NEMESIO ETXANIZ

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Nemesio Etxaniz

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Aldiro berritzen zion Andima Ibiñagabeitiak, Paristik aurrena eta Guatemalatik gero, nobela idatzi behar zukeela. Dohain bereziak aitortzen zizkion, garaiko idazleetan huraxe ikusten zuen egokien horretarako, «oraingotasunez beteriko gai ernegarri bat» lantzeko. Baita Nemesio Etxanizek beharrari ekin ere. Handik urte betera aholku berria: «polizi mota ez da zure gogogiroari dagokiona; lirikuegi zaitugu hortarako». Laketzen zen Ibiñagabeitia ordea Etxanizen poemekin: «sarri esan dizut lehenago ere, olerkari haundi zaitudala». Sobera lirikoa bide zen Etxaniz nobela poliziakoa egiteko; ez aski liriko, antza, poemagintzan jarrai zezan sustatua izateko, olerkari handia izanagatik.

      Berez suhar eta euskaltzale, Francopean hizkuntzak ezagutu zituen itolarriek erraz eraman zuten nolabaiteko literatur-aktibismo baterantz. Barruan zeuzkan eta pairatzen zituen grinek, tamalez, gutxitan kanporatu ahal izan zituen poemetan. Etxanizek rumbak euskaratu behar zituen, gutun ereduak idatzi, antzerkiak moldatu, kantagintza berria sortu, alderdi zaharreko buruzagi atzerakoiei euskaltzale gazteenganako errespetua eskatzeko bilerak antolatu... Nekez aurkitzen ahal zuen astirik, beraz, sorkuntza pertsonalerako, eta ez da harritzekoa bataren eta bestearen aholkuen morroi bilakatu izana: azkenean, bertan behera utzi zuen polizi nobela... Nemesio Etxanizen literaturak euskaltzaleen esker ona eta literaturzaleen begiramenezko isiltasuna jaso izan du urteetan. Bigarren mailako poeta zatekeen, eta berak ere onartua zeukala dirudi.

      Bertsolari senak, punturako erraztasunaz, bete-lanera darama zenbaitetan. Arnas handiz hasitako poema batzuk, arrunkeriaz amai tzen ditu. Bere obra poetikoa, oro har, irregularra da, gora-behera handikoa. Baina han-hemenka ageri dituen aitorpen biluziengatik eta hasperen etsiengatik, merezia du Nemesio Etxanizek poeta handien ereinotza. Berak esana zuen «bihotzak agindu erara» ondu zituela poemak. Egia da tresneria handirik gabeko poeta dugula, baina halako gardentasunaz mintzo zaigu non lirika sentimental bat osatzen baitu nahiaren eta ezinaren, grinaren eta lotsaren arteko pultsuan, eta, azken finez, gizakiaren eta Jainkoaren arteko ezin ulertuan. Pako Sudupek ongi atzemana duen bezala, maitasun galduaren poeta dugu Nemesio Etxaniz, eta bere malkoak, inozoaren muga arriskutsu horretan baldin badago ere, hunkitu egiten gaitu, frustrazioa molde dotorean ematen dakielako. Dohain garesti horren aldean ez zaizkit hain garrantzitsuak iruditzen Etxanizen erritmoa, hizkera atsegina eta irudi landuak, gutxik bezala darabilzkien arren.

KOLDO IZAGIRRE

Nemesio Etxaniz (Azkoitia, 1899 – Donostia, 1982) apaiza izan zen. Gerraurrean hasi zen prentsan idazten. Berak egindako antologia batean bildu zituen literatur lan garrantzitsuenak, Lur Berri Bila izenekoan. Hil ondoren, Izotz-Kandelak nobela argitaratu zen.

Bibliografia

Sudupe Elorza, Pako. NEMESIO ETXANIZEN BIOGRAFIA ETA IDEOLOGIA. Euskaltzaindia – BBK Fundazioa, 1996

Ibiñagabeitia, Andima. ERBESTETIK BARNE-MINEZ. GUTUNAK 1935-1967. Patri Urkizuren edizioa. Susa, 2000

Ama!

Neguko gau beltz luzetan,

bisutsa nagusi danean,

Ama det buruan,

Ama biotzean.

Baso erantziak, dardara;

akelarre soinu aizeak,

mendebala astintzen adarrak,

—olarru beso aserreak—

Erausiak ebaki ditu

maldako belar ta oteak...

Orduntxe artzen nau biziro

amaren besarte goseak.

Ai, baina! Aspaldi batu ziran

neretzat amaren begiak;

gorputz gaixo ura artu zun

ilobiko arri azpiak;

ta nik, oroipenez minbera,

bustiaz maindire zuriak,

gau bela dagiot amari,

igurtziz begi negartiak.

Amaren oroiz

gau det biotzean,

elurra gogoan;

ezin det isildu

negarra kolkoan.

Amaika kezketan zailduak

amaren lanordu luzeak!...

Nere aurtzaroko goiz-argi,

beti pronto bular beteak.

Nere loa zaitzeko erne,

nigan tinki begi maiteak.

Min det amaren arpegia

estali bearra lurpeak.

Tan... tan... tan...

istil-otsak ilunpetan.

Tan... tan... tan...

nere biotzak penetan.

Kanposantuan nor ote dabil

ildakoen loa zaitzen?...

Keriza beltzak ikusten ditut

gaueko antsiak aitzen.

Nere amaren ezur soiletan

arrak beren lana amaitzen...

Nere biotza karra-karra antxe

dagola dirudit galtzen.

Negu gauetan

amaren gose

Amarik gabe

gaua... bai luze!

   1952

Buru-errota

Ai, nere errota!

Buru-errota!

Milaka gogapen

dituk alkar joka.

Etxeak, etxeak, etxeak,

sorgin-tren iduri ieska:

gizonak, mendiak, ibaiak,

txakurrak... oro dituk kezka.

Dantza zoro batek arabil,

usu aldatuz jolas-neska.

Ai, nere errota!

Buru-errota!

Etengabea dek

ire ames-mina.

Urrutiko ibili, dirutza

errezak, bizitza arina,

aginte zabalak, jakintza

azkarra, dek ire irina:

erromeri nastu batean

gardosten abil ire grina.

Ai, nere errota!

Buru-errota!

Itzul da berritzul

inpernu batzarre:

gorroto, bekaitz, arrokeri,

lizunkeriak gorazarre:

gerra, eriotz, lapurretak,

gurpil biurriari ¡arre!

Pekatuzko zurrunbiloan

itotzen nauk jolas ta parre

Ai, nere errota!

Buru-errota!

Nun dek ik atseden

artzeko etzana?

Gogapen, ames, pekatuak

sortzen, dek beti ire lana:

bizitza gorrotazi didak,

ikusiz ire gaitz-yorana.

Arnaska, itoka daramak

egonik gabeko edana.

Ai, nere errota!

Buru-errota!

Zeruan kakotu

bearreko inguma,

Jainko Beraren oinetara

jaso zak ire erresuma:

otoitz eta ilduraz oakit

eioaz birtute-bilguma:

zeruko irinez ogituta,

dezadan Jaunaren eskuma.

   1952

Ama!

Neguko gau beltz luzetan,

bisutsa nagusi danean,

Ama det buruan,

Ama biotzean.

Baso erantziak, dardara;

akelarre soinu aizeak,

mendebala astintzen adarrak,

—olarru beso aserreak—

Erausiak ebaki ditu

maldako belar ta oteak...

Orduntxe artzen nau biziro

amaren besarte goseak.

Ai, baina! Aspaldi batu ziran

neretzat amaren begiak;

gorputz gaixo ura artu zun

ilobiko arri azpiak;

ta nik, oroipenez minbera,

bustiaz maindire zuriak,

gau bela dagiot amari,

igurtziz begi negartiak.

Amaren oroiz

gau det biotzean,

elurra gogoan;

ezin det isildu

negarra kolkoan.

Amaika kezketan zailduak

amaren lanordu luzeak!...

Nere aurtzaroko goiz-argi,

beti pronto bular beteak.

Nere loa zaitzeko erne,

nigan tinki begi maiteak.

Min det amaren arpegia

estali bearra lurpeak.

Tan... tan... tan...

istil-otsak ilunpetan.

Tan... tan... tan...

nere biotzak penetan.

Kanposantuan nor ote dabil

ildakoen loa zaitzen?...

Keriza beltzak ikusten ditut

gaueko antsiak aitzen.

Nere amaren ezur soiletan

arrak beren lana amaitzen...

Nere biotza karra-karra antxe

dagola dirudit galtzen.

Negu gauetan

amaren gose

Amarik gabe

gaua... bai luze!

   1952

Ekaitza

Nai adina jolas

egin den nerekin.

i, nere katu;

ni, ire xagu.

Utzi, artu,

negar, poztu.

Gaur: «ator!»

Biar: «Agur!»

Orain samur;

gero uzkur.

Gaur arte itsu

netxegonan, Mari:

ni, ire begietan;

i, besterenetan.

Biotzak dezaken

maitasun guzia,

igan ustu ninan.

ik, nere biotza

esku artean arturik,

irri ta parre,

biurritu idanan.

Eta biotz gaixoa

odol tanta gabe

elkor utzi didan.

Itsas aserreak

ur geldia astinduz,

zaldi bustiak

sortzen zekin.

Aien erasoz

ertzeko aitzak

apar zuriz jazten dizkin.

Ezten pakerik

zelai urdinean;

zeruak orro,

tximistak airean

zorigaitza idazten din.

Ala naun ik gezur itzez

zoratzeraino irakin.

Maite galdaz sortu itunan

amaika olatu nastu.

Ur mendietan iraulka beti,

galdu ninan nere zentzu.

Eta orain... itsas irakin ontan,

—ez ontzi eta ez erruki—

bakar-bakarrik gelditu gaitun

borrokan, ekaitza eta ni.

   1953

Kittarra

Sei burdinari zintzilik.

Pin!

          Pon!

                    Pun!

                              Pan!

Lau tanta belarrietan.

Istil otsa gogoetan...

Ire kolkoa,

udaberri den loretan.

   1953

Maitasunari gorroto

Ez adi gelditu gure atean.

Oakit aurrera. Zertarako aut,

Maitasun, biotz-eden, etxean?

Ordu onean jo dek nere atea!

Biotza zakarretara, ustelgai,

jaurti nian. Ez egon nere zain.

Pake lapur,

arpegi gozo, gibel txakur,

ematen dekan ezti-edena,

oinaze minagoa sortzearren

eskaini oi dek.

Erruki gabe isurtzen dakik

beazun eztena.

Ama bat eman idaken, argi uts.

Ni samintzeko, erio mende,

biurtu uan ezur eta auts.

Zertarako nindukan erri baten seme?

Onen ederrez txora ondoren,

eten nendin zorigabe?

Maitasun! Gorroto aut!

Eskein gezurtiz,

amaika aldiz

itsutu nauk.

Maitale ezinen egarriz

zirika nindukan, aiek irriz

utzi nintzaten minbera.

Ire aolkuz lege guziak

jaurti nizkian leizera.

Jainkoa Bera maitatzen ere,

ez didak utzi bakean.

Oben irrikaz nere bizia

josi dek, inpernu keizez

gal zedin nere zoria.

Zertan ago gel nere atean?

Nere burua sasi zuri dek,

urteen buruz sugai utsa.

Ala ere, gezurti aalen!,

maite gazteen eskeintza

egiten ez aiz lotsatzen.

Oa emendik, eden galgarri!

Ta kontu

nere biotzean sartu!

Berriro emen somatzen baaut,

madarikatu!,

naiz nere bizia galdu,

nere biotza labain zorrotzez

erdi-erditik urratuz,

ilko aut nere eskuz!

   1953

Gizona

Nor aut? Nork jarri au azpikoz gora?

Zuaitz barregarri!... Bi adar tinko,

oinak lurrera. Aien gain trinko,

enborra doakik argi auzora.

Enbor-gerri-mutur, buru-pilota,

lur gose ordez, egurats bila,

(ames eta burutapen maratila)

ire azi-gordailu ta errota.

Ezker-eskubi, beso biak sustrai,

aizea astinduz, bizia edaten.

Zuaitz bat dirudik zerutik jaten

ipurdiz gora... Goian ote dek jai?

   1953

Nork daki?

Tximistak

          izenpetu du ekaitza.

Trumoia,

          aren morroe oska.

Deadar egin zun:

          «Itsasoa! Itsasoa!»

Olagizonik

          zaarrena,

aitz joka ari da

          mailuka.

—«Itxoizu!

Aizu!.. ta zu!... ta zu!»

   1953

Maite damua

Ez nau jarri, Jauna, Zu maitatzen

eskein didazun zeruak;

ezta ere pekatutik aldentzen

inpernu beltzeko suak.

Zuk mintzen nauzu, Jauna, ikusirik

zure Gurutz t’eriotza.

Zure Gorputz ain urratu orrek

sutan jartzen dit biotza.

Ta ain zaitut maite!... Zeru gabe ere,

berdin maitatzen nengoke.

Inpernu gabe pekatuari

beldur berdina nioke.

Ez dezu zorrik nerekin, Jauna,

maite arren nik oinbeste.

ezer espero ez banu ere,

berdin zintuzket nik maite!

   1953

Sinestezaren iluna

Argi galderaz

urratutako

nere gau bidetan noa,

itsas oerik

bein ere ez duken

ibai uretan itoa.

Nork daki nere

etor egunak

non luken bere zantzoa?

Non duke nere

zalantza onek

azken portuko leloa?

Etorkizun beltz!

Zer duk neretzat?

Poza?... Ezaren zuloa?...

Iratxo ilun!

Akuilu zorrotz!

Kezka ez dan otz!

Nere inpernu!!

Geroa!!!

   1953

Gogo amila

Nere baitan nabil. Gogo-enparantzan,

ezpai ardaila det dantzan.

Ulermena det irakin:

gauzen muina nondik ote diteken jakin.

Gezur? Egi? Izate? Uste uts?...

Onenbeste galderaz buru kabia det zaputz.

Nagon! Nere begiak zer dakus?

Nigandik ate dagon mundua, noren eskuz

sartzen zait begi oean?

Zer kinema det, beti aldatzen barnean?

Zubi ezkutu bitartez, oro

atxi oi det arin; baina zer det idoro?

Nik ikuste uste dedana,

nigandik alde, ala ote da emana?

Ala, nere begiak inon ez dana,

sortzen ote dabiltz? Irudipen uts ote dana?

Maitasun! Gorroto! Poz! Iguina!...

Zaldi azkarrak aztal didate biotz muina.

Zer det adiskide? Zer etsai?

Zerk nauka maite dedanaren atezai?

Nork bultzatzen dit gogoa,

iguin dezadan nere etsaiaren alboa?

Badu pozak iturria:

baina maiz etetzen zait aria.

Saminak, etxe zabala:

atseginak, berriz, oso mea du azala.

Nora noa? Adimen zurrunbiloan, zorabio det.
Garunetan naspil.

Ezpai... Zalantza... Ote-ka naiz murgil.

Nere egazkina, egoak autsita, gogo leizean zait amil.

   1953

Ezten atzokoa

Ezten atzokoa

nere malkoa

Bart nere gelan

sartu intzananean,

negarrez bila nindunan.

Ire arpegi maiteak,

izu-ikara,

ildakoen itxura

artu zinan.

Baina eseri adi.

Ezten atzokoa

nere malkoa.

Ik eztakin, maitea,

zein leize sakona dan

nere gogoa!

Ez zaidan galdetu.

Alperrik uke.

Eztin inork galdetzen

zenbat ur tanta

ditun itsasoak.

Alperrik den

izarrak zenbat diran

kontatzen astea.

Beti zegon zeru beltzean

aruntzago,

beste bat gordea.

   1953

Ain urruti ta ain urbil!

Ain urruti ta ain urbil!

au izan den gure gurpil.

Ogei urte dizkinagu

alkarren albo lanean.

Nik, ire gose biotzean;

ik, nere egarri isilean.

Begiratu ninan beldurrez beingoan:

ik, bestera begiratu unan.

Begiratu idanan beste bein beldurrez;

nik, jetxi nizkinan begiak saminez.

Ain urruti ta ain urbil!

Ogei urte onen isil!

Intziri bat nik. Ik: —Gaixo al ago?

—Burua astun dinat. Ez dinat geiago.

Itz egin nai unan, baina sorgin batek

alda zinan ire itza: —Airean lainoak zeudek.

Ain urruti ta ain urbil!

Orrek din gure biotza il!

   1953

Gizon-erri

(Euskal Egaztiren azken zatia)

Nondik sortu aiz? Zer dakark?

Erri baten arnasa

igan elurtu dek.

Urte joanen amesa,

guraso zaarren mataza,

erio aizez eten zorian

genekusan negargarri.

Jaiki intzan arrigarri,

begietan sorgin argi,

gogoan ezkutu isil,

biotzean, erri osoa

ekarren irekin.

Ez uan bizi kezkarik,

ez intzalako gizon uts.

Gizon bakoitzak, bizi laburra,

laster dek lur azpian auts.

Baina i, gure erria intzan

aragi egina.

Argatik ire lurrina,

ez uan irekin galdu.

Aurrean aut gure mendien

orratz goietan. Lainoak,

ire usain ditek; egoak,

ire izena zekarrek.

Iparragirre! Zein Maitagarrik

soindu indukan?

Nongo aireak doinu biurtu au?

Zelai ta malkor,

ire soinuz pozkor;

ta gauaren etxe iluna

eresiz astundu dek.

Gernika! Aritza lege!

Ostro bakoitza, Euskal erriko

oitura burutua;

gure izate muinean

sakon errotua.

Sustraiak euskal lurrean

odoltzeraino sartuak dituk;

besoak zabal airean,

besarkada eskeinka

mundu osoari. Munka,

ire oinetan auzpez nauk.

Ago! Ez adi zapuztu

ur zikin nastuan.

Munduan,

izan adi aizena:

sendotasuna erroan

zuzentasuna gerrian

zintzotasuna buruan.

Agur, Iparragirre!

Orain oake pakean!

Lurrak ez dik iretzat

arrik.

Geroaren magalean,

iraupena dek oetzat.

Euskalerrian

bizirik

zebilek ire irudia.

I, ez aiz gizon, ez.

I aiz, gure erria!

   1954

Argatik

Eguzkitara zabaldutako

zapi urdin zan zerua

Izarraiztik Erniora

Argia urrezko oean,

etzatera zioan

Keixeta aldera.

Argatik alkar

maite izan gendun

inular girora.

Eguzkia odol zan

arrats malkoetan;

lainoak gorri ziran

argi zotinetan.

Argatik gure biotzak

lenengo mina izan zuten

egun artan.

Zerua auts kolore

ego aldetik;

argia zikin zetorren

zeru sabaitik.

Argatik gure amesak

lausotzen asi ziran

atsalde artatik.

Zerua goibel,

aizea nasi;

argia, ekaitz beldur

joan zan iesi.

Argatik gure maite usteak,

—zorion azi—

gau aretan

ziran ausi!

   1954

Ixo

Biotzaren atera, bai bide isila!

An galdu zan betiko nere ames ila!

Paristik zetozen aurrak. Gezur polita!

Erregenetan oinetakoak leioan jarrita.

Masusta gorri, sasiak:

aran gordinei begiak.

Ostegun-atsalde, aur jaia.

Uda! Eskolarik ez,

eta igerirako ibaia.

—«Maitia nun zira? Nik etzut ikusten»—

Aurrak galdu zaizkigu Parisen:

gezurrak asi dira itsusitzen.

Maiteak auzoan amets:

ari gozo, neri saiets.

Nun zera, Inez?

Besteari biotza: neri ies.

Begietan euri gazi:

biotzean gaua azi.

Dan!... dan!... Nor il da gurean?

Ames galdu bat zerraldo datza

nere barnean.

Ixo! Lo daukat gogoa.

Ez bekit esna

aren malkoa.

   1954

Goizo ta berandu

Gure izar biak lengoan

alkar jo zigutenan.

Nork zekin izar biak

nora joango diran?...

Ire izarra goraka zetorrenan.

Nerea, beraka zijoanan.

Eten den betiko gure begi-soka;

gure zilar-lorratzak

baziazen alkarri bizkarka.

Eta i... egun argi bi intzanan,

nere bide ila esnatzen.

Eta ni... antsi bi nindunan

ames galdu bat urratzen.

Zergatik etorri ote nintzan

onen goizo bizi-maira?

Zergatik agertu intzanan

orren berandu lur-bazkaira?

Ai! ez eduki bear ik

urte batzuk geiago!...

Ai! ez eduki bear nik

batzuek gutxiago!...

   1955

Biotz erdiketa

Gau ama lore egoak

biltzen ari da.

Bidean zear maite bi,

besoak korapiloan,

astiro doaz pausoan.

Oinatzak bide isila

esnatzen dute otsera.

Tra!... tra!... tra!... Iluna

deika biotzera.

Maite bi doaz bidean,

oinak alkarren parean,

izketa isil, begiak gandu,

odola irakinean.

Odei muiloak gainetik sapai,

izarri ez du Ilargiak zai.

Lau oin, bi ta bi,

neska-mutilen

arraun, lur joaz,

geldiro-geldiro dijoaz.

Amesik ez da bidean...

Urruti baten mojen kanpaia

asperenka da ilunpean.

Orduak orraztuak,

aurrera dijoa gaua,

bide alboak sasitzen.

Maite biak, asmotan bat,

tanto bi dira urrutira;

ipurtargiak bide ertzetik

ikutu die begira.

Besorik beso, eskurik esku,

maite biak geldi dira.

Buztinez labain dago

alboko zingira;

labainago da mutila

neskatxaren belarrira.

Goraxeago, aldapan geldi,

ostropea ilunago...

Arnas estu bi airean!...

Ingurua minez dago.

Biotz biren erditzeak,

zotin da urruma dario;

grina itsua etxeko dabil;

adimena, andik auzo.

Gero... Aldapan bera kezkati,

maite biak mutu datoz.

Neskatxa, txima luze, soineko

zimur, itsu dator malkoz.

   1955

Irristan

Biok gindoazela

besotik bidean,

begiak urdinean:

sagar ustel baten

irrist egin ninan.

Ta nerekin ankaz gora

zalapartan,

laster intzanan lurrean.

          Ustegabeko

laztan aretan

izarrak nastu

zitzaizkigunan

oinetan.

   1955

¿...!

Laino?... Izar?... Ames?...

Zer ajola dio!

Zoaz zere bidez.

   1955

Euria

Aterkia teilatu,

euritan banoa;

oinak lurrean, goian

amesen ur-loa.

Aterkiz jasango det

euri erasoa;

gogoak ezin uxa

barneko lainoa.

Zeru sapaian mila

txulo sortu dira;

andik milaka ari

datoz lur bustira.

Aterki au kaio

da nere begira;

burdinari bustiak

nere jira-bira.

Ala noa bizitzan

loturaz betea;

biotzaren lokarri,

gurari katea.

Nai ta ezin zabaldu

amesen atea;

nere baitan baitizut

gogo espetxea.

Eguzkiak urra du

zeruko goibela.

Aterkia bituta,

argi det txapela.

Ies doakit gora

bulkoen txanela.

Ames egin det berriz

nere esku naizela!

   1955

Rodin-en arlan aurrean

I

PAKEA

Atseginez soina lasa;

aragi lagia,

katilu jausia,

xurga iturria.

Zubipean ezten islak

eraso bizia.

Jaiki! Urra! Isuri!

Gero... ur geldia.

II

JASA

Gurariaren zauritik

garrasi samina.

Lau iztar-suge kakoka,

arpegiak biurrika.

Zeruraino atsegina!

Aragiaren kurrixka:

Grina! Grina! Grina!

III

ZU

Eguzkia arrika

eguna kanpai joka

baso ilunari;

goiza loretan lertzen,

argia kantari...

Ta nere besoetan,

zu, nere poz, Mari!

   1955

Olerkari

Olerkari naizala, lagunak diote.

Sinisten ez da errez burua galtzeke.

Lerro labur batzuek idazten badakit:

ta aiek, besterik gabe, liluratzen zaizkit.

Baina jarrai dezagun komeri onetan:

gozo baitek egunak urtzea amesetan.

Onela lerro txikiz idazten darraiket,

lagunik inguruan txalo joka baitet.

Olerkari izatea ez dek adur ona:

gosea oi dek, agitz, oien otamena.

Bear gorrien mende bizi izan ondoren,

ezak obitegira dizkik eramaten.

Burutapen auetan azoka nuala,

ateratzen asi nauk olerki ezpala.

Olerkari ta aberats ez omen ditekek;

dirua aiengandik, nunbait, iesi dek.

Ilda gero besteak jaso oi diate

aien lanak ekarri oi duten garite.

Oraintxe zalantzan nauk egia ote dan

olerkari naizala. Aspaldi onetan

dirua etsai diat. Baina gauden ontan:

ia gure lanekin norbait gizentzen dan.

   1955

Ilunaldi

Alboko pagadian

pago zaar bi;

besoak emanak dituzte

alkarri;

giroak narama

aruntz sarri.

Pagondoan apatx eginik,

buruak iluna dario;

inguruan aize epelak

lurrunean dakar erio.

Armiarma andrea alborago,

arilketan dabil;

euli ta xomorroak nai.

Argia txoratil,

begietan dabilkit ozka;

aizea, isil.

Pago besoak, eguzki aterpe,

oroiketari eman diote;

joan mendeak gaztearoa

il zuten. Biar... zer ote?

Alaxe elizpean oi dira

agure zaarrak kontu kontari,

beranduko astegun meza

entzun ondoren marmari.

Gerri lodi, zuztar zaintsu,

lur bati lotuak beti,

basoko praile bakarti,

pago zaar biak beren bakarra

aipatzen dute negarti.

Baina beerago, lagun bat

badute bakarrago

alargun basoan.

Pago bakarrak

ez du lagunik ondoan,

ta kontu zarrak itotzen

zaizkio kolkoan.

***

Lainoak lore bustiak

dakarzkidate.

Jaiki naiz pago ondotik,

gogoan neke.

Beti da munduan

norbait triste;

auzoan besteren bat

tristeago daite.

   1955

Bide ertzeko belarra

Bidean nindoala ikusi aut.

Ez indudan gogoan.

Aldapan gora nentorrela,

albora begira nian.

An engoan,

bide ertzeko belar bakan,

madarikapen mendean,

lur zapaldu elkorrean

autsez zikindua.

Nork dik ire oroitzik?

Bidean dijoazenak,

ez ditek ire errukirik;

ez baititek aintzakotzat

ire bizi erkin ori.

Amaika aldiz nerau ere,

igaro izan nauk albotik;

baina gaur arte ez nauk oartu

ire etxe aurretik

nenbilenik.

Larre onetako ardiak

ez au bazkatu nai,

badik oberik mendian,

ziripurdika ardi ta artzai

dijoazenean alai;

ijito asto ezur-utsen bat,

baditekek ire gose;

baina ura ere, ire bizia

urratzeke ezin dek ase.

Lore-biltzailearen esku ordez,

erruki gabeko gurpil batek

zapalduko au destainez...

Etxerakoan biotzondoa

astun nian ire minez.

***

Nere erri gaixoa!

Belar bakan zikinak,

badik ire antza.

Zapaldu induten su ta gar.

Zikin aute gezur d’abar.

Arrezkero guk zenbat dantza!

Noan etxera! Ilunak

mendi guzia arantza!

   1955

Mississipi ibaiko legea

Mississipi, zuk gordetzen dezu

langile beltzen izerdia;

zure ur nastu oriek dariote

Aprikako kutsu ta usaia.

Jo ta jo, etengabe,

bururikan jasotzeke,

langile beltza ari da

nagusi zurien mende.

Mississipi, Ameriketako

beltzen neke gorri astuna;

au da zure urak daramaten

negarrezko doinu iluna.

Euri ta aterri, beti neketan;

langile beltza izerdi-patsetan,

lanean urkatzen ibai-ertzetan.

Nagusi zuriak,

zorrotz begiak,

aien gain daude,

gau t’egun erne,

zigorra astinduz

errukirik gabe.

Langile errukarri,

lanean zintzo asi adi.

Ai! bestela, or dek

zurien zigor

minbera ori.

Au da langile beltzen aidea:

bizkarra makur, beti nekea,

Mississipiko zurien legea.

   1959

Lizardi oroiz

I

ILUNPETIK ARGITARA

Itsasoak garratz ura,

animak aren mindura;

zure eriotzak piztu ninduan

euskal olerki mundura;

argatik nere lanak badute

kanposantuko tristura.

Zeru ertzetik ertzera

izarra doa galtzera;

ala jo zendun gure artean

sortu orduko ilunpera,

argi bizizko dizdiz laburrez

gora jasoaz euskera.

Oi, Parisko txolarrea!

Nun galdu dezu bidea?...

Eriotz deiak lainotua du

portu gaineko aidea;

naigabe minak itxia dauka

biotzetako atea.

Gure biziaren latza!

Oztu da otartxo utsa!

Aita alargunak biotzean du

alabaren eriotza;

ta ari jarraituaz, aterpe ordez,

utzi digu negar beltza.

Zeru azpia, izarrez;

zeru barrua, areago;

goi argiaren itxaropenak

egan narama aruntzago,

ekaitz orroak jaiotzen diran

alorrak baino gorago.

Amonak egin zun jira

Egun Aundiko argira;

Xabiertxoren Gabon negarrak

jo zuten bizi berrira;

aita ta ama etxekoekin

zeruetan batu dira.

II

OROI BIDETAN

Ames-min diat,

joan egunak

nere baitan berritzeko,

otaloreak negu ilean

nolatan zaitzen duan

elurtea ikusteko.

Elurpean lo

dagoen lurra,

ilobi aundia ote?...

Ire ezurrak betirauneko

arnasez iraun-azteko

maindirepea dala uste.

Orra pagoa

etsigaitz, bere

azken ostoak galtzeke;

ire oroipen maitagarriak

ala zirautek josiak...

Ai, gurekin baintzake!

          Oi, elurraren zuria!

Ire arpegi ilotzaren

iduri bizia!

***

Bizi berria

lotatik esna

zaiguk baso-mendietan.

Udaberria ezteietan dek;

sorgin lana norbaitek

egina dik zuaitzetan.

Or zegok ire

sagar lorea,

airea zuriz arrotzen...

Elur-maroak?... Pinpilinpauxak?...

Maitagarrien mamuxak?...

Orrela itukan amesten.

Zeruetan erne zaikan

argi berriaren antza

zetorrek lur azpitikan.

***

Eguzki sua

erretzen ari

dek gurdibideko larra.

Sasiak esker ona agertu dik

masusta lorez jantzirik

goitik datorkion garra.

Eskerrak ire

Baso Itzalari!

An ager zitzaidakan

ostope ilun azpian lerden

esku emanaz erregin baten

gisa bere etxe atakan.

Gogoan dik ark

irekin izan

zuen egonaldi ura;

ire alboan eseriz gero

aopekotan ain bero

gozatuz bion ardura.

Ai, maiteminduen itza!

Ta bai laburra izaten dala

berekin dakarren atsa!

***

Ondar gorritan

galdu nauk, lagun;

Udazkeneko bidetan

itsas ertzeko arkaitzak gorri

ageri dituk, izurri

erdoilak jota zainetan.

Zartzaroaren

oinatz baldarrak

jo dik etxeko atea.

Ego aizeak astindu dizkik

orbelak adarretatik...

Gainean dek negutea.

Ai, gure bera bearra!...

Odolean zetorkiguk

galduko gaituan arra!

III

GARAIPENA

Kanpai alaien otsa ari dek

dilin dalan...

Ogi berria gordea zegok

gari-balan...

Inularreko negarrak badik

ama gauaren azia;

oskarbiko izarretan

zetorrek egun berria.

Erniopean aldarrika dek

Urkizuko oroitarria.

Ire kopetak agerian dik

ilezkorren goi argia!

   1963

Zugaitz bustia

Euria atertu da...

Errekaldeko errotak

gainean ditu

zeruko laino-pelotak.

Bidetan euri potzuak...

atertutako euriak

utzi dizkigun

zeru ispilu argiak.

Udazkena eldu da

—dio zerutik goibelak—

eta malkotan

dijoaz biotz-orbelak.

   1964

Bibliografia

KANTA-KANTARI: AUR-JOLASAK, MAITE-KANTAK, IZADI-ABESTIAK. Ordorika. Bilbao, 1951

LUR BERRI BILA. Izarra Irarkola. Donostia, 1967. (Bigarren edizioa, Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Munizipala. Donostia, 1978)

EUZKO-GOGOA. Guatemala, 1954, 1-2 zenb.

EUZKO-GOGOA. Guatemala, 1954, 3-4 zenb.

EUZKO-GOGOA. Guatemala, 1954, 9-10 zenb.

EUZKO GOGOA. Guatemala, 1955, 5-12 zenb.

OLERTI, 1963, 3-4 zenb.

OLERTI, 1964, 1-2 zenb.

Diskografia

AUR KANTARIAK, 1969

Errekatxo kantaria

TXAIRO BIKOTEA. Txairo, 1969

Ana

OÑARRIAK. Oñarriak, 1970

Esne-saltzallea

AITOR BADIOLA, 1972

Lorea ta biok / Donostia / Zu nerea bazina / Beti gose

EUSKAROS. Euskaros, 1972

Edurne / Maite min

ATOZ JAUNA. Gabarain, Cesareo, 1974

Bizi berezia / Deika det norbait / Senide alkartuak / Adiskide / Jainkoa ta itxaropena / Dabit txikia / Alleluia Jainko aitak maite nau / Jainkoa bakarrik aundi / Negar miñez iltzen / Bedeinkatua zu Jauna / Gazte kanta / Itxas gorriko uretan / Jauna nik kristau izan nai det / Atoz Jauna

TORTOLIKA. Txirri, Mirri eta Txiribiton, 1985

Tximua / Kirikiriken

ORMATXULO. Txirri, Mirri eta Txiribiton, 1986

Paradisuko atean

ZORTZIKOAK. Estitxu, 1986

Maite / Gazte

ZARAUTZ TXIKI ABESBATZA. Zarautz Txiki Abesbatza, 1991

Pandero zarra

GURE ABESTIAK. Txirri, Mirri eta Txiribiton, 1996

Paristik natorren / Zapi zuria