UNAI ELORRIAGA

Francesco Pasqualeren
bosgarren arima

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2024 Unai Elorriaga

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2024ko maiatza

Edizio hau: 2024ko maiatza

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Zerrien urak

Bostak eta iluna, zerri hiltzeko eguna

Herri esakunea

Plazako putzura zerri bat bota zutela esaten hasi ziren orduan. Zerria gaixorik zegoela esan zuten, oso gaixorik hil zela, horregatik bota zutela putzura. Esan zuten ez edateko ur hura, galduta zegoela, harrezkero tripak lehertu beharrean zeudela handik edan zuten batzuk, esate baterako Ruggiero Leone, esate baterako Cesare Merola.

      Hainbatek galdetu zuen orduan nork bota zuen zerria putzura, zertarako, zergatik galdu nahi zuen herriko inork herriko ura. Ezetz erantzun zuten, kanpotik ekarri zutela zerria, Acquafreddatik edo Trecchinatik. Salernoko jendeak ekarri zuela esan zuen baten batek ere, hango gaixotasuna zela zerriarena, horregatik ari zirela Cesare eta Ruggiero tripak botatzen. Baina zertarako ekarriko zuten zerri gaixo bat Salernotik, horren urrutitik, herri txiki batera, putzura botatzera, zergatik ez zuten itsasora bota edo Salernon bertan lur eman, hain gaixorik bazegoen. Guztiarekin ere, esaten jarraitu zuten zerria putzutik atera arte, ez edateko hango ura. Gauez aterako zutela esan zuten, ez zekiten noiz.

      Hori guztia gertatu zenean, zerriarena, ura galdu zenekoa, bederatzi urte zituen Francescok, hamar beharbada. Kalean egiten zuen egun osoa, udan, ez zuen etxean lan egin behar oraindik, aitarekin, tailerrean, anaiek egiten zuten bezala. Ito egiten zuen Francesco tailerreko beroak, udan batez ere. Horregatik ematen zizkion eskerrak Jaungoikoari ia egunero, ez zuelako oraindik han lan egin behar, anaiek bezala, aitak bezala, Salvatorek bezala. Hurrengo urtean hasi beharko zuen seguruena, hori esaten zion amak, baina kalean egiten zuen orain ia egun osoa, Enricorekin batez ere, beste lagun batzuekin ere bai.

      Igelak lehertzen zituen Francescok Enricorekin, barraskiloak, bareak, erleak erretzen zituzten, hegoetatik hasi, hankak, gorputz erdia, burua. Katu bat sartu zuten zaku batean behin, kolpeak eman zizkioten hondartzako harearen kontra, uretan sartu zuten, buztana imajinatu zuten lekuan zapaldu zuen Enricok. Zorabiatuta irten zen katua zakutik, apur bat odolduta, marru batean. Lehenengo bi-hiru pauso motelen ostean, ziztuan galdu zen kale artean.

      Kanpotar gutxi etortzen zen herrira orduan, baina haren atzetik abiatzen ziren Francesco eta Enrico baten bat agertzen zenean. Haren atzetik joaten ziren merkatura, tabernetara, haren atzetik leku guztietara. Hori zen euren okupazioetako bat, udan, igelekin, erleekin batera, kanpotarren atzetik ibiltzea. Izan ere, mundu guztiak esaten zuen, kalean ere entzuten zen, beti izaten zela zerbait kanpotarrak agertzen zirenean: kartzelara botatzen zuten herrikoren bat, jipoiak egoten ziren kale bazter batzuetan, desagertu egiten zen gazte jendea… Hori guztia kanpotarrak herrira agertu eta gutxira izaten zen beti. Horregatik egoten zen Francesco adi, kanpotarren bat noiz agertuko, horregatik ibiltzen ziren haien atzetik leku guztietara.

      Kanpotar bi ibili ziren herrian aurreko udazkenean, luzeak biak, antzekoak, bikiak ematen zuten. Orduan desagertu zen Antonio Cilea, hogeita hiru urtekoa, ikazkina, ikazkinaren semea. Otsailean beste hiru-lau kanpotar agertu ziren eguerdiarekin eta arratsalderako borroka-saio batzuk izan ziren portutik ez oso urrun ere. Zazpi lagun atxilotu zituzten egun horretan bertan, Maria Cilea tartean, Antonio ikazkinaren arreba. Atxiloetako bat Amalfira eraman zutela esan zuten eta apiriletik aurrera Napoleseko kartzela batean zeukatela. Zerbait ekartzen zuten kanpotarrek beti, hori esaten zen, horregatik egoten zen Francesco haiei begira.

      Lehengusu batek eman zion abisua, uztailaren amaiera aldera, kanpotar  bat agertu zela herrira bezperan eta halako ostatutan zegoela. Goizetik joan ziren beraz Enrico eta Francesco ostatu aurrera eta kale bereko etxe-atari batean eseri ziren, hara begira.

      Luze begiratu zioten hasieran ostatuko ateari, begirik mugitu ere egin gabe; ezin zuten kanpotarra galdu, haren atzetik ibili behar zuten derrigor. Baina aspertu egin ziren halako batean, ia ordu oso baten ondoren, zirkinik ere ez zuen ateak egin… Harri txiki batzuk topatu zituzten inguruan, jolasten hasi ziren, lantzean behin baino ez zioten ostatuari begiratu handik aurrera.

      Zabaldu egin zen atea azkenean, harriak bota zituzten Enricok eta Francescok, adi jarri ziren, erdi zutitu ere bai. Baina Vincenzo irten zen etxetik, ostatukoen semeetako bat, beltza azalez, mutil amorratua beti.

      Zalantzan hasi ziren orduan: goizago atera zen kanpotarra beharbada, ez zen herrian egongo ordurako. Edo beste ostatu batean egongo zen agian, okerreko lekua eman zion lehengusuak Francescori… Eztabaida txikian ere hasi ziren, zalantza egin zuten han jarraitu ala ez, merezi ote zuen.

      Ez ziren handik mugitu ordea, eta ordu erdi baino lehenago agertu zen azkenean kanpotarra ostatu barrutik. Gizon betea zen, sabela normala baino handiagoa, aurpegia ere puztua, abere guritu batena. Arropa egin zitzaion deigarriena Enricori hala ere, koloreak batez ere: urdin argi-argia eta banda urrekarak, zabalak. Inork ez zuen halako kolorerik erabiltzen Saprin, inoiz ez zituen Enricok arropetan ikusi. Bere tamaina gorabehera, uste baino pauso arinagoa zuen gizonak.

      Enricok eta Francescok, atezuan jarri baziren ere, ez zuten mugimendu handirik egin behar izan kanpotarraren atzetik abiatzeko: ostatu ondoko tabernan sartu zen gizona, handik hamar bat metrora. Denbora egin zuen barruan, gosaltzen imajinatu zuten, edo goizetik edaten, errementariek egiten duten moduan. Berriro aspertu ziren zati batean.

      Tabernatik irten zenean hasi ziren benetako mugimenduak. Kale artera sartu zen kanpotarra eta galduta zegoela ematen zuen batzuetan: paper luze bat ateratzen zuen jakako poltsikoetako batetik, adi begiratzen zion, kaleei erreparatzen zien gero, etxeei, ateei. Beste batzuetan seguru antzean egiten zuen aurrera, kale esturen batetik, zalantzarik ez balu bezala, paparra gorarik. Lanak izaten zituzten halakoetan Enricok eta Francescok, korrika ere hasi behar zuten, estu ibiltzen ziren kanpotarra ez galtzeko.

      Bastoiaren puntaz seinalatu eta etxeak zenbatzen zituen lantzean behin gizonak. Ematen zuen etxe-atari bat topatzeko modu bakarra zela hura. Alboz ikusi zuten halako batean eta aurpegia erabat izerdituta zeukan, lokietatik behera tantaka zetorkion izerdia. Arropa gehiegi ekarri zuela iruditu zitzaion Enricori.

      Ate baten aurrean gelditu zen gizona orduan, paperari begiratu zion, berriro ateari. Bilatzen ari zena topatuta, poltsikoan gorde zuen papera. Bastoiaz atean kolpe gutxi batzuk jo eta atzera egin zuen pauso bakar bat, zain egotera. Ez zen atea zabaldu, eta berriz jo behar izan zuen. Aurrekoan baino kolpe bat gutxiago egin zuen, baina nabarmen ozenago.

      Emakume batek zabaldu zuen azkenean. Kanpotarrak azalpen batzuk eman zizkion, eskuari eta bastoiari eragiten zien bitartean, amorru apur batez, gora eta behera, ezkerretara… Enricok eta Francescok ez zuten hitz bakar bat ere aditu, horren urrunetik. Emakumeak, berriz, adi begiratzen zion gizonari, baietz egiten zuen buruaz, kikilduta, ahoa zabalik, lepoa oker, behera begira. Etxera sartzen utzi zion azkenean, atea itxi zuten.

      Denbora egin zuen gizonak etxe hartan, baina ez tabernan bezainbeste. Handik irten zenean, zapi oso zuri batez aritu zen aho ingurua garbitzen edo sikatzen, eta ez zuen behin ere atzera begiratu etxeko andreari agur esateko. Oso astiro itxi zuen emakumeak atea.

      Kale artetik jarraitu zuen kanpotarrak, hari begira Enrico eta Francesco. Antzekoa izan zen prozesua hurrengo etxean: kolpeak atean, gazte batek zabaldu zuen orain, antzeko mugimendu haserretuak kanpotarrarenak, eskuak, bastoia, antzeko azalpenak imajinatu zituen Francescok. Etxe barrura sartzen utzi behar izan zioten azkenean.

      Bosgarren etxeak aztoratu zuen kanpotarra ordea. Denbora gehiago behar izan zuen ataria topatzeko lehenik eta behin, hamar minututik gora. Emakume sendo batek zabaldu zion gero, eta betiko azalpenak abiatu zituen gizonak. Emakumeak siku erantzun zion hala ere, beste etxeetan egin ez zutena, goitik behera begira. De Fusco andrea zen, ezagutu egin zuen Enricok, arropak egiten zizkion haien amak. Azalpen eta oihu gehiago saiatu zituen kanpotarrak, arinago, mugimendu asko bastoiaz, izerdia sarriago. Hitz gutxi batzuekin erantzun zion emakumeak, zurrun, harro ere esango zukeen Francescok, eta aurpegi aurrean itxi zion atea.

      Petril baten gainean eseri zen kanpotarra horren ostean, izerdia bekokian, izerdia ezpain gainean, izerdia saman. Bi-hiru aldiz atera zuen papera poltsikotik, begiratu laburra egin, berriro gorde. Orria biguntzen hasita zegoela iruditzen zitzaien umeei distantzian, esku izerdituetan. Jaka ere kendu zuen une jakin batean gizonak, baina ez zekien non utzi, petrila zikin zegoela irudituko zitzaion, eta eskuetan eutsi zion tarte batez, berriz janzteko laster. Berehala altxatu eta kale artera sartu zen ostera. Bastoiak traba egiten zion pauso bakoitzean.

      Etxerik etxe ibili zen kanpotarra eguerdira arte. Berdintsu jokatzen zuen beti eta etxe barrura sartzen uzten zioten gehienek. Beste behin baino ez zioten atea itxi: gizon edadetu batek, iharra bera, aho bigunekoa. Indarrez itxi zuen atea, kanpotarra kalean utzita, egurraren kolpea ere zaratatsua. Aztoratu barik, haserretu egin zen orain kanpotarra, “nori eta niri” pentsatzen ariko balitz bezala. Hori iruditu zitzaion Francescori: bekainartea ilundu zuen, ahoa ere bai, pausoa luzatu. Hamar-hamabi etxe egin zituen guztira goizean.

      Eguerdi partean ostatura erretiratu zen, bazkaltzen ariko zela ulertu zuten Enricok eta Francescok. Eurak ere bazkaltzera etxeratu ziren, ostatu aurrean ez zuten gauza handirik ikusiko orain.

      Bazkalostean elkartu zirenean, agurtu eta bat, eztabaida luzean hasi ziren lagunak. Merezi ote zuen galdetu zuen Enricok, kanpotar honek ez zeukala ezer berezirik, aspertzen ari zirela. Aurreko kanpotarrak agertu eta berehala hasten ziren gauzak mugitzen, atxiloketak, borrokak, istiluak. Goiz osoa egin zuten honen atzetik eta ez zeukaten ezer ere, bisita batzuk baino ez, oso normala guztia, oso aspergarria.

      Uretara joan nahi zuen Enricok, betiko lekuan bainatzera, han elkartuko ziren besteekin, Tulliorekin, Corvorekin, han aprobetxatuko zuten eguna. Francescok ez zuen berdin ikusten, itsasoa beti egongo zen han, kanpotarra ez, biharamunean alde egingo zuen, handik bi egunera, hirura. Orain aprobetxatu behar zutela uste zuen. Hala eta guzti ere, amore eman zuen azkenean, ez zuen bakarrik geratu nahi, Enricorekin nahi zuen, besteekin ere bai. Portu alderantz egin zuten.

      Harkaitzetan topatu zituzten lagunak, Tullio, Corvo, Seppe, neskato hura ere bai, Tarata esaten ziotena, herren txiki bat egiten zuena. Betiko lekuetan bainatu ziren, biluzik, Tarata bera ere bai, apur bat aparte. Orduak egin zituzten uretan, atzamarrak zimeldu arte, begiak ziztatu arte, sartu eta irten. Hodeiak trinkotu zirenean joan ziren harrietan jesartzera, biluzik lehortzera.

      Gorputza erdizka lehortu, arropa jantzi eta harriak botatzen hasi ziren. Itsasoari botatzen zizkioten lehenengo, gehiegi pentsatu gabe. Txoriak deskubritu zituzten gero eta haien kontra hasi. Baina oso zaila iruditzen zitzaien, ia ezinezko, mila begi txoriek… Gutxien espero zutenean baina, txori txiker bat aparatu zuen Tulliok, haitz artean geldirik zegoena, harri handi samar batez. Mugimendu eskasak egiten zituen txoriak kolpearen ostean.

      Hurbildu egin ziren, odolduta zeukan burua, hegoetako bat oso posizio arraroan eta, mugitzen zenetan, herren egiten zuen, Taratak bezala. Harekin zer egin ez zekitela geratu ziren, harik eta Tulliok hartu eta itsasora bota zuen arte, indarrez, urruti, urak nola zerabilen ez ikusteko moduan. Azazkaletako batean sartu zitzaion txoriaren odola.

      Iluntzea azkartu zuten hodeiek, inoiz baino goizago lausotu zen argia, eta Enricok zeharo gautu baino lehenago egon behar zuen etxean. Francescok lagundu zion, egunero bezala. Hondarretan geratu ziren besteak.

      Etxera sartu baino lehen, plazako putzuan gelditzea pentsatu zuten; egarri zen Enrico, erreta zekarren eztarria. Oraindik ez zegoen zerri konturik herrian, oraindik ez zuten abere gaixorik bota putzura, oraindik ez zegoen ura galduta, tripak ustelduta.

      Inoizko ilunen zegoen plaza, ilargia hodei artean, ozta-ozta ikusten zen putzua. Kalean ez zebilen inor, baina ate bat zabaldu zen orduan, argitasun txiki bat ikusi zuten. Ezin sinetsita zegoen Francesco: kanpotarra ari zen etxe hartatik irteten.

      Ukondotik heldu zion Enricori, kanpotarra seinalatu zuen, haren atzetik joan behar zuten, orain bai. Zer ari zen horren berandu?

      Ezetz esan zion Enricok, etxean behar zuela berak aspaldi. Besoa askatu eta putzuan edan barik sartu zen kale artera, etxerantz. Kantoi baten ostean geratu zen Francesco, bakarrik jarraituko zion kanpotarrari.

      Pauso batzuk eman zituen gizonak, plazan, putzu aldera, beti bezain harro, beti bezain luze. Abiadura moteltzen hasi zen berehala ordea, eta guztiz gelditu zen halako batean. Bastoia lurrera bota zuen orduan, edo jausi egin zitzaion, soin-enborra aurrerantz makurtu zuen, lurrera begira. Francescok ez zuen ulertzen.

      Belauniko jarri zen gizona, baina jarrera horri eutsi ezin izango balio bezala, alboz jausi zen, lurrean etzanda geratu arte. Belaunak sabelera hurbiltzen zituen behin eta berriro, eta kexu arin batzuk entzun zizkion Francescok.

      Atea ireki zen berriz, minutu batzuk lehenago kanpotarrak zeharkatutakoa, eta etxe hartako anaiak irten ziren handik. Alde guztietara begiratu zuten, lurrean zegoen gizonarengana hurbildu. Oinetatik heldu zion batek, besapeetatik besteak. Etxera sartuko zutela pentsatu zuen Francescok.

      Baina etxera barik, putzurantz egin zuten anaiek. Kanpotarraren intziriak entzuten ari zen Francesco urrunetik, erregu hitzen bat. Ematen zuen anaiek argi zeukatela zer egin behar zuten, kanpotarrak ere bai.

      Putzura heldu eta zuloan jarri zuten gizonaren burua, aurretik adostuta izan balute bezala. Bigarren anaiak kanpotarraren izterrei gora eragin, eta berez desagertu zen gorputz osoa putzu barruan. Zarata itoa entzun zuen Francescok gutxira.

      Segundo batzuk egin zituzten anaiek putzu ondoan, baina bietako inork ez zuen zulotik behera begiratu. Altuenak zerbait esan zion besteari, ahopez. Buelta hartu eta etxera sartu zen bigarrena, astiro, atea guztiz ireki barik. Handik gutxira irten zen berriz, baina argia zekarren eskuan orain. Berehala ohartu zen Francesco, hala ere, ez zela argi arrunta, paper moduko batzuk zirela, eta su eman ziela anaiak punta batean etxe barruan. Oraindik ez ziren paperak guztiz erre, baina horretan ari ziren. Putzura hurbildu eta bertara bota zituen, une batzuk lehenago kanpotarra bota zuten bezala.

      Segituan erretiratu ziren anaiak etxera. Zain zeukaten arreba atean, eurei begira. Francescok oso ondo ezagutzen zuen, bera baino hiru urte nagusiagoa izan arren. Kolpe isil batez itxi zuten atea.

      Bakarrik geratu zen Francesco kalean, putzuari begira. Argitasun badaezpadako bat ageri zen han barruan, asko iraun ez zuena. Putzuaren ondotik pasatu behar zuen etxera joateko eta astiro mugitu zen, tentuz. Hango arteko distantzia luze egin zitzaion. Argi ikusi zuen putzu barrutik ke-hari fin bat irteten, zuzen, delikatu, arimen modukoa. Hilda imajinatu zuen kanpotarra han barruan, odolez, kolpatuta, edo odol barik, itota, ahoa zabalik. Kexu bat entzun zuen orduan, oso motela. Korrika hasi zen.

      Hatsanka heldu zen Francesco etxera, arduratu egin zitzaion ama, galdetu egin zion, ez zuen ganorazko erantzunik jaso. Gutxi afaldu zuen, arraro egin zuen lo.

      Orduan hasi ziren esaten zerria bota zutela putzura, gaixorik zegoela, oso gaixorik hil zela, horregatik bota zutela putzuko zulora. Ur hura ez edateko esan zuten, galduta zegoela, honezkero tripak lehertu beharrean zeudela handik edan zuten batzuk, esate baterako Ruggiero Leone, esate baterako Cesare Merola, esate baterako Helen txikia, eskoziarraren bosgarren alaba.

Bosgarrena

Tailer horren bila ari gara orain. Sapri ez da horren handia ere eta topatzea ez zaigu asko kostatuko. Tailer horretan ezkutatu omen da Giovanni Vico orain, Vico deabrua, edo handik pasatu da orain dela gutxi, edo han emango digute haren berri…

      Egia esateko, ez dugu hemengo jendearen berba modua lar ondo ulertzen, inoiz ez ditugu hitz guztiak ondo harrapatzen, azaltzen dizkiguten gauzetan beti geratzen da tarteren bat ilun. Baina tailer hori aipatu dute gehienek, Biaggio Pasqualeren tailerra. Giovanni Vico, Vico deabrua, gehienek esan digute, han bilatu behar dugu. Eta badakigu egia esaten digutela, hemengo jendeak ondo dakielako nor naizen ni eta zer daukaten gezurretan hasten badira.

      Orain hiru egun heldu ginen Saprira. Orduan ere galdetu nuen, horretara etorri ginen, gizon hori topatu behar genuen, Giovanni Vico, herriko semea. Momentu hartan baina, orain hiru egun, argi utzi ziguten Vico ez zegoela herrian, hegoaldera joan zela, ez zekiten nora. Gu engainatzen ahalegindu ziren batzuk, baina berehala ulertu zuten erratu egin zirela. Damutu ere egin zirela esango nuke.

      Gauza bera esan ziguten gehienek hala ere: Vico ez zegoela Saprin, hegoaldera joan zela, baina herrira itzuliko zela berandu baino lehen. Hori seguru antzean esan zigun askok, laster behar zuela hemen berriro. Azaldu ziguten Acquafreddako bidetik etorriko zela seguruena eta han itxaron behar geniola, Saprira sartu baino askozaz lehenago.

      Hara abiatu ginen, duela hiru egun gaur. Ez zuen euririk bota, eskerrak. Bide bazter bat aukeratu genuen Vicoren zain egoteko, arbolak zituena alde bietan, muino bat ekialdera. Ez zebilen pertsona asko handik, baina gutxi ere ez, uste genuena baino gehiago inondik ere, gauez ere bai inoiz.

      Hiru gizon ekarri nituen Saprira, astoak hirurak ere, sinpleak, buru lan handia ematen ez zidatenak, baina esanekoak, gogorrak. Txandak egin behar izan genituen bideari adi egoteko, egunez, gauez.

      Hasieran ez genuen ondo egin: pasatzen ziren guztiak geldiarazten genituen, identifikatu, galderak egin. Izan ere, ez genekien nolakoa zen Vico, Vico deabrua, hitzez eta keinuz kontatu zigutenaz aparte. Bagenekien gaztea zela, altua, argala beharbada, jaka luzea janzten zuela, normala baino luzeagoa.

      Orduan berehala ulertu genuen zer ez genuen egin behar: alferrik geldiaraziko genituen emakumeak, umeak, agureak… Gazte jendeari baino ez genion kasu egin momentu batetik aurrera, mozkote eta gizenei ere bai, badaezpada ere. Guztiei galdetzen genien Vicoren berri, baina inork gutxik esan zigun ezer. Batzuek ez ninduten ezagutu eta gezur absurdoak ere asmatu zituzten. Bati baino gehiagori besoa apurtu geniola uste dut.

      Astiro joaten ziren orduak bidean. Zain egon eta jan, ez genuen askozaz gehiago egiten, eta uste baino lehenago amaitu ziren jateko guztiak. Bi gizon bidali nituen herrira biharamun goizean, erostera. Zalantza egin nuen orduan, bi baino ez ginelako bidean geratu… Vico agertzen bazen, kapaz izango ginen harrapatzeko? Nahikoak dira bi gizon Giovanni Vicoren kontra? Deabrua esaten diote, ez alferrik.

      Pentsatu baino denbora gehiago behar izan zuten bi gizonek itzultzeko. Otoitzean eman nituen nik orduak. Vico ezin zen orduan agertu, sinetsita nengoen ordurako bi pertsona baino gehiago behar zela hura harrapatzeko…

      Ardo usaina sumatu nien gizonei heldu zirenean. Hamarna zigorkada eman nizkien adar gazte batez.

      Hiru-lau egunetarako jatekoak ekarri zituzten behintzat, lan hori ondo egin zuten, alde horretatik ez neukan kezkarik. Lau egun baino gehiago eman behar bagenituen han, seinale txarra. Bagenekien luze barik pasatuko zela Vico handik, hainbeste jende ezin zen gezurretan aritu, beldurrez zeudenak batez ere.

      Orduak luze joaten ziren hala ere, astun, lehen ere esan dut, denbora asko egiten genuen inor ikusi gabe. Ez gaude horretara ohituta, beste erritmo batetik gatoz gu, mugimendua diferentea da hirian. Gizonak urduri sumatzen nituen, itxurak egiten saiatzen nintzen ni. Iluntzean, esaterako, isildu egiten zen bidea ordu batetik aurrera, baina begira jarraitu behar genuela sentitzen genuen, inoiz baino adiago beharbada.

      Asperdura ordu luze horietako batean hasi ziren gizonak apustuak egiten. Guztiari ikusten zioten apustua: bideko harriei, zuhaitzei, txoriei, handiei, txikiei… Txanponak jokatzen zituzten, ohitura zeukaten, ikusten zen ez zela lehenengo aldia. Debekatuta dago apustua gure artean, baina ez ikusiarena egin nuen nik. Hori ere aitortu behar dut, nahiz eta dagoeneko berdin dion.

      Eta “diruak dantza dakar” esaten zuen gure osaba batek… Zoroen moduan jarri ziren gizonetako bi halako batean: apustua egin eta ezin ados jarri. Builaka hasi ziren, bultzada ere eman zion batak besteari une batean.

      Ez nien ezer esan, zer esan behar nuen, konponduko zuten konpondu behar bazuten, edadea ere bazeukaten. Handik apartatu nintzen gainera, oihuka utzi nituen, zarataka. Libratu behar nuen, leku gordea bilatzen hasi nintzen aldapako sastraketan.

      Itzultzen nintzenerako lasaituta topatuko nituela pentsatu nuen, baina kontrakoa ere bai: elkarri orroka jarraitzen zuten, paparretik heldu zion batak besteari, lurrera bultzatu gero. Urrun nengoen oraindik eta, euren parera heldu baino askoz lehenago, labana atera zuen bietako batek. Korrika hasi nintzen, apur bat ezagutzen nituen gizon haiek ordurako, gelditu egin behar nuen…

      Ni baino biziagoa izan zen ordea, labanaz mugimendu luzea egin eta bestearen eskua zartatu zuen. Eskua besapera eraman zuen besteak, minak belauniko jartzera behartu zuen, antsika hasi zen. Jakaren ezkerreko aldea guztiz gorrituta ikusi nion. Labana eskuan zuena apur bat urrutiratu, zuhaitz baten azpian eseri eta hosto batez garbitu zuen.

      Belauniko zegoen gizonarengana hurbildu nintzen, eskua erakusteko eskatu nion. Hasieran ez zidan kasurik egin, ematen zuen ezin zuela eskua besapetik atera, hara iltzatuta zeukala. Lerdea zuen aho bazterrean, haren mina ulertu nuela uste dut.

      Besoa mugitzen hasi zen halako batean, oso astiro hasieran, min keinuak aurpegian. Eskua guztiz agerian utzi zuenean ohartu ginen uste baino larriagoa zela: atzamar lodia azal-hari fin batetik zintzilik zegoen. Ematen zuen beste eskuaz eusten ez bazion, askatu egingo zitzaiola, lurrera jausi. Begirada apartatu nuen segituan. Gizona ere beldurtu egin zen, berriro gorde zuen eskua besapean.

      Baten batek josi behar zion atzamarra, odola tantaka ikusten hasi nintzen handik gutxira, jakatik lurrera. Hirugarren gizonari esan nion gizajo hari herrira laguntzeko, medikua bilatzeko, atzamarra galduko zuela bestela.

      Bi gizonek alde egin orduko konturatu nintzen berriro ginela gutxiegi bidean Giovanni Vico harrapatzeko. Orduan agertzen bazen, ezin izango genuen ezer egin. Baina ez zegoen beste erremediorik, nola bidaliko nuen bakarrik herrira, bidean zorabiatzen bazen ere, konortea galtzen bazuen ere, odolustu.

      Hurrengo orduak estu eman nituen, leku guztietara heldu ezinda. Gazte jendea ugari zebilen bidean goiz hartan, eta ezin izan genien guztiei behar bezala erreparatu. Gure musturren aurretik pasatu zen Giovanni Vico eta ez genuen ezagutu? Konturatu ere ez ginen egin? Begi faltan geunden?

      Inpresio hori izan genuen denbora osoan, urduri nengoelako ni eta galduta nirekin geratu zen gizona. Izan ere, ondo zekien ezegiteko bat egin zuela, delitua ere bazena, ezin zaiolako gure artean kide bati odola egin. Sumatzen zuen ez zela zigorrik gabe libratuko.

      Egia esateko, neuk zigortu behar nuen, baina ez nekien nola. Zerbait esaten banion, mehatxatzen banuen, zigorkadekin, kartzelarekin, nire kontra egingo zuen beharbada, zaurituta utziko ninduen, hilda ere bai agian, nire halako bi zelako gizona. Saprirako bidetik alde egingo zuen kasurik onenean, ni bakarrik utzita. Ezin nuen arrisku hori hartu, ez nion ezer esan.

      Handik hiru bat ordura etorri ziren beste biak. Arnasa libreago hartu ahal izan nuen… Astiro zetozen, elkarrengandik hiru-lau metrora, minik gabekoa aurretik. Jaka odolez zikin zekarren besteak, berdin antzean, baina eskua oihal zabal batzuetan bilduta. Oihalek zahar eta zikin itxura zeukaten, guztiz garbi zeuden arren. Mediku baten laguntzaileak josi omen zion atzamarra. Ez nion besterik galdetu, ez nuen beste ezer jakin nahi. Bidean lanean jarri nituen berriro denborarik galdu gabe, Vicori begira.

      Gau hartan lo egiten utzi nion eskua josita zeukanari, ez genion txandarik eman, sosegua behar zuela iruditu zitzaidan. Baina lasai utzi arren, ez zuen lo handirik egin, zarata txikiak entzuten genizkion etengabe, ahoaz egindakoak, arnasa ere estu, alde batera eta bestera mugitu zen. Biharamunean zurbil esnatu zen, hotzak, eskuan inoizko minik handiena zeukala esan zuen.

      Oihalak erretiratzen lagundu genion, gehiegi behartu gabe. Oso itxura eskasa zeukan atzamarrak, josturak, zauria gaiztotuta zegoela ematen zuen, koloreagatik, formagatik, handituta zeukan beheko aldea.

      Bere gauza guztiak biltzeko agindu nion, Saprira joan behar zuen, moduren bat topatuko zuen han hirira bueltatzeko. Hirian jakingo zuten esku harekin zer egin, moztu behar ez bazioten. Diru apur bat ere eman nion. Hiru geratu ginen bidean handik aurrera.

      Ia beste egun oso bat eman behar izan genuen han, beste hamabost ordu behintzat bai. Eta orduan agertu zen: han zen Giovanni Vico, urrun, Vico deabrua, altua, ohikoa baino altuagoa, jaka luzea… Baina esango nuke berak ikusi gintuela lehenago gu. Jakinaren gainean etorriko zen seguruena, baten batek emango zion abisua Acquafreddan, bere zain geundela bidean.

      Oso azkar mugitu zen, zuhaitz artera sartu, mendi alderantz. Haren atzetik abiatu ginen segituan, muinoan gora, sastraka artetik, baina berehala konturatu ginen alferrik ari ginela, ez zegoela bide markaturik. Laster galduko ginen sasi arte horretan, eta patxadaz helduko zen Vico Saprira gu han denbora galtzen ari ginen bitartean. Bide bazterrera itzuli ginen beraz, gauza guztiak bildu eta herrirantz egin genuen, bide normaletik.

      Horregatik gaude orain berriro Saprin, horregatik ari gara berriz galdetzen non topa dezakegun gizon hori, Giovanni Vico, Vico deabrua. Eta Biaggio Pasqualeren tailerra aipatu digu bertako askok… Atzamar josiaren kontua zabaldu da herrian antza denez, istorioak ere asmatuko zituzten, batek daki zer pentsatuko duten, zelako munstroak garen eurentzat. Kontua da beldurrez daudela, kikilduta begiratzen digutela galdetzen diegunean eta Biaggio Pasqualeren tailerra seinalatu digutela.

      Pasquale hori nor den jakin nahi izan dut, galdetu egin diet. Galdarak egiten omen ditu Biaggio Pasqualek, lapikoak, ontziak, zartaginak… Trecchinan erosten du materiala, edo handik hurbil dagoen lekuren batetik ekartzen du, ez dugu ondo ulertu. Hemendik hara omen dabil askotan, herri batetik bestera, saldu eta erosi, eta haren tailerra ez da leku sanoa. Infernu txiki bat ematen duela esaten dute, denek, langileek ezin dutela bertan egunero eta luzaro egon, arnasa hartzera irten behar dutela askotan. Salvatore da tailerretik irten gabe ordu gehien egiten dituena, Pasqualeren laguntzailea. Nagusiaren semeek ere umetatik egiten dute lan bertan.

      Hemengo jendearen hizkera ez dugu lar ondo ulertzen, lehen ere esan dudala uste dut. Hitz eta esaldi batzuk desitxuratuta daudela iruditzen zaigu, eta asmatzen ibili behar izaten dugu. Biaggio Pasqualeri buruz hitz egiten dutenean, adibidez, hitz bat errepikatzen dute askotan: seigarrena. Hori ulertzen diegu guk behintzat, eta ez dakigu haren ezizena den ala beste esanahiren bat daukan hitz horrek hemen inguruan.

      Ez gara erantzunekin konforme geratu eta galdetzen jarraitu dugu, zergatik seigarrena, zer esan nahi duen. Baina aurretik beste batzuek esan digutena baino ez dute errepikatu: seigarrena erre zuela Biaggio Pasqualek labeetan, seigarrena. Berriro ere geratu gara sentsazio berarekin, esaldia ulertu ote dugun, esan nahi digutena harrapatzeko gai garen…

      Uste baino denbora gehiago behar izan dugu tailerra topatzeko. Kale bazter batean dago, ate sendoa du, aurrean daukagu. Prest egoteko agindu diet bi gizonei, atean jo dut. Hasieran ez du inork zabaldu, hiru-lau joaldi behar izan ditut. Zalantza ere egin dut momenturen batean: hutsik egon daiteke tailerra honezkero, abisua eman dio Pasqualeri baten batek beharbada.

      Gizon zurrun batek zabaldu du azkenean. Aire bafada handia irten da tailer barrutik, ur irakinarena baino beroagoa, itogarria, pauso bat atzera egin behar izan dut.

      — Biaggio Pasquale?

      Burua behera mugitu du, behin. Errespetatu behar den pertsona modua ematen du, itzala izango duena herrian seguruena, harroa, gizon handia ez den arren, ni baino baxuagoa ziurrenik, estua. Ez nintzateke zigorkada bat bera ere ematera ausartuko, inori ez nioke aginduko paparretik heltzeko edo besoa apurtzeko. Hori da inpresioa: nire gainetik dagoela. Hala ere, ez diot beldurrari kasu egin, horretara etorri naiz Saprira, handiki itxurak egin ditut:

      — Hemen da Giovanni Vico?

      Gizonak ez du ezer esan, modu trinkoagoan begiratu dit, albora okertu du burua. Oihukatu egin du:

      — Francesco!

      Inor ere ez da agertu. Ozenago esan du:

      — Francesco!

      Mutiko bat agertu da, umea oraindik. Pasqualeren aurrean jarri da, antza daukate.

      — Begiratu gizonik sartu zaigun tailerrera… —esan dio.

      Ate txiki batetik desagertu da mutikoa, Pasqualek agindu diona logikoa balitz bezala. Isilik geratu gara gu, elkarri begira, baina begirada apartatu behar izan dut nik halako batean, ezin izan diot eutsi. Bigun sentitu ditut hankak, hitz beste egin dut:

      — Semea?

      — Bai.

      — Zenbat dauzkazu?

      — Bost. Hau bosgarrena.

      Kolpe moduko bat sentitu dut orduan bularrean, izerdi hotza. Bosgarrena. Orain ulertu dut jendeak esan didana, bost seme, seme-alaba, bosgarrena Francesco hau. Beste pauso txiki bat egin dut atzerantz. Nire gizonak ere mugitu dira, inertziaz beharbada. Biaggio Pasqualek niri begira jarraitu du, baina burla keinua ikusi uste izan diot ahoan orain. Mutikoa hurbildu zaigu berriz:

      — Ez da inor, aita.

      — Entzun duzu —esan dit Pasqualek niri.

      Ez dakit nola jarraitu, baina badakit ezin dudala kontua horrela utzi. Ia seguru dakit tailer hau dela bidea, ezin dudala horren erraz alde egin. Ezin da aurreko guztia alferrekoa izan, aurreko urte guztiak, hainbeste denbora ikasten egon eta gero… Ahalegindu egin naiz:

      — Baina egon izan da Vico hemen…

      — Egon izan da, bai.

      — Eta?

      — Erre egin dut.

      Zalantza egin dut orduan, ahoa zabaldu bai, baina ez naiz hitz bakar bat ere esateko gai izan. Biaggio Pasqualek nire gainetik dagoela ulertu du, atea itxi digu begien aurrean. Fusilatu egingo naute.

Marmaro, jainkoarren

Betileak burdin hariz josita dauzkatelako

DANTE ALIGHIERI, Komedia

Astiro dator Francesco bidetik, pausoari pauso, bizkarrean dakarren zama ez da nolanahikoa. Eskumako sorbaldan zauri txiki bat ere egin diola uste du.

      Erritmo horretan datorrela, hainbeste kilometrotan, bakarrik, gauza asko pentsatzeko astia izan du. Pentsatu du, besteak beste, laster izango duela aitaren adinaren erdia. Hori etorri zaizu burura, Francesco, aitortu, Jainkoaren izenean eta lotsarik gabe. Eta, hari berari tiraka, pentsatu duzu zuen aitak lehenengo semea ere bazeukala zure oraingo adinean. Are gehiago, tailerra muntatuta zuen ordurako, inoren laguntzarik gabe, gurasorik gabe, hutsetik. Eta segituan, ezin bestela izan, zeure buruari begira jarri eta aitarekin konparatu duzu. Ohartu zara zuk ez daukazula ezer ere, ez seme-alabarik, ez norekin ekarri, ezta tailer edo antzekorik ere. Zer daukazu zuk, Francesco? Lana aitaren tailerrean, hori bai, lanpostu mizkin bat, hango beroan, hango itolarrian. Eta zama hau ere badaukazu gaur, bizkar gainean daramazuna, eta enkargu bat.

      Francescok ez daki zergatik hartu duen enkargua, ezin dio bere buruari arrazoitu. Tailerretik irten nahi zuen beharbada, egun batez behintzat, bero ito hartatik, zaratatik.

      Goizean hartu duenean, ez zaio zama hain pisua iruditu, erraz eramateko modukoa ere bai. Ez da konturatu, ordea, gorputza astundu egiten dutela kilometroek, traba egiten duela edozein zamak orduan, denik eta txikienak ere. Orain ordaintzen ari da.

      Basora heldu da, azken basora, honen ostean egon behar du mendiak. Imajinatzen du denbora behar duela oraindik magaleraino, orduak beharbada, baina aldi berean pentsatu nahi du etxea, topatu behar duen etxea, ez dela oso goian egongo. Hori esan diote herrian, Saprin.

      Baso barruan bake apur bat eman dio eguzkiak, gerizpea sarria da tarteka eta baretu egin zaio arnasa. Argiago ikusten ditu gauzak orain, eguzkia saretuta sartzen bada ere.

      Txoko eroso bat hautatu du, bidetik erabat aparte. Prakak jaitsi ditu lehenik eta behin, barrenak arindu, argiago pentsatu du posizio horretan. Zuhaitz zabal baten altzoan eseri da gero, zaku barruan aztarrika hasi da. Hiru ordu goizago bazkaldu ohi du normalean, gosea ostenduta dauka tripetan orain, baina zerbait hartu beharko duela pentsatu du, enkargua ganoraz beteko badu.

      Zakua jakiz beteta dago, hori baita enkarguaren funtsa, jatekoak eramatea, bi asterako, hirurako beharbada. Ogi zati bat hartu duzu. Zer gutxiago, Francesco? Gaztari ere zati batzuk kendu dizkiozu, eskukada bat hur. Halako txikikeriak hartuta ez diozu inori kalterik egingo. Zer uste zuten bestela? Hori bide hori osorik egingo zenuela baraurik? Ez da asko hartzea, hori sinetsi nahi du Francescok. Goroldio zati bat erauzi du zuhaitzetik ondoren eta lokietako izerdia xukatzeko baliatu du.

      Azken hurra jaten ari dela, kraska bat entzun du bere txokotik eta metro batzuetara, zuhaitz artean. Mastekatzeari utzi dio, gehiago makurtu da, zuhaitz ostean gorde du zakua mugimendu arin batez. Baten bat badator, ez zaitu ikusiko, Francesco, zuhaitz ostean, sastraka ostean, alde horretatik lasai egon zaitezke. Zuk bai, ikusi egingo dituzu bidekoak, orain euren hitzen marmarrak entzuten ari zaren moduan. Badakizu pertsonak direla, ez piztiak, baina ez dakizu zeri diozun beldur handiagoa. Entzuten ari zarenagatik, gizon bat baino gehiago datorrela ulertu duzu.

      Lau gizonezko dira. Francesco dagoen lekutik hamar bat metrora pasatu dira, baina ez daukate arropetan bereizgarririk. Zalantza egin du Francescok: ez daki gureak ala gureen kontrakoak diren. Badaezpada ez du arriskatu, ez zaie bidera irten, sastraka artetik zelatatu ditu. Hitz egiteko moduagatik, tonuagatik, ez daki pozik ala haserre datozen, bietako edozein izan daiteke.

      Gauza gehiago pentsatzeko astia ere izan du Francescok, ezin dio buruari eutsi, odolaren abiadurari ere ez… Pentsatu du, esate baterako, Marmaro ikustetik etor daitezkeela, Marmarori bisita egitetik, harentzat enkargu bat egitetik, mesede bat. Edo kontrara: Marmaroren bila ari dira beharbada, inguru hauetan ezin topatuta, haserre, batek daki ze asmorekin, kartzela, urkamendia...

      Pasatzen utzi ditu Francescok, aldentzen, zer gerta ere. Urrun sumatu dituen arte ez da bere txokotik mugitu. Tentuz egin ditu gero lehen metroak, emeki, zaratarik egin gabe, harik eta konfiantza berreskuratu duen arte, sinetsi duen arte gizonek hainbat kilometrotara egon behar dutela.

      Basoak kolorea aldatu duela iruditu zaio Francescori momentu batetik aurrera, muga moduko bat zeharkatu izan balu bezala. Argia motelagoa da, baina aldi berean zehaztuagoa. Zenbait pauso behar izan ditu begiak forma berrietara ohitzeko. Horretan dabilela, karranka motel bat entzun du bidean, apur bat aurrerago, beregana datorrena. Bidetik aldentzea otu zaio lehenengo momentuan, ezkutatzea, baina hurbilegi sumatu du mugimendua. Ezkutaketan harrapatuko luke bidean datorrenak, nabarmenago geratuko litzateke.

      Orain arte, basoan sartu arte, behin ere ez da ezkutatu, aurre egin dio guztiari. Ez zara orain mizkeriatan hasiko, Francesco. Aurrera jarraitu du, natural, berehala egin du topo karrankarekin.

      Gizon bakarra da, oinez dator, gurdia eta idia dauzka aldamenean. Zakuak dakartza gurdi gainean, asko eta bete-beteak. Francescok esango luke gurdi-ardatza ez datorrela eroso, hortik hots desatsegin hori. Aurrez aurre gelditu dira.

      — Arratsalde on, gazte —gurdi gizonak.

      — Arratsalde on, jauna.

      — Egun ona biderako, ezta?

      — Lanerako baino hobea…

      — Bietara nabil ni.

      Francescok ez dio erabat ulertu, baina ez du galdetu. Ez du gizonarekin gehiegi hitz egin nahi, ez daki aldekoa ala kontrakoa den… Seguruena ez da ez bata ez bestea.

      — Bietara nabil ni —errepikatu du gizonak—, gurdia, bidea, zakuak… Guztia lana…

      — …

      Isilik eutsi dio Francescok. Ez du ezer esan nahi, ez du ezer aditu nahi.

      — Atrebentzia handia da beharbada, gazte, baina ez duzu jatekorik izango, ezta? Badakizu, orduak ostaturik gabe…

      — Ez, jatekorik ez…

      — Ogi zati txiki bat ere ez?

      — Ez.

      — Eta nondik zatoz, gazte, janaririk gabe? Eta nora zoaz?

      — Sapritik.

      — Sapritik eta jatekorik gabe? Bistan da ni baino gazteagoa zarela…

      Begiak ñarrotu ditu gizonak orduan, Francescoren aurpegian orain arte ikusi ez duen zerbait ikusi izan balu bezala. Hurbildu ere hurbildu da Francescorengana, normala baino gehiago. “Egon” esan du gero, ondo dakien arren inork ez duela handik alde egiteko imintziorik egin. “Egon” esan du.

      — Egon: Sapritik esan duzu? Badakit nor zaren zu… Nola ez naiz lehenago konturatu? Sapritik noski… Biaggioren semea? Pasqualerena? Pasqualeren semea zara, gazte?

      — Bai, jauna, baina nola…

      — Nola? Zuk baino lehenago ezagutu nuen nik zuen aita. Zure edadean seguruena. Lehenago ere bai… Zenbat kilometro atzera eta aurrera Pasqualerekin: Fusco eta Pasquale, Pasquale eta Fusco. Salernoraino joaten ginen. Haren antza daukazu. Zer moduz bizi da Biaggio zaharra? Tailerrean oraindik?

      — Tailerrean oraindik.

      — Eta zuk, seme? Beste lan bat hartu duzu, bistan da…

      — Ez… Aitarekin nabil, tailerrean. Gaur ez…

      — Aitarekin? Tailerrean? —alde batera eta bestera mugitu du gizonak burua, ematen du ez lukeela lan hori bere semearentzat nahi—. Eta gustura, seme?

      — Ez, jauna, baina…

      Isilik geratu da une batez gizona, zaplada bi eman dizkio idiari lepoan. Ematen du zerbait pentsatzen ari dela, kalkulatzen, neurtzen. Astiro mugitu du burua Francesco dagoen aldera gero, samako zainen bat gogortuta baleuka bezala, sakon begiratu dio.

      — Etorri nirekin… Lanera esan nahi dut. Negozioak dauzkat Amalfin, handiak batzuk, txikiagoak… Arnasa hartzeko ere, tailerrean baino hobeto. Dirua ere bada…

      Begirada argitu zaio Francescori, barrenak ere bai. Askotan pentsatu izan du, amets egin du, tailerretik irten behar duela… Baina nora? Zertara? Ezin aitarena utzi beste zerbait izan arte. Gizon hau orain…

      — Baina ze negozio, jauna?

      — Saldu eta erosi, seme… Benevento, Salerno, Napoles, Aversa… Bidean batzuetan, edo herrian bertan bestela. Beti behar ditu gauzak jendeak. Planta onekoa zara zu, Pasquale, aita bezala…

      Tentazioa handia da, Francesco… Hori behar zenuen, hori behar duzu. Erantzunaren zain dago gizona, kolpe batzuk eman dizkio gurdiko zaku bati, arteztu egin du.

      — Eta orain behar du? —galdetu diozu.

      — Nola orain?

      — Orain joan behar dut zurekin?

      — Zeuk ikusi… Ni ez naiz Saprira joango. Gure bidetik kanpo dago Sapri…

      Orain joan behar du derrigor, hori ulertu du Francescok. Orain ez badoa, ez du gizon hau berriro ikusiko, ez da Amalfira joaten ausartuko, aitaren tailerrean jarraitu beharko du, hango berotan, hango errautsetan. Aldi berean, baina, badaki ezin dela gizonarekin joan, zakua entregatu behar duela, enkargu inportantea dela, Marmarori eraman behar dizkiola zaku barrukoak, egunak eta egunak egin dituela jan gabe, hori esan diote herrian. Ezin duzu Marmaro orain abandonatu, Francesco, zuen alde egin duen guztiaren ondoren.

      — Ezin dut —esan dio gizonari.

      — Zeuk ikusi, seme… Ondo pentsatu duzu?

      — Ezin dut orain —zakua seinalatu du.

      — Pena da, Pasquale… Esanekoa zara, bistan da. Pena… Goraintziak Biaggio zaharrari, seme.

      Penatuta entzun du Francescok gurdiaren karranka berriro, luze begiratu die Fuscori eta haren zakuei aldentzen, idiaren ibilera gorriari. Guztiarekin ere, ondo egin duela iruditzen zaio, hitza eman du, enkargua bete behar du, ezin duzu Marmaro jatekorik gabe utzi, zuen alde egin dituen gauza guztien ostean, harro ere bazaudela esan dezakezu.

      Aurrera jarraitu duzu, badakizu oraindik ordu batzuk dauzkazula, ilundera arte beharbada. Galdutako aukera erabili du Francescok buruan hurrengo metroetan, izerdia bat-batean hoztu zaiola sentitu du.

      Baso barruko giroa ilundu egin da orduan, baina goiz da, arratsaldeko bostak ere ez oraindik. Hodei beteren bat izan dela imajinatu du, eguzkia guztiz estali duela. Baliteke zuhaitzak ere gehiago izatea, hostoak sarriagoak. Ematen du beste baso batean dagoela.

      Ikusi baino lehen ez ditu entzun oraingoan: bideko bihurgune batetik bi gizon agertu zaizkio, armatuta, Francescorengandik lau-bost metrora. Elkar ikusi dutenean, pausoa moteldu dute hirurek, harik eta gizon batek “Geldi hor” esan dizun arte.

      — Nora zoaz eta zer daramazu hor?

      — Trebisaccera, jauna.

      — Trebisaccera? Oinez?

      — Beste modurik ez eta…

      — Eta zakua?

      — Jatekoak, jauna.

      — Utzi lurrean eta joan zaitez atzera.

      Agindutakoa egin du Francescok. Gizonetako bat zakura hurreratu eta barrukoari begira hasi da. Gaztak eta ogiak alboratuta, azpiko fruitu lehorretara ailegatu da, sagar batzuk ere badaude. Behetik gora begiratu dio gizonak Francescori orduan: itxura bereziki ona daukan gazta bat hartu eta lagunari bota dio.

      — Zertarako hainbeste? Zertara zoaz Trebisaccera?

      — Izeko baten etxera.

      — Eta janaria? Izekorentzat? Saltzeko?

      — Egun batzuk egin behar ditut han. Ez dut karga izan nahi.

      Zutunik jarri da ostera gizona. Francescok zakua hartu, sorbaldara ekarri eta nabarmen sentitu du gaztaren falta.

      Gizonek aurrera egin dute, Francescoren parera heldu arte. Argi utzi nahi dute Francescok eta haren zakuak ez daukatela orain ezelango interesik, ez dietela beldurrik. Abisua eman diote hala ere: kontuz ibiltzeko basoan, Marmaro dabilela inguru hartan, mundu guztiak esaten duela. Adi egoteko esan diote behin baino gehiagotan, gizon arriskutsua dela Marmaro, haren bila ari direla, egunak, atzera eta aurrera, ez diela ihes egingo.

      Guztiari baietz esan die Francescok, interesa ere agertu izan du, begiradarekin baino ez bada ere. Eskerrak emanez agurtu ditu gizonak.

      Izerdia inoiz baino hotzago jarraitu du Francescok aurrera. Ilun dago basoa oraindik, ematen du ez duela egun berrira arte berriro argituko, arratsaldeko lehen orduak diren arren.

      Ahots batzuk entzun ditu handik gutxira berriz, bidetik oso aparte. Ez daki, distantzia horretatik, zertan ari diren: barreka, txilioka, kantuan… Ume ahotsak ematen dute, zorrotzak, disonanteak, ezin du hitz bakar bat ere bereizi.

      Ahotsak dauden aldera joatea erabaki du, ez du arriskurik ikusten umeak badira. Bidetik irten eta segituan, bere harridurarako, erabat argitu du eguna, inoizko argien dago basoa, zuhaitzik ez balego bezala, adaburuek hostorik ez baleukate bezala. Biziberritu egin da Francesco, hitzen bat ulertzen hasi da umeen kalaka hartatik.

      Urmael moduko batera heldu da, bainua hartzen ari da jendea antza denez… Baina ez dira umeak, neskak dira guztiak, Francescoren edadekoak, gazteagoren bat, nagusiagoak bi-hiru. Inpresioa hartu du Francescok, atzera egin du, ezkutatu egin da.

      Biluzik daude batzuk, gerritik gora behintzat, urak ez du besterik ikusten uzten. Barruko arropari eusten diote gehienek ordea, gorputzari zeharo itsatsita orain. Zakua lurrean utzi du Francescok zaratarik egin gabe.

      Nesketako bat ezagutu du, baina arraro egin zaizu hemen ikustea. Oker ez bazaude, Acquafreddakoa da neska hori, ingurukoa behintzat, inguruko herri batekoa, hemendik, baso honetatik, oso urrunekoa. Inoiz hitz egin duzu berarekin, ahalegina egin duzu neska horrekin hitz egiteko, azoketan batez ere, baina berehala sentitu izan duzu odola aurpegian, zer esan ez dakizula geratu izan zara. Barreka hasi da neska halakoetan, eta zuri barre egiten ari zaizula pentsatu izan duzu beti, jende artean, azoka erdian. Apur bat apartatu izan zara orduan, Francesco, Enricorekin hasi zara hizketan, Tulliorekin. Guztira hirutan saiatu izan zara neskarekin hitz egiten, han eta hemen, azoketan batez ere, alferrik. Ilea gorrizta du.

      Besteei ere begiratu die, baina batez ere Acquafreddako neskari. Barruko arropa jantzita daukan arren, besteak baino bereziagoa iruditzen zaio Francescori, biluzik daudenak baino bereziagoa ere bai. Apenas ikusi du neskarik biluzik bizitzan, sekula ere ez hain luzaro. Hala ere, ezin ditu begiak Acquafreddako neskaren figuratik apartatu, etengabe itzultzen zaizkio hara, gero eta aztoratuago dagoela sentitu du.

      Minutu batzuk geroago irten dira uretatik neska guztiak. Acquafreddakoak arropa bustiak erantzi eta sikuak hartu ditu, baina Francescok alboz baino ezin izan du ikusi dagoen lekutik. Amorru hori geratu zaio. Nesken artean dena da barrea eta espantua; kutsatu egin diote aldarte hori.

      Bakoitza bere aldetik hasi dira neskak halako batean, behin jantzita, eta norabide diferenteak hartu dituzte agurtu eta gero. Francesco dagoen aldera datoz pare bat. Urduri jarri da, zakua hartu eta korrika geldoan aldendu da, zaratarik egin gabe. Badaki Acquafreddako neskak ze bide hartu duen gainera eta hara abiatu da. Harekin egin nahi du topo apur bat aurrerago, han itxarongo dio.

      Harri baten gainean eseri da, neskaren zain. Zakutik ogi zapal bat atera du, jaten ari den itxurak egiten hasi da. Segundo gutxira agertu da neska bidean.

      Francesco ikusi duenean, tupustean gelditu da. Ez zuen basoan inor espero, are gutxiago ezagutzen duen mutil bat, hain urrunekoa. Ahoa zabalik dauka, ezin du asmatu zer esan behar duen. Abegia egin dio Francescok ahal izan duen lasaien:

      — Acquafreddatik urrun, ezta?

      — Zer ikusi duzu? —neskak, artega. Besoak bularren aurrean jarri ditu.

      — Bidean? Jenero gutxi: zuhaitzak, astoak… Hautsa…

      Ematen du apur bat lasaitu dela neska, eskuak aldaketara jaitsi eta Francesco jesarrita dagoen enborrera hurbildu da. Mutila jarri da urduri orain, belarriak berotzen sentitu ditu, aurretik prestatu dituen hitz guztiak lausotu egin zaizkio buruan. Begiak astun dauzka, zakua bezala, ezin ditu neskari begiratzeko altxatu. Neskak hitz egin behar izan du:

      — Zeu ere ez zaude etxetik hurbil, Francesco.

      Hotzikara batek laztu du orain Francescoren bularra, imajinatu ere ez zuen egingo neska horrek bere izena jakingo zuenik. Lotsatu egin da: berak ez daki neskarena.

      Kostata baina, burua altxatu eta zuzen begiratu dio haren aurpegiari. Irribarre moduko bat ikusi diozu, baina ez zaizu iruditzen orain zuri barreka ari denik. Kontrakoa ere bai, baso zati horretan, biak bakarrik…

      Enkargu bat egin behar duzula, hori esan diozu, horregatik zaudela han, baso hartan, etxetik hain urrun. Gehiago hurbildu zaizu neska, zure ondoan eseri da.

      — Eta gaur bertan itzuli behar duzu?

      — Bai.

      — Gauez?

      — Beharko…

      Aurrera begira jarri da Acquafreddako neska, penatuta dagoela ematen du. Berehala bizitu da ordea, senide batzuen etxean dagoela esan dizu, hemen, basotik aski hurbil, joateko berarekin. Hori esan dizu, Francesco, Jainkoarren, berarekin joateko esan dizu, senideen etxera, emango dizutela afaltzekoa, egingo dizutela lekua etxean.

      Zorabio gozo batek hartu du Francesco orduan, elkarrekin egoteko eskatu dio neskak, baina min eman dio aldi berean, badakielako ezetz esan beharko diola, enkargua egin behar duela, ezin dela orain desbideratu, zaku demonioa entregatu behar duela. Hala ere, ez dio berehala erantzun, eskaintza ahogozatu nahi du, tarte txiki batez behintzat. Neskaren masailari begiratu dio, ile solteei.

      — Ezin dut.

      — Zer ba?

      — Mandatua… Zakua… Entregatu behar dut…

      — Egingo duzu bihar.

      — Gaur behar du.

      Behera begira geratu da Francesco, belarretara, ilun, triparen bat apurtu zaiola ulertu du. Badaki zerbait galtzen ari dela, gauza handiren bat beharbada, baina ez daki nola konpondu.

      Neska antzera egongo dela imajinatu nahi du; eskaintza egin dizu, asko eskaini dizu, eta zuk… Haren aurpegiari begiratu diozu berriro, beldurrez. Baina ustekabea ere hartu duzu: ez dago haserre, ez dago penarik, barreirudi gaizto samar bat ezpainen ertzetan, zuri begira.

      — Baina zer zara gizon serioa, Francesco!

      Esan du zutunik jartzearekin batera. Inoiz baino bereziago ikusi du Francescok, arinago, zaiak alde batetik bestera mugitzen ari zaizkiola. Agur laburra bota dizu, espero zenuena baino laburragoa, buelta hartu du, zuhaitz artera sartu da.

      Berehala zutundu da Francesco, neskaren azken pausoak ikusi nahi ditu. Zuhaitz artean guztiz desagertu denean, inguruari begiratu dio mutilak, abandonatuta sentitu da, bidean lehenengo aldiz. Gehiago ez pentsatzea erabaki du, zakua hartu eta aurrera dator, mendirantz.

      Oraindik ere ordubete luzeko bidea dauka aurretik, badaki, mendiko etxeraino, bordaraino. Marmaro umetarik ezagutzen du, Saprin bizi zen, harik eta desagertu zen arte, ezkutatu zen arte, mendian, hainbat menditan. Soldaduek ezin dute topatu, asko mugitzen den arren, askotan agertu izan den arren, han, hemen. Amorratuta daude soldaduak Marmarorekin, ezin dute harrapatu, antzik ere ez diote hartzen, sinetsita daude barre egiten diela.

      Heldu zara, halako batean, mendiaren lehenengo aldatsetara. Zuhaitzak bakantzen doaz eta zeru zati zabalagoa ikus daiteke. Eguzkia behera dator, laster galduko da.

      Markatu dioten lekutik hasi da Francesco igotzen. Biderik ere ez dago, seinaleak jarri dizkiote enbor eta asunetan, jakinaren gainean egon ezean ikusiko ez lituzkeenak. Ez daki zenbat denbora egin beharko duen horrela, zail samarra egiten zaio pauso bakoitza.

      Borda ikusi du azkenean, horrek behar du seguru, forma eta teilatua halaxe deskribatu diote herrian. Sasiak ondo ezkutatzen du, ez da haraino biderik heltzen.

      Ehun bat metro falta zaizkio Francescori ate aurrera heltzeko, eta eguzkiaren azken izpiak ikusi ditu bordako teilen ostean ezkutatzen. Pentsatu du eguzkiarenak egin duela gaurkoz, baina guztiz desagertu baino lehen, azken errainua bota du teilatu atzetik, bizi, sendo. Distira ahaltsua izan da, “jainkozkoa” pentsatu duzu, Francesco, aitor ezazu, beldurrik gabe. Berehala amatatu da ordea, orain badakizu iluntasuna erabatekoa izango dela laster. Minutu gutxi batzuk dauzkazu.

      Atea motel jo du. Izan ere, borda barruak txikia behar du derrigor, Marmarok argi adituko ditu kolpeak buila handirik egin gabe ere. Ez du erantzunik jaso, ez da aterik ireki, ia minutu oso bat zain egon den arren. Gogorrago jotzera ausartu da, baina bordan ez da orain ere ezer mugitu. Hirugarren joaldiaren ostean, nor den eta zertara datorren oihukatu du ia ahotsik gabe, ahoa atetik oso hurbil.

      Orduan ere ez denez erantzunik egon, zalantzek aurretik erabili dute Francesco: hutsik egongo da borda beharbada, berandu dabil… Abandonatu behar izan dute? Harrapatu dute Marmaro? Ez du ematen, ez da ezer entzun…

      Egia esan, ez daki zer pentsatu: atzo bertan eman zioten enkargua, borda deskribatu zioten, bidea markatu… Dena dela, pentsatu du Francescok segituan, zakua utzi behar dio, horretarako etorri da, ez du zertan Marmaro ikusi.

      Ateari gogor egin eta, nekez bada ere, apur bat mugitu da barrurantz. Lau-bost bultzadatan gorputz osoa pasatzeko moduko zuloa egin du. Barruan uste baino argitasun handiagoa dago, urratua dauka teilatuak atzeko aldean.

      Lurrean etzanda dago Marmaro, ahuspez. Esku biak zikin dituela iruditu zaizu, bustita, ia beltz. Hurreratu zarenean, odol sikua bereizi duzu, ez guztiz siku. Ez zaizu lotan dagoenik iruditu, inondik inora ere. Sorbaldatik heldu eta ahoz gora jartzeko ahalegina egin duzu, baina uste baino pisu handiagoa dauka. Bigarren saioan lortu duzu alboz behintzat jartzea.

      Goitik beherako zauria dauka gizonak bularrean, saman hasi eta zilborreraino, sakona, zabala, odoldua. Aurpegia bizi dauka oraindik, betiko indarrarekin, baina ozpin usain mina sumatu diozu. Pauso bi eman dituzu atzera.

      Zer egin ezean zaudela, bordaren bazter batean, galduta, orain arte oharkabean pasatu zaizun zerbait ikusi duzu: sabaitik zintzilik, hiru kordel datoz behera, ia-ia Marmaroren burua dagoen lekuraino. Kordelen muturretan, hiru sugandila daude urkatuta, korapiloa estu-estu lepoan, bata beste biak baino apur bat aurrerago, hirurak Marmarori begira.

      Marmaroren ondoan etzan zara, bertan egingo duzu lo. Bihar itzuliko zara Saprira. Uste baino arinago ohitu zara ozpin usainera.

Suetekoak

Aita? Aita diozu? Ikusi ere ez dut egiten. Gauez bai, etzatera etortzen da, ez du beste lekurik izango. Ez dakit nola topatzen nauen ere, datorren bezala, usain horrekin, hats horrekin. Batek daki zer edango duten hemen, non… Ardoa ez dut uste, usaina fuerteagoa da, likoreren bat beharbada, likore merkeren bat. Erdi tatarrez etortzen da, gorputzari joaten uzten dio. Bota egiten da nire ondoan gero eta segituan geratzen da lo. Hitz egin? Niri? Ezin du. Egunak dira ez didala ezer esan, ezin duela esango nuke.

      Beranduago esnatzen naiz ni goizean, eta aita ez da ordurako hemen egoten. Goiz altxatzen da, buruak ez dio lo egiten uzten, arnasak ere ez, kra, kra, kra. Altxatu eta alde egiten du. Nora? Ez dakit, inoiz ez dit esan. Topatzen saiatu naiz. Ezin izan dut.

      Hau ez da handiegia ere, baina ezinezkoa ematen du hemen aita topatzea. Edatera joango da seguruena, ez dut imajinatzen beste ezertan. Hemen barruan esan nahi dut. Lehen bai, lan handia egiten zuen aitak lehen, hemendik kanpo, eguneko ordurik gehienak ematen zituen lanean. Gutxi irabazteko gero, gutxiegi, hori ere esan behar da. Dena protesta orduan etxean, aitarena, amarena.

      Hemen ez dut aita lanean imajinatzen. Hemengo lana marinelek egiten dute, patroiak, aitak ezin du hemengo lana egin. Goizetik? Goizetik hasten den edaten? Hori galdetu nahi didazu? Baietz esango nuke, gauez dakarren hats hori ez da ordu batekoa. Horregatik ez dut imajinatzen beste ezertan, ezin du lan egin, ez du hemengo lana ulertzen, bezeroak gara gu hemen.

      Haserre ari naiz hitz egiten, nola ez naiz haserre egongo, baina buelta ematen diot eta pozik hartzen dut aita gauez datorrenean, nire ondoan etzaten denean. Zuk ondo dakizu zer den neska batentzat gauez bakarrik egotea, nire edadeko neska batentzat batez ere.

      Beldur izaten naiz, iluntzean, aita etorri baino lehen… Iruditzen zaidalako edozein momentutan etorriko direla besteak, eskuetatik eta hanketatik helduko didatela eta txoko batera eraman.

      Esaten dute azpiko arropetatik sartzen direla besteak, barruraino, nesken barruraino. Ez dakit noraino sartzen diren eta ez dut jakin nahi, baina beldur naiz, besteen beldur beti. Esaten dute zati bat barruan geratzen dela, geratzen zaigula, eta gurekin eraman behar dugula gero beti, eta ustelduta egotea bezalakoa dela hori. Horren beldur naiz ni, horregatik egoten naiz aitaren zain… Zer? Hemeretzi abuztuan.

      Eta horregatik ari naiz zurekin orain, iluntzerako hain gutxi falta denean. Horregatik kontatu dizut hori guztia, beldurragatik, horregatik galdetu dizut mutilarena ere… Iruditzen zaidalako zu ez zarela besteen arteko bat, ezin zarela izan, zure begietan ikusi dut: oso zuri dauzkazu. Esaten dute besteek gorri-gorri izaten dituztela begiak, baina ez mozkorren gorria edo kearena, biziagoa, buru barruan sua daukatela ematen du, hori entzun izan dut. Horrela jakiten da nor den besteen artekoa eta nor ez. Zu ezin zara izan, bistan da, begietan ikusi dizut nik hasieratik.

      Egia esateko, ez dakit besteen artean emakumerik dagoen, zu bezalako emakumerik esan nahi dut. Ezetz esango nuke, ez dut imajinatzen emakume bat nesken barruko arropetan sartzen… Emakume batek badaki zer dagoen han.

      Ez duzu ikusi orduan? Mutila esan nahi dut… Nirekin egoten zena hemen, bai, hor jesarrita, orduak eta orduak, edo apur bat harago. Mugitu ere egiten ginen, kanpora, buelta ematen genion barkuari, eguraldi ona zenean. Ez duzu mutila gaur ikusi orduan? Atzora arte egon zen hemen, egunero, ordu asko... Gaur goizean desagertu da, atzo gauean beharbada. Nire edadekoa bai, urteren bat gehiago beharbada, pare bat, hiru.

      Neu ere ibili naiz bila, goiz osoan, esnatu naizenetik. Beldurtu egin naiz momentu batean ordea eta hona itzuli… Pentsatu dut berriro etorriko zela mutila hona beharbada, eta ez ninduela topatuko. Eta hala ibili naiz egun osoan, atzera eta aurrera: bila atera bai, baina askotan itzuli izan naiz hona, badaezpada ere. Ez dut topatu, bistan da, baina barkua ez da horren handia ere, hori da ezin dudana burutik kendu.

      Topatu nahi ez nituenak topatu ditut orduan: besteak, hiru, lau, zokoetan, begi gorriak dituztenak. Besteak zirela uste dut, baietz esango nuke. Baina ez didate ezer egin; ematen du egunez ez daukatela ohiturarik, ez dela hori euren egiteko modua… Gauez diet beldurra nik, hemen, geldirik nagoenean, ulermena beste aldean daukadanean, lotan, edo lo-aurrean.

      Horregatik nahi izaten dut aita etortzea, dagoen moduan dagoela, mozkorrik, hats horrekin, berdin dit. Eta horregatik nahi dut mutil hori ere hemen egotea, ahal denik eta ordurik gehien. Gauez ere geratu da azken bietan… Bai, egia, arrazoia, arrazoia daukazu seguruena… Beharbada badaukat beste motibo bat, mutil horrekin, beharbada… Ordu asko elkarrekin, gauez ere bai, gauza asko esan dizkit. Neuk ere esan dizkiot, hain da erraza mutila… Portura heltzen garenean ere ilusio hori daukat, hain da erraza mutila, ilusio hori… Baina orain…

      Ez, ez nuen lehendik ezagutzen, barkua baino lehen ez nuen ezagutzen. Saprikoa da bera, eta gure herritik hainbat kilometro dago Saprira… Portuan ere ez nuen ikusi, edo ez nintzen konturatu. Barkuko lehenengo egunean ere ez. Hirugarren gautik aurrera geratu da hemen lotan. Aita konturatu ere ez da egiten.

      Neuk esan nion geratzeko, berak ere nahi zuela igarri niolako. Oso mutil sinplea da, erraz jakiten da zer nahi duen, zer pentsatzen ari den, oso begi sinpleak ditu, errazak, ez da besteak bezalakoa. Horregatik esan nion lotan geratzeko, igarri niolako bazuela gogoa eta inor ez zuela zain, barkuan bertan, portuan ere ez.

      Ni lotan nengoela uste zuenean, izterra hurbiltzen zuen nireetara, behatzekin orpoa ukitzen zidan… Ez zuen besterik egiten, koitadua, astundu egiten zen gero, arnasa, haragia ere bai. Umeek baino lo luzeagoa egiten zuen.

      Hain mutil erraza zela ikusi nuenean, ezin izaten nuen isilik egon, dena kontatu behar niola iruditzen zitzaidan, berak niri kontatzen zidan bezala. Aitarena kontatu nion, nola desagertzen den egunez, nola edaten duen, nola ezin duen behar den moduan lo egin, hats horrekin, kra, kra, kra. Herrian nolako lanak egiten zituen ere kontatu nion, denak txikiak, denak balio gutxikoak. Gure herriko kontuak ere esan nizkion, auzokoenak, bizilagunenak, nola geratu zen ustelduta nire edadeko neska gazte bat kanpotar baten erruz. Baina batez ere amarena kontatu nion, hori da inportanteena niretzat. Zeuri ere kontatuko dizut nahi baduzu…

      Ez da erraza amarena kontatzea, esango nuke gauza batzuk oraindik ere ez ditudala ondo ulertzen. Emakume handia zen ama, ni baino askozaz handiagoa, zabala. Etxeko lan guztiak egiten zituen, kanpoko batzuk ere bai, aitak egiten ez zituenak, ezin zuenean aitak. Neuk ere laguntzen nion amari, berak eskatu gabe, arropak, jatekoa, nola ez nion lagunduko, lehertu egingo zen bestela.

      Baina ez zen lehertu ama, berdin jarraitu zuen… Tripekin hasi zen arte. Tripa arraro zeukala esan zidan egun batean, larri zeukala. Sastadak hasi zitzaizkion gero: iltzeak esaten zuen berak, tripan iltzeak zituela. Iltzeak, iltzeak, esaten zuen behin eta berriro. Oker-oker ibili behar izaten zuen sukaldean, esaten zuen ezin zela zuzen jarri, baina lanak egiten jarraitu zuen, garbiketak eta. Beherakoa ere berehala hasi zitzaion, hartzen zuen guztia botatzen zuen. Gosea ere gutxi; ez zuen jan nahi, beldur zion.

      Argaltzen hasi zen orduan, bistan aldakak, izterrek gero eta mami gutxiago, gero eta meharrago, zabal-zabala izan zena beti. Aurpegian igartzen nion nik, masailetan, barrura sartuta… Zer? Berrogeita bat, berrogeita bi egiteko, aitak bezala.

      Eta ohean ordu asko ematen hasi zen, goizean eta bazkalostean. Bihurritu egiten zen, alde batera eta bestera, izaretan sartzen zuen aurpegia, ezkutatu egin nahi zuen. Orduan hasi nintzen pentsatzen ama ere ustelduta zegoela, besteek harrapatu zutela beharbada eta zerbait sartu, tripetaraino.

      Hori esaten dute, zerbait sartzen dizutela besteek harrapatuz gero, zuloetatik, beheko zuloetatik, eta han geratzen dela. Tripetan imajinatzen dut nik, pertsona usteldu arte. Baina zalantza ere egin nuen, ordura arte ez nuelako uste izan besteak halako andreen bila aritzen zirenik, amaren moduko andreak esan nahi dut, ezkonduak, amak, edadekoak… Uste nuen gure etxera edo etxe ingurura etorrita, nire bila hasiko zirela. Nahiago dituzte neska gazteak, bistan da, beti esan izan da, horregatik ibili behar dugu kontu handiagoz.

      Argi dago pentsatzeko denbora asko izan nuela ama zaintzen egon nintzenean. Eta halako batean erabaki nuen ez zirela besteak izan amaren tripa hondatu zutenak, ezinezkoa zela. Ez nuen ama horrela imajinatu nahi, barruko arropak kenduta, besteek erabilita…

      Beste motibo asko dago pertsonaren tripa nahasteko, nola ez da egongo. Pentsatu nuen orduan zerbait bota ziola baten batek jatekora beharbada: belar okerren bat, aramuak, Satan onddoa… Askotan entzuten da sukaldeetara sartzen direla kanpotarrak eta belarrak botatzen dituztela lapikoetara, onddo zatiak, batek daki… Gure sukaldera ez zen inor sartu, seguru dakit nik: ama, aita eta hirurok, beste inor ez.

      Baina badago jakiak galtzeko beste modu bat, janaria lorrintzeko, jakingo duzu zeuk ere: esaten da espiritu moduko batzuk ateratzen direla suetetik bertatik… Ez dakit seguru zer diren, espirituak, arimak beharbada, deabruak, ez dakit… Suetekoak esaten zien amak. Su txikietan sortzen dira eta handik irteten dira batzuetan, sukaldera edo beste geletara joateko. Sukarra ekartzen diete etxeko umeei, egarria gizonei, nekea andrazkoei.

      Suetekoak, hala esaten zien amak. Eta jaki artean ere sartzen dira inoiz, edarietan ere bai, eta galdu egiten dituzte, gaiztotu, eta kalte egiten diote pertsonari, amari egin zioten bezala.

      Sufrimendu handiak amarenak: kontsumitu egin zen, gero eta txikiago, azala horitu ere bai. Zer zen ama lehendik ezagutzea eta orduan ikustea, erdia ere ez, berrogei kilo, ahotsa ere erlastuta. Kantatu niri zerbait, esaten zidan, Ez ukitu niri ilea, esaten zidan. Eta halaxe joan zen, amatatu egin zen, Kantatu niri zerbait… Aita ez zegoen etxean, handik zazpi ordura etorri zen.

      Orduan erabaki genuen, barkuarena, barku hau. Probatu behar zela esan zidan aitak: leku berriak, lan berriak. Zorabiatuta nengoen ni, burua arraro, ama horrela ikusi nuenetik: izaretan, kutxan, elizan, lurretan gorde zutenean. Ez nekien zeri begiratu behar nion.

      Eta ez nuen joan nahi, ez nuen barkura etorri nahi, baina ez nintzen esatera ausartu, argi zeukalako aitak, ez zuelako besterik ikusten. Esan izan banio ere, alferrik: ez zuen ezer aditzen, ez niri. Aurrera begira geratzen zen, begirada galduta, etxeko suari adi. Ematen zuen ondo zekiela handik, su hartatik, atera zirela ama galdu zutenak, suetekoak.

      Horrela atera ginen etxetik, horregatik, eta ostatuetan egin genituen lehen bi gauak. Orduan hartu nien beldur handiagoa besteei, iruditu zitzaidalako gehiago egongo zirela han, ostatuetan eta inguruko kaleetan. Halako begi asko ikusi nituen, halako jarrera asko gizonena, niri begira, zerbaiten zain.

      Konturatu nintzen, gainera, han ezin izango niela etxean bezain ondo aurre egin. Zapo-belarra jartzen nuen etxean, leihoen azpian, atean, erre egiten nuen gero, zazpi egunez. Hogeita zortzi egunetarako balio zuen, libre lau aste. Besteak ez ziren etxera sartzen, ezin zuten, barruak ez zien uzten.

      Esaten da deabrua daukatela besteek barruan, edo deabruak, deabru diferenteak, horregatik begi gorriak… Eta nesken zuloetatik sartzen direnean, han uzten dutela deabru bat, edo deabru zati bat, horregatik geratzen direla neskak ustelduta. Gure bizilagun bati gertatu zitzaion.

      Beldur handia hartu nien orduan besteei etxetik kanpo, esan dut, gero eta handiagoa, iruditzen zitzaidalako inoiz baino errazago zutela hurbiltzeko, ni harrapatzeko, usteltzeko, barkuan ere bai.

      Horregatik nago lasaiago Francescorekin, horregatik esan nion lotan geratzeko. Momentu batetik aurrera pentsatu nuen aita ez zela kapaz izango besteei aurre egiteko, dagoen bezala, etortzen den bezala. Hasieran bai, zerbait egingo zuen aitak… Baina orain?

      Francesco agertu zen orduan, hain sinple, hain erraz, harekin egiten nuen egun osoa, gaua ere bai. Ez ziren horrela besteak hurbilduko, hori pentsatu nahi nuen, eta horrela izan da, mutil txikia den arren, gogorra delako, dena giharra. Aitaren tailerrean egin izan du lan orain arte, metalekin, labeetan, su artean, eta igarri egiten da. Beti hitz egiten du hangoaz, hango beroaz, hango sufrimenduaz. Mutil erraza Francesco.

      Hori guztia kontatu zidan, Sapriko guztia, ezer gorde gabe, eta neu ere ausartu nintzen orduan: besteena kontatu nion atzo. Zer diren besteak, zergatik diedan beldurra, beldur handi hori. Esan nion seguruago nengoela berarekin, horrela ez direla besteak ausartuko, ia seguru nekiela.

      Baina beldur nintzen oraindik momentu batzuetan, hala onartu nion, ez nuelako Francescorekin denbora guzti-guztia ere egiten. Pertsonak baditu betebehar batzuk, normalean bakarrik egiten dituenak, inor gabe inguruan… Ahal dudan gehiena aldentzen naiz ni txiza egitera, ez dakit nora joango zaren zu… Hango izkinako txokora joaten naiz ni ontziarekin, erdi gordeta dagoen horretara. Eta hor hasten da beldurra berriro, iruditzen zaidalako hara etorriko direla besteak nire bila, inoiz baino errazago gainera, nik neuk kentzen ditudalako barruko arropak, bidea libreago dutelako.

      Esaten da ikusi ere ez ditugula egiten batzuetan, etortzen direnean, eta zuzenean sartzen direla gure barrura. Inguruan inor ez bada… Horregatik eskatu nion Francescori nirekin etortzeko, horretara ere bai, mesedez, inon baino handiagoa delako beldurra han.

      Bai, etorri egin zen, bai, mutil sinplea da, esan dizut, esanekoa, erraza. Protestarik gabe etorri zen nire atzetik, ontzia ere eraman zidan.

      Nire izkinara heldu ginenean konturatu nintzen ez zekiela oso ondo zer egin behar zuen, nora begiratu, non jarri. Aurpegira begiratu gabe eman zidan ontzia. Baina lasai begiratzeko niri, hori esan nion, ez zegoela problemarik, nahi beste begiratzeko, horretan ari nintzenean ere. Orduan begiratu zidan aurpegira lehenengoz, gona altxatzen ari nintzela. Eta barruko arropa jaitsi nuenean, behera ere begiratu zuela uste dut.

      Lotsatu egiten naiz orain, zuri kontatzean… Orduan ez, ez nintzen lotsatu; orduan iruditu zitzaidan punpaka neukala dena sabeletik behera. Esango nuke ez zela hain desatsegina ere… Ez nuke azaltzen jakingo, ez zuri. Lotsatuta nago orain.

      Atzera jantzi nituen arropak, urak bota genituen, karel ondoan egon ginen. Francescok ez zuen gauza handirik esan, isilik egon zen arratsaldeko zatirik handienean, iluntzera arte. Aurpegira begiratzen zidan apurretan, zerbaiten bila ari zela ematen zuen. Baina esango nuke ezin zidala zuzen begiratu, hainbat lekutan jartzen zituela begiak niri ez begiratzeko, bere eskuetan askotan. Eta desagertu egin da gaur, goizean, lo nengoela… Ez, ez, eskerrik asko, ondo nago.

      Hor dator aita… Hori da, bai, badakit zaharragoa ematen duela. Goiz dator gaur, goizegi, inoiz ez da ordu honetan etorri. Bai, horrela egiten du beti: hitzik ez, etzan egiten da, begiratu ere ez dit egiten…

      Zeu ere bazoaz orduan, andrea? Hain goiz? Apur bat gehiago ere egon gaitezke… Bai, ulertzen dut, ulertzen dizut. Bihar arte orduan… Bai, hala egingo dut. Eskerrik asko, andrea.

      Aita? Berriro zoaz, aita? Nora? Nora orain? Ez, ez da egia hori: zugatik gaude hemen... Baina zer diozu? Amak? Amak inoiz ez zuen… Ni? Nik… Zergatik esaten duzu hori orain? Zer egin zenuen, aita? Zer egin zenion amari? Zergatik zoaz, aita? Zergatik orain? Nora? Ez utzi bakarrik, aita, ez utzi ni galtzen, ama bezala. Aita? Aita?

Dresdeneko txakurrak

Osabaren etxera bidali dute Richard, maleta txiki batekin, Eislebenera, xaboigileen etxera. Arratsaldeko lehen orduetan heldu da. Esan dio amonak:

      — Zopa apur bat nahi duzu, seme? Zopa egin daiteke.

      — Ez, eskerrik asko.

      — Jan ezazu zopa apur bat. Bide luzea egin duzu. Apur bat.

      — Ez, eskerrik asko.

      — Eta familia? Zer moduz aita? Bidali du zerbait niretzat?

      — Ez…

      — Agurrik ere ez? Gogoratu. Pentsatu.

      Katu bat pasatu da Richarden ondotik, hanka biluzia ukitu dio. Hotza izan da ukitua, ez zuen umeak katu baten azala horrela imajinatuko.

      — Izan ere, zuen aita, gizon handi hori, nire semea da. Badakizu hori?

      — Bai, amona.

      — Zuk bidaliko zenioke zerbait amari, urrun egonez gero?

      — Bai…

      — Hori ba… Ez egin negar, laztana… Zatoz. Zopa apur bat nahi duzu? Zopa egin daiteke.

      — …

      — Sagar erreak?

Bere gela berrira eraman dute Richard. Maleta ireki du, ez daki zer-non jarri. Armairuei begira egon da, hutsik daude gehienak, izarak dituzte batzuek, zapiak.

      Emakume bat sartu da gelara orduan. Maleta barrukoak seinalatu ditu: Hau hemen, hau hor, esan du, ezer ukitu gabe. Richardi begira geratu da gero, ulertu duen jakin nahi du, ziurtatu behar du ez dela berriz negarrez hasiko.

      Altzoan ditu emakumeak eskuak, hankak zabalik. Arropak armairuetan sartzen hasi da Richard, ezer esan gabe. Gelatik irten da emakumea.

      Arropak apaletan ordenatzen ari dela, atean norbait dagoela sentitu du Richardek. Ez da norbait, katua da, berari begira. Begiak ere hotz ditu, azala bezala. Gauez katuarekin kontuz ibili beharko duela pentsatu du, lotan dagoela. Atea giltzaz itxi beharko du, kapaz delako katu hori berari zintzurra egiteko ohean bertan, atzaparrez, letaginez, begiak ateratzeko.

      Koaderno bat bota dio, katua uxatu nahi du. Ez du asmatu, ate-markoan jo du koadernoak, baina alde egin du katuak.

      Leihoa erdi irekita dago eta soinu batzuk hasi dira gelara sartzen, nota batzuk. Biolina afinatzen ari da norbait, eraikinean bertan, bizilagunen baten etxean. Gerria okertu du Richardek orduan, tripako min gogor batek jo izan balu bezala. Zurbil jarri zaio aurpegia, deseroso begiak. Eskuetan dituen prakak lurrera bota eta ohe ondoan uzkurtu da, leihotik ahal denik urrunen. Aurpegia lastairaren kontra zanpatu du. Begiak siku ditu, baina dardarka dago, biolinari adi.

      Afinatzen amaitu du biolin-joleak eta doinu bat jotzen hasi da segundo gutxiren buruan. Melodia ez da guztiz desatsegina ere, baina beldurtuta jarraitzen du Richardek. Minutu luzeak egin ditu horrela, makurtuta, giharrak gogor, harik eta zutitzeko indarra bildu duen arte. Leihoa itxi du, baldar, behar baino kolpe handiagoz, hirugarren saioan. Arnasestuka utzi du operazioak. Oraindik entzun daiteke musika, leunduta baina, motel, jasangarri.

Bakarrik gosaldu du Richardek biharamunean, ematen du lanean dagoela beti osaba: ez da bazkaltzera etorri, gainerakoek baino beranduago afaldu du. Iluntzean besaulki batean ikusi izan du umeak momentu batean, liburu bati begira, askoz gehiago ez.

      Gosaldu ostean, korridorean aurrera abiatu da Richard tentuz, ez du zaratarik egin nahi. Korridore luzea da, ez du amaiera ikusten. Imajinatu du baso batera eramango duela, edo kobazulo batera.

      Badaki etxearen beste aldean dagoela amonaren gela eta hara nahi du. Ama urrun dauka, ez du egunetan ikusiko, asteetan, batek daki, eta iruditzen zaio amona izango dela etxe honetan amak bezala hitz egingo dion bakarra, antzeko gauzak esango dizkiola, beldurraren kontra.

      Gosaria eman dion emakumea ez daki oso ondo nor den. Hau hemen, hau hor, esan dio, Jan apur bat gehiago, esan dio. Ez du aurpegia gehiegi mugitzen, platerak ipintzen ditu, platerak kentzen ditu. Richardi iruditzen zaio emakume horrek ez diola beldurra kenduko, ez diola amak bezala hitz egingo. Horregatik hasi da amonaren bila.

      Barruko geletako batean egiten du lo amonak, azkenengoan, azken-aurrekoan beharbada, patiora ematen duenetako batean. Ez du ulertzen zergatik aukeratu duen amonak gela hori: iluna da, kanpokoak baino askozaz ilunagoa. Eta gela asko daude libre etxean, edozein aukera zezakeen.

      Aurrera jarraitu du Richardek, gela guztietan begiratu du, astiro, mugimendu guztiak neurtuz, eta azkenekoan topatu du amona, beretik aski urrun.

      Atean adi geratu da umea: jesarrita dago amona, leihotik begira, patiora, eta haren bizkarrezur okertua, sorbaldak eta ilea ikusten ditu atzetik. Amonak ezin du bera ikusi, leihoari guztiz emana dago, patioari begira. Ez du ematen lo dagoenik, tente dauka burua. Richardek erreparoa sentitu du, gelara sartu nahi du baina ez daki nola, ez daki zer esan behar duen.

      — Gaztaina erreak daude mahai gainean. Orain ekarri dituzte.

      Esan du amonak, atzera begiratu gabe, leihoarekin arituko balitz bezala.

      — Ekarri gaztainak eta eseri nire ondoan.

      Esan du amonak.

      — Gustatzen zaizkizu gaztaina erreak? Nahiago duzu zopa? Zopa egin daiteke.

Amarekin doa gaur Richard Dresdeneko kaleetan. Oraindik ez da Eislebenera joan, oraindik ez du amona ezagutzen. Bakarrik doa amarekin, ez daki zergatik ez den Ottilie etorri, normalean elkarrekin eramaten ditu amak leku guztietara.

      Botika erosi behar dute aitarentzat, botika berezia, eta ez dute betiko lekuan hartuko, etxetik nahiko aparte joan behar dute gaur.

      Txakur bat topatu dute bidean, deslai, begira geratu zaiena. Euren atzetik hasi da, etxekoa balitz bezala. Eskertu egin dio animaliari Richardek, badauka zeri begiratu, gutxiago nekatuko da bidean.

      Une batean, baina, hurbilago jarri zaie txakurra eta zaunka hasi. Ematen du haginka egin nahi diela ama-semeei: hortzak erakutsi dizkie, saltoak egin ditu eskuin-ezker. Richardek ez daki zer egin, hotza sentitu du arnasbidean.

      Txakurrari harrika hasi zaizkio orduan kaleko ume batzuk. Apur bat atzera egin du animaliak, zaunka oraindik. Umeetako batek harri handi samarra bota eta atzeko hankan aparatu dio. Kexua jaulki du txakurrak, herrenka alde egin du.

      Botikatik urrun daude oraindik eta apur bat lasaitu dira ibili ahala. Amak zerbait esan dio semeari Ottilieri buruz, piano eskolei buruz, baina Richardek ez du gogoratzen zer.

      Egin duten ibilaldi luzearen ostean, hain nekatuta ere ez dagoela sentitu du umeak, pentsatuko zukeena baino askozaz gutxiago. Kontrakoa ere bai: adiago dago, ikusten duen guztiari adi. Hiriko parte hori berria da berarentzat.

      Ostallee amaierara heldu dira horrela, Anton printzearen jauregi parera. Orduan izan da: soinu bizi batzuk heldu zaizkie jauregitik, biolinak afinatzen ari dira. Jauregiari begiratu dio Richardek, hormei. Harrizko figurak daude han eta musika-tresnak dauzkate eskuetan. Richardek sinetsi du harrizko figurak eurak ari direla biolinak afinatzen, harrizko aurpegi horiekin, begiak itsu. Espektroek afinatzen dituzte biolinak beraz, hildakoek, hilda baino gehiago daudenek…

      Amaren gerriaren kontra estutu da Richard momentu horretan. Aurpegia amaren sabelean zanpatu du gero, Eislebenen bezala.

Amonaren gelan dago Richard, askotan joaten da orain. Leihotik begira daude biak, besaulki banatan, patioari begira, patioko txoriei. Hiru txori daude, hiru dira beti. Richardek pentsatu nahi du txori berberak direla egunero, amona ezagutzen dutelako etortzen direla, ogi papurrak ipintzen dizkielako. Txorientzako haziak ekartzeko ere eskatu izan dio osabari inoiz. Hiruretako batek berehala alde egiten du batzuetan, arin asetzen da.

      — Zuen aita ere horrela egoten zen.

      — Nola, amona?

      — Txoriei begira.

      — Ni ere bai. Batzuetan.

      — Oraindik ere ibiltzen da horrela, zuen aita?

      — Ez dakit orain.

      Txorietako bat leihotik inoizko hurbilen jarri da, amonak ukitzeko moduan ia. Burua alde guztietara mugitu du, txio labur bat egin, bi, salto batez aldendu da gero, hegoak zabaldu gabe, patioko zorura. Richardek erabat ulertu ez duen zerbait esan du amonak orduan:

      — Nire semeak ikusten ditut hor.

      Amonak bi seme ditu, pentsatu du Richardek, aita eta osaba, eta txoriak hiru dira beti. Kontu matematiko horrek nahastu du umea batez ere. Bestela normala iruditzen zaio amonak txoriak eta semeak parekatzea, animaliak pertsonak dira Richardentzat ere. Errepikatu du amonak:

      — Nire semeak, txori hauek…

      Txorien kantua ez den soinu bat sartu da orduan amonaren gelara, motel, Richarden gelakoa baino askozaz motelagoa, etxearen beste aldean egongo balitz bezala. Musika-tresna desberdinak nahasten dituela ematen du, pianoa, txeloa, ahots bat ere egon daiteke, baxu, oso baxu.

      Airea seinalatu du amonak atzamarrez, musikaren presentzia erakutsi nahi dio Richardi. Biolina sartu da une batean beste soinuen artean, indartsu, argi. Amonari begiratu behar izan dio Richardek, haren begi erdi itxiei, likidoz betetakoei. Lasai dago oraingoz umea, ez da beldurtu, amonaren ondoan. Ez du aurpegia ezeren kontra zanpatu behar izan.

Richardek badaki xaboigileak patiora ateratzen direla batzuetan, zorua garbitzera, zakuak hartzera, uztera, belar txarrak kentzera, baina ez daki nola egiten duten. Patiorako atea eskaileretan dago, portaleko izkina batean, itxita beti, giltza emanda. Richard behin baino gehiagotan ahalegindu da atea zabaltzen, baina alferrik. Zelatan egon da gaur beraz, eta bigarreneko xaboigilea ikusi du atarian: portalean dagoen armairu altu bateko goiko partetik giltza hartu eta patiora atera da.

      Arratsaldera arte itxaron du Richardek, amona leihotik erretiratu arte. Kontu handiz hartu du giltza armairu gainetik, atea astiro zabaldu eta patiora atera da. Ez dago txoririk, edo bera agertu denean alde egin dute. Patioa ez da beste munduko ezer, amonaren gelatik ikusita baino askozaz tristeagoa.

      Hotzikara sentitu du hanketan orduan: katua ari da bere ondotik pasatzen. Patioaren beste aldera joan da animalia eta pilatutako zaku batzuen gainera igo da salto batez; bistan da ez duela lehenengo aldia. Richardek begiak zorroztu, atzerantz pauso arin batzuk eman, patiotik irten eta giltzaz itxi du atea.

Osaba eta amonarekin irten da gaur Richard etxetik, aurrenekoz, elizara, mezatara. Elizaren ondoko parkera heldu eta miraz geratu da Richard, zenbat txori dagoen han, harlauzetan, zuhaitzetan, iturrian…

      Amonari begiratu dio orduan, jakin nahi du berak ere ikusi dituen, miraz dagoen. Patioko txorien antzekoak dira hangoak, arreak goitik behera, kolore apur bat buruan. Ezagutu behar ditu amonak, txoriei begira ematen du eguna, patioan egoten direnen berdin-berdinak dira haiek, amonaren semeak dira.

      Elizako ateari begira dago amona ordea, ematen du ez diola beste ezeri erreparatzen, txoriak ez direla han inportanteak berarentzat. Dezepzio txikia hartu du Richardek.

      Gizon bat ikusi du orduan, zuhaitz baten ondoan makurtuta. Berehala ulertu du zer egiten ari den: txorientzako haziak zabaltzen ari da lurrean, zaku batetik. Gurutze txikiak osatzen ditu haziez, eta hiru-lau egin ditu dagoeneko. Beste handiago bat egiten ari da orain.

      Txoriak hurreratu, jaten hasi eta bizia ematen diete gurutzeei, buruak gora eta behera. Jauzi ere egiten dute gurutze batetik bestera. Berrogei txori izango dira, berrogeita hamar, gehiago. Richardek ez du horrelakorik egundo ikusi, miretsi egin du gizona une batez.

      Hazien zakua eskuan, alde batera eta bestera mugitzen jarraitu du gizonak eta iturri aldera joan da momentu batean, baina Richardek ezin izan du gehiago ikusi; elizara sartu behar izan du.

      Kanpoan baino hotz handiagoa dago barruan. Bankuan esertzean nabaritu du hotza Richardek, metalezkoa iruditu zaio egurra. Meza hasteko zain daude, egin dituzte minutu batzuk aldare hutsari begira.

      — Berandu.

      Esan du osabak. Handik gutxira sartu da apaiza. Txorien gizon bera da, haziez gurutzeak egin dituena. Beste arropa batzuk dakartza, hazien zakua nonbait utzi du.

Richard Possendorfera bidali dute, erretore baten etxera, lehen ikasketak egitera. Oraindik ez da Eislebenera joan, oraindik ez du amona ezagutzen.

      Aitak gaixorik jarraitzen du, lehengo botikek ez diote lehengo onik egiten. Lasaitasuna behar da etxean, eta Ottilie ere beste norabait eramango dutela ulertu du Richardek. Ez daki zer gertatuko den Klara eta Luiserekin.

      Ikasleak hartzeko prestatuta dago erretorearen etxea. Gelara berehala egokitu da Richard, ohea ere etxean daukanaren antzekoa da. Goizetan eskolako kontuak egiten ditu erretorearekin, letrak, zenbakiak, Historia. Arratsaldean Robinson Crusoe kontatzen dio gizonak, koadroen kopiak erakusten dizkio, grabatuak batez ere, Mozarten biografia irakurtzen dio.

      Gaur arratsaldean paseoa egin behar dutela erabaki du erretoreak. Eguraldia ona da, sargori ere bai, aprobetxatu behar dute etxetik kanpora. Belar artean egin dute gehiena, eta kilkerren eta antzekoen iskanbila gehiegizkoa iruditu zaio Richardi. Txoriak ere entzuten dira, baina ez dituzte ikusi.

      Izerditan dago Richard, erretorea ere arnasbehartuta doa, aurpegia gorri. Petril batean eseri dira, baina berehala aldatu da haizea: hodeiak sartu dira, ilunak asko, astun, euri tanta lodiak lehertzen hasi dira euren oinetan. Etxea urrun samar dago eta trumoi ezin hurbilagoekin batera zabaldu dute handik minutu batzuetara atea, goitik behera bustita.

      Arropa sikuak jantzi eta ikasketa-gelan elkartu dira ostera ere. Goiz da oraindik, etxea erabat ilun dagoen arren. Euriaren zalaparta kristaletan, teilatuan. Kandela batzuk piztu behar izan dituzte.

      Erretoreak hiru grabatu atera ditu tiradera batetik. Bart ekarri ditu elizatik, Richardi erakutsi nahi dizkio. Umeak lehenengo grabatua hartu, xehetasun guztiei adi begiratu eta ezin izan die beste biei kasurik egin. Buruan bueltaka dauzka hango irudiak, arnasa lekutik aldatu zaio, ezin du beste ezertan pentsatu.

      Beste biei ere begiratu die, errespetuz, uste duelako erretoreak borondate onez erakutsi nahi dizkiola, ezin ditu gutxietsi, baina lehenengo grabatua dauka burutik kendu ezinda. Baimena eskatu dio lehenengora bueltatzeko, berriz ikusteko, beldurra ematen dion arren, ikusi nahi ez duen arren. Atzera hartu du eskuetan.

      Hildako batzuk agertzen ditu irudiak, lurrean etzanda. Mozorrotuta daudela ematen du, arlekinak daude, bufoiak, katamaloak aurpegietan, baina hilda daude guztiak, mozorro barregarriak gorabehera, jarrera arraroenetan.

      Ez da hori grabatuak daukan gauzarik bereziena ordea: beste hildako bat dago gainerakoen erdian, zutunik, bizirik balego bezala, kapa luze batez, erdizka baino estaltzen ez duena. Ez da besteak bezalako hildakoa, ez baitauka azalik, begirik edo ilerik. Hezurra baino ez da: burezurra, saihetsak, falangeak, tibiak… Dantzan dagoela esango luke Richardek. Biolina jotzen ari da.

Bi txori baino ez dira gaur etorri amonaren leihora. Arraroa iruditu zaio Richardi, asteak dira hiru etortzen direla, egunero.

      Haziak ari da amona banatzen gaur, eta arin etortzen dira txoriak hartzera, berehala alde egiteko gero goiko leihoetara. Hori ere ez da normala, luzaroago egoten dira beste egun batzuetan, leihoan bertan edo patioko zoruan.

      Richardek aprobetxatu behar duela pentsatu du, txoriena argitu behar duela iruditu zaio. Esan du:

      — Bi txori gaur, amona, zure semeak bezala…

      — Hiru dauzkat nik.

      Galduta dago Richard. Hala ere, ulertu du aurreko egunekoa ez zela amonaren akatsa izan, ez zela pentsatu gabe esandako zerbait. Oso seguru ari da amona, begiak kristaletan. Hansek lau urte dituela esan du, beti izango dituela Hansek lau urte. Richardek ez du zeharo ulertu, baina argi dauka ez duela gehiago esan behar. Patiotik ikusten den zeru apurrari begiratu dio.

      Aitari buruz galdetu dio amonak orduan, askotan egiten du: zer gustatzen zaion orain, zertan ari den lanean… Urte eta erdi da azkenekoz ikusi zuenetik, hori ere esan du. Musika, esan du Richardek, hori da aitak gehien disfrutatu izan duena beti… Piano eskolak hartzen ari da Ottilie, Klarak eta Luisek aspaldi jotzen dute ondo, Klarak biolina ere bai.

      — Eta zuk? —galdetu dio amonak.

      Richardek ez du piano eskolarik hartzen, amak ez du nahi, baina badaki zerbait jotzen, “Üb’ immer Treu’ und Redlichkeit” adibidez, beste batzuk ere bai. Ia egunero daukate musika etxean, baina gutxiago orain…

      Brastakoan isildu da Richard. Konturatu egin da amona, atezuan jarri da.

      — Zergatik gutxiago orain?

      — …

      — Zergatik gutxiago orain?

      Arrebak kanpoan daudelako, esan du Richardek, lanean, antzokian, antzokietan. Richard bera ere hemen dago, osabaren etxean. Amak aspaldi ez du pianoa jo.

      — Eta aitak? —galdetu du amonak—. Aitak ez du jotzen?

      — Aitak bai. Beti.

      Isildu egin da amona. Besaulkitik altxatu eta komuneko ateraino laguntzeko eskatu dio Richardi.

Patiora irten da Richard gaur berriz. Amonak ezin izango du leihotik ikusi, lo dago, ez du gau ona izan.

      Patiora irteten denean, amonaren gelatik ikusi ezin diren izkinak miatzea gustatzen zaio Richardi. Ezkerretara joaten da batez ere, zakuak pilatzen dituzten lekura, teilatu hegalaren azpira. Amonaren leihotik ez da zakurik ikusten, batik ere ez, ematen du patioan ez dutela zakurik biltzen.

      Zaku baten oinetan, aurrekoetan ikusi ez duen zerbait dagoela iruditu zaio Richardi. Hara hurreratu, makurtu eta arnasa eten zaio segundo batez. Txori baten burua da: ez dauka gorputzik, hegorik, hankarik… Buruaren atzeko partetik bizkarrezur moduko bat ateratzen zaio, hezur txiki batzuk han-hemen, besterik ez, ez da inguruan lumarik ageri. Begiak zabal-zabalik ditu, baina ez balitu bezala.

      — Jainkoa zurekin.

      Inpresio handia egin dio ahotsak Richardi, atzera begiratu du. Bigarreneko xaboigilea sartu da patiora, gizon atsegina, beti portatu izan da ondo Richardekin. Hurbildu egin zaio gizona, umea zeri begira dagoen ikusi nahi du. Txoriaren burua ikusi duenean, begirada argitu zaio, ulertu egin du: Katua, esan du. Arnas etena sentitu du Richardek bigarrenez.

      Xaboigileari zaku bat eramaten lagundu dio, bigarren pisura. Geroago etorriko da txoriaren buruaren bila. Kutxa txiki batean sartuko du, Dresdenetik ekarri duen batean. Ez dio amonari erakutsiko.

Richardek ez du txoriaren gorputza gehiegi estutu nahi. Ezkerreko eskuan darama eta iruditzen zaio ito egin dezakeela behar baino indar handiagoa egiten badu.

      Asko mugitzen ari da txoria, burua batez ere, hegoak ere zabaltzeko ahalegina egiten du noizik behin. Richardek zirkin txikiak sentitzen ditu atzamarretan bularra ukitzen dionean eta ez daki taupadak diren ala txoriaren arnasestua. Beharbada halatsu hartzen du arnasa, abiadura horretan, lasai dagoenean ere, iturrian, adarretan… Ez zaio iruditzen baina, bere esku barruan urduri dagoela sumatzen du, mokoa ere itxuragabe zabaltzen ari da.

      Eliza ondoko parkean harrapatu du. Etxetik bakarrik atera den lehenengo aldia da eta pentsatzen ari da amonak ez lukeela begi onez ikusiko, osabak ere ez. Ez da urrunegi joan hala ere, etxera bidean doa orain gainera, itzultzen ari da, txoria eskuan.

      Etxeko patiora eraman nahi du, han utziko du. Amonaren hirugarren txoria izatea nahiko luke.

Erretorearen etxe atzeko ortuan dago Richard, Possendorfen. Oraindik ez da Eislebenera joan, oraindik ez du amona ezagutzen. Sagarrondotik jausitako sagarrei begira ari da, txiki bat nahi du bere goserako, perfektua, mailaturik gabekoa.

      Erretorea atera da orduan atzeko atetik, korrika txikian Richardengana. Umearen amak idatzi du, oso gaixorik dutela aita, inoizko gaixoen. Richard etxera itzultzeko eskatu du.

      Ez daukate bidaiatzeko beste modurik, esan du erretoreak, oinez joan beharko dute, Dresdeneraino, etxeraino. Hiru ordu dira, gehiago ere bai. Zortzi urteko ume batek imajinatu ere ezin du egin halako distantzia.

      Poltsa txiki bat prestatu dute Richardentzat, gainerakoa erretoreak bidaliko dio datozen egunetan, Possendorfera itzultzen ez bada.

      Hankak lehertuta heldu da Richard Dresdenera, hustuta, baina on egin dio etxe barruko freskurak, ama berriro ikusteak. Ottilie ez da inondik ageri. Erabat sendotu da gero eskuak eta aurpegia garbitu ostean, ematen du ez duela hiru orduko biderik egin.

      Aitaren gelara eraman dute berehala. Ohean dago, tapaki asko dauzka hotz larregirik ez dagoen arren, gela barruan batez ere. Begira dauka aita, begiak ez oso zabalik.

      — Ondo, Richard?

      Baietz erantzun dio, baina ez da ezer galdetzera ausartu. Min ziztada ikusi du orduan aitaren aurpegian, bizia. Burua jiratu du gizonak, ematen du ez duela umeak bere mina ikusterik nahi. Amari begiratu dio Richardek, hitzik gabe galdezka. Eskua luzatu dio amak, gelatik atera du, ondokora eraman.

      Aitarenak baino askozaz argitasun handiagoa dauka piano gelak. Aitari gustatuko zaiola pentsatu du Richardek, mina arinduko diola beharbada, eta piano aurrean eseri da. Aitaren atea zabalik dago, garbi entzungo du: “Üb’ immer Treu’ und Redlichkeit” jo du ahal izan duen zehaztasun handienaz. Ez du atzamar bakar bat ere nahastu.

Aitaren gorpua egongela handian jarri dute. Familiako jendea etorri da, hurrekoak. Zaharrenak aulkietan eserita daude, batzuk inguruko geletatik sakabanatu dira.

      Pianoa ere ekarri dute egongela handira, Luisek joko du, eta Klarak biolina, ministro lagun baten hitzen ondoren.

      Besokoa jarri diote Richardi hiletarako, beilarako, beltza, handi samarra. Datozen egunetan ere eraman beharko du, baina amonaren etxera doanean kendu behar duela esan dio amak. Amonak ezin du ikusi, amonak ezin du jakin, esan dio amak. Amonaren etxera sartu baino apur bat lehenago kendu beharko du. Ottilieri ere antzeko besokoa jarri diote, estuagoa. Richardek ez du oraindik amona ezagutzen, ez daki nola hitz egin beharko dion.

      Ministroak uste baino luzeago hitz egin du, aitaz, familiaz. Atzean ditu Klara eta Luise, pianoan eserita. Ematen du gizonari adi daudela, baina aldi berean musika barruan egongo balira bezala daude pianoari begira, aitarentzat joko duten musikari begira. Richardek badaki luze pentsatu dutela zer joko duten.

      Amaitu du ministroak halako batean. Luisek piano gainean jarri ditu eskuak, Klarak sorbaldara altxatu du biolina. Segituan hasi da Klara arkua mugitzen, nota doi batzuk eman ditu. Lehenengo mugimenduen ostean gelditu da ordea. Bere ahizpari begiratu dio, pianoari: Luise ez da jotzen hasi, eskuak izterretan dauzka orain, dardarka, negarrez dagoela ematen du. Klarak ez du ulertzen, batera hasi behar zuten pianoak eta biolinak. Negar betean hasi da Luise orduan, nabarmena da orain, dardara ere agerikoagoa. Piano aurretik altxatu eta egongelatik irten da.

      Zalantza txiki bat egin du Klarak, baina berehala osatu eta erabaki du: bakarrik joko du, biolina, besterik ez. Alboz jarri eta indarrez hasi da jotzen.

      Richardek arrebari begiratu dio, aitaren gorpuari gero, Klararen eskuari berriz. Besoko beltza ukitu du orduan, amarengana gehiago hurreratu da, baina iruditu zaio ez dela aurpegia amaren sabelean zanpatzeko momentua.

Osabaren etxera heldu da Richard, Eislebenera, oraindik ez du amona ezagutzen. Sukaldera eraman dute aurrena. Emakume bat baino ez dago bertan, Richardek ez daki nor den. Ez da amona, ezin da izan, gazteegia da… Osaba eta amona egongela txikian daudela esan dio, bere zain, baina eskuak eta aurpegia garbitu behar dituela lehenago, arrasto grisak dauzkala begien azpian, ezin dela egongelara horrela sartu.

      Sukaldeko harraskan garbitu ditu eskuak, aurpegia busti, igurtzi. Ez du jaka kendu ere egin, ez du behar bezala kontrolatzen zer egiten ari den. Emakumeak ilea arteztu dio atzamarrez eta sukaldeko atea zabaldu du gero.

      Sukaldetik irten eta segituan ohartu da Richard ez duela besoko beltza kendu. Etxera sartu baino lehenago kentzeko agindu dio amak, amonak ezin du ikusi. Oihalari tira egin dio beherantz, presaz, urgentziaz, egongelara sartu aurretik kendu behar du. Ukondoan trabatu da besokoa baina, nekez ari da behera egiten. Larritu egin da Richard, eskerrak korridoreak luzea ematen duen.

      Ate baten aurrean gelditu da emakumea orduan. Atzerago dator Richard, besokoarekin borrokan. Besaurrean dauka orain. Atea zabaltzen hasi da emakumea, indarrez tiratu du Richardek, larri. Josturak apurtu dizkio besokoari, baina besotik askatu da azkenean. Egongelako atetik pasatu eta batera sartu du oihal beltza jakako poltsiko handian.

      Osabak egin dio harrera, baina ez du ematen umeekin tratatzeko ohitura handirik daukanik. Amonak jarraitu du:

      — Zopa apur bat nahi duzu, seme? Zopa egin daiteke…

      Ezetz esan dio Richardek eta besoko beltza daukan poltsikoan sartu du eskua. Ez daki amonak ikusi duen, baietz esango luke. Estutu egin da, amonaren begiei begira dago denbora guztian.

      — Zopa apur bat hartuko duzu, ezta, seme? Zopa egin daiteke…

      Ezetz esan dio Richardek, baina ez daki zergatik, gustura hartuko lukeelako zopa apur bat orain. Iruditzen zaio esan duen lehen gezurra dela. Ez daki gezurra den ere.

Richard Wagner

(Leipzig, 1813 - Venezia, 1883)

Konpositoreak sei hilabete zituela hil zitzaion aita, 1813ko azaroan. Harrezkero Ludwig Geyer (Eisleben, 1779 - Dresden, 1821) izan zuen aitaorde. Arte eszenikoetan aditua izanik, eragin handia izan zuen Geyerrek Wagnerren geroagoko ibilbidean, baina Richardek zortzi urte zituela hil zitzaion bigarren aita ere. Umea Eislebenera bidali zuten orduan, xaboigileen etxera, osaba eta amonarekin bizitzera.

      Richard Wagnerrek ez zuen umetan musika eskolarik hartu, familiak ez zuen nahi izan, amak batez ere. Antzokietan ari ziren neba-arreba gehienak, aldikada luzeak egiten zituzten etxetik kanpora, eta ume txikiena ere ez zuen amak arterako utzi nahi. Musika konposatzen ikasi nahi zuen Richardek hala ere, eta Logier izeneko metodoa erosi zuen, etxean ezer esan gabe, epeka ordaindu behar izan zuena. Wagnerrek berak onartu zuen handik urte batzuetara ezin izan zuela metodoa ordaintzen amaitu eta, okerragoa zena, ez zuela konposatzen ikasi.

      Ludwig van Beethoven ezagutu zuen gaztetan Richard Wagnerrek, maisua hil baino apur bat lehenago. Handik aurrera, Beethoven bera eta Shakespeare agertzen zitzaizkion ametsetan… Hizketan aritzen ziren hirurak gau osoan eta negarrez esnatzen zen Richard.

      Behin ezkonduta, gazte oraindik, Rigan kontratatu zuten musikari lanetarako. Parisera nahi zuen Wagnerrek ordea, hango aretoetan estreinatu nahi zuen, baina zorrek gainezka egin zioten Rigan eta, guztiak ordainduz gero, akabo Parisera aldatzeko asmoa. Baltikoak ito egingo zuela sentitu zuen beraz momentu batean, ezin izango zuela handik sekula irten.

      Erabakia hartu zuen orduan: Rigatik ihes egin zuten emazteak eta biek, ordaindu beharrekoa ordaindu gabe. Oinez pasatu zuten muga, gauez. Mugalari batzuen etxean egin zuten lo, “jende zikinaren artean”. Diligentzian eraman zituzten biharamunean Pillauko portura, eta Tetis belaontzian itsasoratu ziren. Ekaitzek behin eta berriro erabili zuten barkua hankaz gora, Norvegian ere hartu behar izan zuten babes, Sandgivenen, Wulff kapitainak aginduta. Ez zuten apenas sosegurik izan bide osoan, eta zortzi egunekoa izan behar zuen bidaiak hogeita lau iraun zuen. Esperientzia hori baliatu zuen gero Holandar alderraia opera idazteko. Esaten da ekaitza bera musikatzeko gai izan zela bertan.

      Izen ona eta erosotasuna eman zizkioten beste obra batzuk idatzi zituen gero: Nibelungen eraztuna, Tristan eta Isolde, Parsifal… Europako hiri askotan bizi izan zen, baina Italia aukeratu zuen maiz egonaldi luzeak egiteko. Ravello esate baterako, Amalfiko kostaldean, Campanian.

      Venezian hil zen urte batzuk geroago, Italian bertan. Aitaginarrebak, Franz Lisztek, piano-agur bat idatzi zion. Urteak ziren ordurako Francesco Pasqualek Amalfiko Sapritik alde egin zuenetik.

Francesco Pasquale

(Sapri, 1825 - Bermeo, 1910)

Sapriko galdaragileen seme eta biloba, gazterik hasi zen Francesco aitaren tailerrean metala bihurritzen, umetan ia. Berehala erakutsi zituen dohain handiak lanean, baina ez zegoen gustura, pisu egiten zitzaion ofizioa, beroagatik, izerdiagatik, itolarriagatik… Ia hasieratik erabaki zuen tailerra ez zela berarentzat, ahal bezain laster alde egingo zuela.

      Bere lehenengo hogei urteak Saprin eta inguruko herrietan eman zituen, Policastroko golkoan, Campanian. Sorrento eta Amalfira ere hurbildu izan zen noiz edo noiz eta Napolesera behin. Campaniako hiriburu horretan harrapatu zuen hain zuzen apezpikuaren kabrioletak, lurrera ahuspez bota eta ezpainak eta ezkerreko begia handituta izan zituen lau egunez. Handik aurrera apezpikua bera eta erregea, Ferdinando II.a Bi Sizilietakoa, agertzen zitzaizkion ametsetan, hizketa isilean euren artean. Francescok ere eurekin hitz egiteko ahalegina egiten zuen, baina ez zioten jaramonik egiten, harrizko arku batzuetatik desagertzen zitzaizkion.

      Orduko giro politiko nahasian parte hartu zuen Francesco gazteak, baina ez dago argi bi fakzioen arteko zeinen alde egin zuen, klandestinitatean aritu baitzen. Bere ofizioagatik eta logikari begira, calderari izeneko logian sartuta behar zuen, talde erabat kontserbadorean, erregearen aldekoan. Hala ere, geroagoko hainbat gertakari kontuan hartuta, litekeena da Francescok ikazkinen logiaren alde egin izana, carbonari izenekoaren alde. Galdaragileen arerioak ziren ikazkinak, erregearen kontrakoak beraz. Itxura guztien arabera, bigarren talde horretan aritu zen Francesco.

      Seguruenik horregatik egin behar izan zuen Sapritik ihes, 1848a baino lehen, itsasontziz, Mediterraneo itsasoa zeharkatu eta mendebaldera.

      Francesco Pasquale Richard Wagner konpositorearen garaikidea izan zen ia hirurogei urtez.

Zertara zoaz? Hartu duzu arropa?

Goizeko lauretan esnatu da Antoni gaur. Hala behar zuen eta hala egin du. Oheko izara bakarra erretiratuz, ahalik eta erarik isilenean altxatzeko ahalegina egin du, mugimendu zakarrik gabe, kolperik gabe. Ondoan daukan emaztea ez da ohartu behar, ezin du jakin, lotan jarraitu behar du. Momentu batean mugimendu txikia egin du emakumeak buruaz eta ezker eskuko atzamarrez, baina ez du esnatzeko keinurik egin. Antonik ondo daki nola egiten duen lo Rosak, zortzi, bederatzi orduz, egundo ez dela gauez esnatu. Gaur ere ez da esnatuko. Hala behar du.

      Lanak izan ditu Antonik prakak eta galtzerdiak janzteko. Zutunik jartzeko ere armairuari oratu behar izan dio. Armairuak berak edo zoruak, bietako batek, kirrinka txiki bat egin du, baina argi dago ez dela nahikoa Rosa izartzeko. Herrenka irten da gelatik. Herrenka baino, arrastaka darama eskumako hanka.

      Zerbait jan du sukaldean, ura edan. Duela hilabete batzuk baino gehiago kostatzen zaio edozer egitea, oraindik bakarrik moldatzen bada ere. Argi dago, hala ere, nahi baino astiroago egiten dituela mugimendu guztiak. Ur apur bat ere jausi zaio, sukaldeko mahai eta zoruan zabaldu da. Ez du sikatu.

      Etxetik kanpora abiatu da, atea tentuz itxita. Eskaileretan ez dio zaratari hainbeste erreparatu behar, zilegiak dira pauso astunagoak, kolperen bat, ez du, nahita ere, etxe barruko inor esnatuko.

      Tailerrera joan da lehendabizi, etxetik berrehun bat metrora. Kalean ez zuen inor espero, ordu honetan, baina hiru-lau lagun ikusi ditu lanera bidean. Arrotz egin zaizkio, ez ditu kale hauetan inoiz ikusi.

      Tailerrean dauka behar duen guztia, azken hiru asteak eman dituelako horretan. Hala behar zuen eta hala egin du. Tailerrean ez daukan materiala gurdi gainean jarrita dago dagoeneko, zalditegian. Gehiegi luzatuko ziren goiz honetako prestaketak bestela. Tailerreko bost zaku gurdiraino eramateko, esate baterako, hogei minutu baino gehiago behar izan ditu.

      Azken zakuetako bat gurdira igotzen ari dela, emaztearen ahotsa entzun du garbi, nahiz eta zalditegia huts-hutsik egon, astoak, mandoak baino ez, nahiz eta ondo dakien Rosa lorik urrunenean dagoela ohean, han, etxean, zalditegitik berrehun metro baino gehiagora. Nora zoaz?, esan dio Rosak, Zertara? Gaur ez zenuen joan behar.

      Lanari adi ari da Antoni, inoiz baino adiago, ez dio emazteari erantzungo, ezin du, Rosak ezin du jakin. Hala behar zuen eta hala izan da. Material guztia gurdi gainean jarri behar du orain, janaria ere bai, ezin du beste lanik hartu, hamazazpi urte ezkonduta egon eta gero.

      Gurdia guztiz prest izateko gutxi falta zaionean, hurrena egin behar duena pentsatzen hasi da, bere buruari gogoratu behar dio, argi izan behar du abiatu baino lehenago, ezin du, batez ere hor, akatsik egin.

      Portura sartuko da beste inora baino lehen, derrigorra portuko lehen geldialdia. Beste leku batzuk ere erabili ditu gogoan, baina portura joatea erabaki du azkenean. Portuan beti da pertsonaren bat gurdi beharra duena, ez duena bidaia portuan bertan amaitu, aurrerantz jarraitu behar duena… Horrela pentsatu du askotan Antonik azken asteetan.

      Gurdiaren abantaila eskainiko dio pertsona horri, abiadura handiagoa, neke gutxiago. Ez dio diru askorik eskatuko, ez du behar, materialarekin laguntzeko baino ez du behar pertsona hori, mandoarekin, gurdiarekin. Gaztea beharko du, hor ez du zalantzarik egiten, aspaldi ezagutzen ditu Antonik bere mugak: gero eta indar gutxiago egin dezake, gero eta oreka gutxiago dauka. Hala pentsatu zuen eta hala beharko du.

      Mandoa gurdiari kostata lotu, gurdira ahal izan duen moduan igo eta zalditegitik irten da Antoni. Argia ikusi du italiarren hotelean, zalditegiaren aurre-aurrean, ez zuen espero. Aspaldi ezagutzen ditu hoteleko italiar guztiak, aita, ama eta osabetako bat kenduta, bere adinekoak dira beste guztiak. Norbait ari da ateko kristal handia garbitzen. Pietro dela iruditu zaio.

      — Buongiorno, Pietro.

      Egiten ari dena egiteari utzi eta atariko eskaileretara atera da Pietro. Hizketan egon dira tarte batez, erdi italieraz erdi katalanez, beti egin izan duten moduan. Ondo moldatzen dira, natural, batak bestearena dezente ikasi izan dute azken urteetan. Momentu batean behar izanez gero, bestearen hizkuntzan zerbait esateko kapaz ere badira. Hori guztia goizeko bostak jotzeko zati bat geratzen denean.

      Aurrera jarraitu du Antonik halako batean eta kristala garbitzera itzuli da Pietro. Rosaren ahotsa entzun du Antonik orduan berriz, Hartu duzu arropa? Hartu duzu arropa egokia? Hotz dago orain. Ez dago hotzik orain? Baina bero handia dakar gerorako. Esan dute bero handia dakarrela gerorako. Antonik pentsatu du arrazoia daukala emazteak: arropa hartu du, nola ez zuen hartuko, baina ez “egokia” beharbada. Izan ere, hotza sentitzen ari da orain besoetan, gerrian. Berdin dio. Ez zuen hala behar, baina hala da.

      Trosta geldoan doala, Eusebi ikusi du perpendikularrean datorren kalea gurutzatzen ari dela, gurdiaren aurrean. Umetatik ezagutzen du, beste auzo batekoa izan arren. Asko ibili dira elkarrekin, umetan, gaztetan ere bai. Arin doala iruditu zaio, pauso luzeak, lurrari begira, begirada galduta.

      — Eusebi!

      Begirada altxatu du Eusebik, Antoniri begiratu eta buru mugimendu labur batez agurtu du. Segituan itzuli da bere aurreko jarrerara, begiak lurrean, begirada galduta. Antonik ez du ulertu, gelditu ere ez da egin gizona, hitz-erdirik ere ez dio esan… Eta umetatik ezagutzen dute elkar, esango luke konfiantza handia diotela elkarri.

      Hain ondo ezagutuko ez balu, Bartzelonako pertsonarik erlijiosoenetako bat dela jakingo ez balu, Jainkoaren beldur bizi dena, astean zazpi meza entzuten dituena, esango luke bere buruaz beste egitera doala Eusebi, goizeko ordu honetan, larunbat batean.

      Rosaren ahotsa entzun du berriz, Nora doa Eusebi? Zergatik ez dizu kasurik egin? Zergatik ez zara haren atzetik joan? Portura joan behar dudalako. Orain bai, orain erantzun egin dio emazteari. Zergatik portura? Zertara? Hala behar zuelako. Eta hala izango da.

      Hutsik daude kaleak bestela, baina andre Maria ikusi du etxeko balkoian handik metro batzuetara, ohe-arropak jantzita oraindik. Eskua jasota agurtu du Antonik. Andre Mariak itxaroteko esan dio, gurdia gelditzeko, esku mugimendu bizi batez, haren azentu bereziaz. Kasu egin dio Antonik, mandoa geldiarazi eta andre Maria ikusi du etxerantz sartzen.

      Handik gutxira atera da berriz, zerbait dakar eskuetan, paperetan bilduta. Antoniri bota dio balkoitik bertatik, eta airean hartu du gizonak. Egunkariko orriak dira, pisuzko zerbait daukate barruan. Puntak kontu handiz erretiratu eta barruan zer dagoen ikusi du. Eskerrak eman dizkio andre Mariari hiru-lau aldiz. Aurrera egin du.

      Auzotik apur bat apartatu denean, pertsona eta gurdi gehiago ikusi ditu baina ezagun gutxiago. Arinago egin ahal izan du porturantz, ez du bestelako geldialdirik egin behar izan. Zertara portura? Ez du merezi. Ez zaitez portura joan, esan dio Rosak. Antonik ez dio erantzun.

      Alabaren ahotsa entzun du hurrena, baina ez oraingo ahotsa, alaba umeagoa zenekoa baizik, orain dela bost urtekoa, aitarekin edonora nahi zuenekoa. Garden sartu zaio buru barruraino, gardenegi, Noiz joango gara, aita? Noiz joango gara merkatura? Noiz, aita? Noiz joango gara? Merkatura, aita, noiz? Gurpildu egin da alabaren ahotsa, zoratu, umeagoa zeneko ahotsa, Noiz, aita? Merkatura, aita? Noiz? Saman hazka egin du Antonik, behar dena baino indar handiagoz.

Inon baino jende gehiago dabil portuan, ematen du barkuren bat sartu dela, bat baino gehiago beharbada. Horietako bat Italiatik dator seguru, askotan bezala, italiera asko entzuten ari delako Antoni, oihu asko, zarata, zakuak. Gazte bat aukeratu behar du orain, baina ez da erraza: taldean daude gehienak, hirunaka, launaka, familia osoak, eta bakarra har dezake berak, bakarrik dagoen norbait. Hala behar zuen eta hala egingo du.

      Gurdia bazter batean lotu eta oinez jarraitzea erabaki du, herrenka, italiar baten bila, bakarrik dagoen baten bila, bidaia Bartzelonatik harago jarraitu behar duena, berdin dio nora. Gurdi gainetik hobeto ikusten zituen jende multzoak, nor dagoen lagunduta, nor bakarrik; orain metro gehiago egin beharko ditu bilatzen ari dena topatzeko. Bultzatu egiten dute noizik behin, nahi gabe betiere, oreka galdu izan du behin baino gehiagotan, ez da lurrera jausi hala ere.

      Gazte bat ikusi du jende artean, bakarrik, alde guztietara begira, zamaki batzuen gainean jesarrita. Gazteegia da beharbada, baina ez dio ardura, harengana hurreratu da. Gurdia eskaini dio, nahi duen lekura joateko. Esan dio ez duela asko ordaindu behar izango, berari materialarekin lagundu baino ez. Antonik badaki ezin duela gurdia doan eskaini, susmoa sor lezakeela horrek, atzeraka eragingo liokeela gazteari. Italiarrak, edonola ere, ez du proposamena ulertu, harritu aurpegia jarri du, Genovakoa dela esan du inork galdetu gabe.

      Berriro azaldu dio Antonik, astiroago, italierazko hitz gehiago erabili ditu, gurdia ere seinalatu du. Ematen du orain hobeto ulertu duela Genovakoak, baina ezetz erantzun dio. Osabaren zain dago, Bartzelonan bertan bizi da, edo inguruetan. Bila etorriko zaio osaba antza, eta ezin da portutik inora mugitu. Besteren bat bilatu beharko du Antonik.

      Beste gazte asko ikusi izan ditu bidean, italiarrak gehienak, baina guztiek daukate Antoniri ezezkoa emateko arrazoiren bat: lagunduta datozela edo Bartzelonan bertan gelditu nahi dutela… Kontuari susmo txarra hartu dionik ere izango da, pentsatu du. Hala imajinatzen zuen eta hala izan da.

      Uste baino zailagoa da beraz Antonik behar duena, eta gero eta gehiago kostatzen ari zaio jende artean mugitzea. Mutil txiki bat ikusi du orduan, hogei bat urtekoa, makurtuta, bakarrik, aldean daraman zakutik zerbait atera edo sartzen ari dena.

      Italieraz agurtu du, italiarra behar du derrigor. Gurdiarena azaldu dio, nahi duen lekura eramango duela, baldin eta Bartzelonatik kanpora joan behar badu. Aurrekoek baino askozaz arinago ulertu du mutilak, ernea ematen du, prezioa ere galdetu dio. Gainontzekoei bezala azaldu dio Antonik, gutxi ordaindu beharko duela, hutsaren hurrengoa, baina materialarekin lagundu beharko diola horren ordez, gurdiarekin, mandoarekin, gero eta ezinduago dagoela bera, Begiratu nire hankari.

      Pauso batzuk eman ditu Antonik, herrena nabarmendu du, eskuak erakutsi dizkio, atzamar okertuak. Antoniren begiei zuzen begiratu die italiarrak tarte batez orduan, gizonaren egiak eta gezurrak bereizten ariko balitz bezala. Baietz esan dio.

      Gurdira bidera doazela, Rosaren ahotsa entzun du Antonik, beti bezain garbi. Ez duzu ikusten zelako txikia den? Ez dago hoberik? Topatuko duzu hoberik… Ez duzu ikusten txikiegia dela zuri laguntzeko? Egongo da hoberik, Antoni, topatuko duzu beste bat.

      Ez dago emaztearekin ados orain: italiarrak txikia emango du urrunetik beharbada, Rosaren ohetik, baina mutil sendoa da, giharrak ikusi dizkio. Bestela ere gizon sanoa iruditzen zaio, itxuraz eta hizkeraz. Esango luke horregatik ari dela alabaren ahotsa entzuten orain berriz… Ez da alabaren umetako ahotsa hala ere, oraingoa da, gazte berri batena, eta ez zaio lehen bezain gardena iruditzen gainera, lausoagoa da orain, zirrikitu gehiago dituena, konplikatuagoa. Etorriko da etxera, aita? Italiarra… Ekarriko duzu etxera, aita?

      Gurdira igotzen lagundu dio italiarrak, hori egin dion lehen zerbitzua. Erraz ari da, ohituta egongo balitz bezala, Italian ere lan bera egin izan balu bezala. Mandoa askatu eta salto batean eseri da gurdian gero. Abiatu aurretik, baina, nora joan nahi duen jakin behar du Antonik.

      Azalpen nahasiak eman dizkio mutilak, mendebaldea aipatu du, iparraldea ere bai. Une batez, Santiagora joan behar duela pentsatu du Antonik, apostoluarenera, katedralera. Ezetz esan dio italiarrak berehala ordea eta bi-hiru leku-izen ezezagun aipatu dizkio. Antonik ez ditu behin ere aditu, ez dira katalanak, gaztelaniaz daudenik ere ez du ematen, baina mutilaren ahoskera bereziagatik izan daitekeela pentsatu du.

      Galduta dago Antoni, ez daki zer egin, norantz jo, harik eta italiarrak izen ezagun bat bota duen arte. Orain ulertu du lehen aipatu dituen izenak Bilbo inguruko herriak direla, herrixkak, auzoak, horregatik ez dituela ezagutzen. Orain bai, orain badaki norantz joan behar duen, urrun samar dagoen arren. Ez da bere arazoa, mutilak jakingo du, nora joan behar duen, zergatik. Hala behar zuen, antza, eta hala izango da.

Uste baino gehiago hitz egin dute gurdi gainean, hasieratik. Hiztuna da Antoni, edonorekin hitz egiten du, edonon, gustura hitz egiten du jendeak berarekin, erraz. Francesco lotsatuago egon da hasieran, baina berehala soltatu da, ematen du berehala hartu diola konfiantza Antoniri, mundu guztiak hartzen dion bezala. Barkua Genovan hartu zuela kontatu dio, nola egin zuen Sapritik Genovarakoa ere bai. Antonik ez ditu lekuak ezagutzen, Genova bakarra, besteak ez ditu behin ere aditu.

      Aitaren Sapriko tailerrari buruz ere hitz egin dio, zergatik ez duen bertan lan egin nahi, zergatik barkua. Horretan ez dio, beharbada, egia goitik behera esan.

      Nora doan ere kontatu dio Francescok. Aitaren lagun batek hartuko du etxean, lana emango dio. Enrico Ponzolo e Vita, izen osoa esan dio, aitak berari esan zion bezala. Umetan ikusi izan zuen Francescok Enrico inoiz, behin, birritan, ez gehiago. Hark ere burdina tratatzen duela esan dio, aitak bezala. Idatzi egin diote Enricori, zain dauka gizona Francescok.

      — Gosaldu duzu, seme?

      — Ura.

      Gurdia alde batera baztertu eta andre Mariak balkoitik botatakoa hartu du Antonik eskuetan, papera kendu dio. Bizkotxoa erdi bana egin du gazteari zatirik handiena emateko. Ardo moduko bat ere hartu du zaku batetik. Zulo beretik edan dute.

      Berriro martxan hasi eta Bartzelonatik ere atera dira noizbait. Orain paisaiak Sapri ingurukoaren antz handiagoa daukala iruditu zaio Francescori, ez erabat ordea. Hala esan dio Antoniri. Ulertu egin dio gizonak, halako inguru batean jaio zen bera ere.

      — Zer da? —Francescok orduan.

      — Zer da zer, seme?

      Antoniren eskuak seinalatu ditu Francescok, arrastaka daraman hanka.

      — Gauza onik ez, seme.

      Katalanez nekez azalduko luke zer den, nola hasi zitzaion, noiz… Italieraz guztiz ezinezkoa egiten zaio. Zer esan behar dio gazte honi? Zertarako?

      — Gauza onik ez.

      Antoniren zakutik jan dute biek, bazkaria eta afaria, Francescori apenas geratzen zaio ezer. Antoniri berdin dio, horretarako prestatu du. Hala behar zuen eta hala da.

      Zuhaitz baten babesera baztertu dute gurdia iluntzean. Bertan egin dute lo, egurren azpian, mandoaren epeletan.

      Antzera joan dira hurrengo egunak ere: otorduak, bidea, gauekoak. Eguraldia egokia izan da, beroa zenbait ordutan, harik eta hirugarren egunean ekaitza lehertu duen arte. Busti-bustita daude Antoni eta Francesco konturatu orduko, hondatuta. Iluntzen ari du eta itolarri puntu bat ere sortu diete trumoiek eta argitasun zakar horrek. Erabaki dute ezin dutela, orain arte bezala, gaua kanpoan eman, gaixotzeko ere. Bidean galdetuta jakin dute ostatu bat dagoela hiru-lau kilometrora norabidea hegoaldera aldatzen badute. Ostatu barruan afaldu dute gaur.

      Gela bakarra hartu dute bientzat. Arropa busti guztia kendu behar izan dute lurrean sikatzen uzteko. Ohera sartu dira gero, ohe berera. Erdi biluzik daude, deseroso, estua da ohea. Francescori erreparoa ematen dio besoak gorputzetik banatzeak ere.

      Barreka hasi dira halako batean, ez dute ulertzen zergatik. Gorputza apur bat sosegatu zaienean, ia segundo berean geratu dira lo.

Biharamunean begiak zabaldu eta gela erdian zutunik ikusi du Francescok Antoni. Arropak lurretik jasotzen ari da. Nekez hasi da janzten, prakak batez ere. Estropezu egin du bigarren hanka sartu nahi izan duenean, lurrera jausi da ia. Botoia lotzeko ere lan handiak egin behar ditu. Eskuek, atzamarrek, kale egiten diote behin eta berriro. Alkandorarekin berdin antzean gertatu zaio, botoiekin. Sufritzen ari da Francesco ohean, baina ez da altxatu, ez du gizona nabarmen utzi nahi.

      Gosaldu ostean, ezer esan gabe, inoren aginduei itxaron gabe, Francescok prestatu ditu gurdia eta mandoa, ez dio Antoniri egiten utzi. Are gehiago, gurdi gaineko materiala ere zegoena baino txukunago antolatu du. Goizetik abiatu dira ostatutik.

      Normalean baino urduriago sumatu du gaur Francescok Antoni bidean. Aita gogoratu du italiarrak orduan: Kontuz ibili gizon urduriekin. Askotan esaten zuen aitak hori: Gorde zaitezte, esaten zien, Ez dakite buruari eusten, esaten zien, berari, anaiei.

      Inork baino hobeto egiten zien aita Biaggiok gizon urduriei aurre, beti zekien zertan ari zen. Hala ere, Francescok ez du uste Antonirekin kontuz ibili beharko duenik, orain gizon urduria den arren. Gurdia gidatzeko ere eskatu dio Francescori momentu batetik aurrera.

      Bidean oinezko bat ikusi dutenean agindu dio Antonik gelditzeko. Gizonak ez du urrunegi ere joan behar eta gurdira igotzeko esan diote. Katalanez hitz egiten hasi dira beste biak, eta hor ikusi du Francescok Antoni beste pertsona modu bat ere izan daitekeela, arinago hitz egiten duela, biziago, aurpegiko keinuak ere zuzenagoak direla. Ezer gutxi ulertu die, inbidia apur bat sentitu du.

      Hurrengo etxe multzoan utzi dute gizona, ez du aurrerago joan behar. Antoni, lasaitu barik, urduriago jarri dela ematen du. Kontuz gizon urduriekin, gorde zaitez. Francescok ez du arriskurik ikusten: Antoniren aurpegiari erreparatu eta gehiago dauka larritik.

      Handik ordubetera berriro agindu dio Antonik gurdia gelditzeko. Arraroa egin zaio Francescori orain: ez da bazkaltzeko ordua, ondo gosaldu dute ostatuan, duela gutxi libratu dute biek, ez du ulertu. Berrogeita hamar bat metrora erreka baten mugimendua aditu du, baina Antonik aurretik zeukan haren berri dudarik gabe. Gurdia harantz eramateko eskatu dio.

      Zuhaitzen arteko tarteak nahikoa zabalak dira, mandoa pasatzeko modukoak, baina sarriegiak sastrakak bidetik kanpo. Gurpilak birritan trabatu bazaizkie ere, erraz heldu dira erreka bazterrera.

      Zabalgune handi batean lotu dute mandoa, erreka ondoan. Orduan hasi da mugimendua, orduan zoratu da Antoni. Atzera eta aurrera hasi da, gurdi gaineko materiala sailkatu du, zaku bakoitza non jarri behar den zehaztu. Lurrera jaitsi dute gehiena bien artean, zaku batzuk baino ez dira gurdian geratu. Eta jaitsitako materialen artean denetarik dagoela ikusi du Francescok: adreiluak, egurra, iltzeak, erremintak ere ugari.

      Leku lau bat aukeratu du Antonik gero, belar finekoa. Harri txiki batzuk erretiratu ditu, belar luzeagoak erauzi, erabat garbi utzi arte. Bertan etzan da. Besoak buru gainetik eman ahala luzatu eta marka bat jartzeko eskatu dio Francescori. Beste marka bat oinetan. Besoak zabaldu ditu hurrena, eskuma eta ezkerrera. Francescok beste bi marka jarri ditu eskuetan, inork eskatu gabe.

      Askozaz agindu gehiago etorri dira ondoren, adreiluekin, egurrekin, non ezarri, nola itsatsi. Antonik oso argi dauka zer egin nahi duen, oso zehatz agintzen du. Francescok hartu behar du kargarik handiena, Antoni trakets moldatzen delako gauza askorekin, gero eta indar gutxiago daukalako, eskuek ez diotelako kasurik egiten.

      Bazkaltzera gelditu direnerako, horma baten zatia eginda daukate, adreiluz. Bi metro inguru ditu luze, baina ez da oso altua oraindik, belaunetaraino edo. Bazkaldu ostean horma handitzen jarraitu nahi izan du Francescok, baina ezetz esan dio Antonik, horma hori amaituta dagoela, horrela nahi duela, horraino, belaunetaraino.

      Beste horma antzeko bat egin dute orduan, paralelo, bi metro luze eta metro erdiko altuera. Horma laburrago batez elkartu dituzte ondoren lehenengo horma biak izkina batetik, U moduko bat sortuz. Egurrez estali dute U handi hori gero, oholez. Francesco ohartu da neurri perfektua dutela oholek teilatu antzeko bat osatzeko. Ematen du Antonik ondo kalkulatuta daukala guztia. Oilategi txiki eta luzanga baten tankera hartu dio Francescok egiturari.

      Asebeteta dagoelako itxura dauka Antonik, ematen du gustura geratu dela. Probatu nahi duen galdetu dio Francescori.

      — Nola probatu?

      Barrura sartzeko esan dio. Francescok belauniko sartzeko ahalegina egin du, baina berehala ulertu du ezinezkoa dela, barruan etzanda baino ezin dela egon. Buruz gora jarri da.

      — Ondo? —Antonik kanpotik.

      Francescok onartu behar du leku gozoa dela, freskoa, ez dela eguzki izpi bakar bat ere sartzen, ez bada atetik, oinak dituen lekutik. Ondo josita daude taulak, adreiluak. Itxi egin zaizkio begiak.

      Kostatu egin zaio irtetea, arrastaka, oinak aurreraka dituela. Min eman dio kanpoko argitasunak begietan, eguzkia azkenetan izan arren.

      Afaldu egin dute, inoizko oparoen. Lotarako prestatu dira: Francesco gurdi azpian, Antoni etxola egin berriaren barruan.

Dei batek esnatu du Francesco biharamunean. Antoni ezin da etxolatik bakarrik irten, laguntza behar du. Segituan hurreratu da Francesco, irteten lagundu dio, hanketatik tiraka, besoetatik. Ohartu da bustita duela praketako goiko aldea. Hankartearen inguruko belarra ere halaxe dagoela ematen du.

      Gazta eta ogi apur bat jan dute gero. Francesco hasi da hitz egiten:

      — Eta? Bagoaz?

      — Ez, seme: bazoaz.

      Bezperatik sumatu badu ere, ezin du Francescok sinetsi. Lurrera begiratu du, belar bustira. Berriro begiratu dio Antoniri gero, aho okertura, ez begietara.

      — Eta gurdia?

      — Zoaz, seme, zoaz.

      Mandoa askatu, gurdira igo eta aurrera egin du Francescok handik ordubetera, bakarrik. Ez ditu hamar metro ere egin gurpiletako bat sastraka altu batean kateatu zaionean.

      Gurditik jaistean, atzera begiratu du, Antoni utzi duen lekura. Etxolara sartzen ari dela ikusi du, gora begira, etzanda.

      Sastrakaren kontra ostikoka hasi da orduan Francesco, behar dena baino indar handiagoz. Uste baino errazago garbitu du bidea, arin askatu du gurpila. Hala ere, sastrakari kolpeka jarraitu du, gurpila libre dagoen arren, beharrizanik ez duen arren. Min ere hartu du behatzetan, indarrik gabe geratu da halako batean, arnasa estu, izerditan. Gurdira igo eta aurrera jarraitu du.

Olara

Goizetik etortzeko esan dit amak, laguntzera, Angelik laguntza handia behar duela, dena beharrean dagoela orain. Eta goizetik etorri naiz, ilun oraindik. Usain arraroa dago etxean, Angeliren gelan batez ere, baina segituan ohitu naiz, ondo ezagutzen dut etxea. Angelik berak ere ez dauka kolore onik.

      Bertan dago Bilbetuko Andresa ere, Angeliren gelan. Hara eta hona dabil, ondo daki zer egin behar duen, zer prestatu, zelan. Ur bila joateko eskatu dit niri, eta zenbat ekarri behar dudan ere esan dit.

      Bidean argitu duen arren, iturrian ez dago inor, eta hori eskertu diot Jaungoikoari, ezin diodalako inori esan zertarako den ur hori.

      Dena beharrean dagoela eta Angeliri laguntzera etortzeko esan dit amak, goizetik etortzeko. Hemen nago orain, eta iruditzen zait etxe honetako usain arraro honek baduela erre usainetik zerbait. Orduan ere etorri ginen laguntzera, etxe zati hori erre zitzaienean. Baina etxeko guztiak etorri ginen orduan, nebak, osaba, gurasoak, eta hori lortu genuen behintzat, zati bat baino ez erretzea, ez osorik. Gaur bakarrik etorri naiz ni, eta esango nuke oraindik dagoela orduko erre sunda etxe honetan. Inoiz ez diot Angeliri kolore txar hori ikusi.

      Laguntzera etortzeko esan dit amak baina ez esateko inori etorri naizenik, ez duela inork jakin behar. Bestela ere nahiko gordean ari dira etxe honetakoak, Angeliren aita Bautista eta, ama Madalena eta. Angeli bera ere oso gutxi ibili izan da aspaldian etxetik aparte, gutxitan hitz egin dut berarekin azken asteetan, azken egunetan batez ere.

      Etxe ondoko ortuan ikusi izan dugu noizik behin gure etxetik, atartean eserita ere bai, egun epeletan, erdi lo, baina gutxi. Ondo-ondoan daude gure etxeak, gorago gurea, hemen behean eurena.

      Bilbetuko Andresa eta biok baino ez gara gaur hona etorri. Etxetik kanpoko beste inor ez da hurbildu, gure ama ere ez.

      Andresak agintzen du Angeliren gelan batez ere, hara eta hona dabil, segundo batean ere gelditu gabe. Alboz begiratu dit Angelik niri, ematen du ez nauela ezagutzen, edo laguntza eskatu nahi dit beharbada, ez dakit, ezin dut seguru esan. Begi zuloak ere handiak.

Juan Domingo ekarri du Angelik gaur gure etxera. Juan esaten diot nik batzuetan, ez zaidalako iruditzen hiru urteko ume batek horren izen luzea behar duenik.

      Olara joan behar du Angelik antza, Abaitukora. Derrigor joan behar duela esan du eta ezin duela umea eraman. Horregatik ekarri du, gurekin egotera. Baina ez dakit zergatik ezin duen eraman: ume sendoa da Juan, gogorra, ondo ezagutzen dut, eta ola ez dago horren urruti ere. Hori guztia esan diogu, baina arrazoiei kasurik egin gabe utzi du Angelik umea gurean, presaz, berehala abiatu da. Orrazkera diferentea ekarri du, ez diot askotan ikusi, zapata garbiak eskuetan.

      Ortutik egin dit oihu amak orduan, etxe barrura sartzeko. Juan etxera sartu behar dudala esan nahi du, ez du umea etxe inguruetan ikusi nahi, gordean nahi du, inork ez ikusteko moduan.

      Lotsa apur bat ere eman dit, goiko bidean dagoelako Angeli oraindik, presaka doan arren, eta esango nuke entzun egin duela amak esan duena. Ez dakit, baina, ardura handirik dion: umea nirekin utzi du berak eta hara doa, olara, bere orrazkera horrekin, zapata garbiekin. Angeli ezagututa, esango nuke gehiago dagoela horri begira umeari baino, umea ez dela berea orain. Ezkaratzera sartu gara Juan eta biok.

      Ume motela da Juan Domingo, isila, ez dauka amaren antzik, txikerrenik ere ez. Erraz jagoten da, ez du lan handirik ematen, zozpalekin olgetan egoten da bazter batean. Oso lantzean behin egin behar izaten diot kuku bat, baina beti dago antzeko lekuan, apur bat harago, apur bat honago. Begi berde-berdeak ditu, eta hori da pena bakarra niretzat, etxe barruan apenas ikusten zaiolako kolorea, eguzkitara irten behar horretarako, baina amak ez du nahi. Horregatik, ama urrun barrundatzen dudanean, beheko soroetan beharbada, kanpora ateratzen dut umea. Baina inoiz ez ituxuretik harago, badaezpada ere, ama pentsatu baino lehenago agertzen bada ere.

      Iluntzean itzuli da Angeli. Esango nuke zerbait ere edan duela, poz berezi hori dakar. Juan Domingo loak erreta egon da askozaz lehenago ere, baina ez da behin ere lokartu, amaren zain. Angelik eskutik heldu eta, umeari begiratu ere egin gabe, airean eraman du etxera. Eskuan ez darama orain beste zapata parerik.

Angeliren gelako usaina gainontzeko geletakoa baino gogorragoa da. Beste usain bat gehitzen zaio erreari, lehendik ezagutzen ez dudan usain modu bat. Esango nuke Angeliren ohetik datorrela. Bestela nahiko soila da gela.

      Lastima emateko moduan dago Angeli bera ere, itxi egiten zaizkio begiak lantzean-lantzean, baina berehala zabaltzen ditu, arin, beldur keinu batekin. Baten batek tripan ostikoa jo diola ematen du.

      Aldaketaren bat ikusi du Bilbetuko Andresak Angeliren aurpegian halako batean eta izara kendu dio gainetik. Angelik ez dauka barruko arroparik, hori izan da harritu nauen lehenengo gauza. Alkandora labur bat baino ez, tripako goiko partea eta bularrak tapatzen dizkiona, baina tripatik behera dena dauka bistan.

      Hankak zabaltzeko esan dio Andresak eta hor hartu dut benetako inpresioa. Oso diferentea du Angelik, nik baino askozaz ile gehiago, goian, behean… Erdikoa ere nirea baino gorriagoa da, handiagoa ere bai beharbada, ez dakit, ezin dut seguru esan, baina gorriagoa bai, barrukoa gehiago ikusten da.

      Bilbetuko Andresa eta biok baino ez gaude gelan. Angeliren ama Madalena agertu ere ez da egin hona etorri naizenetik. Baina umea naiz ni oraindik eta Andresak agintzen didana baino ezin dut egin. Esango nuke etxekoandrea agertu beharko litzatekeela momenturen batean.

      Bultzatu eta bultzatu ari da Angeli, Andresak hala agindu diolako, baina ez dakit ondo egiten duen: ezer ere ez da mugitzen, berdin dauka tripa, berdin tripa azpikoa.

      Behin edo behin pentsatu izan dut aldrebes ateratzen zaiola Angeliri dena, garbo handiko neska den arren. Zer litzateke hori guztia Amezuako Marinari gertatuz gero, neska triste hari?

      Zenbat gauza aldrebes Angelik, koitaduak: ezkontza eta, senarra eta… Amak esaten du inoiz ez duela Angeliren ezkontza modurik ikusi, hilabete bi eta erdikoa… Horren gizon gaztea gainera, esaten du amak, zer den batzuetan Jaungoikoaren borondatea, esaten du.

      Berdin pentsatzen dut nik: zer egin du, zergatik dena eta beti Angeliri? Umea ekarriko du orain, senar barik, inor barik, ama Madalena bera ere ez da hona agertu. Horregatik esan dit amak dena beharrean dagoela Angeli eta laguntzera etorri behar dugula, batez ere gaur.

      Nekatuta ikusten dut Angeli orain, bekokiko ileetan nabaritzen zaio izerdia, begietan, ematen du ezin duela gehiago bultzatu. Ezin dut, esan du. Baina bultzatu beharko du, hori baino ez du egin behar, ez dago beste erremediorik. Berdin dio, bultzatu behar duzu, esan dio Bilbetuko Andresak.

Juan Domingo ez dugu askotan ikusten orain, ez bada atarira ateratzen dutenean. Gure etxetik ikusten dugu, hemendik goitik. Aspaldi ez dute gurera ekarri. Noiz edo noiz neu bajatu naiz hara, umearekin egotera, ortu txikietan bakarrik ikusi dudanean, baina gehiegi ere ez, beti dago egitekoren bat etxean.

      Umeak ibiltzen ikasi duela ikusi nuen lehengo batean, hemendik goitik, eta amari esan nion segituan. Izan ere, arduratuta egon gara etxean, urte bi egingo dituelako irailean eta beti ikusten izan dugulako eserita edo inoren besoetan. Esango nuke Angeli bera baino arduratuago geundela gu.

      Angelirekin egoten da Juan Domingo etxe atarian gehienetan, amak kasu handirik egiten ez dion arren. Gehiago egoten da ortuari adi, edo trentzak egiten, edo bankuan eserita josten, eguraldia horretarako dagoenean. Eskutik helduta ere gutxitan eramaten du Angelik umea, ez bada etxetik irteteko edo atzera sartzeko. Umea ahuspez jausi eta negarrez hasten denean ere, inoiz edo behin baino ez dio altxatzen laguntzen, ia inoiz ez. Egia esateko, negar gutxi egiten du ume horrek; pentsatuko du ez diola ezertarako balio. Egiten duenean, baina, zoroen moduan egiten du, benetako zerbait daukalako. Etxe barruan izaten da hori, baina hemendik goitik entzuten dugu guk argi.

      Aitita Bautistarekin askotan ikusten dut Juan Domingo, amamarekin inoiz ez. Mimo handiak egiten dizkio Bautistak, halakoxea da gizona eta. Hemendik goitik ere igartzen da aititarekin nahi duela umeak, bila joaten zaio beti beheko soroetatik etortzen denean. Andre Madalenarekin ez dut egundo ikusi.

Bultzatu beste erremediorik ez daukala esan dio Bilbetuko Andresak Angeliri. Ezin duela esan dio Angelik, sats eginda dagoela, baina indarra atera du halako batean, batek daki nondik, eta lehen baino gogorrago hasi da. Unean-unean aurpegi eskasagoa dauka, bihurritu egiten zaio ahoa.

      Elkarrekin egon ginen aurrekoan, hiru aste izango dira, gure etxera etorri zen Angeli. Madalena jarriko ziola esan zidan, neskatoa bazen. Naturala iruditu zitzaidan orduan, amaren izena ematea, amamarena. Horregatik egiten zait arraroa andre Madalena ez agertzea hona, kuku txiki bat ere ez, biloba jaiotzeko daukanean.

      Orain, hemen, Angeliren indarrei begira nagoela, ama Madalena haserre egon daitekeela pentsatu dut, eta alabak poz hori eman nahi izango diola, horregatik pentsatu duela haren izena umearentzat, neskatoa bada, Madalena. Etxean ere halako zerbait aditu diot aitari amarekin ari zela, baina ez dakit zer den egia. Hori guztia ulertu dudanean, pena handiagoa sentitu dut Angeliren aldi txarrari begira.

      Mutikoa bada, Juan Domingo izango dela ere esan zidan, neba bezala, Basagutxira ezkondu zen neba bezala. Lehendik ere banekien hori, aspaldi esan zidan. Orduan ere gehiegizko izena iruditu zitzaidan ume batentzat, baina ez nion ezer esan. Aita Bautistaren modukoa izan da beti Juan Domingo neba, goitik beherakoa, amari aditu izan diot askotan, musikaria izan arren.

      Orain ezin duela atzera egin eta azken indarrak bota behar dituela esan dio Bilbetuko Andresak Angeliri. Nik esango nuke burua ikusten zaiola umeari, baina ezin dut seguru esan, nahasketa handia dagoelako hor, ilea, urak, azalak…

      Ematen du lehen baino bero handiagoa dagoela orain, gela barruan, kanpoan, goizean behe-lainoa izan bada ere. Leiho txikitik sartuta, eguzkia logela erdibitzen ari dela ematen du.

      Nik ez dut gauza berririk igarri, baina Andresak bai, antza, eta eskuak jarri ditu Angeliren hanken artean. Halako batean, amaren azken ahaleginarekin, erraz atera da umea kanpora, itxuraz, labain egin izan balu bezala tripatik behera, hainbeste ordu eta gero. Juan Domingo dela esan diot Angeliri begiak ixten ari zaizkiola iruditu zaidanean.

      Andresak umea hartu, hestea ebaki, zelan edo halan garbitu eta amaren besoetan utzi du. Angelik begiak zabaldu eta zeharka begiratu dio umeari, segundo batez. Aurrera begira jarri da gero: guri batzuetan, leiho txikiari bestela. Begirada galduta ere egon da tarte batez. Andresari pasatu dio umea ondoren eta bere lekuan uzteko eskatu, lo egin behar duela. Ez dut ondo ulertu nork egin behar duen lo, amak ala semeak.

      Juan Domingo negar batean hasi da bakarrik utzi dutenean. Angelik zabal-zabalik dauzka begiak.

Bost egun dira andre Madalenaren hiletatik. Gure gurasoen adinekoa zen, eta gazte ikusten dut nik ama, aita ere bai, ez ditut hiltzeko ikusten. Andre Madalena disgustuek hil dutela esan zuen amak aurreko batean. Aitak baietz egin zuen buruaz. Sinistu egin nien nik.

      Atzeko partean jesarri ginen elizan, hala agindu zidan amak. Eta hori izan da Angeli eta Juan Domingo ikusi ditudan azken aldia. Aste honetan ez dira gurera etorri, euren etxe atarian ere ez ditugu ikusi, ortuetan ere ez. Desagertu egin direla ematen du, ez dela han inor bizi. Arduratuta ere egon naiz, Angeliren aita Bautistak eman dit batez ere zer pentsatua.

      Baina iluntzea da orain eta zerbait ari naiz entzuten han behean, euren etxean. Barre isilak iruditu zaizkit hasieran, baina ezinezkoa dela pentsatu dut berehala, ama hil berri. Negarrez hasi da Juan Domingo gero, oso argi. Hori bai, hori normalagoa da. Esango nuke, baina, barreak ere badatozela negarrekin nahastuta, negarraren gainetik ere aditzen direnak batzuetan. Ez da Angeli, gainera, barre egiten ari den bakarra: beste norbaiten barreak ere entzuten dira, gizonezko batenak. Eta ez nuke esango aita Bautista denik. Egingo nuke Bautista ez dela etxean egon hileta ezkero.

      Aldikadak dituzte, orain barreak, orain negarrak, orain biak batera. Txistua ere entzun da momenturen batean, gehiegi ere ez, dantza-doinu baten lehen notak. Segituan isildu da. Nik dakidala Angelik ez daki txistua jotzen.

      Juan Domingo ikusteko gogo handia daukat eta Bautista ere zertan den jakin nahiko nuke. Bakea ematen duen gizona da Bautista. Lotarako berandu nabil.

Umea utzi digu gaur Angelik, azalpenik eman gabe, olara joan behar duela baino ez. Egia esateko, ez du esan behar, etxean denok dakigu zertara doan, arropak ere ez ditu egunerokoak. Aldatsa inoiz baino arinago igo du.

      Egunik txarrena da niretzat, bakarrik nago etxean eta iturrira joateko agindu dit amak. Juan Domingo eraman beharko dut, eta oraindik ez daki ibiltzen, urtea eta hilabete batzuk dituen arren. Umea aldean, ezin izango dut ontzi handi bat baino askozaz gehiago ekarri iturritik, joan-etorria behin baino gehiagotan egin behar izango dut beharbada. Iletik tiratu dit umeak besoetan hartu dudanean.

      Iturrian topatu nahi nuen azken pertsona topatu dut, Jose, Aiagakoa. Esango nuke euren etxetik hurrago daukatela Arrubiko iturria, baina mozoloak hona etorri behar du, ni kinatzera. Beti dauka zerbait esateko, gaur ere bai:

      — Zer, neska? Umea egin duzu, hain gazterik?

      Ez diot erantzun, begiratu ere apenas. Leku siku batean jesarri dut Juan Domingo.

      — Ez ipini mustur hori, neska… Angelirena da, badakit, mundu guztiak daki.

      Orain ere ez diot erantzun, mimo batzuk egin dizkiot umeari.

      — Olara joan da berriz? Gizon horrekin egotera? Italiako horrekin? Nola du izena?

      — Endrico.

      — Aurten etorri da? Hori aditu dut… —Josek.

      — Maiatzean.

      — Asko dakizu zuk… Angelik esan dizu?

      Aurpegira begiratu diot artez baina ez diot erantzun.

      — Angelirena ez dut ulertzen nik. Zergatik Italiako hori? Gizon eskasa da, txikerra, beltza. Angeliren moduko emakume… Zelan esan duzu izena?

      — Endrico.

      — Izena ere eskasa.

      Ontzia hartu eta Joseren aurrean paratu naiz.

      — Amaitu duzu?

      — Zer amaitu?

      — Iturrian, gizona.

      — Aspaldi.

      — Eta zergatik ez zoaz?

      Atzera begiratu du Josek, bidera, arin, norbait datorren ikusi nahi du. Gero niri begiratu dit berriro, nire eskuetara jaitsi du begirada.

      — Zuri begira nagoelako, neska.

      Ontzia bete, umea altzoan hartu eta karraderan bueltatu naiz etxera. Itzulera gogorragoa da, pisua ere handiagoa, aldats gora. Ezkaratzeko zizeiluan tarte luze batez jesarrita egin arte ez zait beroa epeldu.

Angeliren alaba bataiatu dute gaur, Isabel, Andramarin. Ez gara elizan lagun asko egon, etxekoak eta auzoko batzuk baino ez. Aurreko bankuetan Angeliren aita Bautista eta senarra, Enrico. Enricori Endrico esaten nion nik hasieran, konturatu nintzen arte, gizonak berak zuzendu zidan arte. Alde handia dago Italiatik hona, baina gizon egokia da Enrico.

      Juan Domingo, lau urteko, aitita Bautistaren eskuari helduta dago eta arrebari begiratzen dio, begirik itxi gabe. Bigarren lerrotik atzera gaude gu, auzokoak, baina ez dira nire neba guztiak etorri, bi baino ez. Atzerago, azken lerroetan, inguruko etxeetako andre gutxi batzuk.

      Gure familiak ia osorik hartuta daukan bankuan, izkina batean, Francesco jesarri da. Angeli eta Enricoren etxean bizi da Francesco, baina ez zaio ondo iruditu, antza, eurekin aurrean jesartzea. Pentsatuko du ez dela familiakoa, ez dela bere lekua.

      Italiatik etorri da Francesco bera ere eta Enricorekin egiten du lan, burdinak eta saltzen ibiltzen dira. Lehendik ezagutzen omen zuen Enricok Francesco, hona etorri aurretik, Italiako parte berekoak dira, behin eta berriro esaten du. Oletan ibiltzen dira batez ere, burdinak saldu eta erosten, hemengoetan eta beste leku batzuetakoetan, egun asko egiten dituzte etxetik kanpora. Mutil lotsorra da Francesco, ni baino lau-bost urte nagusiagoa.

      Isabel txikia hurretik ikusi dut elizara sartu aurretik eta esango nuke amaren antz handia daukala, Juan Domingok ez daukana. Ikusteko dago Angeliren bizitasuna izango duen egunen batean. Hasteko, Juan Domingok baino askozaz negar gehiago egiten du.

Bisitan etorri da Angeli gaur etxera, ia urtebete joan da senarra hil zitzaionetik. Euren etxean ez dago inor, antza: aita soroan da goizetik eta ama Madalena osabaren etxera joan da iluntzera arte. Aspertzen ari zela eta gurera etorri da berbetan, baina bakarrik nago ni hemen. Esango nuke desilusioa ere hartu duela bakarrik topatu nauenean.

      Amak ezkaratza garbitzeko agindu didala esan diot, sartzeko nirekin etxe barrura. Nire aurretik sartu da, eta ibiltzeko modu arraroa ikusi diot, normalean baino motelagoa ere bai. Urrunetik ikusiz gero, ez nuke esango Angeli denik emakume hori, askozaz biziagoa izaten da normalean. Ezkaratzean ere segituan jesarri da, euren etxetik hona etortzeko esfortzu handia egin behar izan balu bezala.

      Alboz begiratu eta orduan konturatu naiz: zabalago dago Angeli, esango nuke dezente loditu dela. Inoiz izan ez duen tripa ikusi diot, horrela jesarrita, aurrerantz makurtuta. Esan egin diot, mejoratu egin dela.

      Alde batera eta bestera begiratu du berak, berriro galdetu dit inor ote dagoen etxean, nebarik edo. Ezetz esan diot. Zutunik jarri da orduan, alkandora askatu, apur bat altxatu eta tripa erakutsi dit. Badator, esan du, besterik ez.

      Esango nuke susto aurpegiz esan duela, baina argitasunez ere bai. Hori da Angeliren izateko modua, inbidia apur bat ere ematen dit batzuetan.

      Mutikoa bada, Juan Domingo jarriko diola esan dit, neba bezala, Basagutxira ezkonduta daukan neba bezala. Izena gehiegizkoa iruditu zait niri ume batentzat, baina ez diot esan.

Baionako medikua

Baionako medikua edozein momentutan heldu zitekeela eta haren zain zeuden etxeko guztiak. Azaroaren hasieran idatzi zuen medikuak, hilaren erdialderako helduko zela. Azaroaren 12tik aurrera jarri ziren etxekoak, beraz, hari begira.

      Ezin zuten etxea hutsik utzi, beti zegoen norbait zain. Beste inork ezin bazuen, Juana Josefari agintzen zioten geratzeko, badaezpada, ezin zuelako medikuak etxea inor gabe topatu.

      Don Nicasiok aholkatu zien Baionako medikuari idazteko, hemengo medikuek ezin izango zutela ezer egin Ciriacoren alde. Baionakoak lagunduko zion mutikoari, laguntzeko modurik bazen behintzat. Garestia zen, esan zien, nola ez zen garestia izango… Don Gasparrek eta Eulalia andreak egingo zuten ahalegina hala ere, merezi zuen.

      Parisen ere baziren beste mediku batzuk, merkeagoa baten bat, baina Baionakoa zen behar zutena. Horregatik aritu zitzaien don Nicasio uda aurretik Baionako medikuari idazteko eta idazteko. Udazkenean idatzi zioten azkenean.

      Ordutik zeuden haren zain etxean. Joan ziren, ordea, azaroko egun guztiak eta ez zen handik medikurik agertu, don Nicasioz aparte.

      Abenduaren hasieran beste gutun bat heldu zen Baionatik. Medikuak ez zuela azaroan tarterik topatu horren bide luzea egiteko, baina gabonak baino lehenago etorriko zela seguru.

      San Nicolas egunean hartu zuten gutuna, abenduak 6. Hogei egun baino arinago egon behar zuen Bermeon Baionako medikuak.

      Aurrekoan bezala mugitu zen familia eta ahalegin handia egin zuten etxean norbait egoteko beti, medikua heltzen zenerako. Don Gasparrek eta Eulalia andreak irten behar zutenean, paseora, edo senitartekoren bati bisitan, edo errentak kobratzera, herrian bertan eta auzoetara, Juana Josefa uzten zuten etxean Ciriacorekin.

      Ciriaco bera ere atera behar izaten zuten kalera batzuetan, eta Juana Josefak geratu behar zuen bakarrik orduan. Medikuari harrera egingo zion, etxeko jaun-andreak etorri arte artatu, jan-edana ere eskainiko zion hala eskatzen bazuen.

      Juana Josefari gutxitan ematen zioten kalerako aukera sasoi hartan, mandatu moduren bat egiteko ez bazen. Eta kalera nahi zuen berak. Sumindu egiten zen, pentsatzen zuen ez zela Berrizetik etorri etxe barruan gordeta egoteko.

      Egunero egoten zen kanpoan han, Berrizen, ortuetan baino ez bazen ere, iturrian, kalera ere bajatzen zen inoiz, Durangora ere bai, lagunekin egoteko modua egiten zuen beti, Carmenekin, Sinfo, Domiña, Isabel…

      Izeko Angeliren etxera ere askotan joaten zen bazkaltzera, ume txikerrekin egotera, nahiko aparte bizi ziren arren, beste auzo batean. Han egoten zen Francesco ere, izeko Angeli eta osaba Enricoren etxean bizi zena, aitita Bautista eta ume biekin. Italiarra bera ere, osaba bezala, harekin egiten zuen lan.

      Grazia egiten zion Juana Josefari Francescoren hitz egiteko moduak, kontatzen zituen gauzek, nola kontatzen zituen, doinua. Lotsa ere ematen zion izeko-osabak gelara erretiratu eta Francescok berari bakarrik esaten zizkionean kontuak. Etxera alde egin behar zuela esaten zion Juana Josefak orduan, baina lagundu egiten zion Francescok hara ere. Penaz gogoratzen zuen hori guztia orain, Bermeoko etxean, Baionako medikuaren zain zegoenean, kanpora irten ezinik, Ciriacori begira.

      Gabonak baino lehenago helduko zela esan zien Baionako medikuaren gutunak abenduaren hasieran, eta ia hogei egun egin zituen Juana Josefak etxetik apenas irten gabe. Amari egin zion bisita domeka batean, eta paseo laburra egin zuten izeko Anselekin, arratsaldeko seiak arte. Sardina dozena batzuen bila ere irten behar izan zuen beste behin, don Gasparren senide baten etxera, kale berean. Bestela etxean eman zuen abendua, garbitzen, atontzen, serbitzen, Eulalia andreak esaten zionari adi.

      Eta heldu ziren gabonak, baina ez zen Bermeora medikurik agertu. Eguraldia ere ez zen aspaldiko egokiena izan, eta horrela ulertzen zuen don Gasparrek medikuarena, biderako egun eskasak izan zituen.

      Ez zuen Baionako medikuak esandakoa bete beraz, horregatik egin zuten etxekoek gabon gaueko afaria erdi isilik, ilun, ulertu zutelako medikua ez bazen ordurako heldu, ez zela hurrengo egunetan ere etorriko. Halako pesadunbre bat zabaldu zen mahai gainean, arrainen artean, eta don Gasparrek Ciriacori begiratzen zion tarteka, barkamena eskatu nahi balio bezala.

      Zaila iruditzen zitzaien familiakoei medikua ospakizun egunetan etortzea, hain egun seinalatuetan Baionako etxea eta etxekoak utzi eta Bermeora hurbiltzea. Logikoa ere bazen, Ciriacok berak ere uler zezakeen hori. Hala ere, etxetik irten gabe utzi zuten Juana Josefa jai egun guztietan eta urtarrileko zati handi batean ere, badaezpada, edozein momentutan ager zitekeelako medikua, bistan zen gizon berezia zela. Ezin zuen, inolaz ere, etxea hutsik topatu, argi zeukan don Gasparrek.

      Baina alferrik egin zituen Juana Josefak hainbeste egun etxetik irten gabe, hain egun seinalatuak gainera, lehenengo gabonak Berrizetik kanpora. Aurretik barrundatu zuten moduan, ez zen medikua agertu jai egunetan ere.

      Leihoan ematen zituen Juana Josefak orduak zain zegoen bitartean, begi bat Ciriacori eta bestea kaleko haizeari. Ez zen mugimendu handiko kalea ere, baina paseoak ikusten zituen lantzean behin, umeak mandatutan, txakurrak. Bizitasun apur bat Ciriacoren motelaren aldean. Eta atzera gogoratzen zituen orduan Berrizeko egunak, hango gabonak, Carmen, Isabel, lehengusuak, lehengusina txikia, izeko Angeli, etxea bera. Trentzak egin eta desegin egoten zen leihoan.

      Otsailean idatzi zien Baionako medikuak berriro. Gutun luze samarra, Bermeoko familia horri zerbait zor balio bezala, denbora apur bat behintzat. Barkamena eskatzen zien, hainbat arrazoi aletzen zituen, pisuzkoak guztiak itxuraz, zergatik ezin izan zuen etorri, zergatik atzerapen hau. Martxorako etorriko zela ere agintzen zion don Gasparri. Bien bitartean, Ciriacoren sintomak ahalik eta zehatzen azaltzeko eskatzen zion: jokamoldeak, hitz egiteko modua, ibiltzekoa, dena, ahal zena, don Gasparri deigarri egiten zitzaiona.

      Gutuneko frantsesa ulertzeko gauza bazen ere, don Gasparrek ez zuen bere burua gai ikusten hizkuntza horretan hainbeste idazteko, hain zehatz, horren gauza delikatuak. Don Nicasiori eskatu behar izan zion laguntza beste behin… Bazkari ederra eman zioten etxera laguntzera etorri zenean, eskularru gris batzuk oparitu.

      Otsailean bertan erantzun zion don Gasparrek, Ciriacoren ohiturak ia egunez egun deskribatuta. Baionako medikuak informazio guztia izango zuen etortzen zenerako, baina ia hilabete falta zen martxorako. Arnasa eman zion horrek Juana Josefari otsailean, libreago ibili zen, askozaz sarriago irten zen kalera, zenbaitetan nora eta zertara esan gabe. Eulalia andreak ez ikusiarena egiten zuen; neskatoa estuegi lotu zutela ulertu zuen, egun lar egin zituela etxe barruetan.

      Juana Josefak ez zuen gauza berezirik ere egiten kalera irteten zenean hala ere. Jende gutxi ezagutzen zuen Bermeon: ama, izeko-osabak, Petra lehengusina, saltzaileren bat, inor gutxi gehiago. Kale artean ibiltzen zen, portura ere bajatzen zen lantzean behin, Talara joaten zen denbora gehiago zeukanean.

      Hara bidean, itsasoa ikusten hasten zenean, Berrizeko kontuak berritzen zitzaizkion, auskalo zergatik, aita gogoratzen zuen batez ere. Ez zuen ulertzen, aitak inoiz ez zion itsasoaz hitz egin, sekula ez ziren itsaso ondoan elkarrekin egon… Aita gogoratzen zuen han ordea, aitaren azken egunak: nola etorri zen goiz hartan Pedroandi haren bila etxera, goiz, oso goiz, nola eraman behar izan zuten golde uger hura Durangora bien artean, kalera. Arraroa egin zitzaion Juana Josefari goldearen kontua, amari ere bai. Zertarako goldea kalean? Zer zen ideia hori? Nork eskatu zien?

      Pedro bakarrik itzuli zela gogoratzen zuen gero, iluntzean, gizon handi hura. Aita Durangon geratu zela esan zien behera begira, elizako harri batzuen kontra, arnasa hartu ezinda, belauniko jartzeko ahalegina egin zuela gero, etzun behar izan zutela lurrean, ez zela berriro zutundu.

      Beste gauza asko ere esan zituen Pedroandik, medikuarenak, ospitalekoak beharbada, baina Juana Josefak ez zuen gehiago aditu, amari begiratu zion, arropa iluna ateratzen ari zen armairutik.

      Berrogeita lau urte zituen Juana Josefaren aitak, eta orduan ulertu zuen alabak zelako gauza gutxi zeukan gizon hark, eskuak baino ez, hankak, indarra, hori baino askozaz gehiago ez. Etxea ere ez zen eurena, are gutxiago soroak, basoak. Horregatik ibiltzen zen askotan aita Durangora edo Elorriora, Eibarrera, gauzak saldu eta erosi, txikikeriak beti, erreal bat, bi, ia eskean. Izeko Ansel eta osaba Antonen etxean bizi behar zuen amak orain, hemen, Bermeon. Serbitzen jarri zen Juana Josefa Eulalia andrearen etxean.

      Martxoan etxetik irten gabe egotera itzuli zen Juana Josefa, Baionako medikuari itxaron behar zion berriz. Fede gutxi zion gizon hari ordurako baina, ez zen existitzen, hori ematen zuen, mamua zen, don Gasparrek asmatu zuen, edo don Nicasiok, Ciriacori esperantza apur bat emateko, Eulalia andrea kontsolatu beharrez. Eta pentsatu zuen bezala, martxoan ere ez zen Baionako medikua agertu, Baionako mamua.

      Familiakoak, Eulalia andrea batez ere, guztiz galduta zeuden apirilaren hasieran, ez zekiten zer pentsatu. Gutunetan hain zintzoa ematen zuen medikuak, hain benetakoa, esango zuketen zeharo arduratuta zegoela Ciriacorekin. Baina etorri, ez zen euren etxera inor etorri, hitz labainetatik harago.

      Idatzi ere dotore egiten zuen medikuak, sentimendu handiz, “Espiritu Santuaren bozaz” esaten zuen Eulalia andreak. Apirilaren erdirako, edonola ere, harrezkero idatzi ere ez ziela gehiago egingo pentsatu zuten, beste kontu batzuetan arituko zela Baionako medikua, euren Ciriacorena baino askozaz premiazkoagoak guztiak seguruena.

      Oker zeuden: apirila amaitzeko hamabi egun falta zirela hartu zuten gutuna, beti bezain estilo finari emana. Etorri ez izana zuritzeko aitzakia ematen zuen lehen zatian, apirila amaitu baino lehen etorriko zela agintzen zien amaieran.

      Eguraldia ez zen hain petrala ordurako, eta Juana Josefari iruditu zitzaion familia ere argitu zela harekin batera, Eulalia andrea, Ciriaco bera ere bai beharbada, hitzak euskarara ekarri zituztenean don Nicasiok eta don Gasparrek.

      Maiatzerako falta ziren egunak etxean eman zituen Juana Josefak berriz beraz, don Gasparrek konpromiso asko zituelako kanpoan sasoi hartan, eta lagundu egiten ziolako Eulalia andreak. Baionako medikua senar-emazteak kanpoan zeudela heltzen bazen, norbait bidali behar zuen Juana Josefak euren bila: auzokoaren seme nagusia ahal izanez gero, Hilario. Mutikoa aurkitu ezean, Genitxuri esan behar zion, lehenengo pisukoen alabari.

      Izan ere, behin eta berriro errepikatu zioten, Juana Josefak ezin zuen Ciriaco bakarrik utzi. Ciriaco ez zen, esan ziotenez, jaio zenetik bakarrik egon. Juana Josefak ez zuen ulertzen zergatik: mutilak apenas egiten zuen ezer, ez onerako ez txarrerako, oso gutxi mugitzen zen, ahotsa ozta-ozta erakusten zuen, betiko oihu horietaz aparte.

      Bere buruari kalte egiten ziola esaten zuten, baina Juana Josefak ez zuen halakorik ikusi etxean zegoenetik. Egia zen bere buruarekin haserretzen zela batzuetan, gorri-gorri jarri eta gelan batetik bestera hasten zela, zentzu handirik gabe, besoak gorputzari pega-pega eginda, edo esku batek kontrako besoari atximurka, bere betiko herren horrekin, artea hartu ezinda. Ohituta ez zegoen jendeak, etxekoa ez zen jendeak, harrituta begiratzen zion, baina ez zen besterik. Juana Josefa segituan ohitu zen.

      Jesarrita zegoenean, balantzaka hasten zen, gero eta arinago, gero eta zakarrago, buruko ileari tiratzen zion. Inguruko gauzak ere botatzen zituen batzuetan, mahai gainetakoak batez ere, koilarak, edalontziak, kristalak barreiatzen ziren zorutik. Zauri itsusia eragin zioten kristalek Juana Josefari behin, orkatilan. Odola ikusi zuenean, zarataka hasi zen Ciriaco, zuri jarri zitzaizkion begiak une batean. Gelara eraman behar izan zuten, ohean sartu.

      Heldu ziren maiatzeko lehenengo egunak eta beste behin gertatu zen: ez zen Baionako medikua agertu. Gutuna berriro, sentitzen zuela, aitzakiak, hitz gozoak, lausenguren bat, maiatza amaitu baino lehen etorriko zela seguru.

      Madarikatu egin zuen Juana Josefak orduan, ia hilabete osoko beste kondena bat, eguraldia nabarmen hobera egiten ari zenean…

      Maiatzean bertan heldu zen Juana Josefa Bermeora aurreko urtean, urtebete egingo zuen laster Eulalia andrearen etxean. Izeko Angelirekin egin zituen egun batzuk etorri aurretik, ama gauzak konpontzen aritu zen artean. Umeak jagoten egoten zen luzaro, izeko Angeli soroan zegoenean, osaba Enrico kanpoan. Isabel txikiarekin egoten zen batez ere, Juan Domingok ez zion kasurik egiten.

      Eta orduan izan zen, Isabel umea behar baino zoroago hasi zela korrika, estropezu egin eta harri zorrotz baten kontra zanpatu zuela aurpegia. Odoletan hasi zen segituan, ahotik, sudurretik, bekokian ere zauria zeukan, handia itxuraz. Odola tantaka zuen berehala okotzetik behera, paparrera, gonetara. Apenas egin zuen negarrik koitaduak, begiek gorantz egin zioten, konortea galdu zuen.

      Juana Josefak ez zuen zer egin behar zuen asmatu. Juan Domingo bera ere arrebari begira zegoen ortutik, zurtuta, aitzurra eskuan. Francesco atera zen etxetik orduan, zerbait zela entzun zuen etxe barrutik. Umea ikusi eta gehiegi ere pentsatu gabe lepoan hartu eta karraderan hasi zen aldats behera. Atzetik joan zitzaion Juana Josefa.

      Bilbetuko Andresaren etxera eraman zuen Francescok Isabel txikia. Etxean topatu zuten Andresa, hori ere eskertu zion Juana Josefak Jaungoikoari.

      Kontu handiz artatu zuen umea Bilbetuko Andresak, eta Juana Josefa mugitu ere ez zen egin euren ondotik. Francesco, inork agindu gabe, Durangora abiatu zen segituan, korrika, atsedenik hartu gabe, zegoen moduan. Apur bat garbitzeko betarik ere ez zuen hartu: Isabelen odola zeukan leku guztietan, eskuetan, aurpegian, arropetan. Medikuarekin itzuli zenean, bere senera etorrita zegoen umea.

      Isabel txikiari egin beharreko probak egin eta etxera eramateko esan zien medikuak, egun batzuk egin beharko zituela ohean.

      Francescok umea besoetan atzera hartu eta aldats gora hasi ziren, Juana Josefa ondoan, izeko Angeliren etxerantz. Iluntzerako ordubete edo faltako zen, ez zen hotzik, beroa ere apalduta zegoen, giro egokia paseorako. Hizketan zihoazen Juana Josefa eta Francesco, suabe, apal, mutilak gauzak esaten zizkion lantzean behin Isabel txikiari, lasaitzeko, konpainia onean zegoela, amarekin egongo zela laster.

      Umea zizpuruka hasi zen batean, kantuan ere hasi zitzaion Francesco, bere hizkuntzan, lo-kanta moduko bat, laburra, etengabe errepikatzen zena, doinu sinplekoa. Isildu egin zen Isabel, Francescori begira-begira. Kantatzeari utzi zion mutilak orduan, lotsak bat-batean hartu izan balu bezala. Juana Josefa zegoen aldera jiratu zuen burua.

      Francescoren izerdi usaina nabaritzen ari zen Juana Josefa bide osoan. Normala ere bazen: korrika eraman zuen umea lepoan Andresarenera, medikuaren bila joan zen gero Durangoraino, handik etorri, besoetan zeraman neskatoa orain aldats gora… Eta berotik joan zen eguna. Izerdi usaina min samarra zen, sakona, baina Juana Josefari ez zion ardura, ez zion atzeraka eragiten, beste pertsona batzuen izerdiek bezala. Izerdi usain hura odolarenarekin nahastuta egon zitekeela pentsatzen zuen orain, Bermeon, Berrizetik hain urrun.

      Joan ziren maiatzeko egun guztiak, Baionako medikua agertu gabe jakina, baina ekainaren 2an gutun definitiboa hartu zuten Bermeoko etxean. Data zehatza ematen zien orain medikuak: ekainak 9. Ostatua ere hartuta zeukala esaten zien, Bermeon bertan, Tomasa Zuluetaren etxean, eta “zeruko santu guztien aurrean” egiten zuen zin, egun horretan joko zuela “euren etxeko aldaba”, bide osoa “oinez edo belauniko egin behar bazuen ere”.

      Egun konkretua aipatzen zien aurreneko aldia zen, benetako nobedadea iruditu zitzaion familiari, baina Tomasa Zuluetaren etxera bisita egin zuen don Gasparrek badaezpada, galdetzera. Eta baietz Tomasak, han egingo zuela lo medikuak, bost egunez gutxienez, diruaren zati handi bat ere ordaindu ziola postaz.

      Orain bai, egia zela ematen zuen orain hortaz, medikuak ez zeukala beste erremediorik, ekainaren 9rako etorriko zela azkenean. Eguna, hala ere, zitekeenik eta desegokiena zen don Gaspar eta Eulalia andrearentzat, paper batzuk sinatu behar zituztelako Bilbon egun horretan bertan, notarioaren aurrean, etxe txiki baten salmenta. Bilbon egun batzuk egitea zeukan don Gasparrek pentsatuta, baina gutuna irakurri eta gero, joan-etorria egunean bertan egitea erabaki zuten. Juana Josefak egin beharko zion harrera Baionako medikuari beraz, senar-emazteak Bilbotik itzuli arteko denbora zelan edo halan eman.

Ekainaren 9an goizetik abiatu ziren don Gaspar eta Eulalia andrea Bilborantz, urduri, etxean agindu guztiak ondo esanda, betebehar guztiak behar bezala zehaztuta, nola tratatu behar zuen Juana Josefak medikua, nola hitz egin behar zion, frantsesez ere irakatsi zizkioten hitz batzuk.

      Etxean giro berezia sumatzen zen eguna argitu baino lehenago ere, Ciriaco bera nahiko asaldatuta zegoen gurasoak etxetik irten orduko. Egunak aurrera egin ahala, bakarrik geratu zirenean, Ciriaco inoizko balantzarik handienak egiten hasi zela ikusi zuen Juana Josefak, lantzean behin kolpea ere hartzen zuela garondoan atzeko hormaren kontra.

      Goizaren erdialdera edo, aulkitik altxatu eta egongelatik bueltaka hasi zen Ciriaco, gero eta arinago, gero eta deskontrolatuago, baina leihora hurbildu gabe. Eguerdirako gorri-gorri zeukan aurpegia, izerditan, begiak irten beharrez ikusi zizkion Juana Josefak, berari begira. Noizik behin soinu desatsegin bat egiten zuen, eztarri barruko paretetatik ateratzen zitzaiona eta, harekin batera, listua ere botatzen zuen ezpainen ertzetatik, inoiz tantaka jausi eta egurrezko zorutik barreiatzen zena. Juana Josefari begira egiten zuen hori guztia, neskaren kontra zerbait zeukala ematen zuen. Indarrez estutzen zituen hortzak.

      Beldurtu egin zen Juana Josefa momentu batean, ez zekien zer egin, nori deitu, medikuaren ate-kolpea entzun nahi zuen ahalik eta arinen. Ezin zuen alde egin, Ciriaco bakarrik utzi, baina egongelako bazter batean jarri zen badaezpada, atearen ondoan, atea zabalik. Korridoretik berehala helduko zen eskaileretara, mutilak ez zuen harrapatuko, herrenak ez zion utziko.

      Ordua zen arren, ez zuten bazkaltzen hasteko zirkinik ere egin. Atezuan zeuden gazte biak, bata gelan bueltaka eta bestea hari begira, atetik hurbil, zer gerta ere, medikua noiz helduko. Arratsaldeko lehenengo orduetan, baina, nabarmen lasaitu zen Ciriaco. Atzera jesarri zen aulkian, balantzaka hasi zen, baina balantza sosegatuagoan.

      Beste bi-hiru aldiz altxatu zen arratsaldean zehar, eta bueltaka hasi, baina normalago, bere betiko ohiturekin, bere betiko pausoan. Juana Josefari ere desagertu egin zitzaion tentsioaren zati handi bat. Ciriacorengana hurreratu ahal izan zuen, gose zen galdetu zion, bazkaltzeko zerbait hartu nahi zuen. Mutilak ez zion erantzun, begiratu ere ez zion egin. Harengandik bi metrora eseri zen Juana Josefa, aulki txiki batean, bera ere gose barik.

      Lasai joan zen arratsaldea beraz, aspergarri, ateari begira. Aurretik hainbeste desengainu izan bazituzten ere, Juana Josefa konbentzituta zegoen gaur zela eguna, gaur etorri behar zuela medikuak, ezin zela bestela izan. Ciriaco ia geldirik zegoen, trankil, erdi lo orain.

      Kolpe batzuk entzun zituen Juana Josefak atean orduan, suabeak, konbentzimendu handirik gabekoak. Oker zegoela pentsatu zuen, ez zuela atea inork jo, kaleko zarataren bat izango zela, mediku batek ezin zuela horrela jo, hain apal, bederatzi hilabetez itxaroten egon eta gero.

      Handik segundo gutxira beste kolpe batzuk entzun zituzten ordea, etxeko atean zalantzarik gabe, askoz gogorragoak orain, tinkoagoak. Halako kolpe serioak bai, izan zitezkeen mediku batenak, Baionako medikuarenak. Ciriaco bera ere adiago jarri zen, balantzen arteko tarteek espazio zabalagoa hartu zuten.

      Arin zutundu zen Juana Josefa, arropak atondu zituen, gonak, alkandora, lepoa ondo jarri zuen, lekutik aterata zeuzkan ileak belarri atzera ekarri zituen. Korridorean, atearen aurrean, frantsesezko hitzak gogoratu zituen, arnasa behar bezala hartzeko ahalegina egin zuen.

      Atea apurka zabaldu eta ezin izan zuen berehala ulertu: Francesco zegoen atari aurrean, eskaileretan, berari begira, bekainak erdizka altxatuta. Inoiz ez zuen horren dotore ikusi, jaka beltza, kapelua, zapata marroixkak, ondo garbiak. Ez zuen esango mediku itxura zeukanik, baina ez zen betiko Francesco.

      Arnasestua sentitu zuen Juana Josefak, ez zuen espero lehengo munduko pertsona bat mundu berri honetan, Bermeon, nor eta Francesco gainera. Arropei erreparatu zien berriz, begietara begiratu zion gero, apur bat bustita zituela iruditu zitzaion. Zerbait esan nahi zion baina ezin izan zuen ahoa zabaldu.

      Atea brastakoan itxi zuen orduan, ezer esan gabe. Kolpeak tripak lehertu zizkiola ulertu zuen. Ate itxiaren ondoan geratu zen. Francescoren pausoak sentitu zituen handik gutxira eskaileretan behera, astiro, bizirik gabe.

Zizareena

Zarata behintzat desagertu egin da. Erosoago nago orain, erosoago gaude, Clara ere bai, gauza handia delako zaratarik gabe egotea, orain etxean gauden bezala. Gauza handia da entzuten ari garen zarata bakarra zakur batzuen zaunkak izatea, kalean jaberik gabe dabiltzan batzuenak, gure etxetik aski urrun.

      Kanpora irten behar dut hala ere, Hansekin joan behar dut. Badakit kalean berritu egingo dela zarata, ondo-ondoan edukiko dudala, baina berdin dio. Egia esan behar bada, batzuetan ez dakit zer den niretzat egokiagoa, zarata ala orain daukagun isiltasun hau… Berdin dio, arriskatu egingo naiz, kalera joan behar dut. Zergatik? Lortu egingo dugula esan didalako Hansek, gaur bai, lortuko dugula azkenean beharbada.

      Friedrich ere gurekin etorriko dela uste dut, baina ez nuke seguru esango. Friedrich ez dut hainbeste ezagutzen, ez dakit zertara datorren. Ez dakit lagunek nola esaten dioten ere, Friedrich ala beste izen laburrago batekin. Sagu muturra dauka, listu gehiegi biltzen du ahoan hitz egiten duenean. Musikaria da, Hans bezala, eta pertsona dotorea dela sinesten du.

      Papera eraman behar dut kalera, hori da argi daukadan bakarra. Ez dakit lortuko dugun ala ez, zalantzak dauzkat, beti izan ditut, baina gertatzen dena gertatzen dela, idazteko papera behar dut nik.

      Eskuak, hori bai, libre eraman nahi ditut, badaezpada. Paperak, beraz, ondo tolestuta, praken atzeko partean sartu ditut, gerrialdean. Jaka luzearekin estaliko ditut. Hotza da gaua, otsailak ez digu bakerik eman, daukadan jakarik lodiena hartuko dut.

      Clarak ez du ulertzen zergatik joan behar dudan kalera. Azaltzeko ere ez da erraza. Esan dit:

      — Benetan, Robert?

      — Hansek esan dit.

      — Baina orain?

      — Orain behar du.

      — Berandu da, Robert.

      — Berandu da, bai. Beharbada.

      — Eta komeni zaizu? Komeni zaizula uste duzu, Robert?

      — Hansek esan dit.

      Jaka soinera ekarri, samaraino ondo lotu eta kalera irten naiz. Hotza ez da uste bezain desatsegina.

Lokartu egin da azken umea, arnasa hartu ahal izan du Clarak azkenean, erosotasun hasperen txiki bat egin du. Egun bereziki zaratatsua izan dute umeek gaur, aztoratuta ibili dira auskalo zergatik. Erabateko isiltasuna dago etxean orain, egongelan, sukaldean, korridoreetan. Clarak ezin du sinetsi ere egin.

      Robertengana joan da, haren estudiora. Imajinatu du lasaiago egongo dela orain, zaratak ez diolako batere onik egiten, umeak bezain aztoratuta ibili da bera ere.

      Estudioko atetik paper batzuk tolesten ikusi du Robert. Pentagrametako marrak dituen aldea barrurantz tolestu du, bi aldiz. Ondoren, praketako atzeko partean sartu ditu paper guztiak, gerrialdea inguratzen diote. Normala baino zurrunago ibiltzera behartzen du horrek, eta grazia egin dio Clarari, zuzendari frantsesa ematen du. Emaztea estudioko atean dagoela konturatu da Robert halako batean, berari begira. Ezustekoa hartu du.

      Kalera doala esan dio gizonak, joan behar duela, ezin dela bestela izan. Clarak ez du ulertzen. Esan dio:

      — Baina nora, Robert?

      — Hansekin. Hansek esaten duen lekura.

      — Benetan, Robert? Seguru zaude?

      — Hansek esan dit.

      — Eta orain behar du?

      — Orain.

      — Ulertzen duzu berandu dela, oso berandu?

      — Berandu da, bai. Beharbada.

      — Eta komeni zaizu, Robert? Komeni zaizula uste duzu?

      — Hansek esan dit.

      Jaka jantzi eta eskaileretara irten da Robert. Kaleak arin samar utzi ditu atzean, bata eta hurrengoa. Hasierakoak hutsik zeuden, baina gero eta pertsona gehiagorekin egin du topo. Gazte jendea da gehiena, unibertsitate mutilak asko. Sumatu du zazpitik bat gutxienez mozkortuta egon daitekeela.

      Hans eta Friedrich ikusi ditu handik gutxira urrunetik. Taberna atarian daude, hizketan, beraren zain. Roberti amorrua eman dio horrek: Hans Friedrichekin elkartu da berarekin baino lehenago. Hizketan ari dira, ematen du ondo hartzen dutela elkar. Hotzari aurre egiteko arin bazebilen lehenago ere, pausoa azkartu du Robertek orain, Hansen ondora ahalik eta lasterren heldu nahi du.

      Betiko agur desorekatuak egin eta tabernara sartu dira hirurak.

Zarata handia dago taberna barruan, nola ez, espero nuen, baina zarata honek ez dit kalterik egiten, etxekoak bezala. Zarata handiagoa egongo da hemen seguru, baina hemengoak ez dit niri hitz egiten, ez dakit nola azaldu, zarata lasaiagoa da. Etxean zarataren zentroa naiz ni, hemen ez. Ez dakit nola esan: hemengo zaratak ez dit minik ematen.

      Hansek atera ditu edariak, likido horixkak, marroixkak, gorriak, berdin dit zer diren, edan egiten ditut, fidatu egiten naiz Hansekin. Batzuk gozoagoak iruditzen zaizkit, baina berdin dio horrek, ez naiz edale txarra. Friedrichek dauka askoz edan gaiztoagoa… Gu baino astoagoa da gainera: nire lehenengo kopa amaitu orduko, hirugarrena hasten ari da Friedrich. Ezegitekoak egiten izan ditu inoiz gero, esan behar ez dituenak ere esaten ditu. Bere sagu musturrari adi egoten naiz ni badaezpada ere.

      Zarata apur bat apaldu denean, Hansi begira geratu naiz. Esan diot:

      — Gaur bai, Hans?

      — Baietz esango nuke. Sinistu, Robert.

      — Sinisten dut.

      — Paradisua irabazita daukazu, Robert.

      Edaten jarraitu dugu, hitz egiten, harik eta tabernako gazte batzuk, unibertsitate mutilak seguruena, oihuka hasi diren arte. Atea seinalatu dute, kanpoan zerbait gertatzen ari dela esan nahi dutela pentsatu dut.

      Bezeroak kalera irteten hasi dira, taberna tantaka husten ikusi dugu. Une jakin batean ohartu gara ez dugula beste aukerarik, geuk ere irten behar dugula kanpora, zer gertatzen ari den ikusi.

      Idi pare bi ikusi ditugu kalean, jende ugariz inguraturik. Gurpildun plataforma bati tiraka datoz idiak, ondo kostata, astiro. Arrain ikaragarri handi bat dator plataforma gainean.

      Ez naiz aditua, arrain gutxi ikusi izan dut bizitzan, eta ez nuke esaten jakingo zein den espeziea. Liburuetan ikusitakoagatik, imajina dezaket. Handiegia da beste ezer izateko.

      Gaueko argitan grisa dela ematen du, baina zurixka izan daitekeela esango nuke. Amesgaizto batetik atera dutela dirudi, hegalak, bizarrak, begien inguruko azal hori. Begira-begira geratu gara gu; kopan zeukan likido apurra bota dio buztanetik behera Friedrichek.

      Kale artera sartu dira idiak, gure begien bistatik ezkutatu da arraina. Sakabanatu egin da jendea, tabernara sartu dira gehienak, beste taberna batzuetara. Bertan geratu gara gu, mugitu barik, azkenak. Esan liteke azkenak garela beti, beranduen erreakzionatzen dugunak.

      Zarata bera ere lekuz aldatu da: kalea askotan ez bezala dago, inoizko isilen. Geu ere ez gara hizketan hasi, bakoitza leku batera begira dago.

      Orduan izan da. Minutu batzuk lehenagotik banekien gertatuko zena, aurresentitzen ari nintzen, eta gertatu egin da: betiko soinu txiki hori entzuten hasi naiz, belarrian kolpeka, buruan kolpeka. La nota altu hori hasi naiz belarri barruan entzuten, beti bezain desatsegin, zorrotz.

      Esango nuke ezin duela beste inork entzun, nire buru barruan baino ez dagoela, belarri barruan. Tormentatu egiten nau, ez dit bakerik ematen. Behin eta berriro kolpatzen dit belarri barrua, garuna. Ezin dut nota hori jasan, bakarrik datorrenean, etenik ez duenean, gelditu ezin dudanean.

      Batzuetan orduak irauten du, berrogeita hamar aldiz minutuko, hirurogei aldiz, hirurogeita hamar aldiz, la nota berbera, mailu txikia. Ez diot Hansi ezer esan, are gutxiago Friedrichi. Ez ditut larritu nahi, ez diot nire gaixotasunaz inori hitz egin nahi, ez bada Clarari.

      Badakit gero zer datorren, la nota horren ostean zer datorren… La horrek, kolpeka, hainbat ordu iraun dezake, edo minutu gutxi batzuk, eta ondoren beste zerbait entzuten hasten naiz ia beti: Felixena, Felixen ahotsa eta Felixen pianoa. Eta Felixena eta gero, azkena hasiko naiz aditzen. Ia beti gertatzen da berdin, beti da bide bera: la nota, Felixena eta azkena. Hiru pauso. Eta hirugarren hori da hiruretan gogorrena. Horren beldur bizi naiz orain.

Friedrich amaierarik gabeko tragoa hartzen ari da, burua atzera botata. Hans tabernariari begira dago, zerbait eskatu nahi dio. Robert begirada galduta dagoela ematen du, baina Hansekin hitz egiten hasi da:

      — Egingo dugu, Hans? Gaur bai?

      — Konfiantza behar duzu, Robert. Sinistu behar duzu.

      — Sinisten dut.

      — Zorionekoa zu, Robert. Irabazita daukazu zerua.

      Leihoetara seinalatzen hasi dira orduan gainerako bezeroak, atera, zerbait gertatzen ari da kanpoan. Taberna apurka hustu da. Hansek ere erabaki du, halako batean, kalera irten behar dutela. Atzetik joan zaizkio beste biak.

      Balea ikusi dute kanpoan, lau idik tiratuta. Ez dakite nora daramaten, zergatik ordu honetan. Ez dute gehiegi ere pentsatu egia esan, burua ez daukate guztiz argi. Friedrichek kopa barrukoa bota dio baleari, modu txarrean. Likido horixka arrainaren azaletik irristatzen ikusi du Robertek.

      Desagertu egin dira balea eta idiak, alde egin du jendeak, bakarrik geratu dira hiru lagunak, isilik. Edadeko gizon bat hurbildu zaie, garesti jantzita, balantzaka. Friedrich besarkatu nahi izan du, musua eman. Bultzaka aldendu du Friedrichek, eskuan zeukan kopa bota dio, mila ispilutan hautsi da harlauzen kontra.

      Roberti erreparatu dio orduan Hansek: eskuak belarrietan dauzka, burura eraman ditu gero, ilea nahastu. Friedrichek kopa bota baino lehenago izan da, ez da kristal zaratagatik izan, beste zerbaitek behar du.

      Larrituta begiratu dio Hansek Roberti, hurbildu egin zaio. Ez da horrela edo antzera ikusten duen lehen aldia. Badaki zerbait duela, zerbait pizten zaiola buru barruan… Robertek ez dio behin ere ezer esan ordea, ez dio horri buruz hitz egin, normaltasun plantak egiten ditu.

      Tabernara sartu beharko luketela esan du Hansek halako batean, baina Robertek ez du nahi, petril batean eseri da. Friedrich harrizko horma baten kontra ari da ostiko txikiak jotzen, eurengandik hamar bat metrora, sistematikoki eta oso kontzentratuta.

Ondo nagoela esan diot Hansi, ez duela zertan arduratu, ez dela larria. Ez diot esan, noski, la nota honek burua lehertuko didala, belarria dardarka dudala.

      Begira-begira daukat aurrean Hans, zutunik, ez baita inozoa, inoiz ez da izan. Friedrich apur bat aparte dago, horma baten kontra. Ez daukat oso argi zer ari den egiten.

      La nota nazkagarri hau buru barrutik desagertu arte petril honetan jesarrita egongo naizela erabaki dut momentu batean. Baina neu naiz inozoa orain, batzuetan minutuak irauten duelako, eta orduak beste batzuetan. Noiz arte egongo naiz hemen orduan? Egunsentira arte? Bihar eguerdira arte? Inozoa da, badakit, baina notak ez dit argi pentsatzen uzten.

      Ondo dakit, gainera, la notaren ostean zer datorren: Felix. Eta kale atsegin honetan itxaron behar diodala pentsatu dut, isiltasun perfektu honetan. Izan ere, Felixen ahotsa entzuten hasten naizenean, isiltasuna behar dut, isiltasun perfektu hau.

      La notaren kolpeak apur bat apaldu zaizkidanean, Hansekin hitz egiten hasi naiz. Batzuetan hizketan hasten naizenean desagertzen da nota guztiz, ez beti.

      Kolerari buruz hitz egin dugu, nola hiltzen ari den jendea, sintomak, nola hartzen ari den Europa osoa. Betiko komentarioak, betiko kezkak, esaldi berberak, egunero eta edonori esaten dizkiogunak. Asaldatuta daude egunkariak, hilabeteak dira kontu berari begira. Larrituta nago ni, onartu behar dut, inoizko larrien, gero eta hurbilago ikusten dudalako gaixotasun zikin hori.

      Orain. Amaitu egin da. Hans hitz egiten ari den bitartean. Ez dago gehiago, oraingoz, la notarik nire belarrietan, buru barruan. Sorbaldak erlaxatu zaizkit, lepoa bigunago daukat, arnasaldietan ere igartzen dut sosegua.

      Felixen zain geratu behar dut orain, laster hasiko naiz haren ahotsa entzuten, haren pianoa. Hansek hitz egiten jarraitu du, baina ez diot erantzun, hormei begira jarri naiz, harago dagoen ibaiari begira.

Petrilean jesarrita dago Robert, zutunik Hans. Hitz egiten hasi dira:

      — Zenbat hil dira? Zenbat hiltzen ari dira?

      — Asko. Hori esaten da.

      — Asko ez: denak. Mundua. Mundua ari da hiltzen, Hans. Europa.

      — Tira, Robert…

      — Eta zer da zikina… Zer da nazkagarria.

      — Gaixotasun guztiak dira…

      — Infernuan bizi dira, Hans. Bizi dira, baina infernuan. Infernuan gaude gu ere, egongo gara. Hemen. Orain.

      Hitz egiten jarraitu du Hansek, baina ez dio gehiago aditu lagunak. Begirada galduta dago Robert, buruan beste kezka batzuk balitu bezala orain, koleratik haratago doazenak. Isiltzea erabaki du Hansek, petrilean eseri da bera ere.

      Hogei bat minutu eman dituzte horrela, isilik, aurrera begira, zerbaiten zain. Friedrich tabernara sartu da berriro, bakarrik. Robertek paper batzuk atera ditu orduan galtzen atzeko partetik, gerrialdetik, eta petril gainean jarri ditu destolestu ondoren.

      Gehiegi pentsatu gabe hasi da pentagrametan idazten, astiro batzuetan, halako antsietate batek hartuta gero. Ematen du notaren bat ahaztuko duela arin idatzi ezean. Hansek ez dio ezer esan, pentagramei begira dago, notak irakurtzeko ahalegina egiten ari da.

Isildu egin da Hans azkenean, horixe da behar nuena. Nire ondoan eseri da petrilean, baina badaki ez didala hitz egin behar. Halako gauzak ondo errespetatzen daki Hansek. Friedrich tabernara sartu da berriz.

      Esango nuke hamabost bat minutu joan direla, baina baliteke gehiago ere izatea. La nota entzuteari utzi eta hamabost minutura entzun dut Felixen ahotsa.

      Gehiago ez edateko esan dit Felixek, Friedrichekin kontuz ibiltzeko eta Clarari gehiago begiratzeko, umeak ez direla kontu erraza.

      Felixen pianoa entzun dut gero. Niretzat ari da jotzen, neuk baino ezin dut entzun. Ez da bere betiko musika, melodia berriak dira, konposizio berriak, niretzat jotzen dituenak talentu handiz.

      Paperak atera ditut, petril gainean jarri. Orain harrapatu behar dut Felixen musika, orain idatzi behar dut, galdu egingo da bestela, ez dut gogoratuko gero. Ezin da Felixen jenioa galtzen utzi. Horren ardura daukadala iruditzen zait.

      Ez du asko irauten, Felixenak, pianoak, bost minutu, hamar minutu. Baina gezurra ematen badu ere, orduetako piezak atera izan ditut nik inoiz gero. Horretarako ematen dizkidala iruditzen zait; Felixek badaki zer egiten ari den.

      Inoizko laburrenetakoa izan da gaurko hau. Esango nuke ez direla hiru minutu ere izan. Pianoa jotzeari utzi dio Felixek, desagertu egin da.

      Galduta geratu naiz ni, betiko moduan. Pianoaren zain nago tarte batez, baina badakit, behin amaituta, ez dela berriro agertuko, inoiz ez dela agertu izan. Partiturak bildu eta galtzetan sartu ditut berriro, gerri partean. Jakarekin estali ditut, epela sentitu dut.

      Konturatu egin da Hans, ez da batere inozoa. Tabernara sartu behar dugula esan dit, hotza ere aipatu duela uste dut, hezetasuna. Baietz esan diot, sartu egingo garela, badakidalako orain zer datorren, Felixen pianoaren ostean zer datorren. Eta ez zait isiltasun hau komeni, nahiago dut inguruan jendea egotea, zarata, iskanbila, ahal denik eta handiena.

      Friedrich txoko batean topatu dugu taberna barruan, eskuan duen likido horixka bati hizketan.

Edariak eskatzera joan da Hans, mahai gainean jausi zaiolako Friedrichi edaten ari zena. Edo apropos etzan du edalontzia, apropos barreiatu du likidoa mahai gainean beharbada. Bere keinuak ikusita, ematen du ez daukala oso argi zer ari den egiten.

      Robertek esan du ez duela ezer hartuko, ez duela edaten jarraituko. Hansekin hitz egiten hasi da segituan eta, esaten hasi denagatik, ematen du oso presente duela orain Felix, duela bost minutu besarkatu izan balu bezala. Hartaz hitz egin nahi du, hitz egin behar du. Esan dio Hansi:

      — Egoten zara Felixekin, Hans? Egoten zara harekin orain, batzuetan?

      — Hari adi egoten naiz, bai. Batzuetan. Askotan.

      — Haren musikari adi?

      — Musikari batez ere.

      — Pianoari.

      — Pianoari.

      — Felix? Felix?! —sartu da Friedrich, esnatu egin da—. Baina zer diozue, umeak? Zuek badakizu zer den zizare bat? Euli berde baten moduko zizare bat? Zizare nazkagarri bat, bustia…

      — Isildu zaitez, Friedrich —Hansek.

      — Hori da zuen Felix hori orain. Okerragoa ere bai… Musika? Ze musika? Zizareena.

      Robertek ezin izan dio eutsi, aulkitik altxatu eta paparretik heldu dio Friedrichi. Atzeraka bultzatu du, tabernako zoruan etzanda utzi arte. Ahal izan duen moduan altxatu eta Roberten kontra egin du Friedrichek. Borroka arraroa hasi dute, zutunik ia denbora osoan: hainbat edalontzi apurtu dituzte, okertuta utzi dute aulki bat.

      Hansek ez daki zer egin, ez da gorpuzkera handikoa, ezin da tartean sartu. Tabernaria eta haren lagun batzuk hurbildu dira berehala ordea, borrokan daudenak banatu eta kalera bota dituzte.

      Behin kanpoan, kale artean desagertu da Friedrich, beste biei begiratu ere egin gabe. Bakarrik geratu dira Hans eta Robert. Besterik ezean, ibiltzen hasi eta inguruko kale nagusienera heldu dira. Hango taberna batera sartu nahi du Hansek.

Inoiz ez naute, gaur arte, taberna batetik bota. Gaztetan ere ez. Baina berriro lehertuko nioke ahoa Friedrichi, orain ere. Ez dauka edan onik, lehendik ere jakin dugu hori. Esaten ditu halako gauzak, okerragoak ere bai, hasieratik espero nuen. Ez nion kasurik egin behar.

      — Ez zenion kasurik egin behar —esan dit Hansek.

      — Felix hil du, Hans. Zer da hori?

      — Ez du gezurrik esan.

      — Eta zizareak, Hans? Hori ere esan behar zuen? Zertarako egin du? Nolako mina eman nahi zigun, Hans?

      — Ez zenion kasurik egin behar.

      Kale txiki artetik eraman nau Hansek, kale nagusira bidean goazela esango nuke. Orduan hasi da berriro, zarata hori, nire buru barruan baino ez dagoena, ez Hansek ez beste inork entzuten ez duena, Felixena entzun eta gero espero nuena.

      Berdina izaten da gehienetan, antzekoa: la nota gogor hori hasteko, Felixena gero eta azken hau. Hiru pauso. Baina honi diot nik beldurrik handiena, azken honi. Ez dakidalako zer den, nor den, nork egiten duen musika kirrinkari hau, nork esaten dizkidan gauza mingarri hauek, zergatik esaten didan bekataria naizela, eternitate osorako sufrimenduak prestatu dituztela niretzat.

      Deabruak imajinatzen ditut nik, buru barruan, hainbat deabru txiki, Friedrichen sagu aurpegiarekin batzuk, hara eta hona, garunean, belarrietan. Musika egiten ere ahalegintzen dira, ahalik eta musikarik zakarrena, hozkia ere ematen duena. Momentu batetik aurrera ezin dut jasan, sabela ere nahasten dit.

      Nire aurretik doa Hans, nigandik bi edo hiru metrora. Kale nagusira ari gara heltzen. Hango taberna batera sartu nahi duela uste dut.

Robert baino apur bat lehenago heldu da Hans kale nagusira, hango taberna batera sartzeko gogo handiz dago. Ez da ohartu bi metro atzerago daukala laguna, gelditu egin dela bidean, makurtuta, sabelari minez eusten diola. Atzera begiratu eta horrela ikusi du Robert, errukarri, sufrimendu aurpegiz.

      Harengana hurbildu da, ez daki zer egin. Makurtu egin da azkenean, haren begien parera jaitsi da, artez begiratzen hasi. Ondo dagoen galdetu dio, baina Robertek ez du berehala erantzun, ematen du beste leku batean dagoela, beste lagun batzuekin.

      Esku batez sabelari eusten dio gogor, baina bestea belarrira eraman eta estutu egin du, barrura sartu nahiko balu bezala, edo erauzi. Begiak itxi egiten ditu tarteka, indarrez.

      Larritzen hasi da Hans. Taberna seinalatu dio Roberti, hara sartuko direla, mahai batean eseri, han lasaituko dela, han osatu, kalean baino askozaz hobeto egongo direla han barruan. Ezetz esan du Robertek, segituan orain, ez duela hara nahi, ezin duela.

      Gutxien espero duenean, laguna suspertzen ikusi du Hansek: zutundu egin da Robert, zuzen jarri. Inoizko arinen hasi da ibiltzen gero, korrika txikian ia. Kale estu batera sartu da.

      Bakarrik utzi du Hans, alde egin dio. Zalantza egin du Hansek orduan, ez daki tabernara sartu ala etxera erretiratu.

Alde egin diot. Ez dut Hansek ni horrela ikustea nahi, nire larritasuna, nola hasiko naizen sekula esango ez nituzkeen gauzak esaten, nola ez naizen gehiago ni. Ez ditut buru barruko hauek jasaten, kirrinka hauek, eta oihuka ere hasten naiz batzuetan, ez dakit askotan zer esaten dudan ere, nor minduko dudan. Burua kontrolik gabe astintzen dut batzuetan gainera, bi eskuez heltzen diot, estutu, hanken artean sartu. Eta Hansek ez du ikusi behar, ez dut nahi.

      Kale estuenetara sartu naiz, ibaira bidean. Esango nuke Hansek joaten utzi didala, badakiela ez dudala nirekin etortzea nahi. Bi-hiru aldiz begiratu dut atzera: bakarrik nago. Baina buru barrukoek nirekin jarraitzen dute, belarrietan, barrurago. Esaten dizkidaten gauzetara ohituta nago, baina modu diferentean esaten dizkidate gaur, tonua aldatu dute, oihuka hasten dira, orroka, edo xuxurlaka bestela. La nota desatsegin horretatik gero eta gertuago daude.

      Aurrekoetan entzun izan ditudanean, isildu izan dira momenturen batean, lasai utzi naute, baina ematen du desberdina dela gaur, ez dela inoiz amaituko, nirekin jarraituko dutela betiko. Korrika hasi naiz.

      Ibaira heldu naiz halako batean, zubi parera. Burua lehertu beharrean daukat. Makurtu egin naiz ibaiaren aurrean, sabela ere guztiz nahastu zait. Buruari oratu diot, ileari, ez dakit zer gehiago egin dezakedan barruko zaratari eusteko.

      Zutundu egin naiz berriro eta bi segundo geroago arnasa eten didan hotza sentitu dut. Galtzetan sartuta neuzkan paperak atera zaizkidala konturatu naiz orduan. Berreskuratzen ahalegindu naiz, baina ezin izan dut. Arropak pisu handia dauka orain.

Ibai ondora heldu da Robert. Bakarrik dago orain, kale nagusian utzi du Hans. Uretara begira jarri da, harago dauden barku txikiak ikusi ditu, batelak. Gerria makurtu du halako batean, kokoriko jarri da, esku bat sabelean eta bestea buruan, iletik tiraka ia. Oihu labur batzuk jaulki ditu jarrera horretan, kexutik hurbil daudenak. Begiak min hartzerainoko indarraz ixten ditu batzuetan.

      Zutundu egin da berriro, ibaira bidean bi pauso eman eta salto egin du. Zarata handiarekin sartu da uretara, arropa asko eta astuna dakar. Galtzetan dauzkan paperak ur-azalean barreiatu dira berehala. Berreskuratzen ahalegindu da Robert, baina ezin izan du, ur-altzoak erakarri egiten du, gero eta ur gehiago irensten ari da. Petrilean jesarrita idatzi dituen notetako batzuk ezabatzen hasi dira.

Robert Schumann

(Zwickau, 1810 - Endenich, 1856)

Sortzaile askori bezala, gazterik hil zitzaion aita, August Schumann, idazlea eta editorea. Beharbada horregatik egin zuen zalantza Robert nerabeak literatura eta musikaren artean, azkenean pianoa aukeratu bazuen ere.

      Friedrich Wieck maisu handiak onartu zuen bere ikasleen artean, Europako piano-jotzaile handienetako bat izan zitekeela iruditu zitzaiolako. Ohitura inozo batek eten zion bidea ordea: piano ariketak egiten zituenean, hirugarren atzamarra, indartsuena, ondokoarekin lotzen zuen. Sistema horren bidez, gainontzeko atzamarrak indartu nahi zituen. Espero ez zuen ondorioa ekarri zion, haatik, burutazio horrek: erdiko atzamarra zurrun geratu zitzaion, pianoa jotzeko baliorik gabe. Interpretatzeari utzi, beraz, eta konposatzeari ekin zion.

      Piano-eskola haietan, edonola ere, bizitza arteztu zion beste gertaera bat bizi izan zuen Robertek: maisuaren alaba ezagutu zuen, Clara Wieck, piano-jotzaile ezaguna ordurako, oso gaztea izan arren. Aitak kontra egin bazien ere, ezkontzea lortu zuten azkenean eta Roberten heriotzara arte izan ziren bata bestearentzat, zortzi seme-alabaren guraso. Esaten da Clarak sustatu zuela senarraren konposiziorako grina eta inork baino hobeto interpretatzen zituela haren piezak.

      Adinkideak ziren arren, Felix Mendelssohn miresten zuen Robert Schumannek beste askoren gainetik. Leipzigen ezagutu zuten elkar urte batzuk geroago, 1835ean, Friedrich Wiecken etxean, eta lagun handiak izan ziren ordutik, harik eta Felix hogeita hamazortzi urterekin hil zen arte.

      Gaztetarik pairatu zituen Robertek sufrimendu psikikoak, adinarekin areagotu zirenak. Ez dago argi gaixotasunaren berezko garapenagatik joan ote ziren okerrera ala sifilisa artatzeko erabiltzen zen merkurioaren ondorioz. Dena dela, garuna nabarmen endekatu zitzaion azken urteetan: entzumen-haluzinazioek, esate baterako, ez zioten bakerik ematen.

      Urte batzuk lehenago arrebak egin zuen bezala, Rhin ibaira egin zuen salto Robert Schumannek 1854ko otsailaren 27an, inauteri egunean. Barku bateko arrantzaleek ikusi eta uretatik atera zuten. Franz Richarz doktorearen sendategian ingresatu zuten handik bost egunera, bere borondatez, Endenich herrian.

      Han egin zituen urteetan, ez zioten Clarari senarrari bisita egiten utzi. Robert hil hurren zegoela eman zioten emakumeari baimena azkenean Endenicheko sendategira sartzeko, ingresatu eta  bi urte eta ia erdigarrenera. Esaten da asko kostata ezagutu zuela emaztea konpositoreak, baina ahalegina egin bazuen ere, ezin izan ziola hitz bakar bat ere esan.

Francesco Pasquale

(Sapri, 1825 - Bermeo, 1910)

Aitaren tailerrean metalgintzan hainbat urte eman eta gero, erbestera alde egin behar izan zuen Francescok. Orduko monarkiaren jarrerak behartu zuen alde egitera itxura denez, pozoituta zeukaten giro politikoa. Zeozertan nahastuko zuten gaztea, nahastuko zuen bere burua. Salernon, Napolesen edo, seguruenik, Genovan ontziratu zen Mediterraneo mendebaldera abiatzeko.

      Bartzelonan porturatu zen handik egun batzuetara, urteetan Salernoko beste hainbat bizilagunek egin zuten bezala, baina ez zuen bertan geratu nahi izan, penintsula erdia zeharkatu zuen iparralderantz. Bizkaiko burdinari begira bizi zen orduan Europako zati handi bat; han sumatu zuen Francescok ere bizimodua.

      Bidean, Kataluniatik irten berri, zapatak lapurtu zizkioten ostatu batean, eta ortozik egin behar izan zuen bidearen erdia baino gehiago. Gau batez, oinak zurrun, ametsa egin zuen: Ferdinando II.a Bi Sizilietakoak, erregeak, eskutik heldu eta Zaragozako zapataririk garestienaren etxera eraman zuen. Han, eskutik helduta beti, nahi zuen zapata parea aukeratzeko esan zion, gogokoena, garestiena, ez ziola diruak ardura.

      Larru ezin hobez egindako zapatak aukeratu zituen Francescok, zilarrezko apaingarriak, urrezkoak, baina erregearen eskua baino ez zuen berak sentitzen, izerditzen hasita ordurako. Askatzen ahalegindu zen, indar handia egin zuen… Larritzen ere hasi zen momentu batean, ezinezkoa iruditzen zitzaion esku hartatik libratzea. Lortu egin zuen azkenean eta korrika alde egin zuen zapatariaren etxetik, zapatarik gabe. Arnasestuka esnatu zen. Oinak izerditan zeuzkan, sukarra jaisten hasita.

      Durangaldean bizi izan zen hasieran Francesco Pasquale, Berrizen, Enrico Ponzoloren etxean. Galdaragilea zen Enrico bera ere, Francescoren aitaren laguna, Campaniatik urte batzuk lehenago etorria, Trecchinatik seguruena. Etxean hartu zuen lagunaren semea, elkarrekin egin zuten lan.

      Bilbon ere bizi izan zen Francesco aldikada batez, Zazpi Kaleetako txoko batean, baina berehala ezkondu zen Bermeora, Berrizen ezagutu zuen Juana Josefa Amezuarekin. 1856an ezkondu eta lau seme ekarri zituzten hurrengo zortzi urteetan.

      Francesco Pasquale Robert Schumannen garaikidea izan zen hogeita hamar urte baino gehiagoz.

Jostorratzak

Ez dut gogoratu behar, ez dut esfortzu hori egin behar, etorri egiten zait. Triparekin gogoratzen dut ama, tripa handi harekin. Joan dira urte batzuk, asko, umeak gu orduan, baina askotan ikusten dut amaren tripa hori.

      Nekatuta ama beti. Minduta? Zer dakit nik…? Zelan jakingo dut nik ama minduta zegoen? Nekatuta bai. Pisu harekin sukaldean, eskaileretan… Ezer ezin zuen normal egin, batez ere makurtu. Niri ez zitzaidan naturala iruditzen tripa hura, horrela pentsatzen nuen orduan, horregatik gogoratzen dut askotan.

      Tripa joan zitzaionean ere txarto jarraitzen zuen, ematen zuen oraindik zeukala pisu hura. Penatuta zegoela esaten zuen aitak, gertatzen dela batzuetan. Gaixorik? Ez dut uste. Hala esaten du Josek, gaixorik zegoela ama. Baina zer daki Josek? Umemokoa orduan, ni baino umeago. Baina nik baino gehiago daki beti. Zergatik? Eskolagatik? Ama gaixorik zegoela erakutsi zioten eskolan? Eskola hobea daukat nik tailerrean eta badakit ama ez zegoela gaixorik.

      Bainatzen ginenean ikusten nuen nik batez ere amaren tripa ez zela naturala. Aitak egin zigun bainatzeko zera bat, ontzi handi bat. Badakizu, hori zen berea, metalarena, ontziak, lapikoak, zartaginak, egin eta saldu, baina sukalderako beti, ez bainatzeko. Guretzat bai, etxerako egin zuen bainatzeko ontzi bat, metalezkoa, handia. Inongo etxetan ez dut gero ikusi, hain zabala, hainbeste ur hartzen duena.

      Hirurok egiten genuen han, amarekin eta Joserekin egiten genuen, elkarrekin bainatu. Ez zeukan amak pazientziarik antza gu banaka bainatzeko. Edo ezin zuen, tripa zikin harekin… Lehen ere esan dizut, ezin ama natural makurtu.

      Ez dakit amak eskatu zion ontzia ala aitaren kontua izan zen; harekin inoiz ez zen jakiten… Herrian Italia esaten zioten, badakizu, hango parajeetatik etorri zelako, eta hitz egiteko modua ere halakoa zeukalako. Horregatik ez zen harekin inoiz jakiten.

      Kontua da esfortzu handia egiten nuela nik bainuontzi barruan amaren tripa ez ukitzeko, enpagua ematen zidan. Josek bai, Josek belarria ere jartzen zion amari tripan. Umea zetorrela esan ziguten, eta sinistu egin zuen. Nik ez, ez nuen sinistu, tripa arraro horretan ezin zen umerik egon, ez gure moduko umerik.

      Animalia imajinatzen nuen han barruan nik, mamarroa. Eta ez dut alferrik esaten, ez dut asmatu, ikusi egin nuen bainuontzian: konkor batzuk ateratzen zitzaizkion amari tripan, mugitu egiten zirenak. Aramua zeukan amak han barruan, handia, hanka askokoa… Beltza imajinatzen nuen nik.

      Enpagua ematen zidan, kanpotik, barrutik, esfortzu handia egin behar izaten nuen bainuontzi barruan amaren tripa ez ukitzeko. Kanpoan errazagoa zen, urrunetik begiratzen nion.

      Esango nuke aita ere pozik zegoela tripa harekin, etorriko zenarekin, laster etorriko zelako. Normalean baino gehiago egoten zen etxean. Baina aitak ez zuen nik ikusi nuena ikusi, ez zekien zer zen benetan. Ez nion esan.

      Eta heldu zen mamarroaren eguna azkenean, zarataka hasi zen ama gelan. Andre bat etorri zen orduan etxera amari laguntzera. Guk ez genekien nor zen andre hura, Josek eta biok, kalean ez genuen inoiz ikusi, eta tratatzen zuen moduagatik, ematen zuen aitak ere ez zuela asko ezagutzen.

      Andreak esaten zuenari kasu egiten hasi ginen orduan, gehiago pentsatu gabe. Baina segituan bota gintuen, Umeak, esan zuen, Kalera, Eskaileretara, Etxean umerik ez, Umerik ez, esan zuen modu txarrean. Txilioka gogoratzen dut andrea. Aitari ere suete ondoan egoteko agindu zion, Mugitu barik, Ezta okurritu ere, eskatuko ziola berak zerbait behar bazuen.

      Andre desatsegina zen, aurpegi txarrez esaten zigun guztia, Kanpora, Umerik ez, Ekarri ontziak niri, txilioka beti. Amorrua hartu nion, begiratu ere ez nion egiten, nire antzekoa zela konturatu nintzelako, nire aurpegian imajinatzen nituelako haren aurpegiko keinu haiek. Berak hitz egiten zuen bezala hitz egiten nien nik ere batzuetan amari, aitari. Jose ez nuen bakean uzten, hara eta hona erabiltzen nuen, modu txarrean, Kanpora, esaten nion, Zapazto, esaten nion, Ugerdo. Beldur apur bat ere ematen zidan amari laguntzera etorri zen andreak, beldur handia, nire modukoa zela ulertu nuelako.

      Euria zen kanpoan eta denbora asko egin genuen eskaileretan. Bi-hiru aldiz bultzatu nuen Jose, eskaileretan behera botatzeko, haren deskalabrua ikusteko, haren negarrak, baina ondo eutsi zion, ez zen jausi. Uste nuena baino gogorragoa zen anaia, orain ere bai.

      Aita etorri zen gure bila azkenean, jaio zela umea, mutikoa zela gure moduan, Piccirillo, esan zuen, Severiano jarriko ziotela. Sepe esaten zion Josek.

      Ume arraroa zen, nola ez zen izango, lehendik ere igarri nion nik, amaren tripa barruan zegoenetik, tripan mugitzen ikusi nuenetik. Txikerra zen, Piccirillo, esaten zion aitak, iluna azalez, familian inor ez den modukoa. Ile asko, begietaraino ia, bekokian behera. Mamarroa. Ez zen aramua, pentsatu nuen bezala, ez zeukan hainbeste hanka, baina mamarroa bai. Negarra ere ez zen gurearen modukoa, beste zerbait zen, animaliena, kaioena, mamarroena.

      Aita isildu barik egon zen etxera sartu ginenean, erdia normal, erdia bere hango hizkera horretan, Italiakoan, umeari begira. Hiruretan txikiena zela esan zuen halako batean, italiarrena. Azken hori ez nion ulertu, ez dakit zer den ume italiar bat.

      Amak barre egin nahi izan zuen nekearen gainetik, baina segituan zarratu zitzaizkion begiak. Esango nuke mina zuela, nekatuta egongo zen beharbada bestela. Penatuta zegoela esan zuen aitak, gertatzen dela batzuetan.

      Jose atzera eta aurrera zebilen gurasoen logelan, korrika batzuetan, zarataka. Umearengana hurbiltzen zen, aurpegia ukitzen zion, eskuak, oinak, ahoa, Sepe esaten zion. Kontuz ibiltzeko esaten zion aitak, ez izateko astoa umearekin. Somaro, Ciuccio, halako hitzak esaten zituen aitak Josek umeari hankatik tiratzen zionean.

      Amari laguntzera etorritako andrea zen nire moduan zegoen bakarra, serio, ekarritako tresnak batzen ari zen, ezer esan gabe. Zoruko egurretara jausitako odol tanta batzuk garbitu zituen gero. Ez zion jaioberriari behin ere begiratu.

      Asko gogoratu naiz gero andre harekin, inoiz ez dut ezagutu nire antza horren handia daukan inor, familian ere ez. Umetan askotan pentsatu nuen nire benetako ama izango zela beharbada andre hura. Ez nion inori esan. Neuk ere ez nuen sinisten.

      Han zeuden denak umearen inguruan, aita, ama, Jose, mamarroaren inguruan. Ni ez. Sukaldera joaten nintzen ni, karrajura, gure logelara. Eskaileretara ere atera nintzen, baina atea zabalik utzi nuen, mamarroaren negarrak entzun nahi nituelako, mamarroaren sufrimendua.

      Ez nintzen umearengana ia inoiz hurbiltzen, egunak egin nituen horrela. Azala apur bat argitu zitzaion, baina ez guztiz. Mamarroa izaten jarraitzen zuen. Hurbiltzen banintzen ere, ez nuen behin ere ukitzen, berehala alde egiten nuen.

      Petraren gizonarena izan zen orduan, handik sei-zazpi astera, gehiagora beharbada, ez dakit. Petra, bai, amaren lehengusina, Tenderia kalekoa, oraindik bizi da han…

      Etorri ziren gizon batzuk Bakiotik, Mundakatik, galdu zela barkua, Petraren gizonaren barkua, Santander aldean, Andramarkea. Barkuko gizon guztiak galdu zirela, hori entzuten zen, ezin izan zutela ezer egin.

      Baina kontua ez zen horren argia ere, kontrakoa esaten zuten beste batzuek: inork ez zuela barkua galtzen ikusi, galerna ez zela hainbesterako ere izan, hona bidean zetorrela Andramarkea, gizon guztiak onik, uste baino arinago ikusiko zutela portuan sartzen.

      Horri begira zeuden guztiak orduan: Talara igotzen ziren barkukoen familiakoak, andreak, seme-alabak, amak. Handik ikusiko zuten Andramarkea sartzen… Sartzen bazen.

      Horregatik egoten zen jende asko Talan, itsasoari begira, goizetik. Geu ere bai. Petrari lagun egitera joaten ginen. Hori esaten zuen amak, lagun egin behar geniola Petrari.

      Egun bi egin genituen guk han. Lehenengoan ia iluntzean heldu ginen, berandu, eta berehala erretiratu, segituan ilundu zuelako. Itsasoa bera ere ez zen ikusten, gutxi batzuk baino ez ziren geratu.

      Goizetik joan ginen biharamunean, hori bai, Petraren ondoan beti. Ixeko esaten genion guk. Ez zeukan seme-alabarik, baina tripa apur bat bai.

      Besoetan zeraman amak mamarroa, eta aurretik gu, karraderan, gora, Talarantz. Izerditan heldu ginen. Zer zen egun hartako beroa, sasoi hartako handiena beharbada. Leku guztietan eguzkia, gerizpetan ere bai, ezin begiak behar den moduan zabaldu. Zer izan zen egun hartakoa… Josek ere gogoratuko du.

      Han atzean ibili ginen gu, belarretan, beste ume batzuekin, izerditan beti. Aurre-aurrean zegoen ama, itsasoari begira, Petrarekin eta ume txikiarekin. Amarekin egotera joaten ginen gu batzuetan, beste umeekin aspertzen ginenean edo zerbait behar genuenean.

      Mamarroa negarrez zegoen beti. Beroa zela esaten zuen Petrak, bero lar zegoela, sano txikerra zela umea oraindik. Ama eguzkitik gordetzen saiatzen zen, buruko zapia jartzen zion aurpegi aurrean, baina zaila zen, leku guztietatik sartzen zen, lehen ere esan dudala uste dut.

      Gorri zituen masailak, bekokia ere bai, ematen zuen negarraren antsiekin gehiago berotzen zitzaiola aurpegia. Sepe, esaten zion Josek, eskuari heltzen zion, atzamarrei. Neuri ere ematen zidan pena apur bat, baina ez gehiegi. Azala etxean baino argiago zeukala iruditu zitzaidan.

      Etxera joateko esaten zion izeko Petrak amari, ez zela umea han egoteko eguna. Gainerako andreak ere, han zeudenak, Talan, umeari begira zeuden, eta guztiek zeukaten esateko zeozer. Ume hori, esaten zuten, Hori negar egitea, esaten zuten, Ume hori, Joan zaitez etxera, neska, Eroan ume hori, esaten zuten, Alabatxi, ez duzu ikusten? Alabatxi, ume hori, Alabatxi. Nor daukazu zuk, gainera, itsasoan? Eroan ume hori, Etxea behar du, Alabatxi, ume hori…

      Guztiei begiratzen zien amak, itsasoari gero, Petrari. Igarri nion apur bat galduta zegoela, ez zekiela zer egin behar zuen, baina burugogorra ere bai ama. Horretan bai, esango nuke horretan hartu dudala amaren antza, oso diferenteak gara bestela. Ume hori, Eroan etxera, neska, Etxea behar du, Alabatxi. Baina geldirik ama, Talan, aurre-aurrean, itsasoari begira.

      Ni ez nintzen umearengana gehiegi ere hurbildu, ez nuen nahi, ez nion kasu egin nahi. Jende gehiegi zegoen, gainera, amaren inguruan eta guztiek zeukaten esateko zerbait. Gutxitan hurbiltzen nintzen ni umearengana, etxean ere ez.

      Etxean bakarrik nengoenean bai, ama mandaturen bat egitera joaten zenean, umeari begiratzeko esaten zidanean. Orduan, umea isilik bazegoen, edo lotan, jostorratz txiki bat hartzen nuen amaren kutxatik, eta izterrean sartzen nion, edo gerrian. Masailean ere inoiz, negar egitea kostatzen bazitzaion.

      Belarrian min ematen zidan negar horrek gero, baina gustua ere bai, ez zelako ume baten sufrimendua, animaliarena zen, mamarroarena.

      Ama lotan geratzen zenean ere egin izan nuen inoiz. Umearen ondoan geratzen zen lo ama batzuetan, nekatuta, lanen ostean, garbiketen ostean. Orduan ere sartzen nion mamarroari jostorratza izterrean. Hartara biak esnatzen nituen, biak ateratzen nituen onetik apur bat, erreta ama, negarrez umea, Jose ere negar batean hasten zen batzuetan. Asko gustatzen zitzaidan etxeko mugimendu hori.

      Baina Talako egun hartan, barkuari begira egon ginenean, ez nintzen mamarroaren ondora hurbildu, ez nion orratzik sartu. Inork ezer egin gabe ari zen negar eta negar. Eta Alabatxi, eta Ume hori, Ez duzu ikusten, Etxea behar du, Nor daukazu zuk, gainera, itsasoan? Izeko Petrak ere gogor egin zion, eta aldats behera bultzatu zuten azkenean guztien artean ama. Segituan heldu ginen etxera, izerditan goitik behera.

      Etxeko eskaileretan isildu zen mamarroa. Portaleko freskoak on egin ziola ematen zuen, lotan geratu zela. Etxe barruan isiltzeko esan zigun amak guri, zaratarik ez egiteko, sosegua hartu zuela umeak azkenean, ez genuela itzartu behar.

      Lotara etzan zuen amak. Gorri-gorri zeukan umeak musua, belarriak, ematen zuen eguzkitan zegoela oraindik. Zapi bat busti zuen amak orduan, masailak freskatu zizkion umeari, bekokia, kokotea apur bat. Manta guztiak erretiratu zizkion gero, bazter baten utzi.

      Gela hutsik geratu zenean, ama sukaldean zebilenean, berriro sartu nintzen ni mamarroaren gelara. Manta bi hartu eta gainean jarri nizkion. Berriro itzartuko zen horrela beharbada, izerditan, negar batean. Asko gustatzen zitzaidan izerdiak ilea bustitzen zionean, brillo hori. Negar egiten zuenean ere gustatzen zitzaidan, umearen antsiak, ama karraderan etortzen zenean kasu egitera, mugimendu hori guztia.

      Ate ondoan jarri nintzen zain, kanpoan, mamarroa negarrez hasten zenerako, ama zetorrenerako. Baina beroarena ez zen orratzarena bezain berehalakoa, denbora gehiago behar zuen, kostatzen ari zitzaion umeari negarrez hastea. Aspertu egin nintzen halako batean eta berriro sartu gelara. Mamarroaren ilea ikusiko nuen behintzat, nola zeukan bustita, tantaka beharbada, nola ahalegintzen zen mantak gainetik kentzen.

      Mantak nik jarritako leku berean zeuden, baina aurpegiko gorria guztiz galduta. Ilea, gainera, ez zeukan bustita, arean ere. Aurpegia ukitzera ausartu nintzen eta hotz zuen. Bekokia ere bai, eskuak, oinak, manta bi izan arren gainean.

      Jostorratza hartu nuen amaren kutxatik orduan. Bost aldiz sartu nion. Protesta txikiena ere ez mamarro koitaduak. Bakean utzi nuen, sosegatu behar zuela ulertu nuen.

      Eguerdian sartu zen ama gelara. Jose ere bai, segituan. Kanpoan zegoen aita, iluntzean heldu zen. Edo biharamunean beharbada, euriarekin.

Isabelek esnea

Sukaldeko mahai aurrean dago Francesco eserita. Gazta jaten ari da, intxaurren bat kraskatzen du lantzean behin. Gustura jango luke orain atzoko sagar erreetako bat, erdia, baina semeak hartu zuen azkena. Horren amorrua dauka orain Francescok.

      Kantu zatiren bat iragazten zaio tarteka hortz artetik, suabe, apenas melodiarik gabe. Aspaldi daki ume txikiak dituen etxe batean ezin dela ozenegi kantatu. Ematen du abestia arnasaldi bakoitzarekin datorrela, hasperenka ia, italieraz beti. Isilune laburrak egiten ditu intxaurrak mastekatu behar dituenean.

      Isabel dago Francescoren atzean, aulki zabalago batean. Etxeko umerik txikiena dauka ezkerreko bularrean. Denbora luzea egin du umeak posizio berean, luzeegia… Batzuetan zalantza egin dute ez ote duen loak hartu. Hil dela ere pentsatu izan dute inoiz, inoren besoetan, sehaskan, ez da horren arraroa. Ez dakite Isabelen esneak on egiten dion, behar beste hartzen duen. Azal kolore eskasa dauka.

      Juana Josefa agertu da sukaldean orduan, Francescoren aurre-aurrean paratu da, gizonari zuzen begira. Begirakunea ilun dauka, baina fresko. Isabeli begiratu ere ez dio egin, ondo dakien arren bertan dagoela eta zertan ari den.

      Aztoratu egin da Francesco, ez daki zer egin behar duen, zer esan. Txandaka begiratu die bi emakumeei: zuzen Juana Josefari, Xepiri, eta zeharka atzean daukan Isabeli, gerria apur bat jiratuta. Aurpegia zeharo bigundu zaio eta oraintsu murmurikatzen ari zen kantua zein zen ere ez du gogoratzen.

      — Xepi… —esan dio Juana Josefari motel, etxeko tonuan.

      Juana Josefak ez dio erantzun, Francescoren begietara begira jarraitu du. Alkandorako botoiak askatzen hasi da ondoren astiro. Francescok ez du ulertzen zein den asmoa, zertara etorri den. Juana Josefak orduan, mugimendu dotore batez, alkandorako oihala emeki erretiratu eta bularra atera du kanpora, bakarra, eskumakoa.

Ohean daude Francesco eta Isabel. Gaurkoa oso beroa izan da, izerditan dago Isabel, eguna hotza den arren, urtarrilaren amaieran. Francescok ez du izerdi handirik egin, ez dauka horretarako joerarik, iharra delako seguruena, mami gutxikoa. Hori da Isabelek estimatzen dion gauzetako bat, Francescok inoiz gutxitan daukala izerdi usaina, hatsa, beste askok duen bezala.

      Baina izerdi nabarmenik egin ez badu ere, oso nekatuta dago Francesco, asko mugitu direlako gaur ohean bata bestearen inguruan. Amaitu dutenean, arnasaldi sakon batzuk egin behar izan ditu birikei buelta emateko. Behin arnasa lasaituta, betazalak ixten ari zaizkiola sumatu du, beti bezala. Isabelekin ohean aritu ostean, segituan eramaten du loak beti, ezin dio kontra egin, berdin dio egun argia bada ere.

      Isabel ez da hain erraz lokartzen. Bizitu egiten da, piztu, artea galtzen du, ezin da geldirik egon ohean, etzanda. Ohetik altxatu eta josten hasi da, gehienetan egiten duen bezala. Egun argia bada, leiho ondoan esertzen da; gauez kandela izetzen du. Ordubete baino gehiago egin du josten, sosegua ekarri dio. Jositakoa desegiten ematen du denbora gehiena batzuetan. Norbaiten zain dagoela ematen du.

Ohean daude Isabel eta Pio. Uda da oraindik baina ez dago batere berorik. Isabelek esango luke hotza ere sentitu duela momenturen batean izara bakarrarekin, erdi biluzik. Gorputzaldi arraroa dauka, hotzikarak noizik behin. Pentsatu du haurdun egon daitekeela, gorputzaldi hori dela, beharbada, haurdun dagoelako abisua. Pio ari da hizketan orain, oihuka ia.

      Zarata handia egin dute ohean gaur. Lehenengo solairuan dago etxea eta gainean ez daukate inor, duela hiru aste aldatu zen Basilia andrea alabaren etxera, Andramari kalera. Inork ezin ditu euren barreak entzun, antsiak, edozer esaten dute lasai. Bereziki zaratatsu aritu dira gaur, ez daukate argi zergatik.

      Askotan esan izan dio Piok, baina beste behin errepikatzen ari da, euforia puntu batekin orain, Habanatik itzultzen denean etxe handiago batera aldatuko direla seguruena, dirua ekarriko duela, behar beste, gela gehiago ere beharko dituztela. Beste txikikeria batzuekin dago Isabel arduratuta ordea, badakielako, askotan esan izan diote, eguraldia epela dela Habanan, beroa ere bai, baina hotz handiak sufritu behar direla barkuan beti, itsasoan. Kezka zentzunbakoa da beharbada, baina behin eta berriro esan dio Piori arropa asko eraman behar duela badaezpada, artilea batez ere. Eta halako beste hainbat huskeriaz aritu dira leihoa erabat ilundu arte.

      Afaldu aurretik berriro joan nahi izan du Piok ohera, halaxe esan dio Isabeli gerritik helduta. Isabelek txalo txiki bat jo dio masailean eta zarataka egin du barre. Antxoak garbitzen jarraitu du.

Ohean daude Francesco eta Juana Josefa, bata bestea ukitu gabe orain. Udazkeneko bosgarren egunak hego-haizea ekarri du, eta ezinegonaz egon dira biak oraintsura arte. Ez dute ohean izerdirik bota, baina irakiten daukate azala. Sabaiari begira dago Francesco, leiho txikiari Juana Josefa, Xepi.

      Xepi esaten dio Francescok etxean, etxe barruan. Hala aditu zion behin Juana Josefaren izekori, eta gustatu gizonari. Francescok ez du izekok bezala ahoskatzen ordea, oso sartuta dauka Italiako musika oraindik. Grazia egiten dio Juana Josefari.

      Biharamunean kanpora doa Francesco egun batzuetarako, materiala saltzera. Badaki nora joan behar duen, non saltzen den ondoen, buruan dauzka herriak gutxi-asko, auzoak, baina inoiz ez da jakiten: izen berriak ikasten dira bidean, leku berriak, luzatu egiten da bidaia, askozaz egun gehiago behar izaten dira. Ohean egin dute agurra beraz, betiko moduan, aurreko hiru alditan bezala. Isilik daude orain, datozen egunetan zer behar izango duten pentsatu behar dute.

      Erdi irekita dagoen leihotik beste haize modu bat sartzen hasi dela sentitu dute halako batean, freskoagoa, naturalagoa. Azala epeldu die eta sosegatzen hasi dira biak ala biak, Francesco batez ere. Birritan pentsatu gabe, berriz ere jarri dio eskua Juana Josefari eskumako bularrean eta apur bat laztandu.

Mahai aurrean eserita dago Francesco, sukaldean, ukondoak egurrean. Gazta eta intxaurrak jaten ari da. Gazta hartu du batez ere, zama handiekin ibili delako gaur, besoak nekatuta dauzkalako, intxaurrak kraskatzea nekeza egiten zaiolako. Bezperako sagar erreen amorrua dauka.

      Italiako kantuak dardararazten ditu tarteka hortz artean, baina oso baxu, bere buruarentzat baino ez. Bere erritmo propioari eusteko balio dute batez ere. Kantatzeari uzten dionean, kantuak eurak baino zaratatsuagoak dira arnasaldiak.

      Atzerago, metro eta erdira, Isabel dago, etxeko umerik txikiena bularrean. Begirada galduta dago Isabel, baina umeari oso adi. Izan ere, kolore eskasa dauka Eusebio txikiak. Beti izan da ume zurbila, arduratzen hasteko modukoa ere bai, baina kolore horixka hartzen ari da orain, pertsonak izan beharko ez lukeena. Isabelek ez daki Eusebio aurrera atera ahal izango duen, ez daki bere esneak on egiten dion.

      Juana Josefa agertu da sukaldean orduan, mahai aurrean jarri da, Francescori begira. Igartzen da Francescok ez dakiela zer egin behar duen: Juana Josefari begiratu dio, gerria jiratu du Isabeli ere begiratzeko.

      Ematen du Isabelek ez diola Juana Josefari erreparatu, edo ez diola erreparatu nahi, baina baliteke Eusebio txikiari begiratzen dion bitartean zeharka begiratzea sukaldean dagoen beste emakumeari, zertara etorri den, zer nahi duen.

      Francescok zerbait murmurikatu du, izen bat, etxekoa, segituan isildu da. Juana Josefa alkandorako botoiak askatzen hasi da, normalean baino astiroago. Hiru-lau botoi askatu dituenean, oihala erretiratu eta eskumako bularra erakutsi du.

Isabel ez da portura jaitsiko, etxean bertan agurtuko du Pio. Bero handia dago gaur, eta Isabelek berezkoa du beroa azken hilabetean, barruan sortzen zaio, erraietan. Tripa gero eta astunago sentitzen du, gero eta zabalago. Pisua ere hartu du bestela, handituta dauzka orkatilak, oinak. Ez dago portuan zutunik egoteko moduan, orduak beharbada. Etxean bertan agurtuko du Pio, nahikoa iruditzen zaio, gizonari ere bai.

      Azken egunetako beroak ikusita arraroa izan daitekeen arren, Isabelek behin eta berriro agindu dio Piori maletan arropa lodia sartzeko, Habanan eguraldia epela delako beharbada, baina barkuan ez. Dozena erdi galtzerdi pare josi dizkio, zein baino zein trinkoago. Isabelek inpresioa dauka ez duela azken egunetan besterik egin, deskantsurik gabe egon dela josten. Ez daki merezi izan duen hala ere, Piok kasu egingo dion… Esango luke ez dituela behin ere jantziko.

      Etxean bakarrik geratu denean, sukaldeko aulkietako batean eseri da Isabel. Tripak traba egin dio, baina sosegu apur bat behar du bazkaria prestatzen hasi aurretik. Alkandora bularretaraino goratu eta zaia tarte bat jaitsi ostean, zilborraren gaineko tripa zatia laztandu du astiro. Umea ez da larregi mugitzen, lehengusinak besterik esan badio ere. Lehengusinak hirugarrena ekarri du lehengo astean, mutiko handi bat. Isabelek zalantza egiten du batzuetan bizirik jaioko ote den berea.

Gela txiki bat hartu du Piok Habanan. Eraikin zaharra da, usain arrarokoa, hezea, baina berdin dio, lotarako baino ez du erabiltzen, egun osoa egiten du kanpoan.

      Erdi tatarrez heldu da gaur hara ordea, normalean baino lehenago, iluntzerako asko falta dela oraindik. Zeharo nekatu du gaur egunak, min astuna sentitzen hasi da hanketan, besoetan, sats eginda dagoela esan dio berarekin lan egiten duen Debako gizon bati, normalean baino lehenago erretiratuko dela. Trankil joateko esan dio Debakoak, Manuelek, arduratuko dela bera.

      Gau txarra pasatu du Piok, botaka ere egin du, ohe ondoan, ez du beste inora joateko astirik izan. Gela osora hedatu da hatsa, baina berdin dio, nahikoa dauka bere gorputzaldiari eustearekin. Besoetako min hori, sabeleko presioa, esango luke sukarra ere badaukala, sukar altua. Apenas egin du lo, modu eskasean gainera, ezertarako gauza ez dela esnatu da goiz-alban. Ezin da mugitu ere egin, ez da lanerako altxatu.

      Manuel etorri zaio bisitan iluntzean, arduratuta. Langile fina da Pio, halakoa izan da orain arte, esanekoa. Gaur ez du abisurik eman baina, ez da lanera agertu.

      Gelako hatsak atzera bota du hasieran Manuel, baina sartu egin da halako batean. Txarto ikusi du Pio, dardarka, erdi itxita dauzka begiak, ez die galderei natural erantzuten. Medikua ekarriko diola agindu dio.

      Biharamun goizean etorri zaio medikua. Sukar horren kontra ez dela gauza handirik, hori esan dio, ez dagoela botikarik, pasatu egin behar dela, itxaron, jaitsi arte, indarrak berritu arte, sabela berdindu arte, egun batzuk izango direla. Ur asko edateko esan dio, trapu bustiak jartzeko bekokian.

      Etxean topatu dituen ontzi guztiak bete ditu urez Manuelek eta ohe ondoan utzi dizkio. Oihal batzuk ere erosi dizkio auzoko andre bati. Lanera joan da.

      Iluntzero hurbiltzen izan da Manuel Pioren gelara. Egunean-egunean hobetzen ari dela ikusi du, kolorea itzuli zaiola, agondu egiten dela ohean berarekin hitz egiteko. Egun batzuen buruan lanean ere hasi da, ordu guztiak egin ez arren. Lehen egiten zuen lan bera egiteko kapaz da laster, lehen baino gehiago nekatzen bada ere.

      Handik gutxira, ordea, bost, zazpi egungarrenera, atzera bueltatu zaizkio sintoma guztiak: kalentura, tripako minak… Aurpegiko kolorea ere mudatu zaio, azala horixka duela esango luke Manuelek. Egunak egin ditu ohetik apenas mugitu gabe. Sukarra gero eta altuagoa da. Pisua eta indarrak galdu ditu. Manuelek ordaindu dio hileta-elizkizuna.

Ohean dago Juana Josefa, ahul, inoizko zurbilen. Eusebio txikia dauka ondoan. Egunean behin ekartzen diote umea, birritan; kontu handiz ibili behar dute hala ere. Beste ume biak oso gutxitan hurbiltzen dira amaren gelara, beldur da familia. Francescok ekartzen dizkio jatekoak, ura, baina batez ere izekok jagoten du Juana Josefa, goiz eta arratsaldez etortzen da ia egunero.

      Juana Josefak ezin dio Eusebio txikiari bularra eman, jakina, nahi duen arren, munduan besterik nahi ez duen arren. Askotan eskatu du, negarrez ere hasi da inoiz, baina ez diote utzi, ezin diote utzi.

      Inoiz edo behin, bakarrik utzi duten momenturen batean, umea besoetan hartzeko ahalegina egiten harrapatu dute, eskumako bularra kanpoan ordurako, zuri-zuri, zainak agerian. Segituan kendu diote haurra, ez dauka kontra egiteko indarrik. Negarrez etzan da berriro ohean, kolkoko arropa guztiak zabalik. Izekok penaz eta amorruz begiratu dio, zerbait esan nahiko lioke, lasaitzeko, bere onera ekartzeko, baina ez du ahoa zabaldu.

      Juana Josefa apurka kontsumitu da, eztulka. Arropak, arrakadak eta izarak labean erre dituzte emakumea hil eta biharamunean.

Alaba jaio eta hiru astera jakin du Isabelek hil zaiola senarra hango urrunetan, Habanan. Egunak egin ditu negarrez, asteak. Alaba, Romana, beste batzuen eskuetan utzi du tarteka, ezin dio behar beste jaramon egin.

      Ume gaixobera izan da Romana jaio zenetik, inoiz ez da guztiz ondo egon, beti mukiak, eztul txikia, kalentura, beti zerbait. Ematen du amaren mina hartzen ari dela orain bularrean, gero eta zimelago dago.

      Azalean puntu gorri batzuk dituela ekarri du gaur umea auzoko batek kaletik. Inoizko motelen ari da negarrez, indar barik. Isabelek esango luke sukarra ere badaukala. Bost egun gehiago egin ditu bizirik.

Ohean daude Francesco eta Isabel. Ohi baino denbora gehiago aritu dira gaur bata bestearen inguruan. Oso nekatuta dago Francesco, izerditan Isabel. Isil-isilik egin dute guztia ordea, mutu, ez dute hitz bakar bat ere esan, badakite umeak oso erraz esnatzen direla bestela, gertatu izan zaie inoiz.

      Lokartzen ari dela sentitu du Francescok orain, betiko moduan. Isabel ohetik altxatu dela ikusi du, baina ezin izan du nora doan begiratu, zer egitera, begiak guztiz itxi zaizkiolako, pisu, berriro zabaltzeko aukerarik gabe. Lo atsegina dela esango luke Francescok.

      Bere burua sukaldeko mahai aurrean eserita ikusi du orduan. Gazta eta intxaurrak jaten ari da, nekatuta, neke arraro batez. Bezperako sagar erreak ekarri ditu gogora.

      Bere atzean, hormaren kontra dagoen aulkian, Isabel dago jarrita. Eusebio txikia dauka bularrean, zuri, kolore barik. Ez dakite esne horrek on egiten dion, behar beste hartzen duen, aurrera atera ahal izango duten umea.

      Juana Josefa agertu da sukaldean orduan, orain urte batzuk bezain fresko. Francescok ez daki zertara etorri den, zergatik. Hilda dago, hilda egon beharko luke. Ez dio hori esan noski, ez dio ezer galdetu, haren izena baino ez du ahoskatu, etxekoa, etxe barruan erabiltzen zutena.

      Juana Josefak ez dio erantzun, alkandorako botoiak askatzen hasi da, astiro, zer esan behar duen pentsatzen ariko balitz bezala. Mugimendu dotorez, eskumako alkandora zatia erretiratu eta agerian utzi du bularra.

      Segundo batzuk egin ditu horrela, aurrera begira, erronkan. Ondoren, besoa luzatu eta Eusebio txikia seinalatu du. Orain ulertu du Francescok zertara etorri den Juana Josefa, zer nahi duen, zergatik dagoen minduta. Umea seinalatzen ari da, baina gizonari begira dago aldi berean, Isabel existituko ez balitz bezala.

      Ematen du Eusebio txikiak berak ere ulertu duela zertara etorri den ama, zer nahi duen, zergatik ari den bera seinalatzen. Isabelen bularra askatu eta negarrez hasi da.

      Negar bizi horrek esnatu du Francesco. Lehertzeko moduan dauzka birikak, bihotza, lotan sortu zaion larria barru-barruan darabil oraindik.

      Begiak zabaldu dituenean, apur bat kostatu zaio non dagoen ulertzea. Burua altxatu eta Isabel ikusi du logelako aulki bakarrean eserita. Eulalia txikia dauka bularrean. Eulalia totoloa, Eulalia kolore ederrekoa. Negarrez egon dela esan dio Isabelek Francescori, ito beharrean, beste ume guztiak esnatu dituela. Hartu behar izan du, bularrean baino ez da lasaitu.

      Handik gutxira, atea apur bat bultzatu eta begi bat sartu du logela barrura Eusebiok, bost urtekoak, beti bezain zurbil, jaio eta segituan tisiak estali izan balu bezala.

Eztandak

Bost zulo egin zizkion Francescok arraunari. Arrakalak ziren zuloak baino gehiago, arraun osoa inguratzen zutenak. Kordel moduko bat sartu zuen arrakaletan gero eta batetik bestera mugitu, apur bat igurtziz. Egurra leuntzen hasi zen ondoren, heldulekua batez ere. Etxean bertan ari zen lanean, sukaldean, bilobaren zain zegoen bitartean, Ciriacoren zain.

      Hiru egun ziren ordurako bilobari mandatua bidali zionetik, etxera etortzeko, berarekin hitz egin behar zuela, gauza bat ere bazeukala berari emateko. Jose semeari, Ciriacoren aitari, hiru, lau, bost aldiz errepikatu zion mutilari esateko etxera etorri behar zuela, kontu batzuk esan behar zizkiola. Hiru egun oso beteko ziren iluntzean eta agertu gabe jarraitzen zuen Ciriacok.

      Hiru egun horietan, bestela, familiako asko hurbildu zen Francescoren etxera: Jose bera hainbat aldiz, Eusebio, Eulalia nola ez, baina ume ugari ere bai, beste bilobak: Marcela eta Feli, Micaela, Mauri. Familiakoa ez bazen ere, Anselma andrea ia egunero etortzen zen Isabelekin egotera. Mugimendu handiko etxea zen, baina Ciriaco ez zen agertu, mandatu argia bidali zioten arren. Eta biloba hori nahi zuen Francescok beste guztien gainetik.

      Aurreko asteetan, bi edo hiru lehenago, Ciriaco kalean topatzen zuenetan, sinistu ere ez zuen Francescok egiten mutil jantzi hura, mutil serio hura, bere biloba izan zitekeenik. Miraz gelditzen zitzaion begira urrunetik. Hurbildu egiten zen gero, astiro. Jendeak elkarrekin ikusi behar zituen, mundu guztiak jakin behar zuen Francescoren biloba zela Ciriaco, hori nahi zuen.

      Hitz bakan batzuk ere esaten zizkion italiarrak, bere hizkera baldarrean, familiakoak zirela erakutsi behar zuen. Ciriacok egoki erantzuten zion, ahal zuen atseginen, txikitatik konpontzen ziren ondo, errespetu handia zion aititari. Orain, ordea, hiru egun ziren etxera joateko mandatua bidali zionetik eta oraindik zegoen Francesco zain.

      Eulalia alaba ia egunero joaten zen Isabel eta Francescoren etxera, Jose askotan, umeak ere bai. Bigarren egunean Jose semearen emaztea agertu zitzaien etxean, Tomasa, bakarrik. Aldarrika sartu zen sukaldean, askotan egiten zuen bezala, halakoa zen emakumea. Susto txikia hartu zuen Anselma andreak.

      Oso denbora gutxi behar izan zuen Tomasak Isabeli esan behar zion guztia esateko. Angula batzuk ere utzi zituen sukaldeko mahai gainean, gutxi, eskukada eskas bat. Iradoki ere egin zuen hotzitu ez ote zen Jose zomorro haiek harrapatzen egon zenean, gauez, gaixotu ere akaso, eztulka eman zuela goiz osoa.

      Tomasa alde egiteko prestatzen hasi zenean, sukaldeko atean gelditu zuen Francescok. Arrauna lurrean utzi eta errainaren ezker besoari heldu zion, ukondoa baino apur bat goragotik. Aurpegira zuzen begiratu eta ohikoa ez zuen tonu mengel batez hitz egin zion. Seme nagusiari, Ciriacori, esan behar zion Tomasak, mesedez, etxe honetara etorri behar zuela, inportantea zela, kontu batzuk esan behar zizkiola eta zerbait eman. Joseri esan ziola behin eta berriro, baina mutilak ez ziola, antza, aitari kasurik egin.

      Asaldatu ere egin zen Tomasa, ez zion aitaginarrebari aldarte hori ezagutzen, hain ahul, hain bigun. Pena hartu zuen errainak, arranguratu egin zen, pentsatu zuen arrazoiren bat eman behar ziola gizonari. Esan zion ikasten ematen zuela egun osoa Ciriacok, lekutik altxatu ere ez zela egiten, gehiegi ere bai. Tomasak zalantza egiten zuen merezi ote zuen, hainbeste ordu, hainbeste liburu, familian ez zuela orain arte inork ikasi eta ez zirela horren txarto ere bizi izan.

      Horrela hitz egin arren, erdi mespretxuz, ama harro zegoela igartzen zen, bazekielako gauza handia egiten ari zela Ciriaco, nor bihurtuko zela urte batzuk barru, horretan ari zela. Mundu guztiak esaten zuen, irakasleek batez ere, ikasle ona zela, onenetakoa, Ciriacok egingo zuela inork egin behar bazuen. Berdintsu pentsatzen zuen Francescok, zerbait zeukan mutilak, beste inork ez zeukana, baina amorru puntu bat ere piztu zitzaion orain, hiru egun zirelako laster bilobari etxera etortzeko mandatua bidali zionetik eta ez ziolako oraindik jaramonik egin.

      Orain urte batzuk, Ciriaco umea zela, Josek eta Tomasak besterik ez zeukatenean, askotan eramaten zuten Francescoren etxera, tailerrera ere bai. Aititaren bila hasten zen umea etxera sartu eta segituan, eta Francesco lo bazegoen, logelako ate aurrean esertzen zen, ordu erdiz, ordubetez, gizonaren zain. Galderak egiten zizkion, gerrakoak, txapelgorriak, beltzak, bonbak. Italiari buruz ere asko galdetzen zion, zer zen, nolakoa, berdinak ote ziren etxeak han eta hemen, kaleak, handiak al ziren portuak, ba ote zegoen pertsona beltzik. Sapri izenarekin ere obsesionatuta zegoen umea eta herriko plano bat egin behar izan zion Francescok paper mutur batean.

      Orain ez zen umea Ciriaco, ez hain umea behintzat, eta gutxitan etortzen zen Francescoren etxera. Ikasten ematen zuen eguna, mahaitik apenas altxatu gabe. Egun gutxi lehenago ekarri zioten mahai txikia, berarentzat erosi zutena. Etxean beste inork ez zeukan mahai propiorik. Protesta ere egin zuen amak, zer zen hori, ze kapritxo… Nahikoa zen sukaldeko mahaia, hori uste zuen, ordura arte bezala. Baina tematuta zegoen Jose aita, seme estudianteari, lehenengoari, dena erraztu behar, mahaia, liburuak, ahal zena. Lagun bati enkargatu zion.

      Joserekin ados zegoen Francesco eta berak ere, inori ezer esan gabe, isil-gordean, luma bat taillatu zion bilobari. Egunak egin zituen egurra lantzen, hainbat detaile marraztu zizkion. Metala ere urtu zuen eta egur artean sartu. Hartara, pisu gehiago jarri zion atzeko partean, luma lurrera jausiz gero, punta ez kamusteko. Dena zeukan ondo pentsatuta, dena zen dotorea eta fina. Luma-ahoa Bilboko saltzaile bati erosi zion.

      Luma eman nahi zion Francescok bilobari orain, horregatik bidali zion etxera etortzeko mandatua. Baina zerbait ere esan nahi zion, Ciriacorekin hitz egin nahi zuen… Eta esan nahi zion hori, beharbada, luma bera baino inportanteagoa zen. Hiru egun ziren, baina, etxera etortzeko esan zionetik, eta ez zen bilobaren arrastorik ere oraindik.

Ciriacori etxera etortzeko mandatua bidali eta laugarren egunera, bakarrik geratu zen Francesco etxean, sukaldean. Arrauna belaunen gainean zeukan, azken taillak egin behar zizkion.

      Isabel mezatara joan zen, hileta batera, eta ez zen etxera beste inor agertu. Francescok berak ere hiletan egon behar zuela sentitzen zuen, asko ezagutzen zuen familia. Etxean geratzeko premia sumatu zuen hala ere, bilobaren zain egon behar zuelako, Ciriacoren zain. Izan zitekeen biloba momentu horretan bertan agertzea, hain justu, mundu guztia elizan zegoenean.

      Nahastu egiten zitzaizkion tripak Francescori horrela pentsatzen zuenean, Ciriaco ate aurrean deika imajinatzen zuenean, eta etxe barruan mutilari kasu egiteko inor ez… Ezin zuen eraman. Etxean geratu zen, bakarrik, zain.

      Orduak egin zituen horrela, beste inorekin hitz egin gabe, eta iluntzerako gutxi falta zenean, eztanda handi bat entzun zuen kalean. Gerrako leherketak gogoratu zituen: antzekoak ziren, sikuak, ilunak, biriketaraino sartzen zirenak. Umea zeneko eztanda bat ere gogoratu zuen, han, Italian, Sapriko labeetako bat lehertu zenean. Orduan ikusi zuen lehenengoz labe baten tripa.

      Bi gizon hil zituen Sapriko eztandak, eta herriko ume guztiek ikusi zituzten gizon haiek hilda, Enricok, Tulliok, Corvok, Seppek, Tarata esaten zioten neska hark ere bai. Baita Pietro De Fusco koitaduak ere, eztandaren uda berean hil zenak. Ondo gogoratzen zuen Francescok Sapriko eztanda hura, eta honen oso antzekoa izan zen.

      Egongelako leihora hurbildu zen, handienera, kalera begiratu zuen. Ez zuen aparteko ezer ikusi, surik, kerik, espero zitekeen ezer. Leihoa ere zabaldu zuen, burua ahal izan zuen gehiena atera, albo batera eta bestera begiratzeko, portu aldera, mendira, baina ez zen ezeren seinalerik. Erre sundarik ere ez zegoen. Arraroa iruditu zitzaion, hain hurbileko leherketa baten ostean.

      Kalean ez zebilen inor, ezin izango zion inori galdetu, zer izan zen zarata hura, non. Zalantzan hasi zen orduan, benetan entzun ote zuen eztandarik, ez ote zen beste zerbait izan. Sukaldera itzuli zen, arraunera.

      Handik gutxira marmar motela heldu zitzaion kaletik, euren etxe aurrean jendea biltzen ariko balitz bezala. Arrauna lurrean utzi eta egongelarantz egin zuen atzera. Leihora joan eta hala zen: pertsona multzo bat ari zen euren etxe azpira hurbiltzen.

      Edadeko jendea zen, Francescoren adinekoak batzuk, zaharragoak gehienak. Beltzez jantzita zetozen, edo oso kolore ilunez behintzat. Gehiago ziren emakumezkoak, zapia buruan, baina ez herrian erabiltzen zen moduan, oso diferente. Izan ere, Francescok ez zuen inor ezagutu, eta arraroa zen, hainbeste urte eta gero. Ez ziren herrikoak izango, ezin ziren izan.

      Mugimendu horri guztiari begira, gauza bakarra pentsatu zuen momentu batetik aurrera, ezin izan zuen burutik kendu: eztandak ekarri zituen mamarro haiek, hori iruditzen zitzaion, ia seguru zekien.

      Lehenengo multzo horren atzetik, jende gehiago ari zen euren kalera sartzen, harik eta, apurka-apurka, punta batetik bestera bete zuten arte. Itxura berekoak ziren guztiak, arropa ilunez jantzita, beltzez gehienak, edadekoak, Francesco bera baino zaharragoak. Antzekoak iruditzen zitzaizkion guztiak, mamarroak.

      Minutu batzuk egin zituen leihotik begira, baina kalekoak erdi geldirik zeuden, ez zuten mugimendu berezirik egiten, oso astiro ari ziren aurrera. Izkinetan jesarri ziren batzuk atseden hartzera, eta etxeetako portaleetara ere sartu zen hainbat. Francescok imajinatu zuen bebarruetako eskaileretan jesarri nahiko zutela, gerizpetan. Auskalo nondik zetozen, auskalo non izan zen eztanda, nekatuta behar zuten.

      Euren etxeko eskaileretan ere hasi zen Francesco hots txikiak entzuten handik gutxira. Logikoa ere bazen: gainontzeko etxeetako portaleetan sartzen ari baziren, eurenean ere sartuko ziren, egongelako leihotik ikusi ez arren.

      Kalerako atea ireki eta eskaileretara atera zen Francesco. Imajinatu zuen mamarroak portaleko freskuran egongo zirela, han-hemen eserita, nekeari buelta eman nahiko ziotela. Oker zebilen: eskaileretan gora ari ziren, astiro, kalean bezala, eskailera-maila bakoitza piano tekla bat balitz bezala zapalduz, arnasbehartuta baina gelditu gabe.

      Heldu ziren lehenengoak Francescoren solairura. Begira jarraitzen zuen italiarrak, ahoa apur bat zabalik, gehiegi ere sinetsi ezinik. Hurbilagotik ikus zitzakeen orain eta ulertu zuen ez zirela mamarroak… Jende iluna zen, hori bai, oso erreta zeukaten aurpegiko azala, zimurrak edonon. Edonola ere, usain onekoak ziren, garbi usaina zeukaten.

      Francescori begiratu ere egin gabe, etxe barrura sartzen hasi ziren orduan, sei, zazpi, hamabi, italiarrak berak zabalik utzitako atetik. Zurtuta geratu zen gizona, ez zekien zer egin behar zuen, nola jokatu. Ezin zuen atea itxi, ordurako etxe barruan zeuden batzuk, hainbeste, etengabe ari ziren gehiago sartzen. Barrura sartu zen Francesco bera ere. Mamarro haiek etxetik kanpora bidali behar zituen, hori esaten zion senak. Mamarro esaten zien oraindik noizik behin.

      Egongelara joan zen aurrena. Han zeuden gehienak, aulkietan jesarrita, besaulkian, baina batez ere lurrean; ez zegoen guztientzako eserlekurik. Aurrera begira zeuden, begirada galduta, serio, isilik, elkarri begiratu edo hitzik egin gabe, norberaren nekeari begira beharbada. Berehala bete zituzten egongelako metro guztiak, ez zen han beste inor sartuko.

      Gainontzeko gelak okupatzen hasi ziren orduan, astiro baina etenik gabe: Eulaliarena, Hipolitorena, Jose eta Eusebiorena izandakoa, Ambrosiorena, Isabel eta Francescorena bera ere bai. Egiteko modua berbera zen beti: gelan sartu eta ahal zuten lekuan eseri, lurrean batez ere, begirada erdi galduta, serio, aurrera begira, isilik.

      Bere burua zeharo galduta ikusi zuen Francescok, jende asko zegoen ordurako etxe barruan, gehiegi, ezinezkoa iruditzen zitzaion denak botatzea. Mamarro moduan ikusten zituen ostera ere orain.

      Eurekin hitz egiteko ahalegina egin zuen, baina ematen zuen ikusi ere ez zutela egiten, lurrean eserita, isilik, begirada galduta… Ulertzen ote zioten zalantza ere egin zuen momentu batean, hizkuntza bera ibiltzen ote zuten.

      Gela batetik bestera pasatu zen Francesco behin eta berriro. Apenas uzten zioten bide estu bat hanka, mokor eta sorbalden artean. Ematen zuen aurrekoan baino mamarro gehiago zegoela pasatzen zen bakoitzean. Baina gauza bakar batek obsesionatzen zuen Francesco momentu horretan: ez zekien zer esango zion Isabeli, nola azalduko zion. Arduratu egin zen gainera, Isabelek aspaldian behar zuen etxean.

      Une batetik aurrera neurriz gain larritu zen Francesco, itolarria ere sentitu zuen hainbeste jenderen artean. Bakarrik egoteko beharrizana sentitu zuen, pentsatu behar zuen, zer egin, hurrengo pausoa norantz eman. Sukaldeko atea ikusi zuen orduan, itxita, berak utzi zuen moduan. Sukaldea ere mamarroz beteta imajinatu zuen, etxeko gainerako gelak bezala, baina okertu egin zen beste behin: hutsik zegoen, gela bakarra etxean.

      Hara sartu eta segituan itxi zuen atea berriz. Arrauna jarri zuen gero ate aurrean trabeska. Kanpoko norbaitek sartu nahi bazuen, ez zuen Francescok uste arraunak traba handirik egingo zionik: indar apur batez bultzatuta, berehala zabalduko zen seguruena.

      Aulkietako batean jesarri zen, ateari begira. Intxaur batzuk jateko ahalegina egin zuen, baina ezin, eztarrian trabatuta geratzen zitzaizkion. Eta posizio horretan, ateko eskulekuari begira, beldur bat sortu zitzaion: ez zuen pentsatu nahi zer izango zen norbaitek sukaldeko atea irekitzen bazuen… Edo, are okerrago, inork zabaltzen ez bazuen. Esate baterako Isabelek, esate baterako Eulaliak, Eusebiok, Josek, esate baterako eta batez ere, Ciriacok, bilobak.

Zer izan da, Ghita?

— Margherita, Margherita!

      Esan dit Mariak, auzoak.

      — Ghita, Ghita!

      Esan dit gero, zati bat geroago, apalago, Emiliak, nire Emiliak.

      Ate aurrean topatu nauela esan dio Mariak Emiliari, lurrean, erdi etzanda, galduta. Ez dakit konortea guztiz galduta nengoen topatu nauenean, hori ez du argi esan, horretaz ez nago hain seguru, baina berdin dio: lurrean topatu nau, etzanda, ate aurrean, galduta, hori da printzipala.

      Etxera sartu nauela esan du Mariak, ohe gainean jarri, kaleko arroparekin, gehiagora ez dela ausartu. Mezua bidali dio gure aitari gero. Kanpoan da aita, Veronan edo Bolonian, ez dut ondo ulertu, horregatik etorri da Emilia. Ez arduratzeko esan dio Mariari, txikitatik egon dela nirekin, aitaren etxean. Ni jaio aurretik zegoen Emilia han, hori ere esan dio, nire maina guztiak ezagutzen dituela.

      Kaleko arropa kendu dit Emiliak apurka. Esango nuke Giuseppek baino hobeto egiten duela, eskuak epelago dauzka behintzat, ez da hain astoa. Nahi gabe titiburuetako bat ukitu didanean ere, hotzikara txiki bat sentitu dut gerrian. Kamisoia janztean, hori ere egia da, min apur bat eman dit lepoan, baina momentu bateko gauza izan da. Udako beroa kontuan izan gabe, bi edo hiru izara jarri dizkit gainean. Izerditan hasi naiz, botagura daukat.

      Esango nuke Maria auzoa atzera eta aurrera dabilela gelan, euren etxetik gurera, eta alderantziz. Zazpi seme-alaba dauzka eta denbora ere ez du sobera izango. Edo beharbada gela honetan dago beti, Emilia bezala, baina ez dut nik ikusten, lotan geratzen naizelako nahi gabe, botagura ahazten dudanean.

      Askotan galdetzen dit Emiliak zer da, Ghita, zer izan da. Pozik azalduko nioke nik, zergatik nengoen ate aurrean, zergatik lurrean, konortea galduta, edo erdi galduta, baina ez dakit zer izan den, zer gertatu zaidan. Hitz egitea ere asko kostatzen zait, ez dakit zergatik, botaguragatik, buruko minagatik, ez daukat argi, baina ahalegin handia egin behar dut, batez ere zer esan behar dudan oso ondo ez dakidanean.

      Indarra hartu dudanean, kontzentratu naizenean, lasai egoteko esan diot Emiliari, ez arduratzeko, ume gehiago ekarriko dudala, gaztea naizela oraindik. Hori da orain argi daukadan bakarra. Uste dut lotan geratu naizela gero.

Begiak zabaldu zaizkidanean, beste mugimendu bat ikusi dut gelan. Emilia zutunik dago, batera eta bestera, eta ematen du zerbait garbitzen ari dela, zerbait ordenatzen beharbada. Giuseppe daukat ohe ondoan orain, niri begira. Begiak larrituta ditu, ez dauka aurpegi naturala. Kalean Maisu esaten diote, baina etxean beti izan da apur bat baragarria. Eta zorte txarrekoa. Zorte txarra zurea, Beppino, esan diot. Hori da esan diodan lehen gauza, eta barre egin dudala uste dut. Asko kostatzen zait barre egitea ere.

      Non daukazu mina, galdetu dit berak, hartu duzu kolperik. Beti bezain astoa Giuseppe. Ez da hemen kolperik, Beppino, beste zerbait da hau… Oraindik ez du ulertu koitaduak. Mozolo, esan diot, Batrazio, esan diot. Askotan esaten diot Batrazio. Gero bizarra ukitzen ahalegindu naiz, baina ez dut egin, asko kostatzen zaidalako mugimendurik arinenak ere egitea.

      Apur bat geroago, beste tonu batez, lasai egoteko esan diot, ez arduratzeko, ume gehiago izango ditugula, gazteak garela oraindik, uste baino gazteagoak, etorriko direla umeak, mutikoak, neskatoak, gu baino sanoagoak, Carlo, Salvatore, Giulia, etxe handiagoa hartu beharko dugula.

      Hori guztia esan diodala uste dut, baina ez nago seguru, beharbada erdia baino ez diot esan, laurdena, beharbada esaten ere ez naiz hasi, ez dakit. Baina bada gauza bat seguru esan diodana, ahots gora, askotan gainera, behin eta berriro errepikatu diodana: Zorte txarrekoa zara, Beppino, zorte txarrekoa.

Soldaduak datozela esan diote Luigiari, soldadu asko, frantsesak Torinoko aldetik eta austriarrak bestetik. Errusiarrak ere ikusi izan dituztela esan dute Bussetoko batzuek, borroka handiak izango direla hemen, Roncolen bertan, inguruetan. Umea hartu eta elizara joateko aholkatu diote Luigiari, familia askok egin duen bezala, soldaduak ez direla hara ausartuko.

      Kasu egin die Luigiak, elizarantz abiatu da umea besoetan. Ez daki senarra non daukan, elizan elkartuko zaien geroago ala beste lekuren batean behar izango duten. Ez du pentsatzeko astirik izan, etxetik irten berri lehenengo tiroak entzun ditu, urrun oraindik baina sendo. Korrika hasi da.

      Eliz atarira heltzeko dagoenean, biderkatu egin dira tiroak. Ikaratu egin da Luigia, eman ahalean hasi da korrika, binaka igo ditu elizako eskailerak. Traba egin dio orduan eskailera-maila altuago batek, estropezu egin du, besoetatik jausi zaio umea. Kolpe handia hartu du mutikoak buruan elizako harriaren kontra, konortea galdu du.

      Espantuka sartu da Luigia elizara, umeak ez du begirik zabaltzen, ez du zirkinik ere egiten. Beppino, Beppino, esaten dio amak behin eta berriro. Emakume batzuk hurreratu zaizkio, zer duen galdetu. Beppino txikia itzartzeko ahalegina egin dute guztien artean, baina alferrik, ez du ematen bere senera etorriko denik.

      Emakumeetako batek umea pontera hurbiltzeko esan du. Ur apur batez busti dizkio masailak, bekokia, ur gehiago bota dio gero burutik behera. Umea ez da esnatu hala ere, berdin jarraitzen du. Garrasi egin du Luigiak. Gainerako emakumeek ez dakite nora begiratu ere.

Begiak zabaldu ditudanean, Giuseppek posizio berean jarraitzen duela ikusi dut, ohe ondoan. Orain ez dago niri begira, izarei begiratzen die zuzen, belaunak ditudan lekuari gutxi gorabehera. Begirada galduta dago, beste zerbaitetan pentsatzen egongo da seguruenik, ez du denbora alferrik galdu nahi izaten.

      Esnatu naizela sumatu duenean baina, berriro altxatu ditu begiak nire aurpegira. Zerbait esan behar diodala sentitu dut, horren zain dagoela. Zorte txarrekoa zara, Beppino, esan diot, baina zorte onekoa ere bai. Hori guztia esan diot, seguru dakit, orain bai, hitz bat bera ere ezkutatu gabe.

      Esan nahiko nioke berak kontatuta dakidala birritan edo hirutan bataiatu zutela Roncoleko elizan, eta horregatik dela zorte onekoa. Inor ez dute behin baino gehiagotan bataiatzen, inoiz ez dut entzun. Baina kontrakoa ere izan daiteke, hori ere esan nahi diot, horrek ekarri diola geroko zorte txarra, ez delako normala hori, hainbeste bataio… Heresia, Giuseppe, deabruaren haizea… Baina Beppino txikia ez zen Roncoleko elizan hil, hemen dago, ohe ondoan. Betiko zorte txarra eta zorte ona Giuseppek.

      Hori guztia esan nahiko nioke, baina ezin dut, ez daukat indarrik, asko kostatzen zait hitz bakoitza. Zerbait esan diodala uste dut hala ere, deabruarena beharbada. Deabruaren semea zara, Beppino, esan diot. Gero lokartu egin naizela uste dut.

Giuseppek daukan jaka bakarra lodiegia da ekainerako, baina gaur ez du jantzi beste erremediorik izan. Izerditan dago eta eskuetan edo bekokian igarri ez arren, beroak hartuta dauka gorputza piano aurrean.

      Lau gizon ditu begira: zuzendaria eta beste hiru irakasle. Izerdi tanta bat ikusi dio irakasleetako bati lokian behera, eta behin eta berriro xukatzen du goiko ezpaina zapi zuri-zuri batez beste batek. Zuzendaria izoztuta dagoela ematen du, Giusepperen eskuei begira.

      Heinrich Herzen kapritxoetako bat jotzen hasi da. Interprete birtuosoen manerak imitatu nahiko lituzke, baina ez du guztiz lortzen. Momentu batean zerbaiten papurrak nabaritu ditu aho barruan. Pentsatu du ez litzatekeela ezer jan beharko audizio batera sartu baino lehen, ez hurrik, ez ogirik… Mihi punta haginetatik darabil orain atzera eta aurrera, atzamarren erritmo berean.

      Horri guztiari adi dagoela, izerdiari, aho barruko hur zatiei, piano teklei, gauza bakarra pentsatzeko gai da: nola kontatuko dion eguna Margheritari, Ghitari, eta batez ere haren aitari, Antonio Barezzi jaunari. Orduan zapaldu du azken nota, eskumako hatz erakusleaz, ahal izan duen modurik sendoenean.

      Baina alferrik egin du audizioa, ez dute Milango kontserbatorioan onartu. Ia hiru aste eman ditu bizarra egin gabe.

Lokartu eta esnatu, besterik ez dut egin azken egunetan, inpresio hori daukat behintzat. Jan gutxi jaten dut, hitz egin gutxiago.

      Kontserbatorioan ere ez, Beppino, esan nahi izan diot Giusepperi, baina ez diot esan. Bere amagatik ez dut esan, gurekin dagoelako, gelan. Ni bisitatzera etorri da, nirekin egotera, Luigia andrea.

      Badakit min emango liokeela Luigiari kontserbatorioarena esango banu, horregatik ez dut esan. Esan diot, hori bai, indarrak hartu behar ditudala orain, oso ahul nagoela, eta indar handia behar dela umeak ekartzeko, ondo dakiela berak hori.

      Isilik egoteko esan dit Luigia andreak, ez arduratzeko horrekin orain, neure buruari begiratzeko. Baina hitz egiteko moduan igarri diot berak ere ez daukala besterik buruan, ni ikustean bere bilobak ikusten dituela, eta etor daitezkeenak ere bai.

      Horren ostean beste zerbait esateko ahoa zabaltzeko esfortzua egin dut, baina lokartu egin naizela uste dut.

Margheritak besoetan dauka Romano txikia. Esnea hartu du eta lokartzen ari da orain, baina begiak zabaltzen ditu noizik behin. Kostatzen ari zaio loa.

      Egongelako beste aldean Virginia ikusi du Margheritak. Berarengana dator, inoizko motelen, umeen ibiltzeko modu baldarrean. Amaren izter parera heldu da Virginia, gonatik heldu dio, tiratu. Besoak luzatu dizkio, dakizkien keinu guztiekin eskatu dio bera ere besoetan hartzeko. Margheritak ezetz esan dio, bere neba daukala orain eta ezin dituela biak batera hartu.

      Tematu egin da Virginia ordea, gogorrago tiratu dio gonatik, ez da gorago heltzen. Amak ez dio kasurik egin, pentsatu du momentuko seta dela, segituan pasatuko zaiola, baina kontrakoa izan da: negarrez hasi da umea, negar batean. Ikaratu ere egin du Romano txikia halako batean arrebaren garrasi ozenago batek. Erabat esnatu da orduan, zinkurinka hasi da.

      Lehertu egin da Margherita, bakarrik dago etxean eta ezin ditu bi umeen negarrak eraman, ez biak batera. Modu txarrean mugitu du hanka, Virginia gonatik askatu nahi du, baina ez du guztiz lortu. Bultzatu egin du alaba orduan libre daukan eskuaz.

      Bultzada gogorregia izan ez den arren, modu arraroan jausi da umea lurrera, alboz, eta kolpea hartu du ezkerreko lokian. Negar tonuak nabarmen egin du gora orduan eta Virginia ez da lurretik altxatu, posizio berean jarraitu du. Ematen du ez duela zutitzeko indarrik.

      Amak ez dio kasurik egin hasieran, altxatuko da nahi badu, pentsatu du. Baina ezin du alaba horrela ikusi, ezinean. Harengana hurbildu eta zutunik jartzen lagundu dio beso batetik helduta. Umeak negar egiteari utzi dio, amaren hanka besarkatu du.

      Alabak masailak gorri-gorri dauzkala ikusi du Margheritak. Negarraren antsiengatik dela pentsatu du, baina besoak eta izterrak ukitu dizkio, eta dena dauka oso bero. Larritu egin da.

      Romano txikia sehaskan utzi eta, orain bai, alaba hartu du besoetan. Esango luke labeko ikatz zati bat hartu duela. Ama bera ere izerditan hasi da lehenengo kontaktutik.

      Sosegatu egin da Virginia amaren anparoan, erdi zotinka dago oraindik hala ere eta ilunduta dauka begirada. Urduritzen hasi da Margherita, ez du orain arte alaba horrela ezagutu. Maria auzokoari eskatu dio medikuaren bila bidaltzeko, mesedez, semeetako bat.

      Medikuak koilaraz hartzeko botika eta zapi bustiak errezetatu dizkio umeari. Handik bost egunera hil da Virginia, hamazazpi hilabete betetzeko hamalau egun falta dituela.

Milanera itzuli denetik, egunero etortzen zait aita bisitan orain. Almazeneko zereginak goizean bideratu eta hemen ematen du arratsaldeko parterik handiena, nirekin, Giusepperekin.

      Esango nuke aitak asko gogoratzen duela Virginia oraindik. Umeak ere beti nahi zuen aitonarekin, etxera etortzen zenetan, kalean topatzen genuenean, elkarrentzat ziren. Batzuetan umea banintz bezala tratatzen nau ni ere, ematen du Virginiarekin nahasten nauela. Izarak apur bat igotzen dizkit beti, udarako egun gutxi batzuk falta diren arren.

      Aitari ere esango nioke, besteei bezala, lasai egoteko, ez arduratzeko, ekarriko dugula ume gehiago, neskatoren bat, Virginiaren antzekoa. Baina ez diot esan, burua lausotuta daukala ikusi dudalako, begirada ere bai, eta asko kostatzen zaidalako neuri ere esaldi luzeak ematea. Jakako poltsikoetako batean sartu diot eskua, umetan bezala, hori baino ez.

      Aita etxean bisitan dagoela ere, inoiz lokartu egin naizela uste dut. Gaur bezala.

Romano txikia aztertzen ari da medikua, baina ematen du ez dakiela zer erabaki behar duen. Sintomak ere ez dira ohikoenak, ez sintoma konbinazio hori behintzat. Diagnostikoa ez da erraza. Umeak ez dauka urte eta erdi oraindik, eta duela hamalau hilabete hil zitzaion arreba.

      Gurasoak larrituta daude medikuari begira: ezin da izan, ez berriz, ez hain antzeko… Giuseppek erabat siku dauka eztarriaren goiko partea, baina ez da ura edatera aldendu, bururatu ere ez zaio egin. Margheritak zer, galdetu dio medikuari, zer, nola, galdetu dio.

      Hiru astez eutsi dio umeak, eztul artean, baina urrian bertan hil da. Margherita lurrean topatu du Maria auzoak handik hilabete batzuetara, konortea erdi galduta.

Berriro lokartu naizela uste dut.

      — Margherita, Margherita!

      Esan dit aitak. Ez diot oihu egiteko modu hori ezagutzen.

      — Ghita, Ghita!

      Esan dit gero, beste tonu batez, Giuseppek, nire Giuseppek.

Giuseppe Verdi

(Roncole, 1813 - Milan, 1901)

Aita ostalaria zuen, Osteria Vecchiako nagusia, eta amak, Luigia Uttinik, ogibidez irulea bazen ere, senide musikari ugari zituen. Litekeena da Luigiak berak ere musikarako joera eta erraztasuna izatea.

      Amaren arbasoetako batek, esaterako, Francesco Antonio Uttinik, Suediako Gustav III.a erregearen koroaziorako musika konposatu zuen. Dantzaldi batean erail zuten erregea tiroz urte batzuk geroago, eta Verdik Un ballo in maschera opera sortu zuen 1859an gertaera horretan oinarrituta.

      Giuseppe umea zenetik ikusi zuen familiak musikarako gaitasun handia zeukala, baina ezin izan zioten irakasle onik ordaindu. Antonio Barezzi merkatariak izan zuen orduan Verdi txikiaren berri eta, negozioetako ondasunak baliatuta, ate ugari zabaldu zizkion. Euren etxekoa ere bai, 1836ko maiatzean ezkondu baitzen Giuseppe barezzitarren alaba Margheritarekin.

      Bi seme-alaba ekarri zituzten, Virginia eta Icilio Romano, baina bi urteren buruan hil ziren denak, umeak eta ama, entzefalitisak jota azkena.

      Verdik taularatu zuen lehen operak, Obertok, arrakasta xumea izan zuen estreinaldian, Milango Scalan. Bigarrena, berriz, Un giorno di Regno, erabateko porrota izan zen: entzuleek txistuka hartu zuten eta musikari hasiberria bere onenak emanda zegoela idatzi zuten kritikariek, behea jo zuela eta ez zuela burua altxatuko.

      Eta horrela egin zuen Giuseppe Verdik aurrera beti, porroten eta arrakasten artean, Italia okupatuan eta askean, munduan. Operak eurak ere askotan moldatzen zizkioten, mutiltzen, aldrebesten… Ingurukoek esaten zutenaren arabera, amorru handiak sorrarazi zizkion horrek.

      Richard Wagnerrekin ere sortu zioten ika-mika moduko bat: bataren eta bestearen zaleek elkarren kontra egiten zuten hainbat plazatan. Jakina da, ordea, Verdik ikaragarri estimatzen zuela alemaniarraren lana eta Wagner italiarraren operak ikustera joaten zela.

      Zahartu eta gero ere eutsi zion Verdik sortzaile grinari: 80 urte betetzeko gutxi falta zuela estreinatu zituen bere obrarik berritzaileenetako batzuk, Otello eta Falstaff, besteak beste. 84 urterekin konposatu zituen bere azken piezak.

      Milango hotel batean gaixotu eta hil zen Giuseppe Verdi, Margherita Barezzi baino 61 urte geroago. Hotelean gaixorik zegoela, inguruko kaleetako trafikoa zeharo itxi zuten eta tranbia gidariek ez zioten kanpai txikiari ere eragiten.

      Bere hiletarako ere isiltasuna eskatu zuen Verdik, ez zuen musikarik nahi, nahiz eta urte batzuk lehenago requiema konposatu zion elizkizunerako Alessandro Manzoni idazleari.

      Esan izan da 300.000 lagunek baino gehiagok lagundu ziotela Giuseppe Verdiren segizioari Milango kaleetan, isiltasun guztizkoan. Batzuek esan dute, edonola ere, Arturo Toscaninik gidatutako 800 kantarik baino gehiagok ere lagundu ziola gorpuari eta “Va, pensiero” pieza sonatua kantatu ziotela kriptara sartu orduko. Horrela jarraitu zuten, beraz, Giuseppe Verdiren gogoa aldrebesten hil eta gero ere.

Francesco Pasquale

(Sapri, 1825 - Bermeo, 1910)

Giuseppe Verdiri bezala, gazterik hil zitzaion Francescori emaztea, Juana Josefa Amezua, hogeita hamabi urterekin, tuberkulosiak jota. Lau umeren aita zen ordurako, nahiz eta, berak ere, semeetako bat galdu jaio eta gutxira, Severiano txikia, azken-aurrekoa. Besteak 8, 6 eta urte bakarreko umeak ziren artean.

      Emaztea hil eta lau hilabete eskasera ezkondu zen Francesco berriro Maria Isabel Otero alargunarekin. Maria Isabel bost urte lehenago ezkondu zen Bermeoko itsasgizon batekin, alaba bat ekarri ere bai, Romana, baina sukar horiak eraman zion senarra Habanan. Hori gutxi balitz, elgorriak gaixotu eta hil zuen Maria Isabelen alaba bakarra umea zela. Italiako konpositorea bezala, beraz, bakarrik geratu zen alarguna bi urteren buruan.

      Alaba hil berri ezkondu ziren Maria Isabel Otero eta Francesco Pasquale eta sei seme-alaba gehiago izan zituzten, baina, nola ez, horietako erdiak hil zitzaizkien urtea bete baino arinago. Berrogeita hamazortzi urte zeuzkan Francescok azken semea jaio zenean, berrogeita zazpi amak.

      Maria Isabelekin ezkondu eta gero ere, askotan agertu zitzaion Francescori lehen emaztea ametsetan eta, aitortu nahi ez bazuen ere, biluzik edo erdi biluzik beti gerritik gora. Juana Josefa minduta zegoela ulertu zuen Francescok, goizegi ezkondu zelako berriro, goizegi hasi zelako umeak ekartzen.

      Ciriaco biloba estimatu izan zuen Francescok beste guztien gainetik bere azken urteetan, Jose semearen seme nagusia, familian ikasketa handiak egin izan zituen lehena. Izan ere, italiarrak testamentua egin zuenean, esate baterako, sinatu ere ezin izan zuen egin. Ematen du bilobaren letren mira izan zuela.

      Laurogei urte bete eta gutxira, etxe barrura erretiratu zen Francesco. Hala ere, ez zen orduan ere geldirik egon, mekanismo txikiak egitera zaletu zen, egurrez, metalez, asmatu egiten zituen, familiakoentzat, lagunentzat, umeentzat, ‘mmenzione esaten zien. Bermeoko etxe horretan bertan ikusi zuen familiak hiltzen, 1910eko uztailean, lehen emaztea baino 44 urte geroago.

      Francesco Pasquale eta Giuseppe Verdi herrikide eta garaikideak izan ziren hirurogeita hamasei urtez. Izaera ere oso antzekoa zutela esan izan da.

Sapriko urak

‘Esan umeei ez sartzeko uretan.’

      Esan dio Francescok Isabeli egongelako leihoaren aurrean eserita. Aulki bat jarri du Isabelek senarraren ondoan apur bat lehenago. Bientzako moduko lekua dago, leihoa ez da txikia. Nahastuta begiratu dio Isabelek senarrari, ez dio ulertu.

      ‘Umeak ez dira uretan sartu behar gaur.’

      Esan dio Francescok berriro. Isabel ez da leiho aurrean eserita egoten normalean, gehiago da hara eta hona ibiltzekoa. Kalera ere asko irteten da, Francesco ez bezala. Gizonak orduak egiten ditu leihoan, egunaren parterik handiena beharbada, gauez ere bai, loa gaiztotzen zaionean.

      Isabelek ez dio orain ere ulertu, ez daki zer ari den esaten, zergatik ezin diren umeak uretan sartu. Galdetu egin dio.

      ‘Saprin esaten zen hori.’

      Italieraz esan du. Zalantza egiten du Isabelek batzuetan, ez daki senarrak ez dion ulertzen edo ez dion ulertu nahi. Gero eta maizago egiten du: zerbait galdetu eta beste edozer erantzun. Hizkuntza ere gehiagotan aldatzen du orain. Bestela burua garbi daukala ematen du, zentzuzko, ez du oraindik gauza arrarorik egin. Egoki arrazoitzen du gainera, betiko moduan, bere edadeko askok egiten ez duena.

      ‘Esan umeei, Petrari, Juanari, Justori, ez sartzeko uretan. Besteei ere bai. Guztiei.’

      Isabelek esan dio ez duela ulertzen, berriz galdetu dio zergatik ezin diren umeak uretan sartu. Francescok soseguz erantzun du, Isabelen aurpegiari begiratu gabe, leihoari adi. Esan du Saprin mundu guztiak zeukala hori argi: norbait itotzen zenean, itsasoak norbait itotzen zuenean, ezin zela gero uretan inor sartu. Ugertu egiten dira urak, nahastu, horrela azaldu dio.

      Italieraz esan du azken hitz hori, baina Isabelek ez du ulertzeko arazorik izan. Hiru egun, esan du gero, hiru egun itxaron behar direla uretan berriro sartzeko, tre iuórni. Isildu eta musikari adi jarri da orduan.

      Gramofono gutxi dago herrian, barkuetako jendea hasi da orain ekartzen, Alemaniatik, Ingalaterratik, Ameriketatik. Auzokoen aitak ekarri du bat, orain bi kanpaina. Trabarik gabe entzun dezake Francescok auzoen musika, batez ere orain, udan, leiho gehienak zabalik daudenean.

      Giuseppe Verdiren koruetako bat heltzen ari zaio, Verdi handiarena, Francescok esaten duen bezala. Hitz batzuk errekonozitzen ditu, sopranoen ahotsetan, baritonoenetan, ez guztiak, iparraldeko italiera horretan. Gaztetu egiten da Francesco, begiak ixten ditu, astiro zabaldu gero, musikak agintzen dio.

      ‘Zer dira hiru egun?’

      Esan du musikak etena egin duenean. Hiru egun itxaroten zituzten Saprin baten bat itotzen zenean, baina hiru aste euren kostan barkuren bat galtzen zenetan. Hildako asko egoten zelako barkuak galtzen zirenean… Hondartzetan agertzen ziren gero, Amalfi osoan. Azaldu du asko kostatzen zaiela urei horri buelta ematea, onera etortzea, behar bezala garbitzea. Barkuena azaltzen amaitu duenean, berriro jarri da Francesco musikari adi, Giuseppe Verdiri adi.

      Bart ere, ordu txikietan, goizeko hirurak aldera, musika jarri dute auzokoek. Ez da normala, egunez jartzen dute beti, gauez inoiz ez, gaur arte. Itzarrik egon da Francesco ohe gainean momentu horretan, gau askotan bezala. Eta egongelako leihora joan da musika entzun duenean, ireki egin du. Schumann da, auzokoek dauzkaten diskoetatik motelena. Ez dira, antza, ordu horietan gehiagora ausartu.

      Kaleak hutsik egongo zirela pentsatu du Francescok, nola ez, goizeko hiruretan… Baina zeharo erratu da: figura bat ikusi du portuan. Emakumezkoa ematen du, gaztea esango luke Francescok, norbaiten zain dago. Pauso txikiak ematen ditu batera eta bestera, beti ere lekutik mugitu gabe.

      Guardia bat atera da orduan kantoi bateko ilunetik. Emakumearen parera hurbildu da. Francescok esango luke ikaratu egin dela neska: buelta hartu eta alde egiteko ahalegina egin du. Guardiak ez dio utzi baina, besotik heldu dio. Kapa handia dakar gizonak, botak, negurako jantzita datorrela ematen du. Baliteke apur bat mozkortuta ere egotea, mugimenduak ez dira guztiz garbiak.

      Beso bietatik helduta, emakumea aurrera eta atzera astintzen hasi da guardia. Ematen du oihuka ari zaiola. Francescok hitz batzuk bereizi ditu Schumannen musikaren gainetik. Loka dauka emakumeak burua, ezin du kontrolatu. Indarrez bultzatu du guardiak momentu batean orduan eta lurrera bota. Francescok ez daki buruak zoruaren kontra jo dion neskari, baina egia da ez duela altxatzeko ahaleginik egin. Ezin du beharbada.

      Guardia emakumearengandik oso hurbil jarri da segituan, zutunik, eta ematen du ostiko txikiak ematen ari zaiola, baina leihotik ezin du ziurtatu. Tripak nahastu zaizkio Francescori. Sumatu du kontua ez dela hor amaituko gainera, eta hala izan da.

      ‘Saprin ere ito zuten zerri bat.’

      Esan dio Isabeli leiho aurrean, goizean. Kontatu dio zerri handi bat bota zutela Sapriko putzura behin, plazakora, bera umea zela. Esan zuten orduan gaixorik bota zutela zerria, han behean hil zela, eta ezin zela putzutik edan, harik eta animalia atera arte, urak garbitu arte.

      Zerria putzuan usteltzen ari zela jakin baino lehen, ordea, hango urak edan zituzten herriko batzuek, Ruggiero Leonek, Cesare Merolak. Tripak lehertu beharrean egon ziren gero egunetan. Handik edan zuen baten bat hil ere egin zela esaten zen, baina Francescok ez du izena gogoratzen, edo inoiz ez du jakin. Ruggiero eta Cesarerenak ondo gogoratzen ditu, aitaren lagunak bi-biak.

      Hiru egun baino gehiago itxaron behar izan zituzten orduan plazako putzutik berriro edateko, baina itsasoan norbait itotzen zenean, hori zen zenbakia: tre iuórni.

      ‘Zerri modu asko dago.’

      Esan du gero italieraz. Isabelek ulertu egiten dio normalean hizkuntza aldatzen duenean, baina esaldi horretan ezin izan du ezer garbirik ikusi. Ez dio galdetu.

      Auzokoek Verdi kendu eta Schumann jarri dute orain, Francescok gauez entzun duen piezetako bat. Berriro etorri zaizkio burura gauekoak beraz, nola astindu duen guardiak emakumea, nola bultzatu duen lurrera gero. Ondo-ondoan jarri zaio orduan, zutunik, eta lurreko emakumeak laguntza beharko zuela pentsatu du Francescok leihoan, batez ere ondoren datorrenari aurre egiteko, baina ez duela edukiko, ezinezkoa dela, kalean ez dagoelako arimarik, ezin delako egon, goizeko hiruretan.

      Berriro erratu da ordea: andrazko bat atera da portale batetik, portuan bertan. Lurrean dagoena baino zaharragoa ematen du, zabalagoa. Guardiari aldarrika hasi zaio, esku mugimendu handiekin, uzteko bakean neska, imajinatu du Francescok esan diola, ez al dion lotsarik ematen. Mespretxuzko keinuak egin dizkio guardiak, ez du ematen kasu egiteko asmorik duenik.

      Beste portale batzuk hasi dira zabaltzen orduan, figura gehiago hurbildu da guardiarengana, emakumezkoak gehienak, ohe-arropatan batzuk. Gizonezkoren bat ere badagoela ematen du, baina Francescok ez luke seguru esango.

      Oihuka ari dira figuretako batzuk, guardiari begira, lurrean dagoen emakumeari begira. Espantuka hasi da guardia, asko mugitu ditu besoak, aldentzeko esan dio jendeari, etxera bueltatzeko. Ematen du agindu bakarrak bereak balira bezala jokatzeko asmoa duela. Francescok esango luke guardiak sinistu nahi duela bere inguruan ez dagoela inor, edo daudenak ez direla inor.

      Lurreko emakumearengana makurtu da orduan eta beso batetik heldu… Baina ez diote gehiagorako astirik eman: oldartu egin zaizkio ingurukoak, kalera atera diren gehienak. Guardiaren hanka-besoei eutsi diete segituan batzuen artean, ia mugitu ezinik geratu da. Mozkor ostikoak eman ditu hasieran gizonak, askatzeko ahalegina egin du. Momentu batean, baina, geldirik lotu da, nekatuta beharbada, eta andetan eraman dute emakumeek moila bazterrera. Asmoa zein den imajinatu du Francescok, eta orain bai, asmatu egin du: uretara bota dute, moilatik behera. Francescok ez du ur hotsa entzun.

      Oso denbora gutxi behar izan dute kalekoek gero nor bere portalera sartzeko. Francescok Schumannen pianoaren azken notak entzun ditu.

      ‘Baina hemen ez da inor ito.’

      Esan dio Isabelek Francescori leihoan. Astiro begiratu dio gizonak emazteari, goiz osoan lehen aldiz beharbada, eguerdirako hain gutxi falta denean. Pentsa liteke zalantza egin duela Francescok, gauekoa kontatu ez kontatu… Baina inondik inora ere: hasieratik eduki du argi Isabeli bai, guztia kontatu behar diola, guardiarena, nola bota duten uretara, kapa, botak, apur bat mozkortuta zegoela, detaile guztiak eman dizkio, bata bestearen atzetik. Ez du italieraz ezer ere esan.

      Aurrera begiratu du Isabelek, moilara, leihotik ikusten den itsaso zatira. ‘Han?’ galdetu dio Francescori. ‘Han’, zuzendu dio gizonak, apur bat eskumarago seinalatuz. Baiezko keinua egin du Isabelek buruaz, ematen du ontzat ematen duela.

      Ez dute gehiago esateko modurik izan, Hipolito semea sartu zaielako kaletik etxera, zarataka, aitari deika. Korrika txikian egin du korridorea, inoiz gutxitan ikusi dute aldarte horretan. Presaz sartu da egongelara eta gurasoak eserita dauden lekuraino hurbildu da. Aurpegira begiratu dio aitak, baina ez du ezer txarren seinalerik igarri, kontrakoa ere bai.

      ‘Sapriko gizon bat dago Talan.’

      Esan du Hipolitok. Isildu gabe jarraitu du hitz egiten gero: esan du Sapriko gizon hori ez dela edonor, aitaren bila etorri dela, “Francesco Pasqualeren osaba” dela esan omen duela eta ikustera etorri dela honaino. Doroteo Renteriak eman dio abisua Hipolitori.

      Atezuan jarri da Francesco, apur bat nahastuta ere badagoela ematen du. Izan ere, Sapriko gizon hori ezin da bere osaba izan, erratu egin da baten bat… Osabarik gazteenak berak baino hogeita hamar urte gehiago zeuzkan, 115-120 urteren bueltan beharko luke gaur. Ez da posible beraz, txarto ulertu dio baten batek.

      Sapriko gizonak zenbat urte dauzkan galdetu dio orduan Hipolitori, ikusi duen. Semeak baietz erantzun dio, ikusi egin duela gizona, Talara joan dela. Francescoren adinekoa izan daitekeela esan dio, apur bat gazteagoa beharbada, 80-82, baina laurogeitik behera ez duela uste, hor inguruan.

      ‘Zure edadekoa.’

      Lehengusua izan daitekeela pentsatu du Francescok orduan. Anaia ez, hori ere ezinezkoa: hilda daude guztiak, ondo daki, gutunak jaso ditu. Lagunen bat ere izan daiteke, segituan bururatu zaio, Sapriko lagunen bat: Enrico, Tullio, Seppe… Enrico ikusi nahiko luke batez ere.

      ‘Eta?’

      Esan du Francescok. Semeari galdetu dio non dagoen orain Sapriko gizona, zergatik ez duen etxera ekarri, haren izenik dakien. Hipolitok erantzun dio ez duela gizonak izenik esan, ez diola aditu behintzat, haren hitz egiteko modua ere ez dela erraz ulertzekoa.

      Bazkalostea baino zati bat geroago etortzeko esan dio Saprikoari Hipolitok, etxean abisua eman behar zuela lehenago. Arratsaldean edo iluntzean etortzeko esan dio, iluntzean hobeto, bazkalostean lo egoten dela askotan Francesco. Hipolitok badaki lo emango duela aitak arratsaldearen parterik handiena, besaulkian, leiho aurrean, itzarrik sentitu duelako gauez, alde batetik bestera, ohetik egongelara.

      Aulkitik sukaldera altxatu da Isabel orduan, zerbait gogoratu izan balu bezala. Eguerdia da, laster bazkaldu beharko dute, goizetik dago bazkaria eginda, berotu baino ez du egin behar.

      Etxeko guztiak daude mahai bueltan jesarrita hogei minuturen buruan. Sapriko gizonaz hitz egin dute batez ere, nor izan daitekeen, zertara datorren orain… Bere burua konbentzitu nahi du Francescok, Enrico izan daitekeela esan die, Enricok izan behar duela, Enrico izatea nahiko lukeela berak. Enricori buruz hitz egin die gero, nor zen umetan, nolakoa, orduko hizkeraz esan ditu gauza ugari. Enricok berak lagundu zion Genovaraino honako barkua hartu zuenean ere.

      Inoizko gehien ari da Francesco hitz egiten mahaian, eta normala ere bada: Sapriko gizon bat dago herrian, bera ikustera etorri da. Lehengusu bat ere izan daitekeela esan die, baina ez duela uste, Sapritik kanpora bizi zirelako gehienak orduan ere, Acquafreddan batzuk, Salernon ere baten bat. Gutxi geratzen ziren Saprin alde egin zuenerako, Francesco bera baino zaharragoak denak.

      Bazkaria amaitu arte aritu da Sapriko jendeaz, Sapriz, boz gora hausnartu du, nor izan daitekeen bera ikustera etorri dena, zergatik orain. Lasaitzeko esan dio Isabelek, arratsaldean ikusiko duela, iluntzean, etxera etorriko zaiola. Ez du emakumeak ulertzen zer den antsia hau orain, sosegu apur bat hartzeko esan dio.

      ‘Jesus, gizona.’

      Etxekoak mahaitik altxatzen hasi direnean, egongelako leihora erretiratu da Francesco. Handik ikusiko du Sapriko gizona beharbada, portalera heldu baino lehen, nor den jakingo du etxera sartu orduko, baldin eta egun argitan badator, bista ere ez daukalako lehengoa. Bere burua prestatu behar du Francescok Saprikoa etxe barrura heldu baino lehen, ondo jakin behar du nor den, zer esango dion.

      Besaulkian eseri denean, leiho aurrean, ez dago musikarik, baina handik gutxira abiatu dute auzokoek gramofonoa. Wagner heldu zaio Francescori segituan. Hiru disko horiek baino ez dauzkate auzokoek, aitak ez du gehiago ekarri, hango alabetako batek esan dio Isabeli. Eskatu eta eskatu ari direla, ekartzeko besteren bat, edozein, Alemaniatik, Ingalaterratik, baina aitak ez diela orain arte jaramonik egin.

      Verdirena da Francescok gehien estimatzen duena. Italiarra da Verdi, asko egin zuen Italiaren alde, hori esaten izan da… Italiar guztiek estimatzen dute Giuseppe Verdi, estimatu behar dute. Eta hori bera esaten du Francescok, auzokoen diskoen artean Verdirena dela onena, ederrena, baina ez du guztiz sinesten, ez da benetan pentsatzen duena. Gustura entzuten du, haren koruak, haren musika handia, baina askozaz gehiago da Wagner berarentzat, aitortuko ez duen arren, inoren aurrean esango ez lukeen arren. Schumann iruditzen zaio hiruretan maskalena.

      Hasieran ez zekien nor zen nor, ez zituen musikak bereizten, harik eta auzokoen etxean egon zen arte, azaldu zioten arte. Wagner entzuten ari da orain, begiak oso zabalik, Verdirekin ez bezala. Ezin ditu begiak orain itxi, Sapriko gizona etortzen ikusi nahi du leihotik. Arratsalde osoa emango du horretan, Saprikoaren zain, ez du beste egitekorik hartuko.

      Inoizko ozenen jarri dute auzokoek musika gaur, diskoaren parterik sendoenetako bat gainera. Gustura ari da Francesco entzuten, melodiak darama, baina leihoari adi egon nahi du aldi berean, Saprikoak heltzeko behar du. Ezin die begiei eutsi ordea, musika ozena gorabehera, Wagner gorabehera, itxi egiten zaizkio, ezin ditu kontrolatu, lokartu egin da.

      Denbora luzez egin du Francescok lo, ez diote enbarazurik egin etxeko mugimenduak, zaratek, musikak, bistan da itzarrik egin duela gauaren zatirik handiena. Besaulkian dago, bazter batera joan zaio burua, eta loaren amaiera aldera, amets baten irudiak ere ikusten hasi da.

      Labe handi bat ikusi du, gaztetan erabiltzen zituenak baino askozaz handiagoa, aitarena baino handiagoa. Eta egiteko bat dauka Francescok labe horretan: bost txori sartu behar ditu bertara, labearen tripetara, bizirik txoriak.

      Sartu egin ditu, baina ez dira txoriak erre, arima bihurtuta atera dira handik. Francescok ez luke azaltzen jakingo zergatik diren arimak, zergatik dakien berak arimak direla.

      Horrezaz gainera, badaki bost arimetatik lau hemengoak direla, baina bosgarrena italiarra dela esango luke. Berriz ere ez daki Francescok nola dakien hori, zergatik dakien… Arimek ez dute hitz egin, ez diote ezer esan. Argi dauka, ordea, Sapritik etorri dela bosgarren arima, bera ikustera. Izan ere, bere ondoan eseri da, leiho aurrean, Isabelek goizean ipini duen aulkian.

      Kolpera esnatu da halako batean, ate joka ari da baten bat. Ez daki bera esnatu eta gero hasi diren atea jotzen ala ate-kolpeek esnatu duten. Etxekoren batek zabalduko du atea, Hipolitok, Isabelek, zain dago Francesco. Sapriko gizona da, ez dauka zalantzarik. Arrangura bakarra dauka: ezin izan duela kaletik etortzen ikusi, ez duela etxera heldu baino lehen identifikatu.

      Atea jotzeari utzi diotenean, isilik geratu da etxea, inor ez da zabaltzera joan, Francescok ez du korridorean pauso hotsik entzun. Berriro hasi da kanpokoa deika handik gutxira. Francescok pentsatu du berak ireki beharko lukeela beharbada, baina baldartuta utzi du loaldiak, indarrik gabe sentitzen ditu besoak, hankak, altxatzeko ahaleginik ere ez du egin.

      ‘Isabel!’

      Esan du ahotsak eman dionarekin. Semearen izena ere oihukatu du. Horrela berretsi du etxean ez dagoela inor. Ate-joka dabilenari hitz egin dio orduan, Sapriko hizkeraz, noski. Seguru daki Sapriko gizona dela eskaileretan dagoena, atea jotzeko modu hori ere antzinakoa egin zaio. Sartzeko esan dio, beldurrik gabe, zabalik dagoela atea, zabalik uzten dutela, konfiantzakoak direla bizilagunak hemen, Saprin bezala. Lasai sartzeko esan dio berriro ozenago, egongelan dagoela bere zain, korridore amaieran.

      Atea astiro zabaltzen entzun du Francescok, pauso lotsor batzuk sentitu ditu gero korridorean. Gizon altu bat sartu da luze gabe egongelan. Jaka berezia dakar, atzetik aurretik baino apur bat luzeagoa, onddo-kapela, eskularruak. Dotore itxura eman nahi duela esango luke Francescok, baina ez dela zeharo dotorea: arropa apur bat maiztuta daukala ematen du, jostura inguruetan batez ere. Eskularruak berehala kendu ditu, kapela ez.

      Francescok ez du ezagutu. Gizonaren hazpegi guztiei erreparatu die banan-banan, baina ez du asmatzen, ez daki nor den, agurra eta lehenengo hitzak umetako hizkuntzan esan badizkio ere.

      Hurbildu egin zaio gizona. Francescok ez du besaulkitik altxatzeko keinurik egin, ezin du, indarrik gabe sentitzen ditu hankak. Jarrera horretan ezin diote elkarri besarkadarik eman, eta bostekoa luzatu dio Saprikoak. Oso hotz sentitu du Francescok eskua, inoiz ez du inoren azala horren hotz sentitu.

      Umetako kontuak aipatzen ari da gizona orain, Saprikoak, Enricorenak, Tullio, Tarata esaten zioten neskarenak, Francescoren ama, aita, anaiak, aitaren tailerra, labea, hango mendiak, etxeko patioa, portua. Luze jarraitu du gizonak, kontatzeko modu bizia dauka. Haren eskuko hotza gorputz osora zabaltzen ari zaio Francescori.

      Begiak itxi ditu Francescok hala ere momentu batean, Sapriko irudiak hobeto ikusi nahi ditu. Eta irudiak ikusten hasi denean desagertu zaio hotza, epel dauka orain gorputza, soseguan. Irudi berezi bat ikusi du batez ere, bertakoa, Saprikoa: uretara ari dira salto egiten Enrico eta biak, betiko harkaitz beretik, aldi berean, segundo berean. Aspaldi ez da herrian inor ito.

      Une horretan bertan, Bermeon, ume bi atera dira uretatik portura, Renteria txikerra eta Justo Zulueta. Zorabiatzen hasi dela sentitu du lehenengoak eta botaka hasi da bestea moilako bazter batean.

      Auzokoek Verdiren koruetako bat daukate jarrita, eta ondo iruditu zaio Francescori. Pentsatu du egokia dela momentu honetan, egokiena beharbada, baina berak nahiago lukeela Wagner, inoren aurrean aitortuko ez duen arren.

Francesco Gervasi Pasquale ezkerrean,

bizi zela egin zuen argazki bakarrean.

Ondoan emaztea, Maria Isabel Otero Hormaza.

Bien tartean, elkarrekin ekarri zuten azken semea, Hipolito.

Francescok lehen emaztearekin,

Juana Josefa Amezuarekin,

izan zuen lehen semea, Ambrosio,

emaztea eta alaba bakarrarekin.

Francescoren bigarren semea,

José Francisco, Jose,

Ciriacoren aita.

Francescoren laugarren semea, Eusebio.

Hirugarren semearen argazkirik ez dago,

Severianorena, jaio eta gutxira hil baitzen.

Seme-alabak dauzka inguruan Eusebiok:

Bernardina, Mauricio, Micaela, Braulio eta Feliciano.

Francescoren lehen alaba, Eulalia,

Maria Isabelekin ezkondu eta ekarri zuten lehen umea.

Nagusitan ageri da hemen Eulalia,

senarrarekin eta izan zituzten seme-alaba ugariekin.

Esquerrac, escaintzac eta apelliduc

Josuri, apellidu batzuc bardin decuzela yaquin duleco eta berac eiñeco veharra eguin ixen ez baleu, au liburu au ez zalaco existiduco. Amari, Pasquale apellidu eta beste batzuc erregala dostezelaco. Aiteri, orco portadaco bigarren apelliduegaichik eta on dala berrogeita bi urte icusi ez doten arren, letra oneri beguire pozarren dauela pentse gure dotelaco. Soniari, apellidu combinaziño barriec ecarri doscuezelaco. Eta Lideri, gure apelliduc eurrera darozelaco ganoraz. Eta Bermion apellidua dequien guztientzaco, pregunte baric sartu naielaco euren echietan. Eta Algortaco lagun guztientzaco, Alexentzaco bere bai, marques apellidu decolako. Eta batez bere Unairentzaco, antzeco apelliduc decuzelaco, eta ez esateco guero inoz ez dotsutela libururic firmeu, zantar orrek.

Letra oneik Francescon sasoien escribidu neuzen, eta on conturetu naz ortografia zati bet cambie dala orduric ona. Alla cuidaus, gure cortan charri bi dauz, eta viva Garibaldi, Francescoc 1860’co urrien esan zeuen moduen.