaitzesten zituen

gauzak egiten zirela:

lotsarik ezaren tresna ziren.

Larrimina ere bazuen: zalantzati

sentitzen zen zerua irabazi nahi horretan,

dena abiarazi zuten Adam eta Evaren ondoan

jartzeko arriskua baitzegoen.

Andreu jauna, semea, aski aberatsa zen,

eguerdiko deabru kementsuak

bere egiteko beste.

Erasoa, bat-batekoa. Hegal urduriak

bi segundoz astindu ziren, eta Andreu jaunak,

etsita erabat, dibortzioa nahi izan zuen.

Familia aberats eta konplexuak

badakigu nola harilkatzen diren. Dibortzio batek

eskatzen du denbora. Alde zuela iritzita,

uda bat irabaztera joan zen matxinoa

Portugalera, makina-idazle

gozo eta segur aski ezein deabruk hartu

gabeko batekin, nahiz

Andreu jaunaren deabruak gutiziatua. Bukatu zen

uda, eta jada neguko egun batean

Andreu jaunak ama eraman

behar izan zuen abokatuarenera:

hatz gehiegi Andreu jaunak desegin asmo zuen

korapilo hura ukikatzeko.

Autoan gidari, orduan zuzen,

amaren etxera iritsi zen,

ezin zuen eragozpenik aurreikusi.

(Dena normal, ondo zedarritutako mundu batean:

ados, baina, ziri liriko eta pertsonalerako

zirrikituak beti irekitzen dira.)

     Zuhurtzia, edo urteen jakinduria? Antonia andreak

galdetu zuen ea eskaintzen zitzaion autoa

udako bidaldian erabilitakoa zen.

Hala zen, eta Andreu jaunak (orain esan dezakegu

ez zuela sekula dibortzioa lortu)

buelta erdi eman, eta autoa aldatu zuen.

Ez zuen obeditu umiltasunagatik,

ez beste sentimenduren bategatik; lekuz kanpo

emango zuen: soilik zuzen

eta bihotz uzkurreko, amaren sugar

iraindua erretzen zen bitartean.

Ez hausnarkor ez borrokalari, bazuen

aski zintzotasun bi gorputz haiek

bateraezinak zirela onartzen jakiteko:

batak, agian harena maite izan zuen,

duela urte asko; bestea, hark maite zuen.

Bata maitasun ahaztua, besterik ez, eta bestea

ez beti gogoratua. Ez sobera bizi biak.

Beti bezala, deabrua zen engainatua.

     Deabruetako bat, bederen. Beste batzuk ere

sartu zirelako jokoan, ezin diot utzi

beldur izateari, infernuak deabru asko

ezkutatzen dituela ezin dut ahaztu, eta erabat

burura eramandako kausa onen urmael

lasaienaren uretan, bere burua ikusi nahi duela

zirrara setati eta garaileko

limoi algara ero batek.

Bigarren alegia

Vilagut, egia esatera, hegaldi ordu

ugari egina zen, eta pentsatu zuen

garaia zela lur hartzeko bakean

eta ezkontzan. Ezkutuan (baziren

bere garaian moztu beharreko lotura batzuk)

sarri joaten zen partietara eta Lizeora.

Atsegina izan zen neskekin, eta atseginak

izan ziren amak harekin. Laster

erabakia zuen ia, edo esan genezake

mugatuki egiten zuela zalantza:

bi neskak erakartzen zuten. Bata zen

beltzarana, elur urratuko pendizek

islatutako neguko eguzkiarena.

Ez zuen gehiegi hitz egiten, telefonoz

gehiago. Egunez, aire zabalean,

begiak erdi itxita izaten zituen, eta gauez

irekitzen zituen asko, ilun eta zintzo.

Dantzatzen zen erruz, baina ez bereziki ondo,

eta perfektua zen gidatzen. Eskuak,

dena kemen, gerta zitezkeen gozo,

eta dena ahazten zuen Vilagutek haiei begira,

edalontzi izoztu baten fruitua ahurrean

edo lurrunaren azal leuna, zerrenda zuzenetan,

hatzekin erauzten zuenean.

Ez zuen barre egiten gehiegi, eta arretagabe egiten zuela

zirudien, eta denbora batera igartzen zitzaion

beste algara bat zuela, sakona

eta hunkitua; sentimendu egindako gorputza

eta beste gorputzekiko adiskidetasunaren zantzua.

Baina ez zuen sobera pentsatzen gorputzetan,

ez zuen kezkatzen eskua izatea

piztia erregutzaile bat:

animaliak ez dira pertsona, ondo

tratatu behar dira, baina kasu handirik egin gabe.

Ilehoria zen beste neska, eta udan baino

ez zuen azala beltzaran. Izotzik gabe

hartzen diren likoreak edaten zituen, haur

garaiko oroitzapenak bezain lodi eta lokartuak.

Baina gutxi edaten zuen, eta Vilagut

urduri sentitzen zen harekin:

ez zekien nola eskaini

plazer zuzen eta agerikoren bat.

Atsegin zuen janaria prestatzea, eta uste

izatekoa zen ondo jatea ere gustatuko

zitzaiola, baina ezin zuen

jatetxeetara eraman: jokaera arau

zorrotzak zituen neskak, bazterketez

eginak. Hortus conclusus. Hesi

garaiak, eta barruan, dena promes hezea.

Iragan urrun eta luze batez mintzo zen

(hainbeste sartu zen estimu erneko

urte haietan), festez eta egutegiaren

araberako erritualez, eta berehalako irekiera

izango zuen etorkizunaz. Gardena

zitzaion oraina, jario leunekoa,

eta ez zuen sendoagoa egin nahi.

Neskato batek bezala egiten zuen barre, maiz,

eta batzuetan desgaraiz.

Festa pribatu batzuetan baino ez zuen

dantza egiten, sarri ez, baina musikari

fidel, garaiaren norabideei bezain.

Oso pertsonalizatua zuen gorputza

eta beste gorputzen ez lagunegi, inoiz ez

muga edo distantziekiko arretagabe.

     Vilagut luzatzen ari zen,

baina bazekien goiz edo berandu

hartuko zuela erabakia, eta hasi zen aferari

neurria hartzen, lehenik, konponketak.

Eraberritze lan irmoa eskatzen zuen

jauretxe batean bizi zen. Lagunei

ez zien beste ezertaz hitz egiten.

“Trenkada hau behera, hara:

ondoko gelak eta honek handi bat

osatuko dute, eta leiho zabal bat irekita,

haurrentzat ezin hobea, eguzkia behar dute eta;

sukaldeak hartuko du patioaren

alde bat; etxebizitza batean, azken finean,

sukaldea da bihotza, etxe bat

hori da, ulertzen didazue”. Astebete

igaro, eta dena aldatzen zen.

“Hau izango da egongela, zera, lagunak hartzeko

txoko goxo bat, eta gela txiki hau,

izkinakoa, berariaz egina dirudiena:

hemen arkuteria, eta taberna izango dugu, pentsatzen dut,

girotua; okerrena da garajea:

nire autoa, harena, handia, lekua

hartzen du denak: ez dakit non sartu sukaldea”.

Eta horrela kulunkatzen zen Vilaguten bihotza,

eta taupada batek aldatzen zuen materia:

harria, edozein mitoren aurreko sinbolo otzana.

     Esan beharra dago etxekoiarekin ezkondu zela?

Alkoholik gogorrenak eramango du beti gizona.

Jokoak

Muturreko auzo batean bizitzeak, artega

ibiltzera garamatza, ziurtasunezko

bazterren bat aurkitu nahiko bagenu bezala, trenkadarena

baino zentzu sendoago bat

eta euri zahar eta hautsezko zoldak jandako

habe piloarena, eta izozki

dendarena, aurrean patinatzen duten

neskekin, eta sei dira patin

kirrinkari pare baterako. Iritsi naiz

Bartzelona tenis klubera, aberatsen

kluba, eta atarian lerrokatutako

autoei begi eman diet, aberatsen

auto izateko borondate zintzoz

beteak: alegia, arima

moduko bat dutela. Laketerako MG bat

dago, modelo berri txikiagokoa;

orain gutxi irakurri dut hauentzat egina dagoela:

une certaine couche d’acheteurs

qui trouvent les modèles existants trop chers;

eta esan nahi du Bartzelonako aberatsak, nik uste.

Hesi ertzetik noa. Alde batean

tenis zelai kaskar bat dago; hor sartzen

dituzte haur hasiberriak, eta beti erortzen zaizkie

pilotak kanpora. Atera da haurra, ile hori-horia

(eta orbanik gabe zuria, ez baitio jartzen

jokoari atentzio berezirik). Inarrosi da

ikusi dituenean kanpoan algarrobo lazgarriak

eta berak tenisean bezain gaizki futbolean

jokatzen duten haur ezinago zikinak: biziago,

hori bai. Ezagun du beldurra

eta atetik beretik, begiekin bilatu du

pilota, eta ez du ikusi arte

utzi babeslekua. Jaso du, eta itzuli da

korrika, lotsaren lotsaz erori,

eta altxatuko balitz orbangabearen tatxa espero zuen

umeteriaren oihu sabelkoia.

     Aurrera darrait, eta orain badakit nora.

Beste jokaleku bat dago, farmazia-produktuen

fabrikako patioan.

Saskibaloian aritzen dira hemen, ilunabarrean.

Gizon-emakumeek, elkarrekin, eguna ahal bezainbat

luzatzen dute, trinkotzen doan

gris lehorraren malutapean.

Ez daude txantxetarako. Barre egiten dute

baina saskibaloian jokatu bitartean, eta talde-jokoa

entrenatzen dute, posizioak probatuz

zelaian, eta aldatuz, eta elkarlotuz.

Gustuko dut arreta neska baten

lanean jartzea. Altuegia da. Marra

hori-gorri fineko elastikoa darama.

Ez da ona saskira jaurtitzen:

zortea du pilotak lo hartzen badio

burdinazko uztaian, eta momentua

luzatzen bada. Barrura erortzen bada, amore emanik,

neskak oihu egiten du eta irri-karkaila:

lakarra du ahotsa, txori handiena bezalakoa.

Baina ondo nahasten du jokoa, eta badu adiskide

on bat: ondoen jokatzen duena.

Neskarengandik pilota jaso, eta ez da

mugitzen: bat-batean hasten da neska korrika

eta markarik gabe jasotzen du baloia eta, zehatz,

itzultzen dio eta, zehatz, leun jaurtitzen du mutilak.

     Ni, dotrinazalea naizenez, gorroto

intelektualez betea, ezin dut sinetsi

elkarri esateko ezer ez izatea dibertitzean,

paketeak egiteaz eta makinarekin idazteaz nekatuta.

Orain begiratzen badiet eta haienganako

enpatia sentitzen badut, sinetsi nahi dut zentzua ematen diotela

dibertiarazten nauten zentzuen jokoari,

oso gaizki lotuak ditudan arren. Sinetsi nahi dut

gorputz horien mugimendu zehatzek

aurrekari egokia ezartzen dutela, ez dakit zerena.

Egunsentia

Badoakit gaua, beste gau bat, eta eroritako

hegazkin erraldoi baten hegoa tartekatu da

urdin trinko haren eta leihoaren artean, eta zalantza egiten dut

berde arina ote den edo zilarra, bizitza

gehiegizkoa inposatuz umetokia

urratzen duen bisturiaren finezia jarraikia bezain

hotza, edo orobat argia bera, anai-arrebak

haserretzeko indar egiteaz nekatzen den umearen

eskua arrakalatzen duenean, auskalo balioko zer

ezkutatzen dienaren itxurak eginez, eta lasaituz doa

harrapakina, eta badakit ez dela ezer aterako

atzo nahigabe handiz nigan zegoenaz beste, eta hotza ematen dit

neure burua egun berri batez begiratzeak, listuz

betetako hezur, mamirik gabeko, gauaz lekora.

Mutilatua

Nik badakit ez duzula maite.

Ez esan inori.

Hirurok, laguntzen badiguzu,

gordeko dugu sekretua.

Beste inork ez dezala ikus

zuk eta biok ikusi duguna.

Lagun izan dituzuen

jende eta gauzetatik

ezkutatuko da.

Ez da itzuliko zu itxaroteko

egina den kafetegira.

Udazken-neguak etorriko dira:

ostrak eta ardo zuria

zerbitzatzen zizkizueten marmolezko

mahaietatik urrun egongo da.

Euri egunetan

ez du begiratuko

zeuen burua ikusi zenuten asfaltora,

taxirik ezin aurkitu

eta oinez joan behar izaten zenutenetan.

Zutaz hitz egin dioten liburuak

ez ditu gehiago irekiko:

ez du jakingo zer dioten

zutaz ari ez direnean.

Eta batez ere, zaude

ziur, ez zuk ez nik

ez dugu inoiz jakingo non dagoen.

Gordeko da

urrun handiko lurraldetan.

Ibiliko da baso

lausotan zehar. Ez du harrituko

gure memoriaren

argi azagaiak.

Eta urrun izatean,

hila dagoela sinesteko beste,

oroit dezakegu eta esan

ez zenuela maite.

Ez gaitu batere larrituko

faltesten zaituela ikusteak.

Mamu bat izango da

nahigaberik, bizitzarik gabea.

Erakusleiho bat apaintzen duen

eta hunkitzen ez gaituen

Gueule Cassée baten

argazki makurra bezalaxe.

Oraingoz, ez dezagun esan:

ez dezagun jendea asalda

odolez eta zornez

betetako zauria erakutsita.

Eman diezaiogun denbora eta ahanztura.

Isil gaitezen, inork,

neronek ere, nirekin

nahas ezin dezan arte.

Alderantziz

Esango dut alderantziz. Esango dut abuztuko

euri eroa, mutilaren oin gakotuak

tranpolinaren ertzean,

apirileko lilen urrinak dakarren

erbi-txakurraren jauzi arina, bere gosea

idazten duen armiarmaren pazientzia,

lau hanka eta bi burudun gorputza

ilunabar-griseko orubean, biolin

arkua bezain irristakorra den arraina,

bizikleta gaineko nesken urdina eta urrea,

zakurraren egarri lazgarria, kamioi

argien ebakia merkatuko

goizalde ustelean, beso finak.

Esango dut ihesi doakidana. Ez dut esango nitaz ezer.

Igandea

Argiaren txoriak habiara doaz

eta utzi digute egia txikizko

dardara sotil bat adarretan.

Zuhaixka-arima galdu beharra dago. Beste

sentimendu igarokor bat xahutu da.

Altxatu gara, eta nor garen, zer nahi dugun

garaiz ez oroitzeko beldurrez,

pixkanaka itzuli gara. Arratsaldea,

gure irudiaren txingarra, errautsaren

ama urduri baina pairakorra,

itzaltzen ari da, eta tabako hoztuaren kiratsa

da arnasten. Bakarrik egon gara,

baina orain buxatzen ditugu inbutu-lepoak

(ukondoa ukondoaren kontra, elkarri traba egiten dioten pausoak)

herriaren baitan isurtzeko soro

hautsien oroitzapen zehaztugabea, kamioi

hondakin andana, hats ahitu baten gisako

bide motzak, eta jada egur egindako

zuhaitz biziak. Nahasi gara

geratu direnekin, orain dantzaldietatik

eta argiantz likatsuko kobazuloetatik

ateratzen direnekin, eta arratsaldeak gogortutako

musuak zapaltzen ditugu denok, orain bi maskorretan

zatitzen direnak, muskuilu bat bezala, eta erortzen.

Globoa lehertu zaion ume batek

negar etsi bat jaulki du. Elkarri begiratu diogu

eta barre egin dugu pozik. Gutako bakar bat ere

ez da ikusten gorago izakien eskalan.

Paisaia figurekin

Bi erreaktore zerua zulatuz. Igotzen dira

hautsaren orratza sartu arte

eguzkizko ahanztura zabalaren bihotzean. Lur

arrasean, munduak ezkutatzen du senak ere

ihes egiten diola, eta bira egiten du maltzurkeria geldo

larderiatsuz: erabat bertikal

makurtzen zaigu, eta lerratzen gara bihar erdian

aurkituko dugun bizitzaren

ertzetara. Gaur igandea. Almendrondoek

barre egiten dute, oraindik biluzik, ikusirik beren burua

arroan behera itzal presazkoak

egiten dituzten erreka uretan. Prest,

dena dago prest, eta ezer ez da osorik

udaberri. Dena zaigu

sarkorrago horrela, mehar eta garden.

Dena sinesten dugunez, aberats ustekoak gara.

Zoriontsu zapore bakarra dastatzez,

uste dugu etorkizuna dastatzen ari garela. Bana ditzagun

gu guztiontzat etorriko diren egunak,

laranja baten atalak bezala. Tori.

Lurreko mekanika

Ikusten, horrela has liteke dena.

Gero, sakonena. Orain ekarri

figura soilak, akordeak

eta kontrasteak, harako zuhurrak

eta honako azkarrak, inori ezkutatzen

ez zaizkion keinuak. Ikusten duzu,

orain beste edozein unetan bezain ondo.

Plaza batean zaude, etxeak eraiki erdian;

beirazko zeru aleak askatzen dituzten

granadak. Zaharrek

argia jasotzen dute inork ez bezala, bare,

urtzen ez den argizarizko eskuetan. Gazteak

hordi ateratzen dira zine heroikotik

eta lurrera botatzen dute zigarreta, gogor,

txoria jo nahi duen harria nola.

Kafetegi ez erabat luxuzkoa, berrogeita hamar

inguruko gizona, beratza baina

suharra, bizartegiko trapu iduri,

ez daki sua eskaini behar dion

itxaroten ari den neskari,

edo, umiliatuz, bidali behar duen

irrika zelatan ari zaion zerbitzari burlatia.

Ahatetxo emea, zauririk gabeko

orkatila gozoan merkromina,

marra bat, lasterka doa

pasio biluziz, ez baitu presarik

eta nahi du guk jakitea, eta barre egiten die

dendaleihoko kristalei. Ikusten duzu. Mundu bat.

Ilunkeraren une batean, ikusi dituzu gorputzak

eta distantziak. Orain neurtu

masak, bihotzen mugimenduak.

Gerra txikia

Tankeen aurkako minak zeramatzaten, ezdeus

eta astunak sinbolo historiko bat bezain,

aspaldiko usainez bustitako

mantekin bilduak, erromero eta

mando izerdia. Eta halaber

ehiza-hegazkin alemaniarrei kendutako metrailadoreak,

eta txatarra ingeleseko metrailetak.

Bi-hiruko taldetan, elkarrengandik

oso urrun, apal eta temati

lurrera eroritako enbor handi bateko pipiak bezala,

Pirinioak zulatzen zituzten makiek.

Ezagutu ditugun gerren artean

txikienetakoa izan zen. Hilotz bat besterik

ez zidan jarri aurrean. Aragoiko neskato

nekazari batena, kamioi militar batera

igo eta orobat bilakatu zena

sinbolo erraz. Arreta galarazi zien

txoferrari eta mekanikoari, eta hirurak

amildu ziren zubitik behera. Zauri

garbia zuen neskak, interes

gutxikoa, baina autopsia egin zioten

medikuek, oker nabarmen bat

aurkitu zioten orkatilan,

herentziazkoa, arrazaren arbolako

erro urrunek hurrupatua.

Eta momentuko minak, eragin zuen

plazerarekin batera, garrantzia galdu zuten

milaka urteko akats gor eta ezarri

haren aurrean. Banakotasunetik ezer ez.

Gerra izan zen, txiki arren.

Eta nahiz izan itzela, berezitik ez zuen ezer

hartu ninduen higuinak ere, azterketa luzearen une batean

eta eguzkiaren laguntzaz, estalpea

gogor zigortzen baitzuen eta hilerri

xume hura zen gurutze eta hezurrez

betetako larrain elkorra,

heriotzaren kiratsa iruditu zitzaidanean

sexu zikin baten usaina zela. Horrek esan nahi du

gaztea nintzela ni,

gerrara doazenak beste; eta haragiak

beldurra ematen die, eta txikitzen dute, eta bortxatu.

Oro ikurgarri. Ezin oroituzkoa.

Egiteko gaitza

Putzu bat dago, urdin-ilundua,

haurra zinenean ikusitako errebolber kanoia bezalakoa.

Iratze garaiak daude, eta eguzkiaren

danborrak urrun eta ahul jotzen du. Txori bat dago,

laztua eta berdea eta horia eta basatia

luma aztekako tapizaren modukoa, eta eskatzen du

argi gehiago, beti argi gehiago, eta are lur azpirago

hondoratzeko da. Eta zuk bilatu egingo zenuke

azken hautseraino, hosto erorien

eta sustrai lakar baina estutzen duen eskuaren

neurrira egindakoen artean.

Masusta beltzeko errutegi bat dago, eta intxaurrak

dira krustazeo ustelduak, malkoak bezain

likatsuak eta txarrak. Izerditzen diren

enborrak daude. Hegal bizien metala dago.

     Barruan, hori guztia. Baina ez zara sartuko.

Ez dakizu nora jo. Hain aspaldi

eman zizkizuten norabideak.

Durduzaturik, bideak galdu dituzu

eta ez daukazu kuraiarik. Eseri zara, eta oroitu duzu

putzu batez hitz egin zizutela, ez bideez.

Urrats zalantzatia

Espaloitik jaitsi, eta palasta

ahula; eta ur urduriaren dardarak,

tarte labur batez bada ere, atzeratu dit

oina asfaltoan bermatzeko unea.

Ikusten dut oraindik lan egiten duela, ez dagoela

erabat bizigabe, urteek ihes egiteko baliatzen duten

atearen egurra. Orain bertan ireki da

arraildura bat, eta sartu zait argi haria.

Gizonoin hauek, soraio kasik

larruaren barruan, gogoratu dituzte oin

abil eta jakintsuak, zoriontsu diren haurroinak

ohetzat arbel beltzezko

arroila duen ur ilunean blaitzeaz,

non labaintzen diren

kalamu zola zopatu eta likinak,

eta oso odol mehea darie orkatilei, kanabera hostoen

oroitzapenez, jaitsieran mozten duten

berdetasun hotzeko labanak, erortzen denean

bezain arin, lur eta gizakien ordokitik

ihes egiteko, eguerdiarekin burrunba egiten duen

mundua, eta itzaltzen du

kanaberen egunsentiko metal hotzaren distira.

Hartua

Maiteko bazintut baino urrunago nago. Zizareek

nire gorpuaren afari hotz bat egitean

zure zaporea aurkituko dute. Eta zuk zeu

maite, lotsagabe, ni maitez

nahasmenduraino: zutaz ase,

orain asaldatzen zara, beste gorputz baten atzetik

zoaz, eta errefusatzen didazu bakea.

Hazta egiteko darabilzun eskua baino ez naiz.

By Natural Piety

Une bakarraren obra, diamantezko kiliedro

iheskor hau: argia

zure ile motzean? Ez. Eraikitzen

motel, eta zorrotz, helburu

gogorrarekin. Egunen zaintza, ahanztura

fidakorreko gauak, ekinaldi berri ugari

egunsentira bideratzen diren zidorretatik,

eta eguerdiko ordeka sargoriak,

eta itzulinguruek nahasitako ilunabarretan

egonezin hotzeko mendi-lepoak. Honaino igo da

zure gorputza.

                     Nahi dut orain eraman nazazun

behera. Nahi dut erakustea memorian

dituzun bazterrak, nola joan zaren sortuz

azaltzen dizutenak. Eramanazu igerian

ikasi zenuen putzuetara, murgildu zaren uren sukarrak

irisatzen dituen haitzuloetara. Gal gaitezen

zure lehen beldurren haritz baxuko

basoan zehar. Jarrai dezagun

herrira ustekabeko apopiloarentzako ogia erostera

bizikletaz joanarazten zizuten errepidea.

Bartzelonara itzultzeko autobusa

itxaroten zenuen bidegurutzean gaude jada.

Igo gaitezen. Utziko gaitu hiri inguruko tabernan,

trepeta garrantzitsuz betea: beirazko

prisma luzeak txikleak ematen zizkizun,

pisagailuak udako etekina

markatzen zizun. Hiri barnean, orain zure

senaren gorpuzki diren gauzen

auzoa bilatuko dugu, oraindik nik

ikus ditzakedan gauzak dira. Erakutsi

aurpegi zaileko botilen

dendaleiho miragarria, amets hertsi

eta era berean malgu haiek, zure natura

femenino itxi eta erabatekoa atzemateko

gauza zineneko zantzuak balira bezala.

Hemen, har dezagun basokada bat esne. Edo

maila ugariko izozki bat nahi duzu, edo paradisu-kolore

lodiko likidoren bat, oinordeko

dituzun neska hauen hanka

urdin eta gorriak bezala? Atera dira, zu

ateratzen zinen moduan, magia beltz inuzentearen

argia jariatzen duen ataritik.

     Oinez, eta pixkanaka, igotzen gara

orain zure irudiak, barrukoenak baino,

pasatzen ez diren kaleetara.

Kontraleihoak ixten dira. Oraindik

geratzen da argi pixka bat, osorik da

guretzat, eta ibiltzen gara farolarik gabeko

murru ertzetatik, lauza gorrizko itsaso bat bezala

irekitzen direnak, eta itsas hondoko

usaina dago, ke ustelena eta, tupustean,

pinu heze baten hasperen berdea.

Eman eskua. Egin atzera bueltatzeko

beldur bazina bezala, eskolako atetik

berriz pasatzeko, eta bizitzeko

antzinako jolasen harridura

denboraz kanpoko pinu hauen pean, denboraren

azpian. Une laburra izango da. Une bat,

eta urratu da jada, sofa zaharra estaltzen duen

zeta higatua bezala.

Ezin zara gehiago galdu. Eman eskua,

iraganaren obra ona, zu zarena.

Udazkeneko gela

Pertsianak, ez erabat itxia,

lurrera erori nahi ez duen ikara bat bezala,

ez gaitu haizetik bereizten. Begira, ireki dira

hogeita hamazazpi horizonte zuzen eta fin,

baina bihotzak ahantzi ditu. Nostalgiarik gabe

hiltzen zaigu argia, ezti kolorekoa

lehen, eta orain sagar lurrinekoa.

Zein geldoa mundua, zein geldoa mundua, zein geldoa

azkar doazen orduekiko

mina. Esan, gela hau

oroituko duzu?

                     “Asko maite dut.

Langile ahots haiek. —Zer dira?”.

                                               Igeltseroak:

etxe bat falta da sailean.

                                    “Kantuan aritzen dira,

eta gaur ez ditut entzuten. Oihu, barre egiten dute,

eta gaur arraroa zait haien isiltasuna”.

                                                       Zein geldoak

ahotsen hosto gorriak, zein lausoak

gu estaltzera datozenean. Lokartuak,

nire musuen hostoek estaltzen dituzte

zure gorputzaren babeslekuak, eta udako

hosto gailenak ahazten dituzun bitartean, egun

ireki eta musurik gabeak, hondoenean

gogoratzen du gorputzak: oraindik

azala duzu erdia eguzki, erdia ilargiarena.

Hiru limoi

Urtarril atsegina. Aire

berde ugariaren azpian, gauzak

ez dira gaur zakar gertatzen

ez eta lekua elkor ere. Begira:

hiru limoi, harlauzaren

lakarrean jarriak.

Eguzkitan bustitzen direnez

eta zalantzarik presarik gabe

igarri ahal duzunez

elkarlotzen dituen

metrika soila, uste duzu

ezer esan nahi dutela?

Begira, eta nahikoa izan dira

zuretzat.

            Bihotz limurtua,

etsi engoitik,

isildu. Ez duzu zure egingo

harlauza lakarreko

hiru limoien jolasa.

Eta galdu aurretik

ez duzu jakingo protesta egiten.

Memoriaren ezusteko bakar batek ere

ez du ezeztatuko

oroitzapenek hiltzeko

duten manera barea.

Ahal badut

Gauzaren bat sartu da

idatzi ahalko dudala dakidan

bertsoren batean, eta ez dakit

noiz, ez nola, ez zer

esan nahiko duen ere. Ahal badut,

zuregana eramango dut.

Esan dezala zure ilea

edo azkazalean dir-dir dagizun

eguzki ezkata.

Baina akaso ez dut beti

erabat presente izango

orain zugan ikusten dudana.

Putzuren batean

erori zaidan gauza baten

hots iluna entzun dut.

Azaleratzen denean,

jakingo ote dut

une honetatik datorrela?

Ez etxe bat

“Orain jartzen baduzu eskua

teilatu bat eginez

nire bekokian, izango da

osorik etxetxo bat:

bularra, pareta;

eta ezkutatzen naiz besoarekin,

beste paretarekin, osatzen duen

txokoan”.

              Eta kanpoan, maite,

begira kuxinen

mendikatea: maindireen

negu zabal lañoa

babesten zaizun abaroa.

Gailurrean, begira

lanpararen urre epela,

sartzean iltzaturiko eguzkia,

leun odolusten da

eta ez du esaten sufritzen duenik.

Gure paisaia duzu,

maite. Honaino iristeko

nik ere ibili ditut

zalantzazko bideak. Maite,

gorde aurpegia sakonago

nire bular zokoan.

Ez begiratu, eta ez utzi

zure begietan ikus nadin,

irudi dudazko,

harririk segurtasunik gabea.

Però non mi destar

Ez sartu orain. Gal zaitez

hartxintxar kurruskatsu

eta tristeki arrosakaran.

Zoaz gutxika. Geldi zaitez

begiratzera zeinen iharrak dauden

ereinotz hostoak.

Ez bilatu kolore

argiegiko laranjak.

Hobetsi banbu

irrigarriak; lurrean iltzatuta

hil diren intsektu ero edo traketsen

bizkarrezurrak.

Erreparatu gauza zorrotzei

eta eskemei. Marra

urdineko azao arruntak:

bankuak dira. Biribil

hilak: bideko platanoen

motzondoak.

Utzi pasatzen hiru ordu,

eta sar zaitezke. Ikusten duzu

zer geratu den:

hautsontziak beteta

eta basoen erdiak

ezpainen gorri zikin.

Hemen bizi izan dira, eta zu

ez zeunden. Ez dizute ikusi

keinurik, ez dizute entzun

ezer esaten. Prestatu gin bat.

Izotzik ez: erabat urtua.

Eser zaitezke, sua harro dezakezu,

eta bizi izan direla sinetsi.

Atra Mater

Handiegia da sasitza,

itsasertzeko haizeak

asaldatua.

Hemen, hain leku irekian?

Zergatik, hain lau? Eta oinek

zapaltzen dute zuhurtziaz,

ez ditzala zulo batek menderatu

suge batek bezala, ezustean.

Eta hain isil? Eguzkiak

atzaparkatu begiek zelatatzen dituzte

itzalak. Non, izugarria,

ahotsei ihes eginarazi diena?

     Zink eta egur hanpatuzko

estalpea atera

zaigun arte bidera,

eskale beltz eta zauriz basa bat

bezala (—zertara itzuli zara?

atsoa, beldurraren eremua

zu zara?), ireki da sabela

umeki metalikoz betea

(—barruan zeneraman kalte guztia,

dagoeneko egin duzu-eta):

sobera zeuden bonbak.

     Dar-dar egin du sugandilak.

Belarrak jan du herdoila.

Ez da inor ateratzen. Ez dute gordetzen

errefusa pilo hau.

Arrakalatzen ari da oroitzapenen

zolda lehorra.

Gerra zibil bat,

aerodromo behartsu batzuk.

Aurpegia

Zer pentsamendu bidegabea,

zer izaki miseria

higuingarrikoa

                     (gurpil

burrunbatsuak zapaldutako

sugea, gau osoan

herrestan joan dena:

haragi zaurituzko soka,

geldo zaila, sartu da

lorategi pribatu bateko

egunsentian hiltzera,

eta goiz arrosa eta berdea

nahasi egin du

euli suharren pikor luzeak eragindako

bozkarioak),

                  zer laztura

sartu den orain

urratzen erraza den

burmuin honetan,

eta aurpegi gazte hau

urtu da segundo batez,

urtu da argizarizko

maskara bat bezala, eta ikusarazi dit

bertan ezkutatzen den

eta noraino gorroto dugun dakien

zaharraren aurpegi saihetsezina.

Ezer ez esateko

Ez dezatela ezer esan nahi.

Izan zaitez neska txunditua,

gau batez bakarrik doana

basoan barneratzera,

non harrietatik

eta egurraren argitasuna

ixten duten enborretatik

isurtzen den abuztuko ilargia;

eta eranzten da eta etzaten

pinu orbelean, harriak

bezala biluzik, edo

egurra bezala gizonek

basotik eramaten dutenean;

eta ezjakin eztia

aurrera doa, eta beldurrarekin ordaintzen du,

itxurarik gabeko

sekretu sorta bat: ilargia

eta usainak, kilker

amaigabeen dardara,

ihes egiten duten zaratak, harri

epelak, erakusteko prest den

azal berriaren ziztada

harrigarriak, lurra

eta erretxinak.

                     Memoria:

ez dezatela ezer esan nahi.

Ez ditzazula gorde pentsatzen

eta deskribatzen dakizkizun

eta ahulezia egunen batean

gainontzekoekin parteka ditzakezun irudiak.

Bi lagun

Hainbeste eguzki orkatiletan,

itsaso leun eta urre koloreko.

Eskutik helduta,

ez diote ezer esaten elkarri. Gizon

mendekarien kaleak,

ez baitago haien moduko

gizonik neskek ezagutzen dituztenetan.

Orain ez doaz inora.

Itzultzen dira eguzkitik. Arratsalde

luzeak gurutzatzen dituzte, hitz

ulertezinezko kaleak.

Soilik jakin nahi dute

eskutik heldu eta

elkarrekin doazela, atzerriaren

kale batetik.

Materiak

Galdegin itzazu irudiak:

haur garaian

paradisu krudeletatik

lekualdatzen zintuzten gauzak.

Garaje ilunean,

pneumatiko zaharrak, utziak

zementu lakar arraiadunaren

gainean, isurbide aldean.

Usainak ito egiten zaitu oraindik.

Kautxuaren urmaelak:

bilbe zakarreko hondoa,

ertza zuri zikinekoa.

Besarkatzen zinen bazterrak,

harri egindako lokatzezko

zarakarrak: xehatu,

eta bertan uzten zenuen azala.

Fruitu debekatuak, munduaren

materia itxiak.

Eta zure gorputza: ekintza

temati sarkorra.

Jaiotza

Etxez betetako lurra, bide sakonaren ebakia.

Hezurreraino egiten du hozka kale estuak.

Orgaren gurpilek hausten dute harzola.

Upel handi kirrinkariak igotzen ditu, kateatuta.

Pendizak, haizeak bezala, okertzen ditu mandoak.

Oihu heraldiko bat, ahotsezko adarbakarra.

“Zer uste duzu, lan gehiago egingo duzula garrasika?”.

Zuzi ezpain, atsoa mintzo da.

Larruzko orgaria inarrosi egin da, eta oihuka hasi.

Sugar urdinak: atsoa barreka.

Mingaina legez bustita dagoen zartailuaren kolpea.

     Begiak ireki ditut. Uneari ikusi diot aurpegia.

Ezagutzen dut. Badakit noiz nagoen, berriz jaioa.

Hara-hona nabil, plazeros, hamahirugarren mendean.

Sartalde neurrigabea

Hilodoletan den eguzki honek ez du sartu nahi.

Begira gorri eroak nola errefusatzen duen

babesleku zaion mendi maindirea.

Beste egun bat gehiegizko. Beste egun bat

hil zaizu pentsatuz bere kolorea

ez dela berriz itzuliko, usteltzen den odola

itzuliko ez den bezala. Argi lehorra,

jaurti hodei kotoiak, garbi zaitez, itzuli,

edan ezazu ilargi eta itsasozko gin aratzena.

Barraskiloa

Gainbehera dator igandea. Neskato bat,

eta gaueko hamarrak jotzear dituela.

Atariko azken uneak. Eskuak,

laztan eta kuraiarik gabe, mutikoaren

masailari heldu dio. Atsekabetuta,

barraskilo bat murru lehorraren erdian.

Hiria

Ezagutzen ninduten lekuetatik ez pasatzeko

desibili ditudan kalez betea.

Izenez esan nauten ahotsez betea.

Oroitzapenak kobratu ditudan gelez betea.

Urte bilakatu zaizkidan eguzki eta euri metak

hazten ikusi ditudan leihoz betea.

Begiradarekin jarraitu ditudan emakumez betea.

Nik dakizkidan gauzak bakarrik jakingo dituzten

haurrez betea; eta ez dizkiet esan nahi.

Josep Carner

Gauaren goren eta ilunenean, ez dut sentitu nahi

kanpoan burrunbatzen den maiatzaren usaina, eta

txikia da lanpara, nahikoa liburuaren orrialde meheak

argitzeko, poesia, Carner,

zuk atzo eman zenidana. Duela bi urte eta lau hilabete

eman nion liburu hau beste neska bati. Harengan

pentsatuz irakurri ditudan hitzak, eta hark niretzat

irakurri zituenak, eta erabat berri direnak, orain

zuretzat irakurtzen ditudanean, pentsatuz zugan.

Hiruroi hitz egin diguten hitzak, elkarren antza

izatea eragin dutenak. Irauten duten hitzak,

egunak aldatzen diren bitartean, eta zentzuak berritzen,

berriro uler ditzagun eskainiak. Aberri bat nola.

Zorriak

Joan egin zen. Ezagutzen ez gaituen jendearekin bizi da

eta gutaz mintzo zaie. Maiz, itzultzen da

eta atzematen ditu lotsarazten gaituzten jarrerok:

ur basoa betetzen, galdu dugu arreta,

turrustan doa txorrota eta izozten dizkigu hatzak,

eta bere begiek igarri dute, ez gara dagoeneko

etxetzar honetako hotz handiarekiko sentibera.

Egun batzuk igaroko ditu, eta aurpegiak

zaizkigu zurbildu eta hustuko,

goiz grisa urratzen denean, trenen arteko

talkaren ondoren, hartxintxarrezko ezponda batean

odolusten den zaurituarena bezain. Berandu etorriko da

bazkaltzera eta afaltzera. Ilea nahas,

sotoak, teilatuak miatu dituela azalduko du.

Gureak baino bizitza sorragoak daudela,

gure bizilagun. Eraikin guztia

ustekabeko eskailerak dituzten begietako sitsak

hilduratzen duela. Harekin igoko gara,

eta lurrean erditzen den ganbara batean

makurtu beharko gara. Usnatu egingo dugu.

Hortz gaizki lerrokatuen erruz lertzo kolorea duten

jakiak dastatuko ditugu. “Ez duzue esango

zuen pobreek asko sufritzen ez dutenik”.

Azken arratsean (biharamunean badoa)

garaiz iristen da, begiak piztuta,

papur bati eusten dio mahai-zapian

eta erortzen uzten du. “Zorriak dira”. Atso baten

sabelpean sartu du eskua.

Ez dugu ezer esaten. Gure anaia da

eta da betikoa. Besotik heltzen diogu

eta sentitzen dugu nola egiten duen dar-dar plazerez.

Osaba

Haientzat, ordu mingarria. Marmelada,

laranjak eta ogi xigortua eta kafea.

Baina eskuak hotzik gabe hunkitzen dira,

burbuilazko galga biluziak, eta erakusten dute

beren ziurreza. Eztul egiten dute gurasoek,

esne katiluaren likari lotu zaion pipiaz

egiten dute hausnar, eta usnatzen dute

nahasgarri zaien bizitza hori eta berdinaren gaina.

Kalera daramate beren higuina

eta ez zaie noski berehalakoan joan.

Eguerdian, egiazki, bestelako aurpegiz

itzuli dira. Haiek dira ostera,

behar duten bezala. Badakizkite ordena

egoki, etxeko, politikoen printzipioak.

     Baieztatu, manatu, esana uzten dute.

Nahasten dute tiradera, esperientziaren mataza

zaharrena, eta zintzilikatzen dituzte,

hariltzeko, seme-alaben eskuetan.

Eskuak ixten dira, hotzak azpiratzen ditu hatzak,

poliki dabil munduko odol guztia.

Gurasoek hitz egiten dute eta marmarra da

isildu arteko itxaronaldia. Goizeko irudiak,

haitzulo hondoko piztia inarrosiak bezala,

gelditu dira, doilor, fedez hustutako

begietan. Eta seme-alabek, seguruegi

ikusi duten murritzaz eta eurentzat nahi duten anitzaz,

ez dute ahazten gurasoei nola ireki zaien,

gaitzesgarri, pitzadura paretan.

     Erdeinuz lainotsu, etxea izan zen

kale hutseko kristaletatik lerratzen dira.

Non dago lehorra eta ziurra? Eskularrua batekoz bestera ipini,

eta kanpoan dago barrua. Kanpoan daude

gauza sinesgarriak. Inonez batetik deitzen die

Osabak. Badakite nor den: gurasoek

jasaten ez duten Osaba maltzurra. Bilatuko dute,

sekula, gauak eranzten baditu ere, goizean biluzik,

lotsa ezagutuko ez duten

bizitza baterako hezi ditzan eskatuko diote.

Adostasun lurretan itzulinguruka beti, Osabak

ez ditu baztertuko. Konplize sotil,

galtzen diren bazterretan agertzen zaie.

Nahi dutenarekiko adeitsu, Hark gidatzen ditu.

     Urteak Inonezean, eta Hura ere hiltzean

itzultzen dira. Ez dute gehiago hitz egiten. Egun batez,

entzuten dute goiza dela haientzat ordu mingarria.

Seme-alabak hazten ari zaizkie. Ingurura begiratzen dute,

zenbatu, eta ez daude denak. Inon ez

dute ikusten arreba, hain geldi,

katua harri kolpez hil zuena

eta hiru gauez lo egin katu hilarekin.

Non dago anaia nagusia, behar ilunak

betearaziz tormentatzen zituena?

Eta beti zikin zihoazela, gizon usaina zutela

esaten ziena? Ez dituzte ezagutzen

Inonezeko mandioak, Osaba hilaren garaian

igotzen zituztenak, maiteenak.

Galdutako guztiak daude bertan: Osaba berriaren

aurpegia zizelkatzen dute, seme-alaba berrientzat.

Lainoa

Haien begietara zahar eta gris bilakatu aurretik,

nire hodeiaren itzala izadi eta soro

eremuaren gainetik: zure lurra,

errautsezko maluta leun bat bezala, hautemanezina

     haientzat guztientzat, baina ez oraindik zuretzat,

agurragatik asaldatuta kizkurtuko da

azken haize zurbil batek eramaten duenean,

eta utziko dizu hotz maskal baten oroitzapena.

     Badakit nola, gero, irekiko zaizkien eguzki

bideak, hosto zintzoen sorpresa

anitzean, zure eguerdiaren txirula zalu

infernukoak belarriak ziztatzen dizkienean.

     Badakit nik, orain zure egunsenti-argi sarkorra

lainotzen dudan honek. Altxatu beharrari

etsia emanik, urratzen naiz sasitzan

eta negarraz betetzen ditut zalantzazko ildoak.

Basoa

Oroitu. Bost maila.

Lur eta bizitza iluna.

Huntz oparoa.

Eta neska. Neskaren gainean

armiarma kulunkaria,

liztor ikaratua

eta zu. Sasia

ondo-ondoan, herdoil

higuingarria. Bost maila,

lokartutako senak utzitako

aztarna lodi batena.

Eta dena inguruan,

argi proiektu

nekatu edo eskarmenturik gabea,

goititzen ikusi zenituzten

haritzen enborrak.

Ezerk ez zuen iragartzen,

baina itzuli zinen

gordean, begiak hordi.

Itxaronaldi labur bat

eta, zainak bezala

zakar-bero, adarrek jariatu zuten sufrea,

neguko eguzkiarena.

Hatzak

Arin, hasi zuen

euria gau hartan.

Arin, askatu ziren

zure hatzak nire hatzen artean.

     Agurraren une laburra.

O, bi egunerako bakarrik.

Irribarre egin zenidan

zure larruzko berokiaren gainera

     erortzen ziren euri-malkoen artetik.

Ezkutatu zaituen

tunel zakarraren dardara: bihotz nahasi,

gau honetan apurrak egingo ditut

     hatzetako oroitzapenen

lorratzarekin. Bi egun mentsik,

zure hatzen ukipenaren itzala

estutu zuten, nigandik ezkutatu zinenean.

Seme

Dagiala kirrinka arratsaldeak. Eztarrian traba dakiekeela denbora.

Soinu txikiak iristen dira. Etxe guztia

artegatu da, eta isiltasunaren aska

ikaratu. Etxe itxi zoriontsua.

Fosforo hotza taupaka, lokartu da ur sakoneko

piztia, bi gorputz luze-lotuak.

     Ebakia, denbora. Xaboizko bildots,

dutxapean neska. Hitzak

eta barrea, azalaren gainean arin, ur zakarrarekin

ihesi doan aparra.

                          Ebakia, zerra zintaren

intziria: bortitz urratu da

haurraren negarra.

                           “Agian da

egin ez dugun haurra, kexu zaiguna”.

                                                      Seme,

besteren kreatura, isil zaitez. Aurki itzazu

salatzen dituzun biak, elkarri promestu bai

baina konplitu ez zioten bi gaixoak.

Tentatzaile baldarregia, lotsarazten gaituzu.

Aurki ezazu beste gorputz bat eskaintzen zenuenean

nahi izan zintuena. Iraulka zaitezte hirurak.

Umetokia

Ordu batzuk daramatza hemen.

Haren gorputz zatiak, ez lotsazkoenak

baina haren gorputz zatiak, barreiatu dira

eta banakatu gela honetako lau edo hogei

bazterretan. Eta maite ditudanotan

gauzatua bizi naiz orain.

Mugimendu bat egin, eta nire tolesturaz

harago luzatzen naiz, ukituz galtzerdi

edo zapata edo jertse edo soineko bat:

nirea den lurraren mugak.

Abesti ergela

Axolagabeen urtea Hogeita hemezortzia

Hondartza debekatu zuten

eta biluzik bainatzen ginen

burdin hesiaren azpitik igarota

Larrua jotzen ikasi nuen

Pedralbeseko pinuen itzalean

kamioiek zurrunga egiten zuten bitartean

barkuak Ebro zeharkatzera zeramatzatenean

Costa Bravako barkuek

bide egin zuten gurutzatu zuten

nekazari herri saldo bat

bosgarren zutabeko hiri bat

Azkenerako Ebro zeharkatu zuten

Haiek ere ez zuten espero

Hogeita hemezortzia Axolagabeen urtea

Larrua jo nuen Hondartza izan nuen

Txalupatxoek Ebro zeharkatu zuten

eta hegazkin zimurtu batean

Toulouse inguruan lur hartu nuen

justu bake frantsesa gordetzeko

gure gerrak Daladier jauna

tentetu ez zuen egunean

eta erdibiturik ikusi nuen neure burua

Urte oso bat bizitzen egunka

Argi baten urre Turuta hots

Oroitzapen gozoko txarrantxa batek

mozten dit hirurogeita biko

egun koipetsu baten loditasuna

Hogeita hemezortzia Urterik baldarrena

eta nik ikasi nuen bizitzen

zeinen hankarte mataza arrosakara

Axolagabeen urtea Hogeita hemezortzia

Urriko euliak

Euriarekin, hondartza zarakartzen da, uda guztiak

baino luzeago. Ikasten duzu hutsik begiratzen,

ezkutuan dagoela dirudien, eta ezpainek azalaren

gatz lotsabakoa aurkitzean distira egiten duen eguzkirik gabe.

Zaila da goizak esnatzea, eta arratsaldeak ibiltzen dira

orban erigarriko urre batetik, pisu eta itsu,

putzua putzuaren atzetik.

     (Drainatze txarreko bihotza.

Urtzen ez den irudia.)

Bizirik bakarrik haiek, eguerdian

jasotzen den suharraren koagulu beltzak, oraindik

zaharkitu ez ikustearen bozkarioz, oroitzapenak.

Luzea da hondartza, ibiltzen zara, arratsaldeak ez du aski

pazientzia merezi. Begiratuko duzu sartu gabe,

hilabete luzez, esfortzuagatik apartsu inarrosten den

itsasoa, ezpara batek bakean uzten ez duen mando baten

azala bezala.

     (Eta emakume batek ezkutatzen badu

zure bularrean aurpegia, ez dezazun ikus

nola iraulkatzen duen askatu duzun korronte ilunak,

gero, esku arina masailean,

barkatzen badiozu beldurra, eskertzen badiozu,

zurekin batera, eramaten utzi izana

elkarri lotzeari aspalditik zenioten

beldurra ezagutzen ez den zurrunbiloraino

—berriz esango duzu bizitza? Ez ote da hobe

negua erortzea?)

     Eta oraindik, gaueko trenek

txistu egiten dute pasaeran, asmoz krudel. Eta irribarre

egiten diote gizonari, betirako, jakin nahiko lukeenari,

betirako zoriontsu, bizitza dena izan dela,

ez dela izango besterik ezer.

S-Bahn

Nox longa quibus mentitur amica, diesque

longa videtur opus debentibus.

Denek zor dute lana.

Zorrak hondatzen ditu,

obrak ez du amaitu nahi:

hondakin piloak, zikintzen dituzte arimak.

Betreten der Abbaustelle verboten.

Hogeita hamar urteko gizonak

(A wakeful brain

Elaborates pain)

lokartzen dira S-Bahnean,

egur nabarreko eserlekuan nabar,

urterik nabarrenak izan arren orain hogeita hamar urte.

Izpiritu honek ere nahi duen lekuan egiten du putz,

putz hautsak eta bere oinazearen

zurrunbiloak. Lo dauden burmuin hauek

pirritan doaz, ez ihes, orobat penetan.

     “Orain, neskak,

qui tant d’eau froide m’a fait boire,

gizon bat dauka izter artean. Larunbata da,

bere eguna. Gustatzen zaizkio

week-end gizonak, ahoa ondo itxita dutenak,

diruaren hatsari kiratsa dariolako.

Ein ernster Vogel gesanglos”.

     “Emakumeen amodioa,

diotenez, umila da.

Maitemintzen zara

emakume batez,

hegazti uzkurtua.

Aztoratzen duzu, eta begira:

habiaren barrenean

lurrun samurrez estalia,

arrautza aratza balitz bezala,

sukarra du maritxu batek,

sorpresa biribila.

Aski errepikatu da.

O, zure emakumeen

amodio umila”.

     “Azkazalak eta ileak hazten ari zaizkit.

Segizioak kaleak eta kaleak igaro ditu,

eta goiz honetan ikasle garaian ezagututako

neska bat aurkitu dut:

arbola orduko hartan loriatsua, haizeak

harro zitezen egiten zuen oihu, gero urratzeko.

Orain zaurituta egiten du irribarre: bost urte

zahartu izanaren desohoreak markatu du.

Eta zuk, nire suge, nire urguilu,

erdibidean utzi nauzu. Ez gara joango

elkarrekin Amsterdamera. Urre eta odol (gizonaren

obra den dragoia), olioaren zolda sakonak

dir-dir dagi. Zer da gizon bat? Bi esku,

bata emakumearen bularrean eta bestea sabelean.

Azkazalak eta ileak hazten ari zaizkit.

Leiho gisako aurpegiak, eta gizonen

gauzez mintzo gara, eta nik diot

baietz baietz. Jainkoen obra ziren

hainbat gauza, gizonaren obra dira.

Ez ditut kristalak hausten, ez dakit biluzik

iraulkatzen oin hauen arteko bare grisak bezala.

Leihoak altuak dira, eguzkia taupaka,

eta begiak altxatzean, itxi egin behar ditut.

Ezerk ez du inoiz berriro zentzurik emango.

Azkazalak eta ileak hazten ari zaizkizu.

Ez eta zu itzultzeak ere. Jada

zuk ere ez. Kristal zatikatuek ere

ez dute zaurituko gorputz likina, bare grisa”.

     “O jauna, jauna

nola saiatzen den inarrosten, borondate onez,

biek berea dela dioten

andereñoren baten ahoan.

Neska askatzen den arte. Ahoak,

oraindik zabal, barrea

du erakusten. Ontasunak

oraindik nahasten dio aitzakia, eta esaten du:

nola aspertzen naizen. Eta jauna, bere

atalik onena aspergarria zela entzutean,

ezgai bihurtu zen. Baina bazuen

halaber hainbat ontasun eskura

eta bat aukeratu zuen, uko egiten duen

umiltasunezko laztana,

eta gorputzean behera uzkurtu zen

(ahokatze gabeko bi gorputz, errai labainak

bakarrik, samurtasun orduek

azal elkorretik askatu dituztenak)

eta ez zuen bere burua korapilatuta

ezagutu behar izan. Modu horretan andereñoa

joan zen zahartzen. Domina,

non sum dignus”.

     Errukiak, erruki zapalduak, haurraren

eskularrua: galipotezkoa den zeru koloreko

lokatzak blaitu du, eta baten batek

jaso, eta zintzilikatu du Stacheldraht baten

atzaparrean, beldur

teutoniko hori. I maintain that terror

is not of Germany but of the soul.