UNAI ELORRIAGA

Iturria

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2019 Unai Elorriaga

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2019ko urria

Edizio hau: 2019ko urria

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

LEHENENGO ZATIA
Iturriko mamuak

Amaren tripa barruan zegoenetik ezagutzen dut Soro Barturen. Hilabete lehenago jaio nintzen ni eta gure amek elkarrekin egiten zuten paseoa: tripan ume bat, kotxean bestea. Harrezkero ia beti ibili izan naiz Soro Barturenekin: elkarrekin lehertu genituen zapaburuak putzuetan, elkarrekin lehertu genuen burua futbolean... Antzeko sasoian ezkondu ginen, antzera ekarri genituen umeak...

      Sorok Ingalaterran ikasi zuenean baino ez gara banatuta egon, urte batzuk. Han ezagutu zuen Pedro Iturria. Biak dira hemengoak, Iturria eta Barturen, biak euskaldunak, baina Ingalaterran ezagutu zuten elkar...

      Soro Barturenek hona itzuli ondoren ez du ostera ikusi Iturria, han geratu omen zen bizitzen. Ingeniaria da Pedro Iturria, Soro bezala, unibertsitate hartan ikasi zuten guztiak bezala, baina beste obsesio bat zeukan Iturriak, gaixotasuna ia: testu txikiak idazten zituen gelditu gabe, narrazioak, ipuinak, denetarik, edozer... Esaten du Sorok ez zuela minutu bat ere galtzen, denbora osoan ari zela idazten, unibertsitatean bertan ere, obsesioa zela.

      Soro Barturen bera obsesionatu da orain, berriro topatu nahi du Pedro Iturria, laurogei urte betetzeko gaudenean, berrogeita hamar urte ikusi gabe egon eta gero. Horregatik eskatu dit niri laguntza, horregatik ari gara orain Pedro Iturriaren bila eta haren ipuinak irakurtzen. Ipuin gutxi publikatu ditu Iturriak, egunkarietan, aldizkarietan, eta guztiak ari gara biltzen eta irakurtzen. Ipuin bihurriak dira, nahasiak, buruko min batzuk ematen dituztenak, baina azkenean eskertzen direnak, hau bezala:

Ez dira gureak

Mamuak gaixoberak dira, bizioak dituzte, baina inork ez die erreparatzen... Zertarako? Zer da mamu bat? Gaur? Ez erreparatu mamuei, erreparatu etxeei, etxeei eurei, horkoei, etorbide amaierakoei.

      Txakurrak dauzkate, etxe horietan esan nahi dut, baina bestelako animaliak ere erosten dituzte: iguanak, igarabak... Zaletasun hori daukate, eta dirua edozer erosteko.

      Munstro umeak ere jaiotzen zaizkie batzuetan etxe horietan, etxetik sekula irteten ez direnak, irteten uzten ez dietenak... Gela batean egoten dira, egongelan isilik, edo Suitzara bidaltzen dituzte, kliniketara.

      Ez, don Reo abadea beste aldean bizi zen, ez zen etxe horietan bizi, ez zen etxe horietakoa. Bai, bizi zela, San Martinen esaten zuen meza don Reok, harro eta oihuka.

      Eta Maguregi? Ez duzu Maguregi gogoratzen? Margarita Maguregi? Bera joaten zen etxe horietara, herri amaierakoetara, gure artekoetatik joaten zen bakarra. Margarita, jostuna, Margarita Maguregi, hori da. Gregorioren ama, hori da: Gregorio, Fernando, semeak, Begoña eta Joseba ere bai, txikiena Joseba, lau zituen. Margarita Maguregi joaten zen, bai, etxe horietara, handienetara, euren jostuna zen: neurriak hartzen zituen, soinekoak probatu, albainduta eramaten zituen arropak, amaitu gabe, bigarren proba egiten zuen gero, askotan joaten zen... Gutako beste inor ez zen joaten.

      Alaba asko ziren etxe horietan: bost, zazpi... Hamaika seme-alaba zituzten geltoki ondoko etxean adibidez. Baina guztiak ez ziren sanoak, ume munstroak ere jaiotzen ziren etxe batzuetan, hori da Margarita Maguregik kontatzen ziguna. Emakumezkoentzako arropa egiten zien Maguregik etxe horietakoei, De Lozak gizonezkoentzat. Maguregik alaba eta amentzat, izekoentzat, amonentzat... Ordu asko egiten zituen Margarita Maguregik etxe horietan, gure arteko bakarra.

      Bi munstro batera egon ziren etxe horietako batean: izeko munstroa eta iloba. Oso antzekoak ziren biak: aurpegia, azala... Etxe berean munstro bi. Margaritak urrez jantzi behar izaten zituen izeko eta iloba munstroak batzuetan, hori eskatzen zioten, urrezko soinekoak egiteko, urrezko zapiak... Gero ospakizun bat egiten zuten etxean munstroentzat, euren urteguna ez zen arren... Urtean hiru-lau aldiz egiten zuten.

      Tronu banatan jartzen zituzten munstroak, urrez jantzita, koroarekin, etxeko animaliak inguruan. Usoak ekartzen zituzten Frantziatik, Belgikatik, hogei uso beharbada, eta izeko-iloba munstroen inguruan jartzen zituzten, gainean, eskuetan... Uso-jana ipintzen zuten soinekoen tolesturetan usoak inguruan egon zitezen. Musika ere ematen zuten, errusiarra... Saint-Honoré tartak jaten zituzten hainbat; okinen patroia da Saint-Honoré, Honoré Amiensekoa. Munstroek txaloak egiten zituzten izterren kontra, eta listua botatzen zuten paparretik behera, urrezko kolkora, usoen gainera; izekoren listua usoen lumetan barreiatzen zen, mokoetan...

      Margarita Maguregik espantuz begiratzen zien munstroei, botaguraz, etxekoentzat normala bazen ere, normala zen bezala usoak Belgikatik ekartzea, Luxemburgetik.

      Estimatzen zuten Margarita Maguregi, etxe horietan esan nahi dut. Estimatzeko modukoa zen Margarita, gogoratuko duzu: txikia andrea, aurpegia ere txiki zeukan, biribila, ederra ere ez, dena txikia, belarriak ere bai. Hain emakume txikitik jaio zen Gregorio gero, Fernando ere handia da, Joseba ere bai, arraunlaria da Joseba, kontuak atera hortik. Horren andre txikitik jaio ziren guztiak. Begoña txikerragoa da, amaren modukoa.

      Gauza da estimatu egiten zutela Margarita etxe horietan: joskile ona zen, ezkontzetarako arropak egiten zizkien, jaunartzeetarako, hilkutxarako konponketak ere bai... Izan ere, txikiagotu egiten dira hildakoak, jakek ez diete ondo ematen, estutu behar izaten dira, josturak... Margaritak egiten zuen hori ere, hustu egiten zirelako hildakoak eta txikiagotu, munstroak eta besteak.

      Margarita Maguregik beztitzen zituen etxe horietako hildakoak beraz, emakumezkoak; gizonezkoak De Lozak egiten zituen. Horregatik estimatzen zuten Margarita Maguregi etxe horietan. Ume munstroei josten ere irakasten zien, beste umeei ere bai. Ez zuten ezer ere ikasten, odola egiten zuten atzamarretan, oihalak alferrik galtzen zituzten.

      Etxe batzuek ez zeukaten munstrorik, baina familiakoen artean ezkontzen ziren, edo ezkondu gabe ere aritzen ziren, abadeak ere tartean, gotzain bat, oso zikina guztia... Mamuak beraz inori ez erakusteko modukoak...

      Paparreko bat oparitu zioten Margarita Maguregiri etxe horietako batean, orratz bat, asko estimatzen zutelako. Urrezkoa zen paparrekoa, harribitxiak zituena. Asko eskertu zien Margarita Maguregik, baina gauza da ez zutela berarentzat erosi. Aitak hirugarren alabari erosi zion, buruko ilea moltsoka galtzen ari zen alabari, Madrilen ikasten zebilenari, handik hiru urtera gibelak hil zuenari. Ez zitzaion gustatu paparrekoa alabari, nazka eman zion. “Atsoen gauzak” esan zuen, hormaren kontra bota zuen gero, edo aitaren jakaren kontra. “Zaharren paparrekoak niri ez”, “Zer naiz ni, atsoa?”, “Oparitu hau zerbitzariei, sukaldariari”... Hori guztia esan zion aitari alabak, zarataka. Margarita Maguregiri oparitu zioten.

      Zeremonia bat antolatu zuten etxekoek Margaritari paparrekoa entregatzeko. Egongeletako batean egin zuten, ez handienean, baina erabat serio. Familiako asko bildu ziren egongelara: aita eta ama zeuden, hiru zerbitzari, sukaldaria, alabarik txikienak, umeak oraindik, amaren lehengusinetako bat... Kalerako jantzita egin zuten, eta Margarita bera goitik behera lotsatuta zegoen, berrogeita hamalau urteko.

      Etxeko andreak jarri zion paparreko orratza jakan, berokian. Senarrak egin behar zuen baina beldur zen, ez ote zion behar ez den lekuren bat ukituko. Izerditan egon zen Margarita denbora osoan, behar baino bero handiagoa zen beti etxe horietan, leihoak ere itxita zeuden; zenbat eta mamu gehiago etxe batean, orduan eta leiho gutxiago... Kristalak guztiz gardenak ere ez.

      Hirutan ahalegindu zen andrea orratza Margaritaren paparrean sartzen, baina traba egiten zion zerbaitek, orratzak ez zuen aurrera egiten. Izerditan zituen eskuak, dardarka ere bai, dardara txikia. Hirugarrenean irten zen orratza oihaletik. Andreak irribarre egin zuen, Margaritak ere bai, malko bat, gizonak kea bota zuen ahotik... Inoizko goizen heldu zen Margarita Maguregi etxera egun hartan.

      Etxeko sukaldera heldu orduko kendu zuen Margaritak alkandora garbitzeko. Lau odol marra zituen bularretik behera: bi paralelo, hiruki forman beste biak. Gonako goiko partean lau odol puntu, eta barruko arropa ere odolez markatuta zegoen. Bularreko zauria hainbat astez izan zuen... Orbana hil arte eduki zuen; alabak ikusi zion hileta-elizkizunerako beztitu zuenean, ez zion bestela inori erakusten. Ahuspez jarritako V baten forma zeukan zauriak... Paparrekoa Gregorio semeak saldu nahi izan zuen, baina amak ez zion utzi; esaten zuen Margarita Maguregik berak ez zuela mundura munstrorik ekarri.

Gregoriok, Margarita Maguregiren seme nagusiak, pipa erretzen zuen ama hil eta berrogei urte geroago ere, frontoian aritzen zen oraindik eta diru asko eginda zeukan: enpresa propioa zuen, 123 langile, hiru seme, Ginean negozio batzuk. Gregoriok, ordea, ez zuen asko usteko bere bigarren semea berak baino diru gehiago egiteko kapaz izango zenik gero. Semeak hogei aldiz gehiago irabazi zuen handik urte batzuetara, kalkulatuta zeukaten aita-semeek, ia kontrolatu ezin ziren kopuruak. Informatikan aritu zen Gregorioren semea, mundu berrian, Estatu Batuetan. Lotsatzeko moduko dirutza irabazten zuen eguneko.

      Ezkondu aurretik egin zuen hori guztia Gregorioren bigarren semeak... Baina ideia bat ondo sartuta zeukan buruan: bertara ezkondu nahi zuen, herrira; ez zuen Estatu Batuetara ezkondu nahi, ez Zurichera, ez Londresera... Hori egiten zen bere munduan, atzerrira ezkontzen zen jendea, kanpoan zeuzkaten etxeak... Gregorioren semeak argi zeukan: herrira nahi zuen, horretan jarri zuen burua.

      Hamazazpi etxe ikusi zituzten herrian, handiak denak, herrigunetik behar baino urrunago beharbada. Herrian ez zegoen etxe handirik, ez Gregorioren semeak pentsatu bezalakorik behintzat. Gregorioren bigarren semeak kontrolatu ezin zuen etxe bat erosi nahi zuen, zenbat gela zituen ere ez zuen jakin nahi, zenbat sukalde, zenbat bainugela...

      Gregorioren bigarren semea txikia zen, Margarita Maguregiren modukoa, igartzen zitzaion haren biloba zela, baina gutxi ezagutu zuen amona, lau urtez, lau eta erdiz. Ez zekien non egin zuen lan adibidez... Aitak azaldu zion, Gregoriok, halako bazkari batean: “Bihar ikusiko duzuen etxe horretan (...)”, “Hor egin zuen ordu asko amak (...)”, “Paparrekoa ere oparitu zioten, urrezkoa (...)”, “Saldu nahi izan nuen nik, ez zidan utzi (...)”. Horrela jakin zuen paparrekoarena, etxearena, amonarena... Margarita Maguregiren orbana irudikatu zuten aita-semeek, V bat ahuspez.

      Biharamunean ikusi zuen Gregorioren semeak etxea: lorategiak, arbolak, bidexkak... Etxe barrua ere serioa zen: hiru egongela —beste bi ere ba omen zituen—, gelak —zazpi ikusi zituzten, hogeita bi guztira—, bi sukalde, balkoiak, barruko eskailerak, kanpokoak... Altzariak eramaten ari ziren, baina ez zituzten guztiak eramango, ezin zituzten edonon sartu... Etxea hustea ez zen horren erraza.

      Bi idazkari eraman zituen Gregorioren semeak etxea ikustera. Andregaiarekin hitz egiten zuten batez ere, espazioez, diruaz, arrakalez... Konponketak behar zituen bigarren sukaldeak, baina berdin zien, erabakita zegoen: etxea nahi zuten, konbentzituta zeuden, etxe munstroa erosiko zuten.

      Amona imajinatu zuen orduan haren laugarren bilobak, paparretik odoletan, odola izerdiarekin nahastuta, V formako orbana, ahuspez... Ez zuten etxea ikusten jarraitu nahi izan, hirugarren pisuko gelak, ganbarak, bainugela guztiak... Bat ikusita guztiak ikusita; erabakita zeukaten. Idazkari bati esan zioten, besteari gero, telefono-deiak egin zituzten.

      Paperak uste baino luzeago joan ziren, ordea, etxe handia zelako. Zirrikitu asko zituen, paperetan ere zirrikituak zeuden; jabe asko zeuzkan etxeak, familia adar diferenteak. Ezkondu ere egin ziren etxeko paperak egin bitartean, Gregorioren bigarren semea eta andregaia... Europan ibili ziren eta itzuli zirenerako amaitu gabe zeuden paperak oraindik.

      Bost hilabete eta erdi egin zituzten erositako etxera sartzen utzi zieten arte, paperak amaitu zituzten arte. Urriaren 27an aldatu ziren azkenean Margarita Maguregiri V formako zauria egin zioten etxera.

      Etxea apurka errebisatzen hasi ziren: haizeak ukitzen ez zuen balkoi bat, gosaltzeko erabiltzen zutena; harlauza laranjetako bainugela bat, harrezkero gehiago erabili ez zutena... Etxe barruko ortu bat ere topatu zuten, sukaldeetako baten ondoan... Programatutako lanparak zituen inguruan, programatutako ureztatze-sistema; azak ematen zituen, perrexila, tomatea, etxe barruan hori guztia, leku hezea, epela.

      Etxea apurka ikusi behar zuten, egunak behar izan zituzten txoko guztiak deskubritzeko. Gustura egiten zuten, baina Gregorioren bigarren semeak batez ere; asmatu nahi zuen zein zen amonari paparrekoa jarri zioten lekua... Iruditzen zitzaion gela horretan sartu orduko igarriko ziola.

      Hirugarren egunean sartu ziren ezagutzen ez zuten logeletako batera. Gela zabala zen, oso zabala, etxeko egongela batzuk baino zabalagoa; sabai altuak zituen, baina leiho gutxi. Atetik oso urrun zeuden oheak, ohe bi, atetik hamabost pausora ere bai. Ilunak ziren oheak, marroikarak, leihotik ere urrun. Iruditu zitzaion emazteari zerbait zeukatela oheek gainean, urrunetik ondo ikusten ez zena.

      Hurbiltzen hasi ziren oheetara beraz. Ez zegoen altzari gehiegi logelan, gehienak eraman zituzten: aulki bat ohe baten ondoan, alfonbra... Oheetatik hiru pausora heldu zirenean, jauzi txiki bat egin zuen emazteak ezkerretara, senarraren jertseari heldu zion, azazkalak apur bat sartu zizkion lunbarretan.

      Gorpu bi zeuden oheen gainean, luzea bat, laburragoa bestea. Emakumezkoak ziren biak, lasai itxuraz. Batek barre modukoa zeukan aurpegian. Eskuak posizio berean zituzten biek, azala galduta masailetan, siku, garbi.

      — Hildako hauek ez dira gureak.

      Esan zuen Margarita Maguregiren laugarren bilobak, Gregorio Barturenen bigarren semeak.

* * *

Hiltzen ari da Soro Barturen, horregatik ari gara pertsonak erosten. Gazteak erosten ditugu batez ere, baina zaharrak ere erraz erosten dira, besterik ematen duen arren... Katedradunen bat ere erosi izan dugu inoiz. Erosi, erabili eta bota. Batzuetan ez ditugu botatzen, berrerabili egiten ditugu, dirua nahi dutelako. Horretarako etorri gara Pragara.

      Ez dugu Pragako ezer ikusi... Soro Barturenek ez die elizei begiratzen, ez zaizkio interesatzen, txistua botatzen du zorura, zakarrontzien oinetara, eta “ostia” esaten du. Pragako hotel honetatik ez da irten, nik dakidala. Hemen ere gazte bat erosi dugu eta hona, hotelera, etortzeko esan diogu.

      Baina, zertarako erosten du jendea Sorok? Pedro Iturriaren ipuinak itzultzeko eta komentatzeko. Ordu batzuk ematen ditu ipuinak komentatzen erositako pertsonarekin, besterik ez, horretarako ematen die dirua, diru asko, horretarako erosten ditu. Ipuin hau bezala, “Ez dira gureak” hau, Margarita Maguregi erakusten duena, mamu batzuk, munstroak.

      Lehenengo eta behin, ipuinak itzuli behar izaten dituzte erositako pertsonek: frantsesetik, danieratik, alemanetik... Hizkuntza horietan guztietan eta gehiagotan daude Pedro Iturriaren ipuinak. Eta gero itzulitakoa komentatzera etortzen dira. Gustura etortzen dira, diru asko da, erraz ematen dizkiote ordu batzuk Sorori.

      Erosi dugun gazteari iluntzeko zazpietan etorri behar duela esateko eskatu dit Soro Barturenek. “Soro” esaten diote, gure Bizkaiko aldean ez delako “z” ahoskatzen... Gaztetarik esan izan diogu, baina inoiz ez da zoroa izan. Jende gehienak ez daki nola duen benetako izena: Javier Barturen, Xabier, Francisco Javier... Kalean Soro izan da beti, Soro Barturen. Bulegoan lan egiten zuenean, abizena erabiltzen zuen.

      Erositako gaztea iluntzeko zazpietan badator, Sorori iruditzen zaio hamarrak baino askozaz lehenago ere amaituko dutela... Unibertsitate mutila da eta Sorok ez dauka unibertsitatean fede handiegirik... Konbentzituta dago gazte hori ere aurrekoak bezalakoa izango dela: astoa. Zerbait jakingo du zerbaiti buruz, baina ez du ipuinaz hitz egiten jakingo, azalean geratuko da, itxurak egin nahi izango ditu, noren eta hiltzen ari den Soro Barturenen aurrean.

      Batzuetan geu etortzen gara erositako pertsonen bila, orain bezala, Pragara; beste batzuetan etxera ekartzen ditugu, Soro Barturenen etxera. Dirua nahi izaten dute eta edonondik etortzen dira. Niri lotsa ere ematen dit batzuetan, euren lanetatik ateratzen ditugu, familietatik, euren ikasketetatik, eta kuien moduan etortzen dira: lana egiten dute, ipuina zehatz itzultzen dute, eta etorri ere etortzen dira, edonon daudela.

      Pragan erosi duguna soziologoa da, edo Soziologia ikasten ari da, edo master bat egiten dabil, ez dakigu bigarren karrera duen, doktoretza, berdin digu. Pentsatuko du badela nor, paparra baloituta ekarriko du, irakurketa asko ariko da egiten —erdia baino gehiago sastarra—, baina pentsatuko du badela nor... Besterik interesatzen zaigu guri: txekieraz dakiela. Hori da kontua, eta euskarara itzul dezakeela txekieratik Pedro Iturriaren ipuina.

      Soro Barturenen alabak topatu zuen Joseba Azurza, soziologoa, Soziologia ikaslea, ez dena zehazki Pragan bizi, ezpada Brnon, baina Pragaraino etorriko dena gaur zazpietarako, Soro Barturenekin hitz egitera. Itzulpena, “Ez dira gureak” ipuinarena, duela egun batzuk bidali zigun etxera, gu hona etorri orduko. Ez zait iruditu bikainegia, apur bat nahasia ere bai, baina balekoa. Baliteke testua bera halakoa izatea, nahasia, txekieraz esan nahi dut. Nahasia izan behar du derrigor, jatorrizkoa berez ez baitago txekieraz, hori aspaldi dakigu, baina ez dakigu Pedro Iturriak idatzitako jatorrizko hori ingelesez, gaztelaniaz edo euskaraz idatzita zegoen... Pedro Iturriak hizkuntza horietako batean idazten du, ingelesez seguruena, eta beste pertsonaren batek itzultzen dio gero txekierara, alemanera edo behar duen hizkuntzara.

      Jakiteko dago oraindik Joseba Azurza gizon harroa den, baldarra, lotsorra, gauzaeztana, iletsua, baliokoa... Ardoa eskuan itxaron diogu. Ardoa ez dugu askotan hartzen, momentu berezietan baino ez, Gozo dau ardaua, esan du Sorok, Ez dakit lepoak edo gibelak hilgo naudien... Zer da hau, Txekia ala Eslovakia?, jarraitu du. Kortxoak gero eta handituago dekotez, zeuk bere bai? Zemet denpora falta da zazpiretarako?

— Ondo, ondo, Joseba, urte askotarako. Unibertsitatean zabiltza orduan... Ondo, Joseba... Baina hasi egingo gara, horretarako etorri zara... Lehenengo galdera bat, Joseba: ona da hau zuretzat? Benetan da ona Iturriaren ipuin hau zuretzat?

      — Baietz esango nuke. Bai. Ona da, bai. Baietz esango nuke.

      — Baina ondo idatzita dago? Ondo idatzita dagoela esango zenuke?

      — Zeri esaten diozun...

      — Itxaron. Irakurri egingo dizut. Esaldi desordenatuak egiten ditu Iturriak; azpimarratu egin ditut. Hemen daukat. Hemen: “Margarita Maguregi joaten zen etxe horietara, gure artekoetatik joaten zen bakarra. Margarita, jostuna, Margarita Maguregi, hori da. Gregorioren ama, hori da: Gregorio, Fernando, semeak, Begoña eta Joseba ere bai, txikiena, lau zituen.” Hori da ondo idaztea, Joseba? Desordenatuta? Ezin zuen modu naturalagoan egin? Zer uste duzu? Ezin zuen honela egin, adibidez: “Lau seme-alaba zituen, bi puntu, Gregorio, koma, Fernando, koma, Begoña eta azkena, koma, txikiena.” Ez da hain zaila... Ez da zaila, Joseba.

      — Hori da gauza, ez dela zaila... Ordenatu ahal zituen, baina ez ditu ordenatu...

      — Esan nahi duzu ez duela egin ez zaiolako kortxoetatik atera? Esan nahi duzu gu baino hamar buelta aurrerago dagoela Iturria? Esan nahi duzu gu etxeko komunean gaudela eta bera Kuban? Hori esan nahi duzu, Joseba?

      — ...

      — Zazpi minutu berandu heldu zara, Joseba, ez dizut lehen esan.

      — Brnotik nator, trena...

      — Nondik?

      — Brnotik...

      — Zelan ahoskatu duzu...?

      — Bernó.

      — Azentua azken letran orduan... Jaka zikin daukazu, Joseba, apurtzen hasita ere bai, lepoan, maiztuta. Horrela esaten da? “Maiztuta”? Zuek erabiltzen duzue hitz hori, Gipuzkoan? Guk ez, herrian ez, etxean ere ez, duela gutxi ikasi dugu. Zergatik utzi diozu jakari horrela apurtzen, Joseba? Ez dizut nahikoa ordaindu? Ile gutxi daukazu zure edaderako. Diru gehiago behar duzu? Doktore deitu behar dizut, Joseba? Soziologian doktore?

      — Ez, oraindik ez...

      — Berdin dio. Zergatik agertzen dira hainbeste mamu ipuin horretan, Joseba? “Mamu” hitza esan nahi dut. Nola deitu behar diot? Ipuin? Narrazio? Istorio? Kontakizun? Zer idazten du Pedro Iturriak, Joseba? Ipuinak? Narrazioak?

      — Ezin dizut esan, ez naiz...

      — Berdin dio, Joseba. Zergatik mamuak? Mamuekin hasten da ipuina eta mamuak daude amaieran ere, beste era batekoak. Ipuin barruan ere bai, mamuak, mamuak, mamuak, errepikatu egiten dira, munstroak bezala, paparrekoak, odola... Zergatik, Joseba? Zeuk itzuli duzu testua, jakin beharko zenuke... Zerbaiten sinboloa da mamua, Joseba?

      — ...

      — Oraindik erabiltzen dira sinboloak? Oraindik existitzen dira idazle sinbolistak? Ez daude apur bat gaindituta, Joseba? Ez dira beste sasoi batekoak? Ez daude ugertuta, zure jaka bezala? Barkatuko didazu baina praketako beheko partean ere zulo bat daukazu, Joseba. Diru gehiago behar duzu? Baina benetan diot, Joseba, sinboloak ez dira apur bat beste sasoi batekoak, ez daude apur bat ustelduta? Profanoa naiz ni, Joseba, badakit, argi izan hori: ingeniaria naiz, beti izan naiz, ikasketetan, lanean, gutxi irakurri dut, eskolako gauzak gogoratzen ditut, batzuk: sinbolismoa, erromantizismoa, neoklasikoak... Ugertuta guztiak. Pedro Iturria ere ugertuta dago, Joseba? “Ugerra” ‘zikin’ esateko ere erabiltzen dugu guk, galduta eta zikin... Horrela dago Pedro Iturria, Joseba? Horrela daude haren ipuinak? Nik ezingo nuke esan, ez naiz horretara dedikatu, letretara, Soziologiara, Historiara; ingeniaria izan naiz ni, diru asko egin dut, Gregoriok bezala, Margarita Maguregiren semeak bezala. Gutxi irakurri izan dut nik, bestela ez nuen dirua egingo, beste gauza batzuk egingo nituen, baina dirua ez... Orain, baina, ezin dut esan Pedro Iturria ugertuta dagoen ala ez. Zeuk esango didazu, Joseba?

      — Ez dakit, neuk ere...

      — Zeuk itzuli duzu ipuina, Joseba. Ez zara informatu? Itzultzaileak ez du informatu behar? Ez dizut nahikoa ordaindu? 7.000 euro, ipuin bi itzultzeko. Eta ezin didazu esan Pedro Iturria ugertuta dagoen?

      — Ez dakit, jauna... Publikatu egin zizkioten ipuinak, biak. Aldizkariak izena dauka Txekian. Editore bat egongo zen, batzuk, adituak, publikatu egin zioten. Zerbait...

      — Homosexuala zara, Joseba?

      — Ez...

      — Katolikoa?

      — Ez.

      — Karlista?

      — ...

      — Zergatik zikintzen du Margarita Maguregik barruko arropa? Odolez... Iruditzen zaizu 54 urteko andre batek barruko arropa zikintzeko beharra daukala, lau puntu, odolez? Zer da hori, Joseba? Zer esan nahi du? Zerbait esan nahi duten gauza asko ikusten dut nik ipuin honetan, Joseba... Zeuk?

      — Bai... Hori da. Zure antzera.

      — Eta zer dira? Sinboloak? Metaforak? Hitz hori ere ugertuta egongo da gaur egun... Nola esaten zaie gaur metaforei, sinboloei, literaturan, kritikan, unibertsitatean? “Elementu erreferentzialak”? “Zantzu adieraemaileak”? Asmatzen nabil, noski, baina izango dute izenen bat... Ingeniaritzan izen asko dauzkagu, aeronautikan ere bai. Soziologian, Joseba? Dena dela: zer da odola Margarita Maguregiren barruko arropetan, paparretik behera datorren odola? Zer da hori, Joseba?

      — Ez dakit... Ni ez naiz... Konnotazio sexualen bat...

      — Konnotazio, konnotazio... Ederra hitza... Konturatu zara Margarita Maguregiren familiakoek ez daukatela mamurik? Etxe handietan bizi direnek bai, mamuak, mamuak, behin eta berriro errepikatzen da, ematen du etxe handietakoak desfasatuta daudela, momiak direla... Momia zikinak? Esan ahal dugu hori, Joseba? Momia zikinak direla? Baina Margarita Maguregiren etxean, familian, ez dago mamurik, garbiagoak dira. Esan daiteke horrela? Garbiagoak direla?

      — Hala ematen du...

      — Baina Gregoriok negozioak dauzka Ginean. Garbia da hori, Joseba? Negozioak Ginean? Ginea sinbolo bat da berriro ere? Elementu erreferentzial bat? Herrialde oso bat sinbolo izan daiteke? Zergatik mugitzen da dirua familia batetik bestera? Zer da dirua, Joseba?

      — ...

      — Zergatik dago ortua etxe barruan? Inportantea da ipuinean? Kultura, natura. Egosia, gordina. Badakizu zertaz ari naizen, Joseba? Nor da kultura ipuin honetan? Badago kulturarik? Ezetz esango nuke.

      — Ez dakit...

      — Berdin dio... Beste puntu bat, Joseba: norentzat erosi du paparrekoa aitak? Alabarentzat... Hori da... Eta alabak aitari bota dio lepokoa bueltan, harrika. Horrela esaten duzue? “Harrika bota”? Guk ez dugu hitz hori erabiltzen... “Harrika” erabiltzen duzu, Joseba? Guk ez. Aitaren kontra bota du lepokoa alabak, jakaren kontra, hala esaten du Pedro Iturriak. Eta aitaren jakak? Esanahiren bat dauka? Zer da amorru hori, Joseba, alabarena?

      — Gaixorik dago. Hori ematen du.

      — Gaixorik, hori da. Ilea jausten dauka. Minbizia? Hain sinplea? Ezer sinplea ez daukan ipuin honetan? Baina gibelak hil du azkenean, hori esaten du Iturriak. Ez da hain sinplea orduan. Lotuta daude ilea eta gibela? Ez dut uste. Jausi egiten da ilea gibela txarto dagoenean? Ez dut inoiz entzun. Noizkoa da kimioterapia? Gibela txarto daukazu zuk, Joseba? Ile gutxi daukazu, zure edaderako. Zirrosia, Joseba? Edan egiten duzu? Zer edaten duzu, Joseba? Neuk ere ez... Ardo apur bat. Hiltzen ari naiz. Hiltzen aritu zara inoiz, Joseba?

      — ...

      — ...

      — ...

      — Tira, gauza da bota egin diola paparrekoa aitari alabak, ez duela nahi. Ernegatuta dago alaba. Erabiltzen duzue zuek hitz hori, “ernegua”? Ernegatuta alaba aitaren kontra; ez aitaren kontra, paparrekoaren kontra. Zer da paparrekoa, Joseba? Zer esan nahi du? Zer da alaba hori? Munstroa? Munstroak dira alaba, aita, denak? Zer dira munstroak, Joseba? Zenbat munstro mota dago Pedro Iturriarentzat?

      — Batzuk bai: izeba, iloba... Horiek garbi...

      — Hori da, izeko eta loba. Munstroak. Lehen kategoriakoak, egosi gabeak. Baina zergatik janzten dituzte urrez? Munstroak eta dirua berriro? Tronu batean ere jesarri dituzte munstroak. Hor, Joseba, ikusten duzu zerbait? Dena dela, urrez jantzi dituzte izeko eta loba, eta animaliak ekarri bien ingurura, usoak Luxemburgetik eta Belgikatik. Sasoi batean botikak ekartzen ziren Belgikatik, Joseba, minbiziari aurre egiteko, jakin duzu hori? Luxemburgetik ez dakit zer ekartzen zen... Beharbada egundo ez da Luxemburgetik ezer ere ekarri.

      — Ez nuke esaten jakingo...

      — Inpresioa daukat gauza lar jakin behar dela ipuin saskel bat irakurtzeko. Usoak, Belgikatik, to, Pedro kabroia... Eta niri astoa iruditu izan zait beti Iturria, ingeniaria baina astoa. Ingelesez egiten zuen, frantsesez, alemanez apur bat, baina astoa. Eta begira... Ipuin hauek orain... Ni nengoen erratuta. Ez dot ardau gehiau gure, Erroman; ezin dot. Zer moduz gibela, Joseba? Ondo? Errementeko dogu koitedue. Ondo, Joseba?

      — Bai.

      — Saint Honoré tartak jaten dituzte munstroek. Konturatu zara? Gure etxean “Santo Noré” esan izan diegu beti. Astoak gu. Gustatzen zaizkizu tarta modu horiek, Joseba? Niri ere ez. Zorririk izan duzu inoiz, Joseba, kaparrik, parasitorik hesteetan? Zorionekoa zu, Joseba...

Soro Barturenek esaten duena baino askozaz gehiago irakurtzen du. Gaztetan asko, orain ere asko, enpresa denboran gutxiago, baina zerbait beti. Astean hiru liburu amaitzen ditu orain, lau, bost: fikzioa, saiakera, filosofia, ingelesez, euskaraz, gaztelaniaz, portugesez ere zerbait, nobela, teatroa, dena jaten du. Ni erregularragoa izan naiz, beti irakurri izan dut asko; barkuan denbora egoten da. Baina Soro Barturenek irakurritakoa gutxi dela pentsatzen du beti, astiro irakurtzen duelako beharbada... Begi ona dauka, ordea, eta, irakurtzen ari dela, “Ostia” esaten du lantzean behin, hiltzen ari delako.

      Obsesio batzuk ere badauzka orain, zaharretan: Pedro Iturriari begira bizi da, esate baterako, haren ipuinei begira, baina baita Esparterori begira ere, Maroto, Muñagorri, Carlos Séptimori, Nicasio Landa, Zumalakarregi, Lutxanako batailari, Bilboko setioari, horri guztiari begira bizi da, horretaz irakurtzen du, karlistaldiak dira bere beste obsesio bat orain.

      Pragan gaude eta ez du hoteletik irten nahi, baina bihar joango gara Rudnára eta etzi Písekera... Beheranzkoa dekozu, Erroman?, esan dit, Neuk bai, esan dit, intermitentea. Igertute nau, Erroman? Ze ostia gabiz jaten hemen? Bi biderrez nau geixorik?

      Pedro Iturriak ipuin gutxi publikatu ditu. Inoiz ez ditu, gainera, leku berean ateratzen, aldizkari berean. Batetik bestera ibiltzen da... Europako herrialde askotan publikatu du: Austrian, Suitzan, Txekian orain, beti hango hizkuntzetan, hango aldizkarietan. Zoratu egiten gaitu, zoramena da Iturriaren ipuin guztiak biltzea. Iturria herrialde horietara joaten da, ipuinak itzularazten ditu bertako hizkuntzara eta hango aldizkari batean publikatzen ditu.

      Guk egiten dugun lehenengo gauza aldizkariak topatzea da. Pedro Iturria non egon den dakigunean, hango aldizkari literarioak bilatzen ditugu. Leire Barturen arduratzen da aurrena, aldizkaria topatzen du, aitari etxera bidaltzen dio gero. Leirek bilatzen du guztia: non publikatu duen Pedro Iturriak, zein aldizkaritan, zein herrialdetan, Suitzan, Danimarkan, Austrian, hemen...

      Hemengo aldizkariaren izena ez dut ondo gogoratzen: Květy ez dakit zer... ‘Txekiako loreak’ edo ‘Txekiako literaturaren loreak’, edo horrelako zerbait, testu literarioak publikatzen dituena, poemak, ipuinak, kea. Hor publikatu zituen Pedro Iturriak hemengo ipuin biak, Txekiako biak, Květy aldizkarian. Ipuin bat irakurri dugu orain arte, “Ez dira gureak” izeneko hori, bestea Joseba Azurza ari da itzultzen eta egun batzuk barru emango digu.

      Pedro Iturriak ez daki txekieraz, guk dakigula, ezin ditu Europako hizkuntza guztiak jakin... Gaztelaniaz idazten ditu, edo ingelesez; norbaiti ematen dizkio itzultzeko, txekierara, alemanera, aldizkarietara bidaltzen ditu gero. Leire Barturenek uste du euskaraz idazten dituela, ingelesera itzuli, Iturriak berak, beste bati itzultzeko eman, aldizkarietara bidali. Hori uste du dela prozesua Leirek.

      Aldizkarietan uste dute idazle txekiarra dela, moldaviarra, Silesiakoa, zoro bat, berdin die, publikatzeko modukoak iruditzen zaizkie ipuinak, publikatzen dizkiote, eta Pedro Iturriak ez du dirurik nahi. Izena egiten zaie apur bat arraroa, ez dute igartzen nongoa izan daitekeen, txekiarra ez, poloniarra ere ez, alemana beharbada, suitzarra... Hala ere publikatzen dizkiote mamuak, munstroak.

      Květy aldizkariko editorea aritu gara bilatzen, aritu naiz, baina hilda dago. Duela hilabete batzuk hil zen Miloš Čapek, gazterik, burua lehertu zitzaion, zainetako bat. Mendi txiki batean topatu zuten, muino batean, belauniko zuhaitz baten kontra, burua barrutik lehertuta.

      Aldizkariko erredaktore bat topatu dugu gero, Josef, gaztea orain, oso gaztea behar zuen Pedro Iturriak ipuinak bidali zizkienean. Baina Květy aldizkariko erredaktorea izan zen eta Miloš Čapek editorearekin irakurri zituen Iturriaren testuak.

      Josef erredaktorea ere erosi dugu beraz, eta bihar hurbilduko gara harengana, Rudná herrian bizi da, leku absurdoa. Ia egunero etortzen da Pragara, lanera, baina bihar geu joango gara Rudnára. Ez dugu zertan joan, ekarriko genuen erraz hona, hotelera, erraz erosiko genuen horretarako ere, baina geu joango gara, lekua aldatzeagatik, plazer horregatik, horrela jo dio haizeak Sorori.

      Ez dakigu Josefen abizena, Ez deko horrek gixonak apellidurik, ala? Ez dakigu zer izango duen kontatzeko... Joseba Azurzak egingo digu itzulpena, gurekin etorriko da.

      Pedro Iturriak Píseketik bidali zituen ipuinak Pragara, Květy aldizkarira, hori ere badakigu, ez zela Pragara joan, postaz bidali zituela ipuinak. Miloš Čapek editoreak ez zuen ezagutu, Josef erredaktoreak ere ez. Nongo etxetatik bidali zituen ere badakigu, kalea, zenbakiak, zigiluak daude, dena dago gordeta, posta-zerbitzuan ere galdetu dugu. Kontua da Pedro Iturriaren helbidea ere badaukagula, Píseken, eta etzi joango garela. Horretarako etorri gara Txekiara. Irteera bi beraz: Rudnára, Josef erredaktorearekin hitz egitera eta Písekera, Iturriaren etxera.

      Soro Barturenek Pedro Iturriarekin elkartu nahi du, ez dakit zertarako, berak ere ez daki beharbada. Soro Barturen, baina, ez da zoroa, izango du zerbait buruan, ez da inozoa. Denbora da Iturriaren atzetik ari garela, baditugu ipuin batzuk, Suitzakoak, Danimarkakoak, Austriakoa... Seguru gaude harrapatuko dugula azkenean, Txekia honetan ez bada, hurrengo ipuinak publikatzen dituen lekuan...

      Orain arte inoiz ez dugu Pedro Iturria etxean topatu... Sarritan hilabeteak dira etxe horretatik joan zela, edo asteak, baina inoiz ez da egon gu heldu garenean. Etxeren batean bizi behar izango du orain ere, hil ez bada, horren esperantza daukagu, topatu nahi dugu, publikatzen jarraitzen du...

      Pedro Iturriak gure adin bera dauka, 79 urte. Nik ez dut ezagutzen, Soro Barturenek asko, baina badira berrogeita hamar urte baino gehiago ez duela ikusi. Sorok esaten dit kirolari ona zela kabroia eta ostia ostia esaten du bi aldiz, bigarrena lehena baino astiroago.

      Gauza da etzi Písekera goazela, Pedro Iturriaren etxera, baina bihar Rudnára joan behar dugula, alferrik txango biak beharbada. Josef erredaktorearekin hitz egingo du Soro Barturenek Rudnán. Itxuraz zero bat Josef hori, orain irratian lan egiten duena, albisteak idazten, zuzentzen... Zero bat, begi zikinak dituen zero bat, sudur izerditua daukan zero bat; Leire Barturenek bidali digun argazkiari kasu egiten badiogu, tximu bat.

— Zeuk ere izango duzu abizenik, seine...

      — Šrámek, Josef.

      — Ederra. Esango duzu berriro? Esan berriro esateko, Joseba.

      — Šrámek.

      — Ederto. Editorea zinen orduan... Editore laguntzailea. Zer zinen zu aldizkarian?

      — Laguntzailea. Čapeken laguntzailea. Konfiantza handia zuen nirekin, kasu egiten zidan.

      — “Konfiantza handia zuen nirekin” esaten da, Joseba? Edo “nigan”? Ondo ari zara itzultzen, Joseba? Berdin dio, jarraitu, Joseba. Hori baino gehiago esan du...

      — Konfiantza handia zuen nigan, kasu egiten zidan. Hilda topatu zuten Čapek mendian. Inoiz lagundu egiten nion mendira.

      — Irratian ari zara orain, ezta, Josef?

      — Pragan. Albistegietan, politikan. Hor ere konfiantza handia dute nigan, nirekin, pisu asko hartu behar dut...

      — “Pisu asko hartu behar dut”? Zer da hori, Joseba? Esapide bat txekieraz? Berdin dio... Zergatik utzi zenuen aldizkaria, Josef?

      — Ez nuen nik utzi. Ni inoiz ez naute lanetik bota. Esan nahi dut aldizkaria ez dela existitzen orain. Ez zutela eusten jakin, Čapek hil zenean, ez zuten abilidade hori izan, hiltzen utzi zuten aldizkaria. Niri esan izan balidate, ni editore jarriz gero, egingo nuen zerbait... Baina ez zuten nahi izan...

      — Mexikon egon zara inoiz, Josef?

      — Mexikon? Ez.

      — Zure antzeko pertsona bat ezagutu nuen Mexikon. Buru txikia, ideia handiak. Trotski ere Mexikon hil zuten. Gertaera biak lotu ditut zurekin hizketan, zuri adi egon naizenean. Berdin dio, ez dauka lebarik. Zenbat denbora egin zenuen aldizkarian, Josef?

      — Bost urte eta aste batzuk.

      — Aldizkarira heldu ziren orduan Pedro Iturriaren ipuinak, Josef. Ipuinak, kontakizunak, narrazioak, nola deitzen dizkiezue zuek? Berdin dio. Ez itzuli hori, Joseba, berdin dio. Heldu ziren ipuinak aldizkarira, erredakziora, kontakizun bi... Zorakeriak ziren, mamukeriak, ezezagun batenak, suitzarra beharbada, irlandarra, ez zenuten jakingo nongoa zen ere... “Iturria” zuen abizena, baina txekieraz zeuden testuak, eta zuek irakurri egin zenituzten... Zer komentatu zenuten? Lehenengo hitzak... Gogoratzen dituzu Miloš Čapeken hitzak? Hildako baten hitzak Pedro Iturriari buruz... Uste duzu Iturriari buruz hitz egin zuen egun hartan hilda zegoela Čapek? Hiltzen ari zela?

      — Ez dut uste, askozaz geroago hil zen. Dena dela, lehenengo ipuin bat heldu zen, hilabete batzuk geroago bestea...

      — Badakit, hori badakigu, baina zer esan zuen lehenengo ipuinaz? Ipuin ona zela? Balekoa? Publikatzeko modukoa? Zer esan zenuen zuk? Ipuin ona iruditzen zaizu?

      — Niri bai. Čapeki ere bai. Baina ez ditut hitzak gogoratzen...

      — Ez dituzula hitzak gogoratzen? Harrigarri egiten zait, Josef. Gazte puntakoa zarela iruditu zait. Ez, ez zait niri iruditu: zeuk esan duzu. Gazte puntakoa zara, Josef?

      — Ez hain gaztea orain...

      — Eta ona iruditzen zaizu Iturriaren ipuina...

      — Oso ona.

      — Ez zenuke esango apur bat ugertuta dagoela Pedro Iturria? Zaharkituta? Ez dakit nola esan... Ondo itzuli, mesedez, Joseba, Josefek ondo ulertu behar du hau... Ugertua iruditzen zaizu Iturria, Josef? Idazle moduan esan nahi dut, ipuin horietan... Hori iruditzen zaizu, Josef? Gazte puntakoa zarela dakidalako galdetzen dizut. Ugertuta dago Iturria?

      — Ez dut uste. Ezetz esango nuke. Inork ez zuen aldizkarian hori pentsatu, Čapekek ere ez; kontrakoa, ipuin aurreratuak, ipuin gotorrak...

      — “Ipuin gotorrak”? Hori esan du, Joseba? Hitz horrekin? “Gotorra” hitza erabili du? Zelako kabroia Josef... Jarraitu itzultzen, jarraitu, Joseba, mesedez.

      — Čapekek esan zuen oso txekiarrak zirela ipuinak, ipuin biak. Nik ez. Berak txekiar literaturaren arrastoak ikusten zituen bazter guztietan. Nik ez. Horrela komentatzen zituen Čapekek testuak batzuetan...

      — Oso txekiarra Iturria, bai jauna, ona editorearen begia. Artista Čapek... Zuk begi hobea izango duzu, ezta, Josef? Ala zopak egiteko begiak dauzkazue aldizkariko guztiek?

      — ...

      — Asko saltzen zen aldizkaria? Berdin dio, zu gazte puntakoa zara, Josef; zuri eman izan balizute aldizkaria, e, Josef, Ingalaterran ere salduko zenuten orain, ezta? Hori da, Josef, gazte puntakoa eta ondo orraztua zara zu. Amak orrazten zaitu, Josef? Zer dira zuretzat Pedro Iturriaren ipuineko mamuak, Josef?

      — Mamuak? Hori kultura kontua izango da gehiago, iruditzen zait. Interpretazioak ere bat baino gehiago. Greziarrak, adibidez...

      — Greziarrak? Greziarrak? Zer esaten ari zara, Josef? Nora joan zara? Greziarrak? Espartakoak ala Atenasekoak? Interesatzen zaizkizu gerrak, Josef, Esparta eta Atenasen artekoak? Niri ez. Karlistenak bai. Gure aitonak 21 urte zituen azken gerra karlistan. Zer egin zuen? Armak hartu? Zulo batean egon? Mendian? Ideiarik ere ez. Asko interesatzen zaizkit karlisten gerrak; desertore izango nintzen ni. Hori da nire definizioa, nire izateko moduarena. Izan zara desertorea inoiz, Josef? Barkatu, zu gehiago zara abangoardiakoa... Barkatu, galtzen ari naiz... Mamuekin ari ginen... Zer dira, orduan, Pedro Iturriaren mamuak?

      — Iruditzen zait pertsona bakoitzak bere bidea duela, eta desberdin irakurtzen dituela mamuak, eta apur bat desberdin interpretatu, ez oso desberdin, baina apur bat desberdin beti. Eta desberdintasunak bata bestearen gainean jartzen dira, eta estratifikatu, egituratu, eta ez daukate, azkenean, zerikusirik gainerako interpretazioekin.

      — Ederra, Josef, bai jauna: Curso de teoría literaria, primer semestre. Gazte puntakoa eta aplikatua, beti esan izan dut. Eta erosoa, ezta, Josef? Ez dago interpretazio jakinik, dena da ad libitum: Biba Zapata eta haren katarroa!

      — Baina...

      — Erakutsi, mesedez, zure galtzerdiak, Josef. Oso ondo, puntako galtzerdiak, itsusiak eta grisak. Orduan Iturriaren mamuek interpretazio asko dituzte, “estratifikatuak” eta airosoak. Hara hor. Eta zure interpretazioa, Josef? Esango zenidake?

      — Pentsatu beharko nuke... Ez dakit... Kontu ilunez ari da beharbada, familia horiez; ez jostunaren familiaz, baizik eta gainerako familiez. Etxe handietan bizi dira, mamuak errazago sartzen dira etxe handietan. Diruak itzala egiten du, mamuak errazago sartzen dira.

      — Ostia, Josef. Ez da horren mozoloa... Ez itzuli hori, Joseba. Itzuli hau: ondo, Josef, ondo. Irebazi dozu geurko okelea. Aitu dozu, Erroman? Gure umetxu handi ein de, geuza handiek esaten deuz.

      — Sexua ere bai beharbada. Sexu arraroa, familia barrukoa...

      — Hara, Josef, hara. Beitu nondik urten deuen, Erroman... Saskelkeriek... Biba zu, Josef. Asko dakizu sexuaz zuk? Konturatuko zinen, Josef, abadeak ere sartu dituela hor Iturriak, nahasketa horretan: familiak, sexua familian, familia sexuatuetan, saskelkerietan... Ulertzen didazu, Joseba? Itzultzeko moduan zaude? Saskelkeriak eta abadeak —“apezak” esaten duzue zuek, apaizak—. Ondo itzultzen ari zara? Apaiz desinhibituak, astoak, tximinoak, zakilzaleak, zer izango zen hura... Pentsatu duzu inoiz, zer izango ziren etxe horiek: alkohola, droga, sexua, abadeak, munstroak... Dirua ez da tontoa, Josef... Guk baino sexu gehiago guztiek, Erroman, abadeek ere bai. Zeuk ere ikusi duzu, Josef, abadeen saskelkeria, hor, ipuinean?

      — Baietz esango nuke. Ez da berria, askotan irakurri izan dut, askotan. Argi ez, inoiz ez. Edo ez oso argi. Baina apaizak askotan...

      — Hori da, Josef, hori da, hori bera. Zer esaten gendun, Erroman? Zero bat zala Josef? Tximino bat? Ez zara horren tximino, Josef, zu kontsideratzen hasi gara: gure tximinoa zara orain. Ez, Joseba, nola itzuliko diozu hori? Bereizten ikasi behar da, ez da hain zaila ere, astakeriak ez itzuli, Josef koitadua... Ez duzu ikusi zeinen gauza tristea den pertsona moduan? Ez dut nik gehiago erreko gizona... Horren munstroa ere ez naiz. Fijatu zara belarri bat bestea baino moreagoa daukala? Fije zara zu, Erroman? Noiztik ez dituzu gortinak garbitu, Josef?

      — Ez dakit, nik...

      — Azken galdera bat, Josef: zergatik erosi du Margarita Maguregiren bilobak etxea? Zer dago hor, Josef? Zer ikusi duzu zuk?

      — Ez dakit, gauza asko... Diruari kontra egiteko beharbada? Amonaren alde egiteko? Paparrekoagatik, zauriagatik, lotsagatik? Esnobismoa? Mendekua? Kasualitatea?

      — Kasualitatea? Kasualitatea?! Ez duzu ezer ere ulertu, ala, Josef? Ez deu kabroi honek ezebez ulertu, ala, Erroman? Dirua ikusi duzu hor, Josef? Hori esan duzu, ezta, diruari begira dagoela ipuin hau, ezta?

      — Bai, dirua...

      — Hori da, Josef, diruari kontra egiten dio Iturriak. Diru zaharrari? Diru berriari ere bai, baina diru zaharrari batez ere, etxe handikoari. Zerbait dauka Iturriak diruaren kontra, etxe handien kontra. Ados, Josef?

      — Bai.

      — Gauza bat esango dizut orain, Josef: etxe handia daukat nik. Zati bat diru zaharrekoa. Diru berrikoa ere bai, batez ere, baina diru zaharrekoa apur bat. Ulertzen didazu, ezta, Josef? Joseba, zeuk? Diru zaharra eta diru berria; desberdintzen dituzu? Erraz ulertzen da, zuen moduko gazte puntakoak. Kontua da etxe handia daukadala. Eta etxe handien kontra dabil Iturria. Diruaren kontra, baina etxe handien kontra ere bai: mamuak, munstroak, uso-zirinak tronuetan... Zertaz ari da Iturria orduan, Josef? Nitaz ari da? Hori da pentsatu izan dudana beti, Josef, nitaz ari dela. Egozentrikoa? Egozentrikoa naizela? Ez, ez daukat edaderik. Hori zuen gauza da, umeena, ume orraztuena. Sibaritena. Pertsona tristeena. Egia, egia: denok gara tristeak, denok gara egozentrikoak orduan, apur bat beharko, baina edade batetik aurrera ez du merezi... Egiten duzu arraunean, Josef?

      — Ez.

      — Baina tristea zara, hala ere. Oso eskasa orrazten, eta egozentrikoa, iruditzen zait... Berdin dio. Kontua da etxe handia daukadala nik, eta dirua, eta Pedro Iturria nitaz ari dela. Hori iruditzen zait. Iturriak ondo daki zer daukadan, ondo daki nor naizen; inprimatu egin nau hor, beste ipuin batzuetan ere bai, askotan. Niri begira idazten dabil Pedro Iturria, ni idazten dabil, inprimatu egiten nau, baliorik ez daukadan arren, inongo baliorik ez daukadan arren. Horretan ari da Pedro Iturria, ni behin eta berriro inprimatzen... Nola ikusten duzu zuk, Josef?

      — Hori nik ezin... Ez zaitut ezagutzen, jauna...

      — Inpresio hori daukat nik, inpresioa baino gehiago, erabili egiten nauela iruditzen zait. Eta azken zalantza bat ere badaukat, Josef, baina honezkero badakit zuk ez didazula lagunduko, horretan ere ez, oso azalean geratzen ari zara, Josef, guztiok geratzen ari zarete oso azalean...

      — Baina...

      — Hildakoak agertzen dira amaieran, ipuinaren amaieran, hildako bi, ohean, momifikatuta, erdi momifikatuta... Zer da hori? Ez geratu berriro azalean, Josef... “Hildako hauek ez dira gureak” esaten du, beti gogoratuko dut hori esaldi hori, “ez dira gureak”... Rulfo irakurri duzu, Josef? Antzeko esaldiak dauzka... Txekhov irakurri duzu? Tavares? Jan Neruda irakurri duzu? Ez baduzu Jan Neruda irakurri, ezin dut zurekin hitz egiten jarraitu, Josef... Norenak ez dira hildakoak? Iturriarenak? Nireak? Edo ez dira Iturriarenak baina nireak bai? Nireak dira hildakoak? Gureak? Gure familiakoak? Zoratu egingo nau Iturria kabroiak. Erroman, edukazino txarrekoa da korrokada bat botatea hamen, gixontxu honen aurrean? Merezidu deu kabroiek.

Ederra Písek, historikoa Písek, baie beheranzkoa dekot nik. Horrela sartu gara Písekera, Pedro Iturriaren etxearen bila joan garenean, hori esan du Soro Barturenek. Eta igartzen zen benetan ari zela, urdailetik atera zaiola. Autoa kafetegi baten aurrean geratu behar izan dugu. Hara sartu eta Soro Barturenek pentsatu du kafetegiko komunetik behera botako zituela hesteak, giltzurrunak, gibela...

      Kafetegiko gizonak zurbil ikusi du Soro, kafea atera dio, gonbidatu egin du, lau pastel atera ditu, etxean eginikoa bat. Andreari deitu dio gero, emagin aritu zelako sasoi batean. Andreak alkohola atera dio Sorori, likido marroikara bat, pastak, sorbalda ukitu dio. Soro Barturenek 2.500 euro eman dizkie eskura irten garenean.

      Autoa hotelaren ondoan alokatu dugu; gidaria Praga bertakoa zen, ez zuen Písek ezagutzen, ez zeukan GPSrik. Pisekeko kale zabal batean gelditu gara, gidariak ez zekielako nora egin. Andre bat ikusi dugu kalean orduan eta autora sartzeko konbentzitu dugu lan handirik gabe, Pedro Iturria bizi den kalea topatzen laguntzeko. Orain 28 urte jubilatutako maistra zen andrea, ezkongabea, hori guztia kontatu digu segundotan. Erraz sartu da autora, ez du arriskurik ikusi, Sorok eta biok laurogei urte dauzkagulako laster eta Josebak ezin duelako beldurrik eman, euli aurpegia dauka.

      Soro Barturenek konfiantza hartu dio maistrari, gauzak galdetu dizkio, Písekekoak, Txekiakoak, eskolakoak... Oso modu pausatuan azaltzen du guztia maistrak. Kaleak pazientzia handiz seinalatu dizkio gidariari.

      Píseken uste baino buelta gehiago emanarazi digu maistrak, ez zuen hiriak horren handia ematen. Gero eta urduriago zegoen Soro Barturen, ez ote zen maistra hori zoroa izango, inozoa, faltsua. Ez zituen Písekeko kaleak ezagutuko beharbada... Sorok, baina, ez dio tonutik kanpo ezer ere esan, pazientzia izan du, konfiantza... Gauzak galdetzen jarraitu du, Píseki buruzkoak, Silesiako jendeaz... Oso eroso erantzun dio maistrak, gidariari kaleak seinalatzen jarraitu duen bitartean. Soro urduri igarri dut, sentitzen zuelako bertan topatuko genuela Pedro Iturria gaur, Píseken, hiru urte bila aritu eta gero, hiru urte baino gehiago.

      Askotan pentsatu izan dut ez nintzela ni honetarako jubilatu, Soro Barturenekin atzera eta aurrera ibiltzeko, ezagutzen ez dudan pertsona baten bila, mamu baten bila, Pragan... Baina gure edadeko beste guztiak, hori ere egia da, bigunduta daude, horma artean batzuk, egur artean, zeramiketan, eta ni Pragan nago, Píseken, Soro Barturenekin, maistra batekin, eta hau idazten dut hoteletan, eta Ryszard Kapuściński naizela iruditzen zait apur bat, Reinhold Messner, eta Soro Barturenek dirua dauka eta konfiantza nirekin... Zer da kordea gure edadean?

      Begi txikiak asko mugitzen ditu maistrak, eta mugitzeari utzi gabe esan du “Hemen”. Gidariak ondo aparkatu du, autotik jaitsi eta oraindik apur bat ibili behar dugula esan du maistrak, hortik aurrerakoa oinez egin behar dugula.

      Ingelesez esan du Soro Barturenek orduan zerbait, astakeriaren bat seguru, “shit” edo “bitch” edo “fuck” edo antzeko zerbait, Sororen betiko hiztegia. Konturatu gara orduan maistrak aurpegia aldatu duela, lehenengoz hartu dugunetik, konturatu gara ulertu egin duela, moldatzen dela ingelesez. Errieta egin dio Soro Bartureni. Sekula ez dut inor ikusi Sorori errieta egiten... Mutu geratu da Soro, “I’m sorry” esan du. Aurpegia aldatu du maistrak atzera eta jarraitzeko esan digu, gutxi falta dela. Betiko tonura itzuli da, suabe hitz egin du, apal, eroso. Arindua hartu dugu beste guztiok, batek daki zergatik; maistra ez dago haserre.

      Pedro Iturriaren etxe aurrera heldu gara azkenean. Soro astiroago hasi da ibiltzen eta luze begiratu dio ateari, leihoei. Herriko alde noblean dago etxea, betiko moduan, etxe klasikoa da, betiko moduan, baina ez aurrekoak bezain klasikoa, 14 zenbakia. Atetik bost metrora geundenean gelditu da Soro Barturen, siku, bat-batean, serio... Iturria ez da hamen bizi esan du, zalantzarik gabe, dezepziorik gabe.

      Pauso bat eman du orduan atzera, maistraren ondoan jarri da, haren aurpegiari begiratu dio. Besotik heldu dio gero, ahots oso eskasez zerbait esan eta espaloitik behera ibiltzen hasi dira biak.

      Orain pentsatuta, iruditzen zait ondo egin dudala, ondo moldatu garela Sorok mugimendu arraro hori egin duenean. Arin pentsatu behar izan dut: Joseba eta gidariari esan diet etxera sartzeko, atean jotzeko, ikusteko nor bizi den etxe hartan: Pedro Iturria bera, txekiar anonimo bat, inor ez... Soro eta maistraren atzetik joan naiz ni.

      Minutuak egin dituzte espaloi batetik bestera, hamar metro atzerago ni: errepideak, kantoiak, zaunka hasi zait txakur bat... Tren-geltoki batera heldu dira Soro Barturen eta maistra halako batean, bost metro atzerago ni. Besotik helduta egin dute guztia, eta nik ez nien oihukatu nahi, ez nien hitz egin nahi, hirurogeita hemeretzi urte dauzkat, ardurak izan ditut barkuetan, bost metro baino gutxiagora ez naiz hurbildu.

      Pentsatu dut trena hartu beharko zuela maistrak etxerako. Geltokiko banku batean jesarri dira orduan, hiru harago ni. Heldu dira trenak, abiatu ere bai: bi tren, bost, bederatzi, eguerdia heldu da, ordu biak. Jatekoak atera ditu maistrak poltsatik, ogia, fruta, erdi bana egin dute. Bostak inguruan pasatuta neukan gosea nik, oinak hoztuta. Bostak eta laurdenetatik zazpietara isilik egon dira Soro Barturen eta maistra. Bestela ere ez dute asko hitz egin, aurrera begira egon dira, trenei begira, jendeari, nire moduan. Bederatziak puntuan altxatu dira bankutik, maistrak ez du trenik hartu.

      Hogeita bost minutu behar izan ditu maistrak Pragatik ekarri gaituen autoa topatzeko, Pedro Iturriaren kalean. Autoa leku berean zegoen aparkatuta, gidaria ondoko kafetegi batean, eta Joseba aurreko espaloian, eskailera batzuetan eserita. Salto egin du ikusi gaituenean.

      Elkar agurtu dute Soro Barturenek eta maistrak orduan, hitz gutxirekin, ingelesez... Ez diote elkarri musurik eman. Guri ere agur esan digu maistrak, astiro egin du kalean behera. Soro Barturenek ez du komentariorik egin, zergatik tren-geltokia, zergatik maistra, zergatik egun osoa... Gose ixengo zara, esan dit niri. Jatetxe handi batean afaldu dugu, ondo.

      Josebak, afaltzen ari ginela, Sorok arrazoia zeukala esan digu, Pedro Iturria ez dela han bizi, Píseken, aspaldi. Etxean bizi denak telefono zenbaki bat eman diola esan du, etxeko jabearen telefonoa, hari deitu beharko diogula, Iturriaren berri jakin nahi badugu.

      Autoan, hotelera bueltan, Pragan lau egun gehiago egingo ditugula esan dio Soro Barturenek Josebari. Gero galdetu dio Pedro Iturriak Txekian publikatutako bigarren ipuina itzulita izan zezakeen ordurako, mila euro gehiago ordainduko dizkiola. Josebak baietz erantzun dio, nola ez, erantzun dio, seguru. Noren usine da hau? Zer bezkaldu dozu, Joseba? esan du Soro Barturenek.

PRAGAko bigarren ipuina

Belarraren ardura

Hamar pauso egiten ditut gora, oin puntetan, eta goian esertzen naiz, belarretan, hirugarren zuhaitzaren ondoan. Hirugarren zuhaitza esaten diot nik, baina ez du zertan hirugarrena izan, bost zuhaitz dagoen lekuan. Belarretan eserita egotera etortzen naizen arren, ez dut telefonorik inoiz ekarri, aparaturik... Liburu bat ekarri nuen behin baina ez zitzaidan sentsazioa gustatu. Kartak ekartzen ditut, hori bai, praketako atzeko poltsikoan, eta kartetan egoten naiz arratsaldeko seietatik iluntzeko zortziak arte, bakarrik.

      Izan ere, belar-muino honetatik izekoren etxea ikus dezaket, bigarren solairuan, leiho bat eta balkoia. Eta horretarako etortzen naiz, hain zuzen, izeko Hanaren etxeari begira egoteko. Etxea laugarren edo bosgarren solairuan egon izan balitz, larriago ibiliko nintzen hemendik ikusteko, baina bigarren solairua, izeko Hanaren etxea, belarraren aurre-aurrean dago, altuera berean, hurbil ez baina urrutiegi ere ez, bazter batean.

      Gauza da hilabete eta erdian hil zaizkidala izeko guztiak: izeko Eva, izeko Petra eta izeko Lucie. 51 egunetan hil dira guztiak. Izeko Hana da orain bizirik dudan bakarra, aurreko etxe horretan, leiho horretan, horregatik etortzen naiz haren etxeari begiratzera. Esan daiteke izeko zaindu nahi dudala, ez hurbil baina ez urrutiegi ere... Guztiarekin ere, ez dut guztiz ulertzen zergatik egiten dudan horrela, zergatik ez naizen etxera sartzen...

      Mugitu egiten dira kartak belarretan, biko urrea, erregeak, txanka. Aurreko etxeari begiratzen diot noizik behin eta izeko non dagoen irudikatzen ahalegintzen naiz: egongelan egon daiteke, sukaldean... Zer ari den pentsatzen ez dut irudikatu nahi, beldur diot, bi alaba dauzkadalako, honezkero nire beharrik ez dutenak. Emaztea ere zortzietan heltzen da lanetik, horregatik etortzen naiz seietatik zortziak arte, zortziak eta hamar arte. Aparatu guztiak etxean utzi eta etorri egiten naiz, hamar pausoak eman, eta goiko belarrean esertzen naiz, zuhaitzen ondoan.

      Esate baterako zopa... Berrogei urte izango dira izeko Hanaren azken zopa jan nuela, gehiago ere bai, baina oraindik gogoratzen dut. Laster da mende erdi izekoren azken zopatik, eta errege batek hiruko urrea tapatu dit. Etxeari begiratu diot une batez: leihoan ez da ezer ere mugitu, balkoiko atea ez dut inoiz zabalik ikusi, hemendik. Barruan egoten nintzenetan bai, balkoira ere askotan ateratzen nintzen, kardamiruak egoten ziren.

      Esate baterako, orain dela gutxi hil den izeko batek, izeko Evak, “Ama, ama, ama” deitzen zion amari ordu erdiro 92 urterekin, hiltzen ari zela. Eta drogadiktoak ikusten zituen bere egongelako bazter batean, leiho ondoan, isilik baina zikinkeriaren bat egiten, droga erosten edo builaka. Izeko Evak, gainera, ez zituen momentu batetik aurrera alabak ezagutzen eta prostitutak zirela esaten zuen egongelatik sukaldera joaten zirenean, ur bila, edo jertsea kentzen zutenean.

      Esan didate aurpegia eskuaz ezkutatzen ahalegindu zela izeko Eva hil zenean, lotsa ematen ziola, baina ezin izan zuela, ez zeukala indarrik eta bidean geratu zitzaiola eskua, saman. Nik ez nuen ikusi, ez dut izekorik hiltzen ikusi... Baina ez ditut hemen hildako guztiak kontatuko, ezin dut. Izeko Hanaren etxeko hormei begira nago orain, leihoei, balkoiari, kontzentratuta egon behar dut.

      Izeko Hana ere hiltzen ari da, hor aurrean, 89 urterekin. Minbizia dela esan didate, tripetako batean. Minimoa jaten du, ezin du, alabak esan dit kontsumituta dagoela, ez daukala izterrik, ez daukala aurpegirik. Ospitalean ere etxera bidali zuten hiltzera... Iruditzen zaigu egun gutxiko kontua izango dela, horregatik etortzen naiz belarretara, kartekin. Asko egiten nuen kartetan izekorekin garai batean. Pentsatu nuen hona etorri behar banuen, belarretara, zuhaitz ondora, izekoren leihoei begiratzera, kartak ekarri behar nituela.

      Esate baterako izeko Petra da beste hildako bat. Txakur-ileak ateratzen zitzaizkion aurpegian, belarri ondoan eta kokotsean, artilea bezala. Artile artean ikusten dut izeko Petra beti, jertseak egiten zizkigun, baina bihurritu egiten zen artilea jertsean, azkura eragiten zuen, besoetan, lepoan, azkura handikoak ziren izekoren jertseak; ez genituen nahi, baina gogoratu egiten ditugu orain, izeko hil eta berrogeigarren egunera. Ez zen ezkondu izeko Petra, amorru hori zuen, eta amorru horrekin egiten zituen okela zatiak sutean, zapaldu egiten zituen erre arte. Ez zion prostituta inori esaten, hiltzen ari zenean ere ez, baina erre egiten zuen okela, jertseak, pertsonak... Bigundu egin zen gero, bigun hil zen, izango dira orain berrogeitazak egun.

      Abenduan hitz egin nuen azken aldiz izeko Hanarekin, telefonoz. Ondo zeukan burua, zoriondu egin nuen, urteguna zuen, “Zelan alabak?”, galdetu zidan berak. Erraz hitz egin genuen, patinatzen egongo bagina bezala, ez nuen berrogei urteko aldea sentitu. Hiltzen ari zen izeko, hiltzen ari nintzen ni, berdin-berdin... Kantatzen aritu ginen telefonoan: “Zelan alaben eskolak?”, “Handi egongo dira...” Neurrian izeko, neurrian ni.

      Orduan esan nion, hain ondo ari ginen, hain gustura, inoizko errazen ari ginela ere esan daiteke, eta eroso ari ginelako esan nion, bisitan joango nintzaiola, etxera, egingo genuela kartetan beharbada, orain kanpotik ikusten ari naizen etxe horretan, egongelan. “Nahi duzunean”, esan zidan izekok, baina iruditu zitzaidan ez zidala asko sinistu... Egiteko asko daukadala pentsatuko zuen, lanean, zuzendaritzan, alabekin, baina “nahi duzunean” esan zuen nik uler nezan urte eta erdi egin zuela ordurako etxetik irten gabe, “nahi duzunean, nahi duzunean”.

      Belarria okupatzen didate hitz horiek orain belarrean eserita, seiko urre horrek begia okupatzen didan bezala. “Nahi duzunean etorri”, esan zidan izekok. Eta inpresioa daukat belarra gero eta haziago dagoela hemen, esertzen naizen lekuan. Ez dakit nor arduratuko den hemengo belarraz, arduratuko den inor, baina gero eta traba handiagoa egiten dit kartetan, mugitu egiten ditu, irauli. Zapi bat ekarri izan dut batzuetan, baina hala ere, lotsarik gabe ari da belarra, hori iruditzen zait.

      Esate baterako izeko Lucie eta odola. Odol artean hil zen izeko Lucie. Familian inork ez dit oraindik esan lurrera jausi eta odoletan hasi zen ala odola ikusita jausi zen, zorabiatuta, indarrik gabe. Berdin dio, odol zirkuluak egin ziren, elipseak, alfonbraren zati batean, egurrean, sukaldeko ateraino. Hiena baten moduan egiten zuen barre izeko Luciek, baina ez modu txarrean. Odol asko bota zuen ospitalean ere, ez zuen barre egin, ez asko, ez zuen drogadiktorik ikusi hormetan, konortea galdu zuen behin eta berriz, konortea, odola, konortea, odola. Iluntzean hil zen.

      Anisa hartzen zuen izeko Luciek bazkaldu aurretik eta buruz ikasten zituen egutegiak eta nire gutun batzuk, Argentinatik, Mexikotik, Letoniatik bidaltzen nizkionak... Rigakoa esate baterako: otsailak bost, izeko, bi puntu, hemengo saguak ere zikinak dira, hangoak bezalakoak... Halako lelokeriak idazten nizkion; ikasi egiten zituen berak. Konortea galdu zuen, askotan, hil zen arte, apirilak hogeita batean, San Anselmo.

      Izeko Hanari telefonotik igarri nion hortzak kenduta zeuzkala haren urtegunean deitu nionean. Eroso hitz egin genuen hala ere, “Zelan, izeko?”, “Zer nahi duzu esatea, ondo nagoela esatea nahi duzu, ez dizut esango”. Barre egiten zuen gero.

      Aste batzuk geroago ikusi nuen izeko, amestu egin nuen, amets batean agertu zitzaidan. Hildakoak amesten diren bezala amestu nuen: ume parke batean, lapikoak lurrean, bainuontzi baten karelean eserita izeko. Poztu zen izeko Hana nire ametsera heldu nintzenean, hori iruditu zitzaidan, poztu egin zela: “Zer moduz alabak?”, “Zer nahi duzu esatea, ondo nagoela esatea nahi duzu, ez dizut esango”. Barre.

      Jende gehiago hurbildu zen ametseko bainuontzira orduan, familiakoak gehienak. Izekori hitz egin nahi zioten, galdetu, esan, zaindu... Ez ziguten hitz egiten uzten, baina izeko niri begira zegoen, nirekin hitz egin nahi zuen, ez zidan beharbada ezer esan nahi, baina nirekin hitz egin nahi zuen, nirekin egon, ez zioten uzten. Nik gero eta motelago aditzen nuen, ez nion ulertzen, harik eta azken esaldia esan zuen arte. Esnatu egin nintzen, horregatik izan zen azken esaldia, esaldi horrek esnatu ninduelako. Ia ahotsik gabe esan zuen izekok, baina inoiz baino argiago ulertu nion: “Ni bisitatzera etorriko zinela esan zenuen.” Hori esan zidan, horiek izan ziren hitzak, ia ahotsik gabe. Hildakoen ametsa iruditu zitzaidan, lehen ere esan dudala uste dut. Etxean kontatu nuen ametsa gero, emazteari, alabei, iruditzen zait ez zutela ulertu.

      Orduan hasi nintzen hona etortzen, belarretara, kartekin, izekoren hormei begiratzera, leihoei, balkoiari. Izeko kontsumituta zegoela esan zidan lehengusinak, izterrik gabe, aurpegirik gabe, egunetako kontua zela pentsatu genuen, minbiziak botako zuela. Nik ez dut inoiz izekorik hiltzen ikusi... Baina pasatzen ziren egunak, belarretan, leihoei begira, eta eusten zion izekok, burua ere ondo zeukan, dena hezurra, baina bizirik. Ez nion telefonoz berriro deitu, ez zen leihoetara ateratzen, balkoira. Lau hilabete egin nituen, egunero joaten nintzen belarretara, seietatik zortzietara, zortziak eta hamar, berdin jarraitu zuen izekok. Nekatu egin nintzen, zertarako ahalegin hori... Egun birik behin hasi nintzen etortzen, hiru egun uzten nituen etorri gabe, lau, zortzi behin... Lanak nituen, zuzendaritzan, lotsa ematen zidan, lantzean behin etortzen hasi nintzen.

      Etorri ez nintzen egun batean hil zen izeko Hana, eta hori zen nahi ez nuena hain zuzen ere... Hemen egon nahi nuen, belarretan, hormei begira, leihoari, balkoiari, eta ez nintzen egon. Ez nion bere urtegunetik berriro deitu, baina amets bat egin nion, eta izekok ere egingo zidan ametsen bat niri beharbada.

      Horregatik etortzen hasi naiz orain egunero, berriro, eta leihoen ostean izeko dagoela pentsatzen dut, ondo dakidan arren ezin dela inor egon. Non egon daitekeen imajinatzen dut, zein gelatan, baina ez dut imajinatu nahi zer pentsatzen ari den, beldurra ematen dit, bi alaba dauzkadalako, unibertsitatean nagusia laster, eta hilda ikusten ditut alabak. Hildako batek ez luke ile hori eduki behar, nire alabek daukatena, luzea, garbia.

      Ez dakit noiz arte etorriko naizen hona, ez dut pentsatu, ez dut pentsatu nahi. Egunero etortzen naiz oraingoz, seietatik zortziak arte. Hezeago dago belarra orain, irailean, bustita sentitzen ditut prakak, izterrak, busti sentsazioa, eta iruditzen zait, seguru dakit, haziago dagoela, altuago, ez dakit nor arduratuko den hemengo belarraz, inor arduratuko den.

      Ukondoetan sentitzen dut belarra batzuetan, arropa laburragoa daukadanean, gerrian ere bai, apur bat gorago, zapatak ezkutatzen dizkit. Gaur iruditu zait zapata-zoletatik ateratzen zirela belarrak, barrutik kanpora, oinetan jaioko balira bezala, behatzetan, azazkaletan. Besoen ile artean ere ikusi ditut batzuk, nahasian, ileak eta belarrak. Bururatu zait ileak jaio diren leku berean jaio direla belar mehe horiek, ez ditut ukitu, ez ditut behartu.

      Normalean salto batean altxatzen naiz belarretatik etxera joateko, baina hiru ahalegin behar izan ditut gaur. Lehenengo ahaleginean gerriko betiko minak zirela iruditu zait... Bigarrenean zerbaitek eusten zidala ulertu dut, belarrek eurek, ez dut asko pentsatu. Hirugarrenean indar handiagoa egin dut, altxatu ere altxatu naiz, baina zerbait apurtu da ni altxatu ahal izateko, zerbait txiki bat, zerbait txiki asko, belarrak beharbada. Izterrak heze sentitu ditut, normalean baino hezeago, eztula egin dut, azkura neukan ukondoetan.

      Belarretatik espaloira jaitsi naizenean, berriro begiratu diot izekoren leihoari, kardamiruak imajinatu ditut, iruditu zait errezela mugitzen ari zela, norbait ari zela leihotik begira. Izeko gogoratu dut orduan barreka, izeko gogoratu dut orduan hortzak kenduta, irratiari adi, masailak barrura sartuta... Izeko gogoratu dut orduan olatuetara sartzen euria eta hotzarekin, eta pentsatu dut bihar ere etorriko naizela belarretara, baina ez ditudala kartak ekarriko.

* * *

Pedro Iturriaren Pragako bigarren ipuina ekarri zigun herenegun Joseba Azurzak, euskarara itzulita, narrazio labur bat. Květy aldizkarian publikatutakoa da bigarren hau ere, lehenengoarekin zerikusirik ez daukana, estiloan, tonuan, beste neurri bateko narratzailea, izeko askorekin, belar askorekin...

      Hotel berrira ekartzeko eskatu nion Josebari, aldatu behar izan dugulako hotela. Izan ere, Sorok bere burutazioetako bat izan zuen aurreko hotelean: izara guztiak erre zituen. Bainuontzian sartu zituen, alkohola erosteko eskatu zidan... Zergatik eta odol-tanta bat ikusi zuelako bazter batean. Ez zen odola beharbada, marroikara bai, baina erre behar zela iruditu zitzaion Sorori. Kea egin zen, ugari, begietara sartu zitzaigun, negarrez hasi ginen... Korridorera atera behar izan genuen: barruko arropatan Soro, gelan zegoen moduan, barruko arropa nasaia... “Nasaia” esaten diogu guk arropa handiari, neurria galdu duenari, asko garbitzeagatik adibidez, edo gutxiegi garbitzeagatik, ez dituena azal zatiak behar den moduan tapatzen, batez ere gehien tapatu behar dituenak...

      Suhiltzaileek etorri behar izan zuten. Gure maletetako batzuk salbatu ahal izan zituzten... Hotelak ez zuen asko sufritu, baina joan behar izan dugu, bota egin gaituzte. Sorok berak kontatu zien hotelekoei nola erre zituen izarak, zergatik, ez daki gezurrik esaten... Hamar mila euro eman zizkien.

      Inpresio bera daukagu Soro Barturenek eta biok, askotan komentatu dugu, Pragan, beste hainbat lekutan: kearena... Kea ikusi behar izaten dugula leku askotan, hoteleko gelan, Iturriaren ipuinetan... Niri kea iruditzen zaizkit Iturriaren ipuinak batzuetan. Sorok, egun aldrebesa duenean, gauza bera pentsatzen du. Horregatik irten zen hoteletik halako egun batean, gela erre baino egun batzuk lehenago, eta hotel aurreko estankora joan. Soro Barturenek ez du erretzen, inoiz ez du erre, hiltzen ari den arren, baina pipa bat erosi zuen Pragako estankoan. Oso estetikoa zen pipa, garestia, tabako poltsa txiki bat ere hartu zuen. Dendariari eskatu zion pizteko, azaltzeko nola egin behar zuen. Lortu zuen Sorok azkenean ke apur bat ateratzea, putz egin zuen gorantz... Esan zidan gero: Ikustenzu keie?, Bai nik, Ba hori de irebazi dozune.

      Píseken aldrebestuta ibili ginen aurreko egunean, hara joan ginenean, Iturriaren etxea topatzera. Nahasita ibili ginen: Sorok geltoki batean egin zuen arratsaldea, Pedro Iturria ez zen han bizi, familia batek zeukan etxea alokatuta, alemaniar jatorrikoa, Silesiatik etorriak, aita eta hiru alaba. Josebak hitz egin zuen eurekin, eta etxeko jabearen kontaktua eman zioten, telefonoa, imajinatzen zuten jabeak jakingo zuela seguruena nora aldatu zen Pedro Iturria. Egia esateko, Iturriak beti esaten du nora aldatuko den, horrela jakiten dugu guk, horrela ari gara haren atzetik.

      Hori da prozesua, Iturria nora aldatu den galdetzen diegu jabeei, auzokoei, eta esan egiten digute, agure bi garelako, dekrepitoak. Ez dakit “dekrepito” idatz daitekeen euskaraz, baina hori gara gu, mundu honetako hondakin bi, beste mundukoak berehala. Sorok askotan hitz egiten du horrela, “bigarren mundua” esaten dio, eta errespetu handiz hitz egiten du, serio, Biblia ondo ezagutzen duelako. Esaten du bigarren mundu horretan ibaiak esne eta eztizkoak direla, hori esaten dutela profetek, igarleek... Guk, antza, ez dugu bigarren mundu horretan minik izango, erreumak, herniak, hiatoa, herrenak; sasoikoa Soro, sasoikoa ni. Sorok traineruak ere imajinatzen ditu bigarren mundu horretan, batek daki zergatik, bere paradisua ariko da topatzen. Baina ernegatu egiten da, hamazortzi urte balitu bezala, eta esaten du arrauna eztitan sartzea ez dela modua, desatsegina dela... Gero kalkuluak ere egiten ditu, zer indar behar duen arraun batek eztitan, zenbat newton. Halakoak asko esaten ditu Sorok, utzi behar zaio, barre egin behar zaio. Gehiago ere esaten du bigarren munduaz, haizeak beti kezkatu izan duelako Soro, haizerik egongo ote den bigarren munduan, hori ere galdetzen dit. Aipatzen da haizea Eskritura Santuetan? Haizea kontra? Alboz?, galdetzen du... Paradisua bada, haizea beti alde orduan? Hori da Soro Barturen, utzi behar zaio.

      Honekin guztiarekin esan nahi dudana da agure bi garela, sikuak, eta edozer galdetuta ere, jendeak erantzun egiten digula, ez du arriskurik ikusten, ezin gara poliziak izan, gangsterrak, sikarioak, agure sikuak gara, besterik ez. Esan egiten digute, beraz, Pedro Iturriak esan diena, nora doan, nora aldatuko den, zein hiritan bilatuko duen etxea. Guk Leire Bartureni esaten diogu zein herrialdetan dagoen Iturria edo zeinetan egon den. Leirek herrialde horretako aldizkariak bilatzen ditu, interneten, paperean, Pedro Iturriak zerbait publikatu duen bilatzen du. Beti topatzen du zerbait, beti topatzen du ipuinen bat herrialde horietako aldizkarietan. Aldizkariak erosten ditugu orduan, ipuinak itzularazi, itzultzailearekin hitz egin. Sorok esaten du itzultzailea erosi egiten dugula; niri ez zait esateko modu hori gustatzen, baina egia da.

      Joseba Azurzak atzo deitu zion Písekeko etxeko jabeari. Horrela jakin dugu Pedro Iturria Hungarian dagoela orain, edo egon dela, hilabeteak direlako Pragatik alde egin zuenetik. Budapesteko hegazkina ere erosi dugu, baina beste hiru egun egingo ditugu hemen, Sorok Josebarekin hitz egin nahi duelako Txekiako bigarren ipuinari buruz, izekoez, belarraz. Nirekin asko hitz egin du, baina Josebarekin nahi du orain, Zuk ez dekozu ixekorik, esan dit, eta egia da, Josebagaz gure dot, arpegie deko ixeko asko dekienena.

      Kalbo bat gelditu da idazten ari naizen leihoaren aurrean, kafetegi honetan, niri begira. Antzara bat izan zitekeen, orein bat, biribilagoa litzateke, literarioagoa... Baina ez: kalbo bat da eta begi irtenak ditu, arrain batzuenak bezalakoak, eta niri begira dago. Hau tosta balitz, arrauna aterako nuke, kolpea erraz emango nioke, hain dago geldirik niri begira... Arraina afalduko genuke gaur, baina kalboak ez dira afaltzen.

— Hemen Joseba gurea, Pragako artxidukea. Bizi gara ala? Beste ezer baino lehen, Joseba: zenbat izeko daukazu?

      — Izebak?

      — Izeko, izeba, berdin dio, zenbat? Ondo pentsatu, hartu denbora. Inoiz ez ditugu izekoak zenbatzen, badakigu hainbat direla, kalean ikusten ditugula ikusi nahi ez ditugunean, ilea laburtzen zaiela edadearekin, baina ez dakigu zenbat diren... Pentsatu, Joseba, inportantea da... Pentsatu duzu? Bai? Zenbat?

      — Bederatzi.

      — Bederatzi! Etsut esan, Erroman? Bederatzi... Eta, Joseba? Lodiak dira izekoak, zure modukoak? Kantsagarriak? Gangarrak? Denetarik, ezta, Joseba? Ile luzekorik ez, hori ez... Berdin dio... Ondo konpontzen zara izekoekin? Hil zaizu baten bat?

      — Ongi, izebekin ongi. Bi hil dira... Izebekin ongi beti.

      — Eta? Drogadiktorik ikusten dute zure izekoek? Drogadiktoak euren egongeletan, sukaldeetan, komunetan? “Prostituta” hitza erabiltzen dute zure izekoek? Iturriaren ipuinean bai. Zer da hori, Joseba? Zergatik ikusten dituzte ipuineko izekoek drogadiktoak?

      — ...

      — Horretaz aparte: ez ditu Iturriak izekoak txarto tratatzen? Ez zaizu iruditzen?

      — Momenturen batean beharbada...

      — Gauza da protagonistak sakrifizio handiak egiten dituela familiaren alde, izekoen alde, egunero joaten da belarretara, izekori begira egotera, egunero. Baina gero txarto tratatzen ditu beste izekoak, modu txarrean deskribatzen ditu, gaizto, esaten du ernegatuta bizi izan direla, amorratuta, “prostituta” esaten dietela alabei... Zer deskripzio klase da hori, Joseba?

      — ...

      — Oraindik erabiltzen da “deskripzio” hitza? Oraindik deskribatzen dira gauzak? Hiriak, monasterioak, natura...? Oraindik existitzen dira “ilunsentiak”, “ortzimugak”, “hosto ilaunak”, “erreka lasterren bor-borrak”? Osterak egiten dituzu mendira, Joseba, zure kilo guztiekin?

      — Orain ez; hemen ez.

      — Natura: zein den ederra, zein den jainkozkoa! “Kardamirua” ematen du testuan Pedro Iturriak ere... Zergatik, Joseba? Zergatik da hain kursia, orain arte inondik inora ere kursia izan ez den Iturria? Ala kardamiruak ez dira kursiak?

      — Ez dakit, nik...

      — Zergatik dira kardamiruak kursiak eta zozoak ez, aztoreak ez, legatzak ez? Kardamiruak ez direlako jaten? Jaten ez direnak dira kursiak? Jango zenuke txiguagua bat? Berdin dio. Beste kontu bat: zergatik eramaten ditu kartak belarretara? Kartazalea zara, Joseba?

      — Ez asko. Jokoak niri... Ez.

      — Igartzen da, ez daukazu horren aurpegia; izeko asko duenaren aurpegia bai, karta-jokoena ez. Ez da hori ere apur bat kursia? Esan nahi dut kursia izan daitekeela kartak eramatea izekoren etxeari begira egoteko, izeko horrekin kartetan egin duzulako inoiz... Kartamina, izekomina... Kursia da? Ala ez da?

      — Baliteke... Zuk badiozu...

      — Gauzak asmatzen ari naiz, Joseba? Ezer ez dagoen lekuan gauzak ikusten ditut? Zer naiz ni, Joseba, ultrakorrektore bat? Kartena, beharbada, ez da ezer, ez da sinbolo bat; datu bat da, besterik ez... Ni datu bat naizen bezala, hotel hau datu bat den bezala, zu datu bat zaren bezala, datu lodia, hori bai. Ez mindu, Joseba...

      — ...

      — Konturatu zara, horretaz aparte, Iturriak urreak baino ez dituela aipatzen? Kartetan esan nahi dut: seiko urrea, biko urrea... Berriro dirua, Joseba? Diruari buruz ari da beti Iturria, nahi ez duenean ere, izekoez ari denean ere?

      — Ez dut uste. Ez zait iruditzen. Izan daiteke burura lehenengo etorri zaiona...

      — Burura lehenengo etorri zaiona?! Hori esan duzu? Burura lehenengo etorri zaiona... Zer irakurle klase zara zu, Joseba? Ondo irakurri duzu Iturriaren ipuin hau? Beste ipuina? Aurrekoak ere eman ahal dizkizut, Austriakoak, Suitzakoak... baina bi hauek irakurrita ere nahikoa da. Irakurri dituzu, Joseba, benetan irakurri dituzu? Iruditzen zaizu Iturria burura lehenengo etortzen zaizkion gauzekin ari dela? Nola irakurtzen duzu zuk? Nola itzultzen duzu? Uste duzu hamar minututan idatzi duela Iturriak hau? Zenbat orri dira? Gutxi... Hamar minutu, hogei, gehiago ez da behar; horrela egin duela uste duzu, Joseba?

      — Ez dakit... Ez dut uste... Ez dakit.

      — Ez dakit? Ez dakit? Ipuin hau irakurri eta ez dituzu orduak ikusten? Egunak, asteak? Ez zara kapaz? Benetan ari zara, Joseba?

      — ...

      — Beste elementu bat, Joseba: belarra... Traba egiten dion belarra, azkura eragiten dion belarra, gero eta haziago dagoena, altxatzen uzten ez diona... Belar hori, Joseba? Belar hori ere ez da ezer? Burura lehenengo etorri zaiona da hori ere? Zergatik belarra, zertaz ari da? Natura deskribatzen ari da? Belazeen zetazko txabusina... Eta bertan ni, bultzia... Belar muskerra... eta abar eta abar eta abar. Horregatik aipatzen du belarra hainbestetan ipuin honetan? Naturari gorazarre? Zer irakurle klase zara zu, Joseba? Belarra ikusten duzu hor, benetan? Belarra eta besterik ez?

      — Ez dakit zer ikusi behar dudan...

      — Ipuinean beste kontu bati ere eman dizkiot bueltak, Joseba: ileari. Alaben ilea aipatzen du, luzea eta garbia, “hildako batek ez luke ile hori eduki behar, luzea, garbia...”. Gelditu egin zara esaldi horretan, Joseba? Ni bai, zortzi aldiz. Pentsatu esaldia, Joseba. Ez orain. Irakurri birritan, hirutan.

      — Pentsatu egingo dut. Irakurri egingo dut...

      — Bada beste gauza bat. Badira beste gauza asko, baina ezin ditugu guztiak komentatu, ez dizut hainbeste ordaindu. Ala bai? Behar baino gehiago ordaindu dizut, Joseba? Erosi duzu arropa berria, galtzerdiak, auto bat?

      — Ez, nik...

      — Berdin dio... Ipuineko beste kontu inportante bat: ametsa. Iruditzen zait, baina, ametsa dela ipuin honetan esanahi gutxien daukana. Elementu asko bai, elementuak korrokadak bezala: lapikoak, ume-parkeak, bainuontziak... Absurdoak guztiak, baina absurdoa beste barik. Esan nahi dut ez daukatela esanahirik, azalpenik... Hori da amets bat, hori da ametsaren definizioa: absurdoa. Ezin da amets bat asmatu, kontatu egiten dira ametsak, asmatu inoiz ez.

      — Ados.

      — Emazte eta alabei kontatu die ametsa, ez dute ulertu, ezin da ulertu. Konturatu zara, Joseba, amets bat kontatzen denean, aldatu egiten direla gauzak, ezin direla amestu diren bezala kontatu, kontatzeko ere lar direla, ezin direla narrazio natural batean eman? Konturatu zara? Ala oker nabil? Nire arazoa da? Nirea bakarrik? Berdin dio... Zer iruditzen zaizu, Joseba?

      — Nahiko ados zurekin... Neuk ere... Ametsak...

      — Ardura baino ez dut ikusten nik hor, ametsean: ardura dauka izekorekin protagonistak, eta izeko amesten du. Neuk ere ardurak amesten ditut. Berdin dio... Aspertzen ari zara, Joseba? Aspertu zaitut? Gusturago egongo zinen unibertsitatean, etxean, komunean?

      — Ez, ondo nago...

      — Ondo, baina ez gustura.

      — Gustura nago, benetan, interesgarria, ametsena, sinboloena...

      — Ez epeldu, Joseba, ez epeldu; aspertzen ari zara, igartzen da, baina ez epeldu, ez makurtu, doktorea izango zara laster, zer esango dute zure pazienteek? Barre apur bat egin, gizona... Azurza doktorea, don Joseba, Gipuzkoako aitonen semea. Barrea egiteko dago, Joseba. Lasai egon, amaitzen ari gara... Ze ordu de, Erroman? Hori ba. Itxikogu pakean hau gixon hau, Erroman? Zer naz astune...

      — Lasai nigatik, benetan...

      — Amaitzeko kontu bat, Joseba: telefonoa. Hor egiten dio protagonistak traizioa izekori, hor hartzen du ardura. Bisitatzera joango dela esan eta ez doa. Izeko bisitatzera joango dela esan du, inork ez du behartu, ez diote agindu, baina esan egin du. Ardura hartu du ganorarik gabe eta badaki ez dela joango. Beharbada segundo batez pentsatu du joan egingo dela, baina berehala jakin du ez dela joango. Zergatik ardura hori, Joseba? Zertarako hartu du? Hartzen dituzu horrelako ardurak zuk? Inork behartu gabe, beharrizanik gabe...

      — Baietz uste dut... Bai: hartu egiten ditut, seguru. Bai.

      — Baina kontua hemen beste bat da, hori iruditzen zait: zergatik ez doa? Denbora dauka, bizirik dago izeko, egunero joaten da belarretara, etxeari begira egoten da, leihoei, balkoiari... Zergatik ez da etxera sartzen? Zeri begira dago? Gizon epela da, Joseba? Motela da, zure modukoa, arrankatzea kostatzen zaiona? Ez dut uste, ez du ematen... Zelako bizitasuna behar da, gainera, izeko bati bisita egiteko? Ez da hori, beste zerbait dago hor... Zer dago hor, Joseba? Zergatik traizio hori?

      — Traizioa... Hainbeste ere ez da... Ez da traizioa ere. Ez zait iruditzen...

      — Kontatzen ez den zerbait dago ipuinean, Joseba? Hori esan nahi duzu? Hori bera pentsatzen dut nik... Eta nork asmatu behar du kontatzen ez dena? Nik asmatu behar dut? Asmatu duzu zeuk, Joseba, pentsatu duzu? Zergatik ez du kontatzen? Zer dago hor?

      — Ez dut pentsatu.

      — Erromanekin ere hitz egin dut horretaz, beste ipuin batzuetan ere bai, zergatik ezkutatzen dira gauzak ipuinetan? “Ostondu” esaten dugu guk... Zergatik ez da dena kontatzen? Eta arrazoia dauka Erromanek, hori iruditzen zait, arrazoi on bat eman dit. Esaten du ez nukeela bestela ipuina hamar aldiz irakurriko, hamabost aldiz, hamazortzi, ez niokeela hainbeste buelta emango, ez nukeela ipuina hainbeste pentsatuko...

      — ...

      — Eta, Joseba: beti pentsatu behar du irakurleak zer den ipuinean falta dena? Irakurlearen betebeharra da? Beti asmatu behar du? Interpretazio bat eman, bakarra? Aukerak? Ala pentsatu gabe utzi ahal da? Inoiz ez dut ulertu: zertarako egiten dute idazleek hori? Zertarako egiten du Iturriak?

      — Ez dakit... Literatura ez da nire...

      — Literatura ez da inorena, Joseba. Zer da hitz egiteko modu hori? Pentsatzen ari gara, pentsatzeko eskatu dizut, apur bat pentsatzeko.

      — ...

      — Ez larritu, Joseba, ez daukat pazientziarik, alabak ere esaten dit, nire izateko modua da, ez zara zu... Hemen utziko dugu ipuina, Joseba. “Ipuina” deitu izan diogu, baina benetan da ipuina? Esan nahi dut poema iruditzen zaidala gehiago niri hau. Ez zenuke esango izekoei eginiko poema dela, Joseba?

      — Poema?

      — Bederatzi izeko dauzkazu zuk, eta ez zaizu, beste inori baino gehiago, poema bat iruditzen? Nola da sailkapen hori, eskolan ikasi genuena? Poesia epikoa, poesia lirikoa, poesia dramatikoa. Epikoa da Iturriaren hau, Joseba? Ez zait iruditzen. Edo beharbada bai, bere neurrian, bere odisea, bere Itaka, bere Telemako. Ez zait iruditzen. Gehiago iruditzen zait lirikoa...

      — Baliteke.

      — Zenbat sailkapen egiten ditugun, ezta, Joseba, eskolan, unibertsitatean... Zeuk ere egingo zenituen sailkapen batzuk zure tesian. Batzuek oraindik sinesten dute egin behar direla sailkapenak, zerbaiterako balio dutela. Geuk ere egin ditzakegu sailkapenak, Joseba, zergatik ez, zerrendak, debalde da, multzoak, azpimultzoak... Lirika-zerrendan sartuko dugu Iturriaren izekoen hau? Zein da diferentzia poesia eta prosaren artean, badakizu, Joseba?

      — Orain, horrela...

      — Berdin dio... Sailkapen gehiago, Joseba: Polifemo ez zaizu anarkismoaren sinboloa iruditzen? Ziklopea esan nahi dut... Jarriko dugu anarkisten zerrendan? (...) Errazoi dekozu, Erroman, errazoie atzera bere, itxikogu mutile pakean, zorotu orduko. Hurrengora arte, Joseba. Eskerrik asko. Guztiagatik, itzulpenagatik batez ere. Gustura egon gara zurekin, lan ona egin duzu, zorrotza. Gizon handia zara, Joseba... Allega direz Mardarasen odolostek, Erroman? Esan gure dot Mardarasen txarrien odolostek...

Hegaldia ona izan da, ia perfektua, ez da turbulentziarik egon, zerua ez da mugitu, ez dugu eztizko ibairik ikusi. Soro Barturenek lo ere egin du hegazkinean, oso lasai heldu gara Budapestera. Pragako aireportuan izan da zirkua ordea, Sororen zirkua; laguntzaile ni.

      Gerrikoa kentzeko eskatu dio polizia batek Sorori segurtasun hesian, Pragako aireportuan, metala daukala, txistu egingo duela makinak. Sorok ezetz esan dio, ez duela gerrikoa kenduko, oso zail egiten zaiola gero atzera praketan jartzea, ez dauzkala atzamarrak horretarako, min handiak hartzen dituela gerrikoa praketan sartzen, ez duela kenduko minutu baterako. Poliziari ere galdetu dio berak jarriko ote dion gero gerrikoa lekuan. Poliziak serio begiratu dio Sorori, zurrun, txekieraz hitz egiten hasi da, ingelesez gero, ez dela zerbitzaria, broma gutxi berarekin. Hori ulertu diot, baina ezin izan naiz adiago egon, despistatu egin naiz, txekieraz hitz egin duenean listu dezente bota duelako ahotik eta zati bat kokotsean geratu zaiolako zintzilik, alde batera eta bestera. Uste dut muki apur bat ere bazetorrela listuarekin, bestela zaila da hain konpaktua izatea, hainbeste denbora egitea zintzilik, batera eta bestera, aldaroka.

      Segurtasuneko beste hiru gizon inguratu dira gero, eta Soro Barturenek ulertu du zerbait egin behar zuela, ez ziotela gerrikoarekin pasatzen utziko. Hala ere, Soro izaten jarraitu behar zuen, batez ere orain, hiltzeko dagoenean... Dena kendu du beraz: gerrikoa eta prakak. Joera handia ikusten diot Sorori azken egunetan prakak kentzeko, jende artean barruko arropatan ibiltzeko, barruko arropak erakusteko. Segurtasunekoek ez dute ezer esan, zer esan behar zuten... Makinatik pasatzeko esan diote Sorori, ahalik eta arinen amaitzeko kontua, ikuskizun hori bistatik kentzeko, izterrak zuri, galtzontzillo nasaiak.

      Makinak txistua jo du hala ere, Sorok aldean arropa gutxi zeraman arren: alkandora, jertsea, galtzerdiak... Bazter batean jartzeko esan diote, besoak altxatzeko, beti egiten duten bezala, egunean hainbat laguni egiten dioten bezala. Igarri dut, baina, Soro berotzen hasita zegoela... Ez du ezer esan, baina gero eta amorratuago ikusi dut, lehertu behar zuen halakoren batean. Makinatik berriro pasatzeko esan diote, seguru egon behar dutela, hori dela prozedura, eta orduan lehertu da Soro, zaratarik gabe, espanturik gabe: gainontzeko arropa guztiak kendu ditu makinatik pasatu baino lehen, jertsea, alkandora, galtzontzilloak, galtzerdiak... Jauzi txiki batzuk ere egin ditu makinaren aurrean, mugimenduan jarri ditu normalean geldirik dituen atal guztiak, libre... Sorbaldekin ere errotazioak egin ditu, aurrera eta atzera, beroketa-ariketak egiten ariko balitz bezala, arraunean egiten genuen bezala, entrenamenduen aurretik, estropaden aurretik.

      Inguruko jende gehiena hasi da guri begira: txekiarrak, hungariarrak, holandarrak, ingelesak, Frantziako hiru neskato... Barreak egon dira, harridurak, bideoak grabatu dituzte, batzuek txaloak jo dizkiote Sorori. Segurtasunekoek korrika txikiak egin dituzte, telefonoz hitz egin dute, ahalegindu dira Soro euren sorbalden ostean ezkutatzen, baina ez dute lortu; nabarmenago utzi dute. Soro Barturenek aurrera egin du, segurtasuneko arkura bidean, eta begira zuen jendeari agur egin dio eskuaz, musuak bota ditu. Txalo gehiago jo dizkiote, oihuak, txekieraz, alemanez, nazioarteko topaketa izan da... Polizia-agente gehiago hurreratu da, uniforme desberdinetakoak... Jendeak eurei ere egin die oihu, baina tonu diferentez.

      Arku azpitik pasatu da azkenean Soro Barturen, txistu egin du makinak berriro ordea, Soro biluzik egon arren, guztiz zimurtuta egon arren, apur bat okertuta ere bai, sorbalda bat bestea baino beherago. Besotik heldu dio polizia batek orduan, ondo bazekien ere gizon siku horrek, detritu horrek, ezin zuela gorputz galdu horretan ezer gorde, labanaren bat, pistola, uzkian adibidez.

      Inguruko jendeak ez dio poliziari egiten utzi baina, oihuka hasi zaio. Poliziak zalantza egin du, pauso txikiagoak ematen hasi da. Gero eta oihu gehiago entzuten izan da, hurbiletik, urrunagotik, jendea poliziei gauzak botatzen hasi zaie zintaren beste aldetik: paper bolak, plastikoak, andre batek boligrafo bat bota dio Sororen ondoan zegoen poliziari. Orduan iruditzen zait aldatu dutela iritzia segurtasunekoek: nigana ekarri dute Soro, arropa hartzeko esan didate, ahal denik eta lasterren jantzi behar zuela gizon horrek eta alde egin, hori ulertu diot.

      Inguruko jendeak txalo gehiago jo dizkio Sorori jantzi den bitartean, zorion-agurrak iruditu zaizkit niri, gazte batzuk kantuan ere hasi dira, txekieraz, polonieraz, ereserki bat. Segurtasunekoak berehala sakabanatu dira, ez dute ezer ulertu nahi izan. Hegazkinean bertan oraindik ere bidaiari batek baino gehiagok eman nahi izan dio bostekoa Sorori, sorbaldan kolpez zoriondu, baie zer ein dot nik, Erroman? Ez deure honeik gorputz herkuleorik inoz ikusi, ala?

      Hegaldia ona izan da bestela, eroso heldu gara Budapestera. Leire Barturenek telefonoz esan digu Pedro Iturriaren Hungariako ipuin biak topatu dituela, baina aldizkari desberdinetan agertu zirela. Esan digu ipuinetako bat lortu duela, erraz lortu duela, Élet és Irodalom aldizkarian agertu zena, ordenagailuan daukala. Beste aldizkaria orain hilabete batzuk desagertu zela, Holmi aldizkaria, eta zailagoa izango dela, baina lortu egingo duela, nola ez.

      Itzultzaile bila ere ibili da Leire eta esan digu ez duela euskaraz dakienik topatu. Unibertsitate inguruan bilatu du batez ere... Esan du egon egongo dela, seguru, baina ez duela topatu. Ikasle argentinar batekin egin du kontaktua, Europako hainbat hizkuntza ikasten ari dena, hungariar jatorrikoa: Eszter Nagy. Gaztelaniara itzuliko ditu Eszterrek ipuinak eta Leirek berak pasatuko ditu euskarara. Badaki aitak euskaraz nahi dituela testuak, karlistekin hasiko zaiola bestela, zertarako balio izan zuten gerra haiek, hildakoak, alferrik geratu ote den hainbeste jende jaio barik... Betiko marmarra: Zumalakarregi, Santa Kruz, Carlos Séptimo, Bilboko setioa, mar eta mar eta marmar, aitaren erretolika, gaztelaniaz ondo irakurriko zukeen arren, argentinar batek itzulita. Leirek 2.500 euro ordainduko dizkio Eszter Nagyri Hungariako lehen narrazioa itzultzeagatik, beste horrenbeste emango dio bestea topatzen duenean.

      Oraindik ez dakigu non hartu duen Pedro Iturriak etxea Hungarian, bertan biziko den oraindik, horretan ere ari da Leire, baina testuena baino konplikatuagoa izaten da.

      Plautoren antzerki-lan bat irakurtzen ari da orain Soro, bertsio elebidunean, ingelesez eta latinez, iluntzeko zortziak eta hogei direnean. Batzuetan barre egiten du eta beste batzuetan lo.

HUNGARIAko lehen ipuina

Budapest

Bederatzi egun

Semea bidali dute gaur erosketa txikiak egitera. Aitak lan batzuk amaitu behar ditu, ama artikulu berriak irakurtzen ari da. Ogia, fruta, botika batzuk, zerealak... Auto txikia hartu du semeak. Motorra har zezakeen, baina hotza da haizea, euri apur bat ere bada noizik behin... Erosketa txikietarako beraz hirugarren autoa da onena. Hiru ordu laurden behar izan ditu ia: ogia, zerealak eta fruta leku berean hartu ditu, botikak bost kilometro harago.

      Autoa zikindu egin da bueltan, goranzko bidean, putzu asko dagoelako, lokatza. Auto txikia ez da egokiena bide horretarako, bazterrean utziko ditu egunen batean, portzentaje altua duen aldapa tarte horretan adibidez. Ez da gaur izango, pentsatu du semeak. Beti pentsatzen du gauza bera tarte horretan, Ez da gaur izango, etxetik irten denetik berrogeita hiru minutura.

      Atzo baino putzu gehiago dago estratetan. Batez ere ura dago bilduta, baina lokatz apur bat ere bai. Gutxi konpontzen dituzte bideak, normala da, alferrik da... Zenbat familia pasatzen da azken batean handik? Hiru, lau familia, hamar kilometrotan, hamabi kilometrotan. Geuk konpondu beharko genuke, pentsatu izan du beti semeak, Aitak egin beharko luke planifikazioa, bazter batean geldituko da auto txikia bestela egunen batean. Ez da gaur izango.

      Aita gimnasio txikian topatu du semeak etxera sartu denean. Lau makina dituzte: bizepsak, trizepsak, hainbat kilotako barrak, pisuak... Makina-gela ez da oso handia, eta hirurek erabiltzen dute, amak gutxiago. Makina batean etzanda dago aita, gora begira. Amak artikuluak irakurtzen jarraitzen du, notak hartzen ditu, azpimarrak, ordenagailua erabiltzen ari da. Semeak sukaldean utzi ditu erosketak, botikak ere bai... Armairu bat daukate zehazki botiketarako, leku asko dutelako soberan: hamazazpi armairu, zortzi apalategi, bederatzi tiradera, hiru mahai, zortzi aulki...

      Semeak partidua dauka arratsaldean, horregatik ez da aitarekin gimnasioan hasi. Senior mailara heldu denetik arratsaldeetan dauzka partiduak, lehen, jubeniletan eta aurrekoetan, goizetan zirenak. Pentsatu du partidua eta gero ez dela lagunekin aterako, etxera itzuliko dela. Eskema batzuk egin behar ditu, ikasi, pelikula ikusiko du gero beharbada, telesailen bat. Izan ere, eguraldia desatsegina da kalerako, tabernetarako, itzultzeko gero, errepidean, estratetan, hogeita bi kilometro eta erdi egiteko. Kalkulatu du etxean seietarako egon daitekeela, partidua goiz programatu dute eta. Taldeak nahiago du argi naturala... Emaitzetan ere ikusten da, entrenatzaileak egin du estatistika.

      Goiz bazkaldu dute gaur, semearen partiduari begira, hiruretarako egon behar du kiroldegian. Ama odolari buruz hitz egiten hasi da bazkarian, aita eta semea ohituta daude. Odola ez dute pertsona baten gorputzean imajinatzen, edo zauri zabal bati dariola, borborka; kristalezko ontzietan irudikatzen dute odola, plastikozko poltsetan, probetetan, tanta solteak, analisiak... Askotan hitz egiten du amak odolari buruz, ohituta daude, interesgarria da, baina ez dute beti eta erabat ulertzen. Kiroldegira joateko bigarren autoa hartuko duela esan du semeak; amari ondo iruditu zaio, aitari ere bai.

Partidua ondo joan da, tarte handiz irabazi dute, baina uste baino denbora gehiago egin du aldagelan, taldekideekin. Pentsatu baino beranduago heldu da etxera beraz, zazpiak laurden gutxiagotan. Aita ordenagailuan topatu du, irakurtzen ari da ama, ez daki lanekoa edo bestela, ez dio galdetu.

      Logelara joan da semea, sukaldera gero, fruta jaten hasi da. Kaleko atea jo du baten batek orduan. Fruta mahai baten gainean utzi eta beste ezertan pentsatu gabe atera da semea egongelara. Gurasoak bera bezain harrituta daude, inork gutxik jotzen baitu kaleko atea modu horretan. Etxera etortzen direnek telefonoz deitzen dute lehenago, abisua eman, ordu konkretuak aipatzen dituzte. Ez da autorik entzun gainera, beste datu bat da hori; autoak urrunetik entzuten dira beti etxe honetan. Inor ez da oinez etorri gaur arte.

      Aita joan da atea irekitzera, jarraitu egin dio semeak, metro eta erdi atzerago. Ama besaulkian geratu da, urduri ez balego bezala, baina liburua apur bat alboratu du. Atea natural itxuran zabaldu du aitak, ez oso motel, azkarregi ere ez. Andrazko bat dago ataurrean, atzean beste bi pertsona: agure bat eta zortzi bat urteko umea. Arropa zaharrak dakartzate hirurek, zikin daudela ematen du, inpresioa baino ez da beharbada... Baliteke ileak eragitea inpresio hori, bustita dauzkate, hirurek, bekokian itsatsita; zikin sentsazioa ematen du.

      Atea ireki eta segituan eskailera maila batean eseri da agurea, zorua bustita dagoela kontuan hartu gabe. Oso mugimendu baldarrak egiten ditu, urte asko dauzkala nabaritzen da, gaixotasun bat baino gehiago; hori guztia igarri zaio mugimendu bakan batzuetan. Umea amaren izterrera hurreratu da, eskutik heldu dio, dardara txiki bat egiten du lantzean behin.

      Emakumea hasi da hizketan. Agurea, bitartean, behera begira dago, eskaileran jesarrita, arnasestuka ematen du, ahoa oso zabalik. Umea etxe barruko aitari begira dago, metro eta erdi atzerago dagoen semeari, atariko ispiluari. Beste biak baino zikinagoa ematen du, aurpegia batez ere. Emakumeak kanpoko ahoskera dauka, oso markatua: erreak biguntzen ditu, eseak ere bai. Apalik hitz egiten du, keinuak eta jarrera ere otzanak dira, nabari da kostatzen ari zaiola, gogorra dela berarentzat eskatzea, Jateko apur bat, esnea, ogia, Ez, ez dute dirurik nahi, Janaria, gordin jan daitekeena, Arropa zaharren bat ere bai, bai. Aditzak txarto esaten ditu batzuetan, desegoki lotzen ditu esaldiak, baina oso ondo ulertzen da zer nahi duen, zer behar duten. Batzuetan behera begiratzen du, ematen du ezin diola lotsari eutsi.

      Mugitzen hasi dira barrukoak... Amak guztia aditu du egongelatik eta sukaldean dago orain. Emateko modukoa dena bildu du mahai baten gainean, plastikozko poltsetan: fruta, arrautzak, barazkiak, latak, pasta... Pentsatu ere ez du egin zertan ari den, ez du pentsatu familia horrek ez duela modurik izango ura irakiten jartzeko, pasta behar den moduan egiteko. Astebeterako janaria prestatu du, bi asterako, semea eta aita poltsak ateratzen hasi dira.

      Sukaldean amaitu duenean, arropa ekartzen hasi da ama: jakak, jertseak, tapaki bi, horretan ere eskuzabal... Andrazkoa eskerrak ematen ari da etengabe, azentu arraro horrekin. Alabak ere eskerrik asko esan du halako batean, amaren oihartzuna, amak agindu izan balio bezala, oso apal biak ere. Agureak ez du hitzik esan, ez du hizkuntza jakingo seguruena, behera begira dago.

      Prozesu guztia amaitu dutenerako, erabat ilun dago eguna. Eskailera mailatik altxatu da agurea, kostata, pauso baldar batzuk egin ditu. Andrazkoak etxe barrukoak agurtu ditu. Azken gauza umeak esan du, zortzi-bederatzi urtekoak. Ez dauka amaren azenturik, horrek harritu du etxe barruko semea. Esan du umeak:

      — Bederatzi egun barru dator amona. Orduan izango da.

Goiz altxatu dira gaur etxekoak, ama lehenengo, aita gutxira, goizeko seiak eta laurdenetarako hirurak zeuden itzarrik, sukaldean. Arduratuta joan ziren atzo ohera, berandu; urduri esnatu dira gaur.

      Bederatzi egun baino ez, hori da behin eta berriro aipatzen dutena euren artean hitz egiten hasten direnean. Denbora gutxi iruditzen zaie, ez daukate besterik buruan... Amak ezin du irakurri, aita batetik bestera ibili da, ezer konkreturik egin gabe.

      Zortziak aldera sartu da aita bulegoan, baina segituan irten da handik eta amari deitu. Semea ere inguratu da eta hirurek begiratu dute bulegoko leiho handitik. Bezperako familia dago han, etxetik 100-120 metrora... Ez dira joan: andrazkoa, alaba, aitona, lehen zuhaitzak hasten diren lekuan daude. Amak emaniko tapakia jarri dute adar baxu batetik bestera, nahiko oker, eta haren ondoan daude jesarrita emakumea eta agurea; neskatoa apur bat harago, zutunik.

      Gaua bertan pasatuko zuten, pentsatu dute etxekoek, aurrera jarraitzeko prestatzen ariko dira. Pena apur bat ere hartu dute, hezetasun handia dago, haizea, ez zuten ondo lo egingo... Gauza da etxean sobera daukatela lekua, hori pentsatu dute. Ematen du agurea eztulka ari dela. Neskatoa saltoka ari da, soka balu bezala baina sokarik gabe.

      Etxekoak lanera itzuli dira, lasaiago orain. Semeak asko ikasi behar du hemendik eta maiatzera bitartean, amak artikulu batzuk gainbegiratu behar ditu. Hamabietan bulegotik irten da aita, esan du familia han dagoela oraindik, etxetik ehun metrora, ez dutela alde egin. Esan du emakumeak prestaketa asko egin dituela, plastikozko poltsa guztiak bakarrean bildu dituela, baina leku berean jarraitzen dutela, agurea eztulka. Apur bat harritu ditu etxekoak informazio horrek, baina arrazoi egokia eman du amak: ez da erraza izango horrelako familia bat mugitzea, agurea, umea, eztulak...

      Bazkarian gai bera erabili dute berriro, nola ez, bederatzi egun horiek, guztiek uste dute denbora gutxi dela, gutxiegi. Aita goizean baino urduriago jarri da, amak lasaitu behar izan du.

      Bazkalostean normalean baino denbora gehiago egin dute hizketan. Ematen du ez dutela leihotik begiratu nahi, beldurra ematen diela, ez dakitelako garbi zer egin dezaketen familiak han jarraitzen badu, zuhaitz artean, euren tapakien azpian. Ematen du euren buruak engainatu nahi dituztela etxekoek, leihotik begiratzen ez badute, familiak alde egin duela pentsa dezakete. Amak mediku-tresneriaren esterilizazioaz hitz egin du, nolako garrantzia daukan beti, odola aipatu du berriro. Hori guztia esan du besterik esateko gai ez balitz bezala, senarra eta semearentzat garrantzi handia edukiko balu bezala, baina esaldi baten erdian eten eta, eserita dagoen lekutik abisurik gabe altxatuz, leihorantz egin du. Senarrak ukondotik heltzeko keinua egin du, bide hori eragozteko keinua, indar minimoz ordea, atzamarrak bigunduta geratu zaizkiola ematen du.

      Emazteak leihoko errezela baztertu, begiak kristalera hurbildu eta berehala eman du buelta semea eta senarra zain dituen lekura. Hor daude oraindik, esan die. Semeak eskuan zerabilen koilara mahaiaren kontra bota du modu txarrean. Aitak sorbaldak jaitsi ditu.

Biharamunean lanegun guztietan bezala jaiki dira, astelehena da. Gurasoak seietan altxatu dira, semea zazpiak eta laurdenetan. Izan ere, bide luzea daukate lanerako, amak batez ere. Leihotik begiratu gabe prestatu dira, garbiketak egin dituzte, arropak jantzi, gosaria, ematen du ez daudela urduri, lanegun arrunta dela.

      Asko hitz egiten duen familia da, baina isilik daude gosarian. Aita paper batzuei begira ari da, laneko lehen batzarrerako behar ditu. Amak ez ditu platerak eta katiluak ontzi-garbigailuan sartu; semea harritu du horrek berrogei minutu geroago.

      Ama atera da lehenengo etxetik, beti bezala, aita haginak garbitzen dagoen bitartean, ospitalerako. Lehen autoa hartu du, potenteena, horregatik esaten diote lehen autoa, ospitalea dagoelako urrunen. Autoa bebarrutik atera eta, derrigor, agurea, andrazkoa eta umea dauden lekutik hogei bat metrora pasatu behar du, ez dago beste biderik.

      Astiro pasatu da kanpoko familiaren ondotik, baina ezikusiarena egin du, ez die begiratu ere egin, ondo dakien arren bertan daudela, etxetik 100-120 metrora, lehen zuhaitzak hasten diren lekuan, amak berak emandako tapaki baten azpian, itzarrik, andrazkoa eta agurea behintzat. Izan ere, begi bazterretik ikusi du auto barrukoak bertan dagoela familia, andrazkoa zutunik arropa batzuk eskuetan, tolesten, garbitzen, ez daki seguru. Burua zuzen jarraitu du amak, begiak bidean, ezin du arreta galdu gidatzen ari den bitartean, ezin du aitortu familiak leku berean jarraitzen duela eta larunbatean bederatzi egun falta baziren, orain zazpi falta direla amona heltzeko, edo zortzi, larunbata kontuan hartzen ez bada... Astebete inguru guztiarekin ere.

      Aitaren jarrera oso bestelakoa izan da: auto barrutik agurtu du zuhaitzen ondoan dagoen andrazkoa etxetik atera bezain laster. Familiaren kanpalekura hurbildu denean leihatila ere jaitsi du eta galdetu egin die, Ondo? Bai, ondo, erantzun du andrazkoak. Umea ez du ikusi, lotan egongo da seguruenik, tapakien azpian. Andrazkoak poltsak antolatzen jarraitu du, goizean bertan abiatu behar balute bezala, metodikoki. Agureak autoari begiratu dio, gurpilei batez ere.

      Lanetatik eta unibertsitatetik itzuli direnean, arratsaldean, iluntzean, esperantza txiki bat ekarri dute guztiek: pentsatu nahi izan dute familia ez zela bertan egongo, lehenera bueltatuta izango zela guztia. Etxera inguratu eta berehala zapuztu zaie esperantza, ordea; umea eta agurea ikusi dituzte zuhaitz artean, andrazkoa ez. Ez zen urruti joango, pentsatu dute, ezin ditu beste biak bakarrik utzi.

      Etxe barruan otordu bakoitza aurrekoa baino urduriagoa da, hotzagoa, gero eta gutxiago jaten dute, ematen du urdaila estutzen ari zaiela. Hitzak ere gutxiegi aditu dira eta guztiak amona etortzeko falta diren zazpi-zortzi egunen inguruan.

Astearte goiza antzera joan da: goizeko seiak, zazpiak, autoak, eskolak, ospitalea... Iluntzerako itzuli direnean, ordea, etxe barruko giroa animatuago dagoela ematen du, andrazkoa, agurea eta umea leku berean dauden arren. Ohitzen hasita daude etxekoak, zazpi egun falta dira oraindik, zazpi direla erabaki dute, adostu dute. Ez zaie hainbesterako iruditzen, gauza asko gerta litezke oraindik. Aitak hamabost minutuan behin begiratzen du leihotik, familiaren mugimenduak komentatzen ditu. Semea ikasteko ahalegina egiten ari da, lantzean behin, baina, aulkitik altxatu eta leihoren batera hurbiltzen da.

      Aita eta semea elkarrekin daude leiho baten aurrean zortziak eta hogeian, hala egokitu da, topo egin dute begiratzera joan direnean. Urduri jarri dira, amari deitu diote. Beste figura bat ikusi dute etxe aurrean, andrazkoarekin hitz egiten ari dena, agurearen ondoan, umearen ondoan. Emakumezkoa ematen du, baina ez daude seguru. Beste pertsona bat da, hori garbi esan dezakete, amari eskatu diote begiratzeko. Amak gauza bera ikusi du, beste pertsona bat, emakumezkoa seguru. Iruditzen zaie, baina, ez dela amona, ez du andre zahar baten trazarik. Horrek bake apur bat eman die, momentu batez pentsatu dute uste baino denbora gutxiago izango zutela...

      Afalorduan eztabaidak hasi dira, nor den figura berria... Emakumezkoa da, horretan ez da zalantzarik; ez du ematen amona denik, horretan ere ados... Baina ez dakite familiakoa den ala beste barik bidean topatu duten, laguna den, ezaguna, erabat ezezaguna... Larregi arduratzea ere ez duela merezi, hori erabaki dute azkenean, biharamunean jakingo dutela, seguruena, nor den.

Amak ikusi du figura berria hurbiletik asteazken goizean, autoa ondotik pasatu denean. Neska gaztea da, 18-20 bat urtekoa, eta andrazkoaren inguruan dabil, laguntzen ari da. Aitari gazteagoa iruditu zaio autoan ondotik pasatu denean.

      Lanetik eta unibertsitatetik itzuli direnean, ostera, ez du figura berria inork ikusi... Esperantza berritu die horrek, garbi dago abiatu dela, ez dela geratzeko etorri. Leihotik begiratzeari utzi diote ordubetez.

      Zortziak hamar gutxiagotan jo dute atean ordea. Aitak salto txiki bat egin du aulkian, ama joan da atea irekitzera. Aitak arrazoia zuen, amak uste baino gazteagoa da neska, 15-16 urte izango ditu. Bederatzi urteko ahizpa dauka ondoan, aurreko egunean baino zikinago. Ume txiki bat ere badakar besoetan, hilabete gutxiko haurra. Neskak ondo erabiltzen du umea, eskumako besotik bestera pasatzen dio burua, trebe ere bai, baina ez du ematen ama denik.

      Andrazkoak baino askozaz seguruago hitz egiten du. Txikitan erabiltzen zuen hizkuntzako marka gehienak ezabatu ditu eta aurrera begira mintzo da, behin ere ez du begirada jaitsi. Esan du fruta amaitu edo galdu zaiela eta apur bat gehiago beharko luketela, umeentzat batez ere. Ahizpa seinalatu du, antza ere badaukate. Amak semeari agindu dio fruta ekartzeko, baina ez da atetik mugitu. Haur txikiari begira dago, ez daki zer egin.

      Semeak sukaldeko fruta piezen erdia baino gehiago poltsetan sartu eta atarira eraman ditu. Neskari, poltsak hartzeko makurtzeko keinua egin duenean, ileko goma askatu eta aurpegira etorri zaio ilearen parte handi bat; oso zikin dauka. Mugimendu azkar batez bota du atzera, tente jarri da. Amari begira esan du gero:

      — Sei egun barru dator amona, asteartean, eguerdian.

      Atea itxi duenean, itolarria nabaritu du amak eta eserita ere zorabiatuta dagoela sentitu du. Aitak hasperen egin du, semeak eutsi egin dio. Beste behin logikoa ez den ordu batean joan dira hirurak ohera.

Asteburura arrastaka heldu dira etxekoak. Lo gutxi egin dute, nerbioak oso nabarmenak dira, baina tentsioa berez makaldu da, ez dago betiko eusterik, eta ostiraletik larunbaterako gaua ondo pasatu dute, loa ere sakona, aspaldi ez bezala.

      Larunbata normal joan da, egun arrunta izan da aspaldiko partez, behar zuten. Amak hitzaldi sorta bat prestatu behar du, kongresuak, aurkezpenak... Aurrekontuei begira ari da aita, planoei ere bai. Hiru egun falta dira eta sumatzen dute inportanteak izango direla hurrengo biak... Atseden apur bat behar dute beraz azken egunei aurre egiteko, gogoz aritzeko azken bi egunetan. Semeak partidua jokatu du, kanpoan; ordubeteko autobusa zeukan, on egin dio. Unibertsitateko apunteetan ere asko aurreratu du, goizean batez ere, eta iluntzera nekatuta heldu da baina gustura. Bigarren partidua irabazi dute jarraian, egin ditu tanto batzuk, bederatzi ordu eta erdiz egin du lo.

      Igandean berandu jaiki dira etxekoak, ezagun da tentsioak ez duela oraindik gora egin. Goizean larunbateko martxari eutsi diote, bakoitza bere lan-mahaian, gutxiago edo gehiago kontzentratu dira, baina atera dute behar zuten lana. Amak buruko mina aipatu du, infusio bat hartu du hamabi eta erdietan.

      Bazkaritarako jesarri direnean hasi dira nerbioak igartzen. Hitz egiten hasi dira, normalean baino gutxiago, normalean baino zurrunago. Aitak ura bota du mahai gainera, aho-zapiak busti ditu, semearen aulkiak inoizko zarata gehien egin du atzera eta aurrera.

      Momentu batean adostu dute gauzak prestatzen hasi beharko dutela, antolatzen, bi egun baino ez direla falta, gutxiago ere bai, eta gauza asko hartu behar direla kontuan; astearte eguerdira arte daukate. Guztiarekin ere, astelehenerako gehiena antolatuta izan behar dutela erabaki dute.

      Asmo horrekin altxatu dira mahaitik, ahalik eta lasterren hasi behar dutela antolatzen, arratsaldean bertan. Asmo horrekin garbitu dute sukaldea, baina beste zeregin batzuk ere badauzkate, bakoitzak berea, eta atzeratzen joan dira antolaketa, igande osoa eman dute ezer antolatu gabe azkenean. Afalostean amak hitz egin du batez ere, serio, hotz: orain ez dagoela atzeratzerik, astelehen arratsaldean egin beharko dutela guztia, ez dutela beharbada astirik izango, gauza gehiegi direla.

      Astelehen goizean lanera joan dira, unibertsitatera. Inoiz baino mugimendu gehien sumatu dute zuhaitzen ondoan handik pasatu direnean: agurea ere zutunik dago, mugitzen ari da, zerbait dauka eskuetan, soka bat, trapuak, zehatz egiten ditu gauzak. Lanetik eta eskoletatik itzuli direnean, ostera, eserita daude zuhaitzetako guztiak, apenas mugimendurik gabe, zerbaiten zain, isilik. Etxekoek ez dakite hori guztia nola interpretatu, ez dute euren artean komentatu, ez daukate astirik, gauzak antolatzen hasi behar dute.

      Arratsalde osoa eman dute gauzak prestatzen, gutxi afaldu dute; gauerdia pasata amaitu du semeak berea, ordu bietarako bost minutu faltan amak eta aitak. Behar bezala atonduta utzi dute guztia biharamunerako. Lanean egun librea eskatu dute asteartea.

Astearte goiz osoa leihoan egin du amak. Aulkia jarri du egongelako leihate ondoan eta birritan baino ez da handik altxatu, komunerako. Gosaria ere zutunik egin du, sukaldeko leihoan, goizeko seietan. Aita bulegoko mahaian egon da, baina leihoa dauka aurrean berak ere. Errezelak baztertu ditu guztiz, ez du keinu nabarmenik egin behar beraz zuhaitz aldera begiratu ahal izateko. Semeak ikasteko itxurak egin ditu, baina sarriegitan hurbildu da leihoetara bera ere.

      Kanpoko familiak ez du mugimendu berezirik egin, hori iruditu zaie etxekoei, eserita egin dute denbora gehiena. Bederatzi urtekoa izan da gehien zutundu dena, korrika egiteko, dantza itxurak egiteko, sokasaltoa imitatzeko, sokarik gabe. Etxe barruko amari une batean iruditu zaio neska etorriberriak titia eman diola haurrari, baina berehala pentsatu du ezinezkoa dela. Gauza da eguerdian etorri behar duela amonak eta kanpoan ez dela mugimendu berezirik igartzen.

      Hamabietarako minutu batzuk falta direnean urduriago jarri da ama, zehatzegi ez dakien arren zeri esango dioten eguerdia kanpokoek: hamabiak, ordu bata, bazkalordua...

      Ordu bata laurden gutxitan heldu da kamioia. Etxekoek ez dute ezagutzen, eta arraroa iruditu zaie; ezagutu beharko zuketen, ibilgailu gutxi ibiltzen delako errepide horretatik...

      Zuhaitzetako familia dagoen lekutik aurrera egin du kamioiak eta berrogei bat metrora gelditu da. Amona jaitsi da kamioitik. Amona dela jakin dute etxe barrukoek, inork esan gabe.

      Kanpoko familiakoek ez diote harrera berezirik egin, horrek ere harritu ditu etxekoak. Andrazkoak hitz egin dio, agureak ere zerbait esan dio, eta amonak keinu zabal bat egin du besoaz, zuhaitzak, mendia eta etxea harrapatu nahi balitu bezala, inguruan daukan guztia. Familiako guztiak zutundu egin dira orduan eta etxera hurbiltzen hasi dira, denak batera. Amona aurrean abiatu da; apur bat atzera gainerakoak, mailakatuta.

      Etxe barruko ama atzeraka hasi da egongelan, leihotik aldendu nahi balu bezala. Aldakarekin kolpea eman dio ondoan daukan aulkiari, lurrera bota du, ez du jaso. Aitak hiruron jakak ditu besoetan... Semea azken maleta ari da autoan sartzen... Bi auto eramango dituztela erabaki dute, bestea bertan utziko dute, galdu egingo dute. Amona hogei metrora dagoenean atera dira bi autoak etxetik, bidea hartu eta bihurgunean galdu dira.

      Atea zabalik topatu dute kanpokoek, astiro sartu dira etxera. Amonak egongelan itxaroteko agindu die gainontzekoei. Bakarrik igo da goiko solairura, logela guztiak miatu ditu, laurak, kalkuluak egin ditu, minutu bakar bat behar izan du erabakitzeko. Egongelara sartu da berriro eta beste guztiei jakinarazi die zein izango den, gaurtik aurrera, amonaren logela.

* * *

BIGARREN ZATIA
Eszterren iturria

Lehengo egunean drogaz hitz egiten aritu nintzen Sororekin. Sorok sekula ez du drogarik hartu, inoiz ez du erre, edan ere gutxi, ardo bat lantzean behin... Harro esaten du ez duela edaten, eta harrotasun hori ez da erraza gure inguruan... Gure artean ez da harrotzeko modukoa gutxi edatea, jendeari gehiegikeriak gustatzen zaizkio, gehiegikeriekin harrotzen da: bost litro ardo edan nituen, zazpi, konortea galdu nuen... Gehiegikeriak beste leku batzuetan egiten ditu Sorok: aireportu batean biluzten da adibidez, goitik behera, agenteen aurrean, munduaren aurrean.

      Baina drogaz hitz egin nahi zuela bururatu zitzaion lehengo egunean, eta gutxien espero nuena eskatu zidan: droga probatu nahi zuela. Esan zidan aspaldi pentsatuta zeukala, baina ez dela horren erraza... Ez zuen droga odolean sartu nahi, ez daki erretzen eta sudurrarena ere nazkagarria iruditzen zaio... Jatekoarekin ere nahas daitekeela esan nion nik; bazekien. Hoteleko sukaldean enkargatu genuen marihuanazko pastel bat: dirua bada, dena ahal da. Mila euro baino gehiago ordaindu genuen pastel txiki bat... Asko ez kargatzeko eskatu genien; Soro hiltzen ari da, baina ez horren arin ere.

      Gelara ekarri ziguten eta gutxi jan nuen nik, ez nion drogari gehiegi igarri... Sorok erdia baino askoz gehiago jan zuen. Kalera atera ginen gero, hori eskatu zidan, kalera atera nahi zuela, eguerdian.

      Jatetxe batera sartu ginen, kale zentraletan. Erdiko mahaietako batean eseri ginen, inork hara bideratu gabe, zortzi lagunentzat prestatuta zegoen batean. Zerbitzari bi etorri ziren orduan, apalik; barkamena eskatu ziguten, desenkusatu egin ziren, erreserbatuta zegoela... Beste mahai bat eskaini ziguten, erreberentziak egin zizkiguten, burua makur, zorura begira. Hungarieraz hitz egin zuten, baina hala ere ondo ulertu genien, keinu otzanengatik, jarreragatik. Zer diñeude bulgaro honeik?, esan zidan Sorok.

      Beste mahai batean eserarazi gintuzten. Sorori ez zitzaion ibileran droga antzematen, inoizko zuzenen eta nobleen aldatu zen mahai batetik bestera. Zerbitzariek aulkia apartatu ziguten, Sorori ez zitzaion gustatu. Karta ekarri, apalik hori ere, eta bakean utzi gintuzten, lotsa emango balie bezala. Karta frantsesez eta ingelesez ere bazegoen; frantsesak nazkagarriak direla esan zuen Sorok, oso nazkagarriak, Antojue emoten dostie.

      Handik minutu batzuetara itzuli zen zerbitzarietako bat; iruditzen zait kronometratuta zeukatela zenbat denbora utzi behar ziguten platerak aukeratzeko. Ingelesez galdetu zigun zer hartuko genuen. Sorok natural erantzun zion: ez genuela ezer hartuko, ez ginela gose. Harritu egin zen zerbitzaria, arduratu zen gero, ez ote zitzaigun kartako ezer gustatzen, aholkuren bat eman ahal zigula... Mihia apur bat gehiago puztu zitzaion Sorori, esan zion ez genuela aholkurik behar, edade honetan, ez genuela ezer hartuko, ez ginela gose. Orduan zer nahi genuen galdetu zigun zerbitzari koitaduak, apalik oraindik baina gutxiago. Sorok ez zion erantzun, begiratu ere ez zion egin, nirekin hizketan jarraitu zuen.

      Zerbitzaria nagusiaren bila joan zen, hori esan zuen, hori ulertu genion. Sorok nagiak atera zituen... Aulkitik altxatzea lehen baino gehiago kostatu zitzaion eta jatetxetik alde egin genuen zerbitzaria bueltatu orduko. Azento raroa euki deu horrek inglesez, esan zidan Sorok kanpoan, bulgaro kabroiak.

      Sorok hurrena egin zuena ez dakit aurretik pentsatuta zekarren ala inprobisatu egin zuen... Paper-denda batera sartu ginen eta karpetetan eta koadernoetan itsasten diren paper horietako mordo bat erosi zuen, karpetaren jabea nor den idazteko balio duten horietakoak, edota karpeta barruan zer dagoen esateko erabiltzen direnak. Boligrafoak ere erosi zituen. Niri eskatu zidan dirua.

      Eliza batera joan nahi zuela esan zidan gero. Harritu egin ninduen horrek: Sorok egundo ez ditu elizak bisitatu nahi izaten... Askotan egin ditugu bidaiak elkarrekin eta beti egiten du ahalegin berezia elizetan ez sartzeko. Ez nuke esango erabateko ateoa denik; karlistak, esate baterako, ez ziren ateoak, Nicasio Landa oso katolikoa zen, Sororen eredu asko dira katolikoak, baina zerbait dauka elizen kontra, edo atzerrietako elizen kontra, edo eliza horiek ikustearen kontra. Egun hartan, baina, eliza batera sartu nahi zuen eta aurrena ikusi genuenera sartu ginen.

      Ez zebilen jende asko barruan: bankuetan gutxi batzuk, korridoreetan gutxiago. Sororen atzetik ni, oso hurbil, astakeriaren bat saiatzen bazuen, hasieratik mozteko. Pentsatu nuen ez ote zen biluzik jarriko, horretarako joera du azken egunetan.

      Eskultura baten aurrean geratu zen halako batean, ondo begiratu zion. Dendan erositako paperetako bat hartu zuen ondoren, boligrafoa... Zerbait idatzi zuen orduan eta eskulturaren oinean itsatsi. Sorok aurrera jarraitu zuenean, eskulturara hurreratu eta paperean idatzitakoa irakurri ahal izan nuen: “Andra Mari(a), ama birjiña, Iesusen ama, edo amaordea, ile luzekoa”.

      Eskultura edo koadro askotan gelditu zen handik aurrera Soro, hitzik egin gabe, eta gehienetan itsatsi zuen paper bat: “Iesus, Iesukrist, ile luzekoa hau ere, Van Eycken koadroetan bai behintzat, muskulosoa koadro batzuetan, edo argala, oso argala, Asterix bezala.” Jesusen irudi bat baino gehiago zegoen eta guztietan jarri zuen paper bat Sorok: “Iesus, Iesukrist, matematiketan ona”. Santuen irudiak ere asko zeuden, baina Sorok ez zituen ezagutzen, asmatu egiten zuen: “San Mateo, ebanjelaria, gazte sasoikoa, miopea”, “San Saturno, kosmikoa”, “San Matias, beste santu bat”.

      Soro txizalarri zelako atera ginen elizatik. Atetik irteten ari ginela, mugimendua sumatu genuen eliza barruan. Sororen paperak ikusi zituen, antza, abaderen batek...

      Sorok espaloian bertan askatu zituen botoiak eta errepidera begira hasi zen txiza egiten. Bi-hiru auto busti zituen, hurrengoek saihestu ahal izan zuten. Jende gehienak barre egin zuen, auto barruko batzuek ez. Beharrak ase zituenean, ibiltzen hasi eta handik ehun bat metrora semaforo baten oinean eseri zen Soro, eta lotan geratu. Taxi batean sartuta hona ekarri nuen atzera, hotelera. Oraindik ez gaituzte hotel honetatik bota.

      Etzi etortzeko da Pedro Iturriaren hemengo ipuinen itzultzailea, Eszter Nagy. Argentinarra da bera, hungariar jatorrikoa, guraso biak hungariarrak ditu... Telefonoz pertsona bizia dela esan digu Leire Barturenek. Bigarren ipuina itzultzen ari da orain, baina ez du amaitzeko astirik izan... Sorok ezin izan du bigarrena itzuli arte itxaron, lehenengo ipuina komentatu nahi du Eszterrekin. Ez du aitortu nahi, baina ipuina euskaraz eta gaztelaniaz irakurri du, alabaren itzulpena eta Eszterrena. Sumatu diot argentinarrarena brillantea iruditu zaiola, euskarazkoa baino zati bat hobea, eta itzultzailea ezagutu nahi duela. Ze fruta jaten deure Argentinan, Erroman? Mandarinek? Merkeak eta txinoak?

— Egun on, Eszter; urte askotarako...

      — Egun on, jauna. Eta bedeinkatuak zuek, Barturen familia.

      — Ordaindu dizu Leirek, bistan da.

      — Bedeinkatua Leire bera ere.

      — Gazteagoa zinela pentsatu dut.

      — Nor baino gazteagoa?

      — Ikasleak beti dira... Ikaslea zara?

      — Beti.

      — Bigarren ipuina? Ari zara itzultzen...?

      — Ari naiz.

      — Noizko?

      — Noizko behar duzu?

      — Hil aurretik.

      — Noiz egingo duzu?

      — Zer?

      — Hil.

      — Imajinatu behar nuen: hungariar bat Argentinan. Imajinatu behar nuen...

      — Zer imajinatu behar zenuen?

      — Nolakoa izango zinen. Nolako erantzunak emango zenituen... Gustatzen zait. Estimatzen dizut. Galdera bat, Eszter: ikasi dute gaztelaniaz zure gurasoek, han, Argentinan bizi direnetik? Egiten dute gimnasia, nire moduan? Edadekoak izango dira... Zenbat urte daukazu, Eszter? 30? 35?

      — 36.

      — “Dama bati ez zaio adina galdetzen.” Esaten dira halako babokeriak. Hungarian ere esaten dira? Argentinan? Zure gurasoek ondo ikasi dute Argentinako gaztelaniaz? Bizarra dauka zure aitak, Eszter? Inpresio hori izan dut sartu zarenetik, Eszter: mutila bazina, bizarra izango zenukeela, hori iruditzen zait oraindik ere.

      — ...

      — Tira, tira: ipuina. Ipuinagatik etorri gara. Beti galdetzen dut gauza bera hasteko, Eszter: Iturriaren ipuina, itzuli duzuna, ona iruditzen zaizu?

      — Bai.

      — Bai? Zalantzarik gabe?

      — Zalantzarik gabe. Oso ona.

      — Ezagutzen duzu kontua? Iturriarena esan nahi dut... Nola publikatzen dituen testuak aldizkari diferenteetan, hizkuntza diferenteetan... Nola ibiltzen den...

      — Ez. Apur bat. Zure alabak esan dit zerbait. Gehiegi ere ez...

      — Uste dugu euskaraz idazten duela Iturriak, edo gaztelaniaz, edo ingelesez, eta baten bati ematen diola itzultzeko gero. Ezinezkoa da Iturriak Europako hizkuntza guztiak jakitea. Kontua da Txekian publikatu duela, Suitzan, Danimarkan, ezinezkoa da hizkuntza guztiak jakitea... Baina hori guztia jakin behar zenuen, Eszter. Eta gehiago ere bai. Itzultzaileak autorea ezagutu behar duela, Eszter...

      — Ekarri.

      — Zer?

      — Beste ipuinak. Txekiakoak, Suitzakoak... Irakurri egingo ditut.

      — Euskaraz dauzkagu. Badakizu zer den euskara, Eszter? Denik ere? Leireri esango diot zuretzat itzultzeko, zazpi dira orain arte. Itxaron, danierazkoak ez, horiek gaztelaniaz dauzkagu... Ez zegoen euskarazko itzultzailerik danieraz, ez genuen topatu. Horiek bai, horiek orain eman ahal dizkizut. Ekarristezu karpeta, Erroman.

      — Originala emango didazu?

      — Ez da originala. Ezer ez da originala orain. Alabari esango diot euskaraz dauden besteak zuretzat itzultzeko, gaztelaniara.

      — Ezagutzen duzu?

      — Nor? Alaba?

      — Pedro Iturria.

      — Ezagutzen nuen.

      — Gaztetan? Umetan?

      — Ingalaterran. Han ikasi genuen. Dena egiten zuen ondo kabroiak. Ezagutzen nuen; orain ez dakit.

      — Ikaslea zinen Ingalaterran? Zineten? Zer? Non?

      — Ikaslea beti, Eszter, ikaslea beti. Ez egin barre. Azazkalak jaten dituzu? Ez? Baietz ematen du. Ondo gorde Iturriaren ipuinak. Leireri eskatuko diot besteak zuretzat itzultzeko.

      — Gustura irakurriko ditut.

      — Eta zeuk itzuli duzun ipuina, Eszter? Hitz egingo dugu apur bat horretaz... Zer da ipuin hori? Zer dira etxekoak? Hori da... Hortik hasiko gara... Zer dira ipuineko etxekoak?

      — Familia normala?

      — Normala?

      — Normala baino apur bat gehiago ere bai... Ama medikua da, hala ematen du, analista, odola aipatzen du, ospitalea. Ez du esaten, ez du argi esaten, hori eskertu diot Iturriari.

      — Iturriari eskertu diozu? Gauzak argi ez esatea? Hori eskertzen diozu?

      — Bai, zalantzarik gabe hori ere. Aita arkitektoa da, edo abokatua, ez dakigu ziur... Autoak dauzkate, hiru, motorra, etxea txikia ere ez da... Horretaz aparte, iruditzen zait dirua daukatenen deserosotasunak ere hartu dituztela, erosketak egiteko, kiroldegira joateko... Gimnasioa daukate etxean.

      — Ondo, Eszter, ondo. Ondo irakurri duzu. Berdin irakurri dut nik. Ipuin argia da, horraino. Iruditzen zait argi utzi nahi duela Iturriak familia normala dela etxekoa, diruduna baina normala. Horraino. Baina zeuk ere esan duzu: zergatik bizi nahi dute hain deseroso? Dirua daukate... Zer da hori? Masokismo modu bat? Askotan ikusten da, dirua dagoen lekuetan... Berdin dio... Ez da hori kontua, ez da hori ipuinaren kontua. Ala bai? Ez nuke esango. Eta zuek, Eszter, zure familiak dirua dauka?

      — Beka.

      — Badakizu zer den esku-pilota, Eszter? Berdin dio; zuk ezin izango zenuke jokatu. Esku minimoak dauzkazu. Neuk ere ez. Antzekoak dauzkagu eskuak, Eszter. Eskala diferentean, hori bai... Baina gatozen ipuinera: inportantea da ipuinean etxeko semea kirolaria izatea, Eszter? Kirolari ona omen da...

      — Ez zait iruditzen... Beste datu bat da. Beste edozein datu bezala. Ez zait iruditzen...

      — Datuak inoiz ez dira “edozein”, Eszter. Iturriaren beste ipuinak irakurri behar dituzu. Hor ikusiko duzu Iturriaren ipuinetan ezer ez dela “edozein”. Odola ere ez, odolaz hitz egiten denean. Bideetako zuloak aipatzen dituenean, edo lokatza. Konturatu zara, Eszter? Adi irakurri duzu ipuina?

      — Bost aldiz.

      — Gutxi.

      — Gutxi?

      — Gutxi... Zuk uste duzu berdin itzuli behar direla “bide” eta “estrata”? Gauza bera esan nahi dutela testu batean?

      — ...

      — Zenbat lokatz mota dago, Eszter, badakizu? Iturriak lokatz asko sartzen du ipuinetan. Lokatz-modu asko, hobeto esanda. Orain belar artifiziala da gehiena kiroletan, lehen gehiago zen lokatza. Iturriak lokatzetan jokatzen jarraitzen du... Zaharkituta dago Iturria, Eszter? Hori da nire arduretako bat.

      — Ez zait iruditzen. Ezetz esango nuke, inondik inora ere. Zenbat urte dauzka?

      — 79.

      — Fresko dago.

      — Bai, berdela bezala. Ez egin barre, Eszter. Utzizu berdela, legatza, letxuga hozkailutik kanpora... Zenbat denbora behar dute usteltzeko?

      — Asko ez. Ez dut uste.

      — Hozkailutik kanpora dago Iturria, Eszter? Hori daukat buruan. Usteltzen ari da Iturria? Usteltzen ari gara Erroman eta?

      — ...

      — Edo beste aukera bat: Budapest hau da Iturriaren hozkailua beharbada? Praga, Zurich... Burua hozten dabil Iturria ez usteltzeko? Bere burua izozten dabil, kriogenizatzen? Berdin dio, tontakeriak esaten ari naiz. Tontakeriak esaten ari naiz, Eszter?

      — Beharbada ez... Eta zuk?

      — Nik? Zer nik?

      — Zerbait izoztu nahi duzu zuk? Hori iruditzen zait...

      — ...

      — ...

      — Hara Eszter...

      — ...

      — Hara... Eszter... Gauza asko ulertu dituzu. Duela gutxi etorri zara, baina gauza asko ulertu dituzu zuk... Argentinarra zara, hori ere inportantea da. Ulertu egin duzu: izoztu. Hori da... Pipa erretzen duzu, Eszter? Gazteegia zara beharbada horretarako ere... Zerbait erretzen duzu, Eszter?

      — Zertarako?

      — Zigarroak, puruak, pipa...

      — Zertarako?

      — Zertarako... Hori da: zertarako erre? Jarraituko dugu, Eszter. Ipuinarekin esan nahi dut, itzuli duzunarekin: familia bi daude, ezta? Ipuinean familia bi daudela esan dezakegu, ezta? Etxekoa eta kanpokoa. Horrela esango diegu, Eszter, hemendik aurrera? Etxeko familia eta kanpokoa? Hori da... Etxe barrukoa azaltzea nahiko erraza da; esan dugu Iturriak argi utzi nahi duela zer den etxe barruko familia: dirua, ikasketak, lanbide onak, autoak, argi dago... Esan dezakegu gure familia dela, Eszter? Zurea eta nirea?

      — Bai. Baietz esango nuke. Badira alde batzuk, baina bai...

      — Hori da, gure familia da etxe barrukoa. Etxea daukagu geuk ere, autoa beharbada, dirua. Europara etortzeko beste, hor ez dago beka bakarrik, gehiago ere behar da... Geu gara etxe barrukoak, hori argi utzi nahi zuen Iturriak eta argi utzi du. Ados orain arte, Eszter? Ados?

      — Ez egoteko moduan...

      — Hori da. Baina kanpokoak? Zer dira kanpokoak, Eszter?

      — Kanpokoak ez dira gu. Hori ere argi uzten du.

      — Hori da, argi utzi nahi du hori ere. Kanpokoak dira, eta urrunekoak. Urrunekoak iruditu zaizkizu, Eszter, zure bost irakurraldietan? Niri bai. Seinaleak ematen ditu Iturriak. Ikusi dituzu seinaleak, Eszter?

      — Ipuinean dena da seinalea niretzat...

      — Zikin daude kanpokoak, zikin heldu dira, arropak, ilea... Beraz ez dira gu. Zuk esan duzun moduan. Gustatu egin zait: ez dira gu. Pertsona zikinek ez dute ipuinik irakurtzen. Konturatu zara, Eszter? Irakurri izan duzu inoiz libururen bat izerditan, lokatzetan egon eta gero? Eskuetan hartu duzu inoiz liburu bat zikin zaudela? Konturatu zara zelako elitistak diren idazleak? Esan daiteke, Eszter, jende garbiarentzat baino ez dela idazten? Zer da hori? Berdin dio. Berdin dio... Okertzen ari naiz, okerreko bidetik noa. Barkatu, Eszter. Zer ari ginen? Non gaude?

      — Seinaleak.

      — Seinaleak, hori da. Hizkuntza da seinale inportante bat. Konturatu zara nola mailakatu duen kanpoko familia, Eszter? Kanpoko amak azentu arraroa dauka... Itxaron... Hemen dago: “erreak biguntzen ditu”. Kanpoko familiakoen aitonak ez daki etxe barrukoen hizkuntza, ez du hitz egiten, ezin du hitz egin. Alabek bai, alabek ondo ikasi dute hizkuntza, makularik gabe, ondo bertakotu dira... Bertakotu egin dira? Benetan? Ez, kanpokoak dira oraindik, urrunekoak, zikinak... Hala da, Eszter?

      — Hala da.

      — Baina kritikatu egin behar dira etxe barruko familiakoak, Eszter, kanpokoak horrela ikusten dituztelako? Kritikatzeko modukoa da, hemendik, gure hotel honetatik?

      — Baietz esango nuke, esan beharko nuke. Gorputzak eskatzen dit. Gure gurasoak ere... Konturatu zaitez, Hungariatik Argentinara...

      — Hori da, norbera zer den: bertakoa, kanpokoa. Noiz den kanpokoa, noiztik, noiz arte, zergatik... Hain sinplea ere ez da, ezta, Eszter?

      — Ez du ematen.

      — Basoan jarri dira bizitzen gainera, ez dira edozein lekutan jarri; basora joan dira. Eta basoa basoa da, Eszter, ez da igerileku publikoa, ez da izekoren sukaldea... Karga bat dauka horrek, handia, kultura askotan, gehienetan esango nuke, Europakoetan bai behintzat. Baina adi: baso barrura ez dira sartu, mugan jarri dira, mugakoak dira. Muga. Horrek ere esanahiren bat izango du, ezta, Eszter? Konturatu zara horretaz?

      — Ez. Ez erabat. Baina zeuk azalduko didazu seguru.

      — Ez ba, okertu egin zara orain. Ematen du ez zarela askotan okertzen, orain arte ez zara okertu, miresmenez esaten dizut hori, baina okertu egin zara orain... Neuk ere ez dakit zer den muga hori, basoko muga hori, zergatik dagoen, zergatik eman duen Iturriak, baina sumatzen dut hor badagoela zerbait. Beharbada hori nahi du Iturriak berak ere, irakurleak zerbait sumatzea, nahiz eta erabat ulertu ez. Iruditzen zait irakurle sumatzaileak nahi dituela Iturriak, hipotesiak asmatzen aritzen direnak, sumatzen disfrutatzen dutenak. Esan daiteke sumatzaileen literatura egiten duela Iturriak, Eszter? Asma dezakegu hitz bat, erdi jolasean, Iturriak egiten duena azaltzeko? “Suma-literatura” adibidez? Egin dezakegu, Eszter?

      — Zergatik ez... Ondo azaldu duzu: ondo azaltzen den guztia existitzen da.

      — Hori da. Suma-literatura beraz. Suma dezakegu kanpoko familia zer den, nondik datorren, zergatik, zertara, baina ez dakigu. Seguru ez dakigu. Horregatik irakurtzen dugu ipuina birritan, hirutan, zuk bost aldiz, nik hamabi ere bai. Eta pentsatu egiten dugu, horretaz pentsatzen dugu... Askotan ibiltzen zara galtzerdirik gabe, Eszter? Sasoi honetan? Erroman, ekarriotsezu, mesedez, esnetxu bero bat, kafetxu bet, zozer, honeri umeari, hotz arpegie deko... Bai, euskara da, ez dakigu besterik egiten gure artean... Zuretzat gauza beroren bat ekartzeko eskatu diot, esnea, kafe bat... Ez duzu nahi? Benetan? Galtzerdi batzuk? Eskatu beldur barik... Ez? Tira... Ez zaitez disgustura egon, hurrengoan ere etortzea nahiko nuke... Ez zara hotz, benetan?

      — Bero ere bai.

      — Zaharren hotza izango da orduan, odolarena... Baina heldu gara, Eszter, ipuinaren amaierara. Beste gauza asko ere badago, komentatzeko esan nahi dut. Egia esateko, zer ez da komentatzeko ipuin honetan, orduak emateko moduan ere bai, baina ez zaitut aspertu nahi, hurrengoan ere etortzea nahiko nuke, hurrengoetan. Etorri egingo zara, Eszter? Zahar siku bi ikustera? Gustura egon zara?

      — Bai.

      — Gaitz erdi. Orduan... Zer da amaiera hori, Eszter, ipuinarena? Edo hori baino lehenago ere: zer da amona?

      — Gauza asko. Hori ematen du...

      — Gauza asko. Ados nago. Ados egon ninteke. Baina amonaren zenbat minutu kontatzen ditu Iturriak? 13? 17? 20 minutu baino gehiago ez. Eta gauza asko da amona hala ere. Iruditzen zait meritua daukala Iturriak hor, hori guztia transmititzen badu, hogei minututan. Irakurketa denbora askozaz txikiagoa da, minutu eta erdi baino gutxiago... Kronometratu egin dut: minutu bat eta 24 segundo, 7 ehunen. Hori da amona begi aurrean daukagun denbora... Arinago ere irakur daiteke... Zer da hori? Gutxi. Bost aldiz irakurri baduzu, zazpi minutuz egon zara amonarekin. Oso gutxi. Baina sentsazio hori daukazu, eta neuk ere badaukat, gauza asko dela amona, ulertzen ditugunak eta ulertzen ez ditugunak. Kronometratu dituzu amonaren denborak, Eszter?

      — Ez. Ez dut pentsatu...

      — Egin beharko zenuke. Irakurle ona da kronometroa. Berdin dio. Zer da amona? Iruditzen zait amona gainerakoen modukoa dela, kanpoko familiakoen antzekoa: ez da garbiagoa, ez da dotoreagoa, kanpokoa da, besteak bezala... Ez da diferentea, ez da maila altukoa... Baina kontuz! Elitista ari naiz hemen. Izan ere elitista naiz. Ez dut izan nahi, baina banaiz. Esan nahi dut dena beharrean etorri dela amona ere, maletarik ere ez du ekarri, besteek bezala. Ez zaizu iruditzen, Eszter, dena beharrean etorri dela amona? Besteak bezalakoa dela?

      — Bai. Badira aldeak, baina bai...

      — Badira aldeak, bai, azkenean batez ere, amaieran. Baina hasieraz ari naiz, amona lehenengoz agertzen denean... Orduan berdina da, ez dago alderik, gainerakoak bezalakoa da.

      — Tira, kamioia...

      — Hori da: kamioia. Horra heldu nahi nuen nik. Oso ondo, Eszter, pozten naiz. Amona besteak bezalakoa da, itxura batean, dena beharrean dago, baina kamioiz etorri da, besteak ez bezala, edo ekarri egin dute, edo berak eskatu dio baten bati, ezaguna ala ezezaguna, kamioiz ekartzeko. Edo, eta hemen dator saltoa, agindu egin diote baten bati amona ekartzeko, edo amonak berak eman du agindua. Nolako gertaera sinplea eta zenbat aukera... Diferenteak guztiak, konnotazio diferenteekin, oso diferenteekin. Eta hemendik aurrera interpretazioekin has gaitezke: etorri da, ekarri dute, ekarri dituzte, aginduak, beste batenak, amonarenak... Zer ikusi duzu zuk hor, Eszter?

      — Ez dakit, kamioian ez naiz asko gelditu. Baina gerokoa ikusita, hori pentsa daiteke, ekarri dutela, ekarri dituztela...

      — Hori da, besteak oinez etorri dira, baina ekarri egin dituzte. Orain kontua da nork daukan indar hori... Etxe barrukoak etxetik botatzeko indarra esan nahi dut. Amonak berak? Besteren batek? Zer iruditzen zaizu, Eszter?

      — Ez dut uste amonak bakarrik... Izango da atzean baten bat...

      — Argi dago. Argi dagoela iruditzen zait. Zerbait dago amonaren atzean, kanpoko familiaren atzean, norbait. Iturriak argi utzi nahi zuela ematen du. Zuretzat ere argi utzi nahi du Iturriak hori, Eszter?

      — Dudarik gabe.

      — Hori da, dudarik gabe. Hurrengo galdera erraza da: nor? Nor dago amonaren atzean? Zer dago? Erantzun dezakegu? Ezin dugu, ezinezkoa da... Baina... Inportantea da? Benetan da inportantea jakitea nor den amonaren atzean dagoena? Izen bat ematea?

      — Ez.

      — Hori da. Inportanteena da gertatu egiten dela. Gertatu izan dela eta gertatu egingo dela. Zenbat aldiz gertatu da historian? Dena beharrean dauden familiak bidaltzen dira, bertakoen lekuan jartzeko, etxeetan, lanetan, hizkuntzak aldatzen dituzte... Pentsatuta dago, plan baten barruan dago. Eta bidalitakoen kontra ezin da ezer egin, ezin da oso nabarmen egin, dena beharrean datozelako, koitaduak direlako, goseak daude, erabili egin dituzte, eurekiko solidaritate falta izango litzateke bestela, berekoikeria, xenofobia... Beharbada ez nuen esan behar, baina hori ikusten dut nik ipuinean; hori da amona, hori da kanpoko familia, lotsaz hasieran, harro gero. Iruditzen zait urteak pasatuko direla eta harrotuago egongo dela kanpoko familia, urte batzuk barru etxe barruan egongo delako. Askotan gertatu da, askotan ikusi dut, eta hiltzen ari naiz, eta esan nahi dut. Beharbada Iturriak ez zuen hori esan nahi, baina nik hori ikusi dut. Absurdoa dela pentsatu duzu beharbada, ezta? Ipuina esan nahi dut. Amaiera hori batez ere. Ez zait iruditzen. Iturria ezagututa. Ez duzu ezer esan behar, Eszter?

      — Gustatu egin zait.

      — Ipuina.

      — Zure interpretazioa.

      — Niri ere bai. Orain ez ahaztu ipuinak, etxera eraman. Danieraz argitaratu ziren, duela bi urte, gaztelaniazko itzulpenak dira. Besteak euskaraz dauzkagu... Leireri esango diot zuretzat itzultzeko. Interesatzen zait zurekin komentatzea; ordaindu egingo dizut. Kalkulatu zure komentarioen prezioa, Eszter. Ez egin barre... Budapesteko beste ipuina ere itzuli behar diguzu. Ez galdu denborarik, Eszter, hiltzeko nago.

DANIMARKAko lehen ipuina

Koipea zarete

Zuen diru puta, zuen lan putak, zuen edari putak... Zuentzat... Nik ez ditut nahi. Zuentzat! Ez ditut behar nik... Botikari puta... Beste txerri bat... Zer uste duzu? Nor zarela uste duzu? Sabel bat... Koipea! Koipe kilo asko. Eta dirua. Eta koipe puta. Eta zu berdin. Eta zeu ere bai. Guztiak. Txerriak guztiak eta ezer balio ez duzuenak. Eta koipea. Eta niri esaten didazue, baina zeuek zarete koipea.

      Zuek ez dituzue zaldiak ikusi, semeak eta nik ikusi genituen bezala. Ez dituzue ikusi. Gau berean. Bakoitzak bere ametsean esan nahi dut, semeak bere ametsean, nik nirean. Zuek baboak zarete, eta baboek ez dute ametsik egiten, edo ez dituzte kontatzen. Botikaria baboena.

      Zaldiak. Behin ikusi nituen nik zaldiak. Umetan. Ehun ziren, mila, ez dakit non, aitak eraman ninduen, aitarekin joan nintzen. Zaldiak ikustera joan ginen beren-beregi? Beste zerbaitera? Ez dakit. Ikusi egin genituen. Iruditzen zitzaidan oso hurbil genituela zaldiak, baina ezin ziren horren hurbil ere egon. Ez dakit lekua zein zen, baina badakit zaldiak zirela, eta ez zirela urdinak.

      Zuk ulertuko didazu, hauek baino hobeto ulertuko didazu zuk... Ez daukazu semerik, baina berdin dio, han bizi zara, gure ondoan, eta txerri hauek baino hobeto ulertuko didazu zuk. Badakizu zer diren zaldiak, mila, milioi bat, bidean behera, ziztuan, hankak zabal-zabal, muskuluak gogortuta... Lurruna ari ziren botatzen, lurrun asko, trenek bezala. Ulertzen didazu, ezta? Lurruna? Zaldien lurruna? Trenen lurruna bezala? Hori da. Ikusi egiten zen zaldien lurruna. Semeak, baina, esaten zuen bere zaldiak urdinak zirela. Argi dago beste zaldi batzuk zirela.

      Zaldiak ikusi nituen umetan eta amestu egiten nituen gero. Hasieran egunero egiten nuen amets zaldiekin, gero ez, noizik behin, orain bezala. Zuek amets egiten duzue? Zuk zer egingo duzu, botikari, zuk ez duzu ezer egiten, zuk zer egiten duzu? Botikak saldu, eta edan, eta jan, eta ez dakizue zertaz ari naizen ere, ergelak zaretelako, baboak, ez dakizue zertaz ari naizen...

      Zaldiak nigana datoz ametsean, ziztuan, beldurtuta nago, zapalduko naute, burua lehertu, lotan nagoela ere eten egiten zaizkit birikak. Baina ni nagoen lekura heltzen direnean ez naute harrapatzen, zaldiek, zaldi koitaduek, zeharkatu egiten naute, nire gorputzean zehar pasatzen dira, edo ni euren gorputzean zehar, ez dakit, zaldi guztiak, mila, milioi bat. Ez dakizue zertaz ari naizen, ezta? Zaldiak datoz, ezinezkoa da ni ez harrapatzea, baina ez naute harrapatzen. Ematen du zaldiak nire gorputzera sartu direnean desagertu egiten direla. Lurrundu egiten direla. Botikari!! Botikari!! Ulertu duzu?! Ulertu duzu ezer? Lurrundu egiten dira zaldiak. Milioi bat zaldi. Nire sabelean. Nire sabelean lurperatzen ditut zaldiak. Txerriak ere lurperatu ahal ditut nire sabelean. Zure modukoak. Botikari!! Ulertu duzu ezer? Zer ulertuko duzu zuk...

      Eta hori da ulertu behar dena, zaldiena, semeak ere ikusi zituela, azken egunean, ametsetan. Baina ez ziren nire zaldiak. Hori ulertuko duzue, zuek ere bai, erraza da. Umetan joan nintzen aitarekin zaldiak ikustera; semea jaio gabe zegoen, semeak ez zekien nolakoak diren nire zaldiak. Hori argi izan behar da. Argi daukazue, baboak? Beste zaldi batzuk amestu zituen semeak. Urdinak zirela esan zuen; nireak ez ziren urdinak, nola izango ziren urdinak? Beltzak ziren, arreak, grisak... Argi izan behar da beste zaldi batzuk direla. Semearen zaldiak urdinak ziren eta goitik behera zetozen, zerutik behera... Hori esan zidan semeak azken egunean, hori izan zen bere ametsa: zaldi urdinak, erdi korrika, erdi jausten, zerutik lurrera. Nireak, baina, lurretik datoz beti, nigana, eta zeharkatu egiten naute, lurrundu egiten dira nire gorputzean, eta semearenak ez. Oso desberdinak dira gure zaldiak beraz, baina biok egin genuen zaldiekin amets, gau berean, semearenak urdinak, nireak ez.

      Azken egunean hitz egin nuen hori guztia semearekin, bidean, oinez egin genuelako bide guztia. Dirua eskatu ahal zen, aukera hori bazegoen, trenez joateko, bizilagunen bati eskatu ahal genion, herriko bati, anaiari, baina ez genuen egin; oinez joan ginen, oinez nahi nuen nik, denbora gehiago izan genuen hartara hitz egiteko. Horregatik dakit zaldiena, orduan komentatu genuelako, bidean.

      Mapena ere orduan esan zidan, eta berehala ulertu nion nik; ez zidan azaldu behar izan, berehala ulertu nuen. Inoiz ez nuen nik ordura arte mapa bat kopiatu, zuk ulertuko didazu... Semea beti egoten zen mapak kopiatzen, hiriak, mendiak, ibaiak, eta azken egunean ere mapei buruz hitz egin zidan. Ulertu egin nion, eta gogoa egin zitzaidan, mapak egiteko, mapak kopiatzeko... Pentsatu nuen semearen adina izan banu, semearen denbora, egingo nituzkeela mapa batzuk... Denbora behar delako mapak kopiatzeko, baina merezi du. Han daude, mapak, han geratu dira, semearenak. Gauza asko zituen semeak hitz egiteko, azken egunean konturatu nintzen.

      Bidearen hasieran hitz egin zuen semeak batez ere, animatuago zegoen, isiltzen joan zen gero. Esan zidan txarto egin zuela lo. Badakizu zer zen ordukoa, egunak egiten genituen ondo jan gabe, asteak ere bai, horrela ezin da soseguz lo egin. Botikariak ez dauka problema hori, inoiz ez du izan, ez daki zer den, txerrien tribukoa da. Apatx! Nora zoaz, botikari? Komunera? Pentsatu dut ez zenuela gehiago entzun nahi, baina zuretzat ari naiz kontatzen, eta zuentzat ere bai, ez dakizuelako zer den gurea, eta entzun beharko duzue, alferrik ez hitz egiteko gero, alferrik ez hitz egiteko, botikari.

      Esan dizut makal zegoela semea, behar bezala jan gabe, behar bezala lo egin gabe, gogo txarrez jaiki zen. Atzeratu ahal zen guztia, bidaia, edo dirua eskatu ahal zen trenez joateko, baina aspaldi zegoen pentsatuta oinez joatea, eta semea ez zegoen hain txarto ere, apur bat gorri begiak, sukar apur bat, baina ume gogorra zen, argala, oso argala, baina gogorra.

      Ondo joan zen hasieran, asko hitz egin zuen, mapei buruz, zaldiei buruz, baina amatatu zen gero. Amatatu egin zen. Jarraitu zuen hitz egiten, hori bai, baina motelago, gutxiago. Aurrera begira jarri zen, zuzen begira. Esaten zuen: “Nireak urdinak ziren.” Baina ez zidan niri esaten, bere buruari esaten zion. Ematen zuen bazekiela, dena zekiela, azken eguna zela, zertara ari ginen hirira joaten. Ezin zuen jakin. Neuk ere ez nekien, emazteak ere ez. Ezin zuen jakin semeak, ezin zuen... Botikariak bai beharbada. Zuk dena dakizu, eta hura ere jakingo zenuen, guk baino hobeto, zure botikatik... Drogak hartzen dituzu, botikari? Ez da normala bestela, ez zenuke dena jakingo bestela... Badakizu guk zer dakigun eta zer ez, noiztik dakigun, noiz hasi ginen jakiten... Dena daki txerriak. Eta zuek ere bai; botikariak baino apur bat gutxiago, baina ia dena. Denok hitz egiten duzue, jakin gabe. Erdizka jakinda. Horregatik ari naiz kontatzen. Zuentzat, txerriak.

      Horregatik behar izan genuen denbora gehiago egun horretan, azken egunean, normalean baino denbora gehiago, hirira heltzeko, lau ordutik gora. Asko hitz egin genuen, semea makal zegoen, eseri egiten ginen, harrietan, enborretan.

      Familia gehiago ikusi genituen, ama gehiago aitak baino, batzuk gu baino astiroago. Ez ginen gu bakarrik, botikari, ez ginen bakarrak. Asko ziren, baina zuk ez dituzu ezagutzen. Dena ezagutzen duzula uste duzu: ez duzu ezer ezagutzen. Zure koipea ezagutzen duzu, beste guztia ez. Oso gutxi. Zuk gu ezagutzen gaituzu, eta dena dakizula uste duzu, eta horretaz hitz egiten duzu, eta ez dakizu. Eta neuk esan behar dizut, hemen, mundu guztiaren aurrean, beste familia asko ikusi genituela.

      Lehendik ere bagenekien familia asko zegoela, horregatik egin genuen geuk ere. Hiru seme-alabako familiak, laukoak, bikoak, denetarik... Jakin duzu hori, botikari? Jakin duzu lau alaba zituen ama bati hiru hil zitzaizkiola hirira joan aurretik? Ikusten duzu nola ez dakizun guztia, nola isildu behar duzun gehiagotan, zure botikan, zure drogekin... Guk familia asko ikusi genituen hirira heltzen ari ginela. Asko esaten dudanean, zazpi esan nahi dut, zortzi. Asko da hori, familia bat asko delako, ume bat asko delako. Baina banatu egin ginen, ez genuen besteekin joan nahi, besteekin hirira sartu nahi. Neuk ez nuen nahi. Semeak ez zuen ezer esaten, erdi gaixorik zegoen. Iruditzen zitzaidan hobeto joango ginela bakarrik. Txarto egin nuen beharbada... Botikariari galdetu behar nion orduan ere zer egin, dena daki berak, ez dauka familiarik, baina dena daki. Nik ez nekien. Bakarrik sartu ginen kaleetara.

      Estazioa bilatu genuen, hori esaten zen, estazioa bilatu behar zela, hori zela lekurik onena. Estazio ingurua zela onena, hori entzuten zen, edo estazioa bera. Kontuz ibiltzeko trenekin, hori ere esaten zen, istripu asko egoten zela, baina estaziora joateko esan ziguten guri ere. Familia asko joaten zen estaziora, estazio inguruetara, gehienak estazio barrura sartzen ziren. Badakizu zer den estazio hori, zenbat jende sartu ahal den... Orain neuk ere badakit, familia gehienak hara sartzen ziren. Familia asko, botikari, asko. Baina gu ez ginen sartu. Hori erabaki nuen. Pentsatu nuen gehiago egingo genuela kanpoan, gehiago irabaziko genuela, semeak batez ere. Txarto egin nuen berriro beharbada, ezta, botikari? Txarto egin nuen? Estaziora sartu behar genuen? Ez! Ez! Ondo egin nuen. Ondo egin nuen... Txarto atera zen, baina ondo egin nuen.

      Denda asko dago estazio ondoan, jende asko, mugimendua, jatetxeak... Horregatik geratu ginen kanpoan. Ondo jantzita zebilen jendea, umeak, zapata onak zituzten, jatetxeetara sartzen ziren, horregatik ez ginen estaziora sartu.

      “Jatetxe bat”, hori pentsatu nuen hasieran, jatetxe batean egingo genuela. Dirua ikusten da jatetxeetan, diru asko batzuetan. Baina batzuetan bakarrik. Itxi egiten dira jatetxe asko gainera. Hobeto pentsatu nuen. Edo hobeto pentsatu nuela iruditu zitzaidan. “Gozotegi bat”, hori pentsatu nuen gero, batzuk ikusi nituelako, zaharrak guztiak. Gozotegiak ez dira ixten, betikoak dira... Horrela ari nintzen pentsatzen semeari begira; txarto beharbada, baina hori zen ideia.

      Atzera egin nuen, etorritako bidetik, estaziotik apur bat urrundu ginen. Gozotegi handi bat ikusi nuen kale batzuk lehenago, gozotegi zaharra, leihate handikoa. Semeak ez zuen ulertzen zergatik egin behar genuen atzera, nekatuta zegoen, erdi gaixorik, ez geneukan dirurik gozotegian sartzeko.

      Kanpoan egon ginen begira, leihatetik, barrura begira, ez bakarrik pastelei, txokolateari; saltzaileari begiratzeko esan nion semeari, hori zela inportanteena orduan. Neska gazte bat zen, jabearen alaba seguruenik, hori zen inportantea semearentzat: saltzaile hura, atsegin itxurakoa, aurpegi apalekoa, keinu leunak zituen... Adi egoteko esan nion semeari, inportantea zela, neska hari begiratzeko, ondo erreparatzeko, pertsona ona ematen zuela, hori esan nion. Konbentzitu egin nahi nuen, semea neska haren aurrean gustura egotea nahi nuen, ohitzea, bere aurpegira, keinuetara, orrazkerara, hori nahi nuen. Hobeto egin ahal zen, seguru, zuk hobeto egingo zenuen, ezta, botikari? Zuk inoiz ez diozu seme bati hitz egin, baina hobeto egingo zenuen. Ezta, botikari? Zuk hobeto hitz egingo zenion zure txerrikumeari... Ez dagoelako. Ez dago, ez daukazu... Horregatik hitz egiten duzu hain erraz.

      Hori zen ideia, baina orain iruditzen zait semeak ez zuela ulertu. Ulertu zuela pentsatu nuen orduan, bazekiela zertara joan ginen hirira, zertara joan ginen gozotegira. Orain iruditzen zait ezetz. Hori egin nuen txarto beharbada. Eta beste guztia ere bai, dena egin nuen txarto, baina orain dakit, orduan ez. Azalpen asko eman nizkion semeari, asko, asko, zuk badakizu nolakoa naizen. Esan nion gozotegira sartzeko eta neskari edozer galdetzeko, kale bat, edozein, estazioa non zegoen, bide bat, edozer... Esan nion jateko zerbait eskatzeko gero. Semeak biontzat eskatu nahi zuen, nik ezetz, berarentzat bakarrik, nik ez nuela behar...

      Hori esan behar zion saltzaileari, hori zen inportantea: bakarrik zegoela, ez zeukala aitarik, ez zeukala amarik, hori zen inportanteena. Ulertu egin zuela iruditu zitzaidan, ez zen erraza, aurpegi arraroa jarri zuen. Esan nion jateko zerbait ematen bazion, han barruan jateko, gozotegi barruan, kalean baino epelago egongo zela. Baietz esan zidan, sartu egin zen, inoiz ez zidan kontra egiten, inoiz ez zuen kontra egiten, horregatik pentsatu nuen ulertu zuela. Gozotegira astiro sartu zen.

      Nik ez nekien nola egin, noiz egin, batez ere noiz egin. Orduan egin nuen. Ez nekien ezer, horrelako gauzak ez dira jakiten, eta pentsatu gabe egin nuen. Semea zerbait esaten hasi zen, gozotegiko neskari hitz egin zion, hori argi ikusi nuen. Pauso batzuk eman nituen orduan eskumatara, horma baten atzean jarri nintzen, gozotegi barrukoek ezin ninduten ikusi. Korrika hasi nintzen gero, izerdi asko bota nuen, oso desatsegina. Azken kaleetaraino ez nintzen gelditu ere egin, berehala hoztu zitzaidan izerdia. Badakizue zer den hotza izerdia sikatzen denean? Badakizu zuk, botikari? Zer jakingo duzu zuk... Orain iruditzen zait ez nagoela lehen bezain mozkortuta, baina ez dut ondo gogoratzen bueltakoa, bueltako bidea. Hoztu egin nintzen, hori bai, arinago egin nuen, ez nuen ezer jan.

      Emaztea negarrez hasi zen etxera sartu nintzenean, ikusi ninduenean. Lehendik ere negarrez egongo zen beharbada, berriro hasi zen orduan, aulki batean, bilduta. Neuk ere egin nuen, baina ez nintzen eseri negar egiteko. Egin duzue inoiz eseri gabe, geldirik egon gabe? Gaixotu egin nintzen, jaten eman zidaten.

      Hilabete eta erdi, hori itxaron genuen, gehiago ezin, ezin izan genuen, emazteak batez ere. Trenez egin genuen hirirako bidea, anaiari eskatu nion dirua. Ez nuen emaztea gaixotzea nahi; guztia ikusi behar zuen: kaleak, jatetxeak, gozotegia... Atzera ekarriko genuen semea? Ez nekien. Emazteak baietz esaten zuen, baietz, errepikatu egiten zuen, baietz. Nik ez nekien, ikusi beharko, non zegoen, norekin... Gu baino hobeto egongo zen beharbada; seguru, gu baino hobeto seguru.

      Gozotegia estaziotik hurbilago zegoela iruditu zitzaidan, askoz hurbilago, aurrekoan baino, semearekin joan nintzenean baino. Emazteari begiratzen nion, hitz egiten nion, lasaiago zegoen, jatetxeak ikusi zituelako, jendea, jantzi garbiak, garestiak... Iruditu zitzaidan emaztea ezin zela gaixotu han. Ohituta zaude zu, onartuko dizut hori, botikari, ohituta zaude, gaixo asko ikusten dituzu, nik baino gehiago, horretaz hitz egin dezakezu, horretaz bai. Eta badakizu ez dela atsegina, hurbileko pertsona gaixotzen denean, ez dela erraza... Ez nuen nahi emazteak...

      Gozotegia seinalatu nion emazteari, hori da, esan nion, gozotegia, hori da. Iruditu zitzaidan gehiago lasaitu zela. Neska bera zegoen barruan, apalak ordenatzen ari zen, edadeko emakume bat ere bai, ama, izeko, aulki batean, hizketan. Astiro sartu ginen, errespetuz, emaztea batez ere. Neskari galdetu nion: ume bat, bederatzi urtekoa, orain dela hilabete eta erdi hona sartu zena, bakarrik, gurasorik gabe, jateko zerbait eskatu ziona...

      Ez zuen gogoratzen. Gogoratu ere ez. Han egon behar zuen, hori pentsatzen genuen, hori genuen buruan. Horretarako egin nuen, horretarako esan nion semeari gozotegira sartzeko, jatekoa eskatzeko, gurasorik ez zeukala esateko, horretarako egin nuen... Han hartu behar zuten, ume bat, bederatzi urtekoa, mesedez, gurasorik gabe, mesedez, zer da mundua orain? Eta gogoratu ere ez zuen egiten neskak, ume bat, gurasorik gabea, neska horrek.

      Nire izterrei kolpeka hasi nintzen, zarataka... Beldurtu egin ziren gozotegikoak. Baina gogoratu ere ez zuten egiten, gure semea, gogoratu ere ez. Emazteak atera ninduen gozotegitik. Kolpea jo nion hormari, baina ez nuen ezer apurtu. Esaten dute zerbait apurtu nuela gozotegian; ez da egia, ez nuen ezer apurtu.

      Zenbat denbora? Ez dakit zenbat denbora, asko. Ilundu ere egin zuen, ez genituen kaleak ezagutzen, ez genekien non geunden askotan, baina bilatu behar genuen, hori egin behar genuen orduan, bilatu, ilundu ere egin zuen. Eta ikusi genuen alferrik zela, ez zegoela umerik amarik gabe, familiarik gabe, alferrik ibiliko ginela. Estazioan egin genuen lo.

      Gehiago bilatu genuen biharamunean, hurrengo egunetan, alferrik. Etxera itzuli ginen, gaixotu egin zen emaztea. Ez esan ez genuela bilatu, ez esan berriro; zuek, ez esan berriro, bilatu egin genuen, asko ere bai, gaixotu egin zen emaztea. Ez esan berriro...

      Gero jakin genuen bestea, gero. Eta zuek ere bai. Orain ematen du beti jakin izan dela, beti jakin izan duzuela. Orain iruditzen zaizue hasieratik zekiela mundu guztiak. Ez da egia. Orduan ez zekien inork, zeuk ere ez. Inork ez. Gero jakin genuen nola bidaltzen zituzten gizon haiek kaleetara, nola hartzen zituzten umeak, gurasorik gabe topatzen zituztenak, familiarik gabe, bazterretan eserita, nola eramaten zituzten estaziora. Esaten da ehunka ume egoten zela estazioan... Umeak, zaldiak bezala, txerriak bezala, estazioan, korta bat.

      Banaketarena ez dago argi, zeuek ere ez daukazue argi, ez esan argi daukazuenik; ez dago argi, inoiz ez da egon. Esaten da banatu egiten zituztela estazioan, umeak, hori esaten da, baina inork ere ez daki, inork ez daki seguru nola. Esaten da ondo zeudenak alde batera bidaltzen zituztela, etxalde batera, hangar batzuetara, lan egitera, fabriketan beharbada. Ondo zeudenak hori, gogorrak, gure semea bezala, fabriketara bidaltzen zituztela, hori esaten da, hori entzun dugu denok, zuek ere bai. Ez dakigu egia den, zeuek ere ez dakizue.

      Eta beste umeak zer? Hori ere entzun duzue, ezta? Denak ez ziren gogorrak, denak ez dira gogorrak izaten, tripa handituta zetozen batzuk, puztuta, etxetik zetozen horrela, tripa puztuta, neuk ikusi nituen batzuk bidetik, egun asko jan gabe, gaixorik. Ez zuten lanerako balio, fabriketarako, gaixorik zeuden, indarrik gabe. Nik ez dut beste azalpena sinesten, ez dut sinesten, baina entzun egiten da, hori da gehien entzuten dena, nik ezin dut sinetsi... Zer izango zen mundua orduan? Nola utziko zituzten umeak hiltzen? Nola sartuko zituzten trenetan? Trena edonon gelditu gero? Belardietan? Soroetan? Umeak han utzi, gaixorik, urik gabe, hiltzen utzi? Ez dut sinesten, ezin dut... Zuek sinesten duzue? Nik ezin dut.

      Ez esan zenekitenik, ez zenekiten, ez genekien, orain dakigu. Eta seguru ere ez dakigu. Esaten da orain ez zela fabrikarik egon, etxalderik, denak hil zirela, gehienak, hiltzen utzi zituztela, ezin zela beste ezer egin, ezin izan zutela. Nola eman guztiei jaten? Nondik aterako zuten? Ez zegoen, ezin zuten... Zuk beti izan duzu jatekoa, botikari, ez dakizu zer den jan gabe egotea, baina hitz egiten ibili zara. Berdin dit. Berdin dit orain. Orain ez nago hain haserre. Orain ez nago hain mozkortuta. Berdin dit zer esaten duzuen.

      Orain mapak kopiatzen ditut. Semearen mapak dauzkat han. Batzuetan originalak kopiatzen ditut, beste batzuetan semearenak. Kopien kopiak egiten ditut. Zaldiak gero eta gutxiago amesten ditut orain. Ez dira urdinak izaten. Eta batzuetan gogoratzen dut semea erdi gaixorik eraman nuela estazio inguruetara. Hori da gogoratzen dudana orain, emaztea hil zenetik.

* * *

— Benetan uste duzu hori, Eszter, benetan?

      — Bai.

      — Hainbeste denbora eman duzu, Eszter? Hainbeste buelta eman dizkiezu zaldiei? Zer diren, zer esan nahi duten... Igartzen da asko pentsatu duzula horretan. Zergatik, Eszter, hainbeste denbora zaldiekin?

      — Zuri ikasita.

      — Niri?

      — Zeuk irakurtzen duzu horrela. Zuretzat irakurri ditut horrela zaldiak...

      — Egia. Horrela irakurtzen dut... Egia... Baina beste modu batera ikusten ditut nik zaldiak ipuin honetan, beste modu batera interpretatzen ditut. Izan ere, oso desberdinak dira aitaren zaldiak eta semearenak, ez daukate zerikusirik. Aitak elkartu ditu, zaldiak eta ametsak, baina esango nuke ez dutela inongo antzik. Gehiago esatera ere ausartuko nintzateke: beharbada ez zituzten aitak eta semeak egun berean amestu zaldi horiek. Aitak elkartu ditu egun berean...

      — Gezurretan ari da orduan?

      — Gezurra ere ez da. Mozkortuta dago, sinesten du, egun berean izan zirela amets biak, azken egunean. Ondo ematen dio belarrira, baina ez da egia. Hori iruditzen zait, elkartu egiten dituela amets biak aitak, mozkortuta dagoelako, haserre. Ez dakit...

      — Baina zaldiak dira bienak...

      — Zaldiak dira? Benetan? Semearenak ere bai? Urdinak?

      — Bai.

      — Ados. Zaldiak dira. Ados horraino... Baina hori da berdintasun bakarra, zaldiak direla. Horregatik elkartu ditu aitak. Ez daukate zerikusirik bestela... Iruditzen zait kontua dela aitak ez duela semearen ondotik aldendu nahi... Esan nahi dut aitak urrun ikusten duela semea, eta ez du gehiago urruntzea nahi. Lotura bat behar du semearekin. Eta zaldiak dira lotura...

      — ...

      — Baina “lurrundu” egiten zaizkio zaldiak aitari, gorputz barruan... Esaten du “lurperatu” egiten dituela gorputz barruan. Hitzak ez dira alferrik aukeratzen, ez du ematen Iturriak hitzak alferrik aukeratzen dituenik, eta “lurperatu” esaten du. Zaldiak eta semea. Baina gorputz barruan, ez edonon. Ikusten duzu zentzua, Eszter? Ikusi egiten duzu?

      — Bai. Baietz uste dut... Semea lurrundu egin zaiola esan nahi duzu...

      — Gehiago ere bai: aitak lurrundu du. Eta amak. Eta amestu behar dute orain, ametsetan lotu, gehiago ez lurruntzeko. Ametsak kontatzen ditu aitak. Ametsak kontatzen dituzu zuk, Eszter?

      — Batzuetan. Aitak kontatzen ditu askotan ametsak. Amak gutxiago.

      — Jende gehienak kontatzen ditu ametsak. Baboek ez, hori esaten du Iturriak. Baboek ez dituzte ametsak kontatzen, baina zeuk bai, eta jende askok ere bai. Beti kontatu izan dira. Ala ez? Ala Freud hasi zen? Lehen ez ziren ametsak kontatzen? Interpretatzen? XVII. mendean, XVIII.ean, II. mendean? Biblian ere kontatuko ziren amets batzuk, ez duzu uste, Eszter? Gehiago ere esango dizut: Biblia ez da apur bat ametsa? Apur bat surrealista?

      — Horrela esanda...

      — Nekatu egin zaitut, Eszter. Gehiegi hitz egin dut beharbada...

      — Ez, ondo dago. Ondo nago. Beti ikasten da...

      — Nik Dalí ikusten dut batzuetan Biblian. Maiakovski bera ere nahiko biblikoa da. Ez du ematen, baina bada. Ez dituzu imajinatzen, adibidez, Dalíren biboteak Pilatosen aurpegian? Dalík ere asko garbitzen zituen eskuak, esku zuriak zituela esango genuke euskaraz, zuriegiak pintorea izateko... Galtzen ari naiz, barkatu, Eszter, galtzen ari naiz, aspertu egingo zaitut, barkatu. Zer ari ginen?

      — Zaldiak, ametsak...

      — Egia, ametsak, surrealismoa... Gustatzen zaizkit surrealismoak. Guztiak ez, hermetikoak ez. Surrealismo hermetikoak ez zaizkit gustatzen. Eta asko dira. Zuk uste duzu surrealismoak hermetismoa behar duela? Ni konbentzituta nago ezetz. Berdin dio. Barkatu, Eszter. Ez naiz gehiago galduko... Baina zer gehiago dago? Zer gehiago dauka ipuin honek?

      — Mapak...

      — Egia, mapak. Semeak egiten ditu, kopiatu egiten ditu. Zer dira mapak, Eszter? Zer ikusten duzu hor?

      — Ez dakit... Geroko bidea, beharbada. Bidaia. Hirira doazenekoa. Han galdu da umea...

      — Galdu?

      — Abandonatu? Han utzi du aitak, ez dakit abandonatu duen... Ez zait iruditzen. Utzi egin du, hirian. Pentsatu du hartu egingo zutela, sinetsi egin du. Sinetsi du pertsonak pertsona direla eta baten batek hartuko zuela, gurasorik gabe dagoelako, galduta. Baina orain, ordukoa kontatzen ari denean, “txerri” esaten die pertsonei, botikariari, gainerakoei ere bai: txerri, txerrikume... Iruditzen zait aitak uste duela txerriek hil diotela semea, txerriek jan dutela. Hori iruditzen zait.

      — Tira. Ondo. Izan daiteke. Beraz, pertsona ez da otsoa orain, Hobbes; txerria da. Baina... Hil egin da semea? Hori esan duzu...

      — Bai.

      — Dudarik gabe?

      — Dudarik gabe.

      — ...

      — ...

      — Beste modu batera ikusten dut nik: niretzat ez dira ezer...

      — Nor? Pertsonak?

      — Ez: mapak.

      — Nola ez dira...

      — Esan nahi dut ipuinean ez daukatela esanahirik. Iruditzen zait harrokerian dabilela aita. Semeak mapak egiten zituen, ona zen horretan, ikasle ona. Txerriek ez dute edonor hil, ume arrunt bat: ingeniaria izango zena hil dute, arkitektoa, medikua, familia aurrera aterako zuena, herria ere bai beharbada. Harrokeria. Aitarena.

      — Ez da interpretazio txarra...

      — Eta gustuak ere badaude hor: Iturriari mapak gustatzen zitzaizkion... Horregatik sartu ditu, ia seguru nago. Ondo gogoratzen dut hori, Iturriaren afizio hori. Hedonistak garela, Eszter. Txerriak eta hedonistak.

      — Baina hori da aitari orain geratzen zaiona. Hori bakarra...

      — Zein? Hedonismoa?

      — Ez: mapak, semearenak.

      — Hori da, Eszter. Mapak ezin dira lurrundu... Pertsonak bai. Txerriak ere bai. Geu ere txerriak gara, Eszter? Eta hedonistak? Hedonista zara, Eszter? Berdin dio. Ez erantzun, nire zoroa da. Galtzen ari naiz berriro. Askotan galtzen naiz ipuinetan, testuetan, merezi duela iruditzen zait. Baina ez zaitut aspertu nahi. Irakurri duzu Kopenhageko bigarrena? Bigarren ipuina esan nahi dut, aurrekoan eman nizuna, honekin batera. Irakurri duzu?

      — Berriro irakurri nahi nuke. Beste behin behintzat, birritan. Gaur iluntzean beharbada...

      — Lasai, presarik ez. Komentatuko dugu hori ere... Besteak ere ari dira zuretzat itzultzen, Austriakoa, Suitzakoak. Leire ari da. Itzulpenen itzulpenak dira, baina harrapatuko diezu zuk... Komentatuko dugu bihar beste ipuina... Etorriko zara bihar?

      — Uste duzu hemen bezala jaten dudala etxean?

      — Ordu bietan? Eta laurdenetan?

      — Lehenago ere bai.

      — Noizko itzuliko duzu hemengo bestea, Budapesteko bigarrena, Eszter? Ondo doa? Noizko izango duzu? Badakizu? Kalkulatu duzu?

      — Datorren asterako? Asteazkenerako?

      — Ondo. Ondo, Eszter. Hemen egongo naiz, zain, hedonismo betean, zuri begira, Iturriaren ipuin berriari begira... Baina nahiko. Zenbat ordu egin ditugu ipuin honekin? Zaldiak, umeak, trenak, damuak... Bi ordu? Bi ordu eta erdi? Bahitu egin zaitut, Eszter, torturatu... Joaten utzi behar dizut, zeuk ere izango dituzu zure hedonismo partikularrak...

      — Lana ere bai.

      — Baina azken kontu bat, Eszter, azken gauza txiki bat...

      — Esan:

DANIMARKAko bigarrena

Kopenhagekoa

Ortozik eta zikin

Katuak eta txakurrak asko ikusten ziren; dokumentu ofizialen arabera, hala ere, gehiago ziren katuak, ehuneko hamabost. Saguak ere agertu ziren, arratoiak, baina iluntzean batez ere. Ezohikoagoak ziren azeriak, autoen azpitik ibiltzen zirenak, saihetsak gurpilei itsatsita. Esaten da lekukoren batek otsoa ere ikusi zuela, baina ematen du ez dela oso sinesgarria, inoiz ez baitira kaleetatik horren hurbil egon. Basurdeak bai, ia egunero ikusten ziren, bankuren bat ere apurtu zuten, kristalak, bistan zen indarrean sartzen zirela kaleetara...

      Esaten da, hain zuzen ere, horregatik zela debekua, basurdeengatik. Esaten dute arriskutsuak zirela basurdeak, edonor hil zezaketela, edozein momentutan. Axlek, baina, ez zuen sinesten: debekua hasi eta bi-hiru astera hasi ziren basurdeak etortzen, azeriak bezala. Axlek uste zuen debekuaren ondorioa zela basurdea, ez alderantziz.

      Gauzak ahaztu egiten zituen Axlek, mundu guztiak bezala. Gertaerak nahastu egiten zitzaizkion etxetik irten gabe horrenbeste denbora egon eta gero, hainbeste egun inorekin hitz egin gabe izan eta gero, bizi gabe. Natural arrazoitzen zuen, bakarrik, etxean: debekua eta gero etorri dira basurdeak eta azeriak, aurretik ez zeuden. Bazekien hori zela errealitatea, harik eta zalantzan hasten zen arte, iluntzean batez ere, leihotik saguak ikusten zituenean, igelak petrilen gainetan. Harrezkero ez zegoen seguru, ideiak ezin zituen argi ordenatu, lar goiz esnatzen zenetan, esate baterako, eta katamixarrak ikusten zituenean hoditerian gora. Bazitekeen egia izatea, debekua basurdeengatik izatea, otsoengatik, bazitekeen bera egotea oker, Axle ingeniaria, goi funtzionarioa, burua lausotuta zeukalako, hainbeste denbora eta gero. Ezin zuen lehen bezain argi pentsatu, besterik egiten ez zuen arren; lausotu egiten zitzaizkion arrazoiketak, nahastu, lehen horren arin eta garbi egiten zituenak.

      Txoriak ere lehen baino gehiago zeudela iruditzen zitzaion Axleri, leihotik begiratuta betiere, baina ez zuen esaten jakingo noiztik aurrera ugaldu ziren. Guztiarekin ere, autoak zirinez beteta zeuden, egunean-egunean ugerrago, eta jabe batzuek —horretaz seguru zegoen Axle— leihotik ikusten zuten euren autoa, nola ugertzen ari zen, nola apurtzen zitzaizkion kristalak, eta ezin zuten ezer ere egin. Barrenak nahasten zitzaizkien, autoak apurka ari baitziren galtzen, erabili gabe, lekutik mugitu gabe. Zenbait jabe damututa egongo zen, pentsatuko zuten zergatik ez zituzten autoak urrunago utzi, etxeko leihoetatik ez ikusteko moduan behintzat, debekua hasi zenean.

      Bezperan mundu guztiak zekien debekua biharamunean hasiko zela, eta prestakuntza txiki batzuk egin zitezkeen, gehiegi ere ez. Autoa urrunago utz zitekeen esaterako, baina hobe beharrez utzi zuen jendeak etxetik gertu, leihotik ikusteko moduan. Izan ere, debekuak sekula ez ziren horren luzeak izan... Aurrekoak aste batzuetakoak izan ziren, hilabete baino apur bat luzeagoak asko jota. Jendeak ez zituen debeku guztiak gogoratzen, hainbeste izan zirelako; burua lausotzen zitzaion jendeari, batez ere telebistak emandako informazioarekin nahasten zutenean, baina uste zuten ordura arteko debekualdirik luzeena hilabete eta hamar egunekoa izan zela. Ez zeukan zerikusirik oraingoarekin, izan ere bosgarren hilerako zihoan hura Axlek lehen mirua ikusi zuenerako.

      Ingeles akademiaren ondotik aurreneko basurdea pasatzen ikusi zuen egunean, sukaldeko aulkia balkoiko leihatearen azpian jarri zuen Axlek, beste askotan bezala. Kontua zen Axleren etxetik eraikin komertzialak ikusten zirela batez ere, errotonda bat, aparkalekuak, espaloia, banku batzuk... Espazio publikoak guztiak. Baina hiru solairuko etxebizitza bat ere bazuen ondoan, ezkerretara... Axleren leihoetatik kantoia baino ez zuen ikusten, adreiluak. Etxebizitza horren leiho bat ikusteko, aulki batera igo behar zuen Axlek, balkoiko leihatearen azpian jarri ondoren. Hara igota, lepoa luzatuta, ozta-ozta ikus zezakeen egongela bateko zati bat. Eta horretarako jartzen zuen aulkia leihatearen ondoan, etxe hartan bizi zirenak ikusi nahi zituelako. Aspertuta zegoen basurdeak eta azeriak ikusteaz, are aspertuago txakurrekin, katuekin. Katamixarrak ere banaka agertzen ziren hasieran; azken hilabetean, ordea, egunero igotzen ziren hodietatik. Harrezkero ez zioten pozik ematen, ikusi ere ez zituen egiten. Balkoiko leihatearen azpian aulkia jartzen zuen beraz, hara igo eta, angelu jakin batetik, ondoko etxeko egongela ikusten zuen, zati bat.

      Senar-emazteak ikusten zituen batzuetan, alabetako batekin beharbada, mahaia atontzen, besaulkiren batean eserita. Semea askotan ikusten zuen, bakarrik. Axlek pentsatzen zuen telebista ikusten ariko zela, 18-20 urteko gazte batek ez diolako bestela hain geldirik eusten gorputzari eta begiradari horren denbora luzean. Hori zen Axleren arrazoiketa aulki gainean zegoen bitartean, leihoaren goiko angelutik auzokoen egongelari begira. Berrogei minutuz egoten zen maiz, bi ordu baino gehiagoz arratsalde batzuetan.

      Iluntzean ia egunero egoten zen Axle leihoetatik begira. Etxeko argi guztiak itzaltzen zituen noski, ondoko etxeko egongelakoak oherako arropatan ibiltzen zirelako normalean: aita, seme-alabak... Ama gutxiagotan, ia inoiz ez. Ordu horretan batzen zen jende gehien egongelan, eta egunean zehar baino gehiago hitz egiten zuten. Axle ezpainei begira egoten zen, ezpainen mugimenduei begira. Hitz batzuk harrapatzen zituela uste zuen, berari esango balizkiote bezala, etxekoek Axleri gauzak esateko ahalegin hori egingo balute bezala, ahalegin muskularra, ahalegin neuronala, zer eta Axleri hitz horiek helarazteko. Hori zen Axleren ilusioa sukaldeko aulki batean igota, balkoiko leihatetik begira, orduan sentitzen zen lasaien debekua hasi eta zazpigarren hilabetean.

      Azkura areagotzen zitzaionean baino ez zen aulkitik jaisten. Batez ere azkura gorputzaren atzeko aldean hasten zenean, omoplatoen artean. Inoiz, hasieran, saiatu zen aulki gainean zegoela hazka egiten, baina jausteko zorian egon zen birritan, hiru hankako aulkitik. Pentsatu zuen orduan aulkitik behera jausi eta kolpe txar bat har zezakeela erraz, buruan ere bai, kristala apurtu eta zauri gaiztoren bat egin, konortea galdu, odolustu... Inork ez zion lagunduko, ezin izango zion inork lagundu, jakin ere ez zuen inork jakingo aulkitik jausi eta kolpe txar bat hartu zuenik. Hiltzeko modu lotsagarria zela erabaki zuen...

      Hazka egiteko, beraz, aulkitik jaisten zen, azkura bizia zelako, kasu egin behar zitzaion derrigor, ez zion bakerik ematen. Konturatu zen, gainera, areagotu egiten zela azkura aulki gainean, orduan zela biziagoa, ondoko etxeko egongelara begira zegoela.

      Hasieran gorriune batzuk izan ziren, bularraldean, bizkarrean eta izterretan batez ere, ur apur batez baretzen zirenak. Kolore morea hartzen joan ziren gero, hazka sendoago egiten zuen neurrian. Bularrean hasita betiere, berehala hasi ziren hedatzen beste hainbat lekutara, beso eta eskumuturretara. Axlek ulertu zuen ez zuela gorputza behar bezala egurasten, eguzkia falta zuela, kristaletik pasatzen ziren izpiek ez zutela eragin bera azalean. Behin eta berriro esaten zion bere buruari etxetik irten gabe hainbeste hilabete eta gero espero zitekeela ondorioren bat, modu batekoa edo bestekoa, eta hori zela berari egokitu zitzaiona, azaleko gaitz hori. Gaitz erdi iruditzen zitzaion hala ere, okerragoak imajinatzen zituen beste etxe batzuetan.

      Ohean, besaulkian, telebista ikusten ari zenean, bakea ematen zion azkurak, sosegua hartzen zuen Axlek, eta leihatetik begira zegoenean erasaten zion bereziki. Krisialdi bi izan zituen seigarren hilabetean, ohera sartu behar izan zuen aulkitik jaitsita, uzkurtu, ileetatik tiratu, ezin zion azkurari aurre egin, baretu, sutan zuen gerrialdea, hankartea, lepoa... Zortzigarren hilabeterako, Axleren azala, ubeluneen inguruan, idortzen hasi zen, ihartzen, eta lehenengo arrakalak sortu ziren, lur zurruneko basamortuetan bezala. Horrezaz gainera, Axleri arnasestua egiten zitzaion aulkira igo eta jaisten zenean, bere hogeita hemeretzigarren urtegunaren bezperan.

Debekua kendu zutenean, bederatzigarren hilabetean, egun osoa eman zuen kalean Axleren arrebak, jende gehienak bezala. Jatetxeak beteta zeuden, mendira joan ziren batzuk, eguerdirako ez zegoen kaleetan katurik, basurderik, txakurrik... Azeri bat tripak lehertuta ikusi zuen Axleren arrebak espaloi batean; ez zirudien auto batek harrapatu zuenik. Jende asko gaixotu zen lehen egun horretan, kalte egin zien hotzak. Hurrengo egunetan apaldu egin zen kale beharrizan hori, baina jende asko ikusten zen leku guztietan. Axleren arrebak ere ordu gehienak egiten zituen kanpoan, harik eta, bosgarren egunean, bulego lanak berritu ziren arte.

      Eguneroko bizimoduan erosotu zenean, nebari, Axleri, mezuak bidaltzen hasi zen arreba, telefonoz deitzen, komunikabideen debekua ere bestea baino ordu batzuk geroago kendu baitzuten. Egun batzuk itxaroten egon zen, baina nebak erantzun gabe jarraitzen zuela ikusita, haren etxera joatea erabaki zuen. Luzaro aritu zen ate joka, eskua zabalik hasieran, ukabilaz gero, egurrezko atean, gero eta soinu nabarmenagoa eginez, Axle, Axle, izena behin eta berriro errepikatuz. Neba metodikoa zuen, iluntzeko bederatzietan afaltzen zuen egunero, etxean beti, eta bederatziak eta hogei ziren deitzeari utzi zionean. Arduratuta geratu zen arreba... Biharamunean hirutan, lautan itzuli zen nebaren etxera, oso ordu desberdinetan, baina erantzuna bera.

      Nebaren etxeko giltza bazeukan ere, erreparoa ematen zion, batez ere bakarrik sartzeak. Senarrari eskatu zion laguntzeko, eta hurrengo iluntzean sartu ziren Axleren etxera biak, bederatziak ondo jota zeudenean. Halletik sukaldera egin zuten lehenengo eta behin, han afaltzen baitzuen Axlek beti, inongo aldaketarik gabe inoiz, han behar zuen. Argia itzalita zegoen, sukaldea hutsik.

      — Axle!

      Esan zuen arrebak hirugarrenez. Ez zuen neba komeni ez zen leku batean harrapatu nahi, komunean esate baterako, edo dutxan. Logelan sartu baino lehen ere, izena errepikatu zuen senarrak, baina ilunpetan eta hutsik topatu zuten hura ere. Egongelan argi guztiak piztu zituzten, hirurak, baina aldez aurretik zekiten ez zutela inor topatuko, etxea hutsik zegoela. Axleren arreba, hala ere, besaulkietako batera hurreratu zen, harridura aurpegiz, bekainak bata bestearengandik inoizko hurbilen, eta besaulkiko besoetako batean atzamar luzea jarri zuen. Orduan ohartu zen senarra besaulkia hauts marroixka batez beteta zegoela, estalita ia, erdiko jesarlekua eta besoak batez ere.

      Arrebak inork baino hobeto ezagutzen zituen Axleren obsesioak, hogeita zazpi urte egin zituzten eta etxe berean; garbia zen Axle, obsesiboki ordenatzen zuen dena. Bestela txukun zegoen etxe osoa, orbanik gabe, hautsik gabe, besaulki hura izan ezik. Zikinkeriaz eta hauts kantitateaz aparte, Axleren arreba txunditu zuen nola geratu zen hauts marroixka hartan bere hatz-marka zehatz grabatuta, azalaren ildo bakoitza bereizteko moduan.

      Hurrengo egunetan ere ordu desberdinetan sartu ziren senar-emazteak Axleren etxera. Larunbata, adibidez, egun osoa hartu zuten horretarako. Beti topatzen zuten, ordea, etxea berdin: sukaldea, ohea, besaulkiko hautsa... Eta arrebak zalantzarik gabe zekien Axle ez zela handik agertu, ez zela kapaz izango besaulkia, irakurtzeko erabiltzen zuen besaulkia, garbitu gabe uzteko. Emazteak hauts marroixka hartan utzitako hatz-marka berdin-berdin zegoela ikusi zuen senarrak berak ere. Bien artean erabaki zuten Axle astelehenerako agertzen ez bazen, zerbitzuetakoei deitu behar izango zietela. Hala egin zuten astearte goizean.

      Arratsaldean bertan joan ziren zerbitzuetakoak Axleren etxera. Bi gizonezko ziren, lasaiak, tratu egokikoak, oso zakarrak begiradetan... Maleta moduko bat zekarren batek, tresna elektroniko txiki bat besteak. Axleren logela zein zen galdetu zuten sartu ez beste, eta hara egin zuten zuzen. Axleren arreba atzetik joan zitzaien, galduta zegoen, ez zekien zer egin behar zuen, lekuz kanpo zegoela iruditu zitzaion. Logelako atetik begiratu zuen zer egiten ari ziren... Ohea itxuragabe zabaldu zuten zerbitzuetakoek, desordenatu, astindu, goitik behera miatu zuten, baita koltxoi azpiko txokoak ere. Amaitu zutenean, zirkinik ere ez zuten egin ohea topatu zuten moduan uzteko.

      Logelatik irten eta banatu egin ziren: maletaduna bainugelara sartu zen, egongelara bestea. Bainugelako atean geratu zen Axleren arreba eta zerbitzuetakoa bainuontziaren ondoan makurtzen ari zela ikusi zuen, nola hurbiltzen zituen burua eta begiak hustubideraino ia, nola pasatzen zuen eskua bainuontziko azalera osotik.

      — Hemen.

      Entzun zuten egongelatik orduan. Ahotsa ez zen larria, ez zen oihua, etxean zarata apur bat egon izan balitz, ez zuketen bainugelatik adituko. Zerbitzuetakoak maleta hartu eta egongelarantz egin zuen pauso luzez. Hautseztatutako besaulkiaren ondoan zegoen bestea eta neurketa guztiak eginda zituen ordurako.

      Bien artean ireki zuten maleta, tutu moduko bat atera eta hautsa xurgatzen hasi ziren. Kontu handiz egin zuten, xehe, zirrikiturik txikiena ere ahaztu gabe. Axleren arrebak zimikoa sentitu zuen buru barruan bere hatz-marka nola desagerrarazi zuten ikusi zuenean, segundo batean.

      Lana amaitu zutenean, kutxa hermetiko txiki batean sartu zuten hautsa, ondo zigilatu eta maleta handian gorde zuten. Falta zitzaizkien geletara joan ziren zerbitzuetakoak gero, sukaldera, beste gela batera, komun txikira... Zokoak errebisatu zituzten, baina ganora handirik gabe, ez hasieran bezala. Tramitea zela iruditu zitzaion Axleren arrebari.

      Zerbitzuetakoek alde egin zutenean, hogei bat minutu gehiago egin zituen Axleren arrebak etxean, bakarrik, ilunpetan. Sukaldeko aulkietako batean eseri zen, hiru hankako batean, eta neba ekarri zuen gogora. Zortzi urteko Axle ikusi zuen eskolatik irten eta berarengana korrika zetorrela, estropezu egin eta lurrera jausten zela. Gogoratu zuen nola altxatu zen negarrez eta ahotik odoletan, nola zikindu zizkion alkandora eta gona malkoz, mukiz eta odolez, nola gonako orbanak ez ziren inoiz kendu. Oroitzapena mingarria zen Axleren arrebarentzat, eta ederra. Hamabi urteko aldea zeukaten. Axleren ohea berregin zuen eta egongelan perfumea bota. Iluntzeko zortzietan heldu zen etxera.

Debekua amaitzeko hogeita hamazortzi egun falta zirenean, azkura jasanezin bihurtu zitzaion Axleri. Azaleko arrakalak gero eta nabarmenagoak ziren, sakonak, eta ia gorputz osora hedatuta zeuden. Azal-ezkatak jausten zitzaizkion batzuetan, baina arnasestua iruditzen zitzaion okerrena. Ohea egiteko eta garbiketarako lehen baino askozaz denbora gehiago behar zuen, hirukoitza beharbada. Atseden txikiak hartu behar zituen, bost minutukoak, zazpikoak, baina egunero egiten zituen.

      Ohartu zen Axle halako batean, azkura bezala, arnasestua aulkian igota areagotzen zitzaiola, auzoen egongelari begira zegoela, ozta eusten ziola itolarriari. Aulkira igotzeko sufritzen zuen lehenik eta behin; zorutik banatuta egotea kalteko zuela arrazoitzen zuen gero, ezin baitzituen taupadak onera ekarri aulki gainean zegoen denbora osoan. Eztabaidan ikusten zituen orain askotan egongelakoak, eta larria handitzen zion horrek. Arreba gogoratu zuen orduan Axlek, harekin zituen eztabaidak, oso gutxi egia esateko.

      Debekua amaitzeko hogeita bi egun falta zirenean, besaulkian ematen zuen Axlek denbora gehiena, liburu batekin, hirurekin. Inoiz ez zuen libururik besaulki ondoan uzten, beti itzultzen zituen apaletara, horraino heltzen zen bere ordenaren obsesioa. Otordu eta komunerako altxatzen zen besaulkitik, antzeko orduetan egunero. Ohera berandu joaten zen, batzuetan eserita egiten zuen lo. Sukaldea txukun uzteko berrogeita hamar bat minutu behar zituen hasieran, ordu eta erdi baino gehiago gero. Komunean eserita geratzen zen lo zenbaitetan. Ahalik eta gutxien zikintzen ahalegintzen zen, garbitu behar ez izateko.

      Debekua amaitzeko zortzi egun falta zirenerako ulertu zuen ezin zituela arropak jasan, oihalak urratu egiten ziola azala, ukitu minimoak minduta uzten zizkiola junturak. Kostata itxi zituen errezelak eta pertsianak, biluzik ibili behar zuen. Ohartu zen etengabe bereizten zitzaizkiola azal-partikulak gorputzetik, besaulkia zikintzen ari zela. Eskuila batez garbitzen zuen, harik eta indarrak erabat ahitu zitzaizkion arte, mugitzeko arazoak izaten hasi zen arte, debekua amaitzeko lau egun falta zirenean.

      Arreba ekarri zuen gogora orduan, nola ikusi zuen behin negarrez, nola hurbildu zen Axle laguntzera, laguntza behar zuen galdetzera, nola jo zion arrebak aurpegiko bat, nola besarkatu zuen gero, nola bultzatu zuen handik gutxira berarengandik apartatzeko, nola ez zuen Axle umeak ezer ulertu. Oroitzapen mingarria iruditzen zitzaion, eta ederra. Arrebaren gona ere gogoratzen zuen, orban marroixka bat zuena. Axleren odola zela esaten zuen arrebak; Axlek ez zuen gogoratzen. Arrebak ez zuen gona bota. Familiak ez zuen ezer botatzeko ohiturarik, Axle goi-mailako funtzionario egin zen arte, arreba ingeniarien bulegoan hasi arte.

      Gurasoak gogoratu zituen Axlek orduan, debekua kentzeko bi egun falta zirenean. Gorputz osoa minduta zeukan, mugitu ere ezin zen egin. Gaixorik gogoratu zituen gurasoak, izerditan ama, kirats haiek... Aita gogoratu zuen zehatzago: nola jariatzen zuen ahotik listu gorri-horixka hura, berari begira. Ordurako, ordea, Axlek ez zekien benetako oroitzapenak ziren ala ez, izan ere gamelu bat ikusi zuen aitaren ohe ondoan hil-hurren zen bitartean, kasino bateko erruleta bat ere bai eta dantzari batzuk, zikin eta ortozik... Hori guztia aitaren ohe inguruan...

      Apur bat geroago, bere burua gogoratu zuen Axlek, aspaldi, dortoka batez erditu zenean... Gogoratu zuen nola eman zion oskolak mina sabelean, baina batez ere azalean, nola dortokaren burua agure batena zen jaio orduko, edo basurde batena.

* * *

Soro inoiz ez da mozorrotzen, hori esaten du, baina lau bufanda jarrita ibili zen lehengoan kalean, eta mozorro modu bat da hori ere, inork ez ezagutzeko moduan zegoen. Ilea burezurrari itsatsita itzuli zen hotelera, izerditan, iletsua zelako bufandetako bat, gehiegizkoa, “obesoa” esan zion Sorok berak.

      Pedro Iturriaz galdetzen diot orain batzuetan Sorori, gero eta gehiago. Lotsatu egiten da, izan ere ez du Iturriaren gauza gehiegi ere gogoratzen, betikoa ez bada: argia zela, oso argia, ikasketetan beste inor baino hobea, kirolaria ere ona, altua... Kontatzen du gehienetan bizarra zeukala, berezia, alde batera okertua. Batzuetan aitortzen du itxuraz ez dela ondo gogoratzen, asmatzen ari dela beharbada, argazkiek nahasten dutela agian. Orain argazki bakar bat baino ez zaio geratzen Iturriarekin, Ingalaterrako etxe batean, beste hainbat lagunekin, gazte, trajez jantzita. Ondo-ondoan ere ez daude Soro eta Iturria argazki horretan, beste ikaskide batzuk dauzkate tartean. Sorok Eszterri erakutsi nahi dio, baina etxean utzi zuen eta alabari eskatu behar dio orain bidaltzeko.

      Iturriaz galdetzen diodanean, esan dut, lotsatu egiten da Soro, oso gutxi gogoratzen duelako, edonork jakin dezakeena gogoratzen duelako. Halako batean, gainera, konturatzen da ez dakiela zergatik ari garen haren bila, zertarako. Hainbeste hegazkin, hainbeste hotel, horren nekagarria guztia, gure adinean... Iruditzen zait, hala ere, hori dela kontua: adina. Horrela ulertzen dut nik, ez garela Iturriaren bila ari, ez dela hori Sororen azken asmoa, baizik eta beste adin baten bila ari dela, Ingalaterran zeukan adina, ikasketetakoa, arraunean zebilenekoa... Denok bilatu izan dugu adin hori inoiz, beti egin izan da, baina obsesionatu egin da Soro. Eta izena ipini dio adin horri: Iturria. Horrela ikusten dut nik...

      Eszter etortzeko da gaur, arratsaldean. Iluntzean beharbada, ez dut ordua gogoratzen. Soro komunean dago, ezin diot galdetu. Berak ondo gogoratuko du ordua, Eszterri kasu handia egiten diolako, eta urduri jartzen da etortzeko dagoenean. Birritan dutxatu da gaur, bixer usaina kendu nahi duela esan du. Hitz hori erabili du, horrela, ez dakit zer esan nahi zuen, baina kontua da bi aldiz dutxatu dela Eszterren zain egoteko. Auskalo zer ari den orain ere komunean.

      Hemengo bigarren ipuina itzultzen amaitu du Eszterrek, Budapesten bertan publikatu zena, orain urtebete eskas. Gaur ekarriko du ipuina eta baliteke horregatik ere egotea urduri Soro, edo Eszterri proposatu behar dionagatik. Oso labur hitz egin du nirekin Sorok atzo eta gaur, eta ezin diot igarri zergatik dagoen urduri.

      Leire Barturenek Iturriaren beste ipuin batzuk itzuli ditu gaztelaniara Eszterrek irakurri ahal izateko, Suitzakoak eta Austriakoa, eta gaur emango dizkiogu horiek ere. Trukea egingo dugu beraz, Eszterrek guri Budapestekoa eta guk berari beste hirurak.

      Ematen du eroso dagoela Eszter gurekin, gustura irakurtzen dituela Iturriaren ipuinak eta gustura komentatzen dituela Sororekin. Hori da gure inpresioa, baina ezin da jakin, dirua dagoenean ez da jakiten... Bestela neska naturala da Eszter, gustatzen ez zaiona ere esaten dio Sorori, astakeriak ere bai batzuetan. Zuritik gutxi daukala iruditzen zait...

      Poloniara goaz orain. Orain ez, etzi.

— Bedeinkatua zu, Eszter... Azkenean... Hainbeste atzeratu eta gero. Zelakoa da ipuina? Ona? Ez esan... Ezer jakin gabe irakurri nahi dut... Eta hizkuntza? Nolako hungariera erabiltzen du? Kalekoa? Jasoa? Konturatu zara Danimarkakoak guztiz kontrakoak direla? Bigarrenak zuzena dauka hizkuntza, testu-liburuetakoa ia, saiakeretakoa... Ez zaizu iruditu? Alde ederra lehenengoarekin, hango zaldiekin, hango mozkorrekin... Alde ederra... Ematen du ez dituela pertsona berak idatzi. Hori iruditzen zaizu, Eszter?

      — Bai. Ez dakit hainbesterako ere, baina bai.

      — Nolakoa da hau, Eszter, Budapesteko hau? Ona da? Ez esan... Asko estimatzen dut zeuk esaten duzuna, horregatik ez duzu esan behar...

      — ...

      — Eutsi. Hiru hauek itzuli dituzte zeuk irakurri ahal izateko. Suitzakoak bi eta Austriako bat. Hau ere atzeratu egin da, baina hemen dauzkazu. Austriakoa ez da normala... Esan nahi dut Iturriak testu bi publikatzen dituela beti leku bakoitzean, arraroa dela bakarra egotea Austrian. Izan liteke zaila izatea han publikatzea, ez dakit, edo hango tratua ez gustatzea Iturriari. Edo nork dio bigarrena ez dagoela aldizkari txiki batean publikatuta, sarean ez dagoen batean, eta guk ez dugula topatu, ezin izan dugula topatu. Berdin dio, eraman etxera, hirurak, zureak dira, zuretzat itzuli dituzte, ez daukate beste arrazoirik... Gero komentatuko ditugu, Budapesteko hau bezala. Gaur Danimarkako bigarrena daukagu komentatzeko... Zenbat gauza atzeratu dugun, ezta? Zer izan da, gripea?

      — Faringitisa.

      — Zuriago zaude. Oso zuri. Ziur zaude ez zarela hil? Hil egin zara, ezta, Eszter?

      — Bai, atzo. Hona etortzeko piztu naiz...

      — Eskertzen dizut detailea. Errekorra egin duzu, gainera, berpiztekoa; hiru egunetan egon da orain arte. Errekor berria, Eszter...

      — Erregistratu beharko da.

      — Eta prentsari deitu. Esan dezakegu Testamentu Berria prentsa dela? Orduko prentsa? Ez egin barre, Eszter. Eta eztul hori? Hilda jarraitzen duzu, hildako-eztula da hori... Ura, Eszter?

      — Ez, eskerrik asko. Ondo nago.

      — Niri ahaztu egiten zait batzuetan hiltzeko nagoela. Zuri, Eszter? Berdin dio. Presaz nabil... Gaurko ipuina komentatu behar dugu... Zer da ipuin hori? Gizon hori, Axle, etxean dagoena, irteteko debekuarekin, animaliak kalean: azeriak, igelak, basurdeak ingeles akademien inguruan... Inoiz ez nuke basurdea lotuko ingeles akademia batekin, inoiz ez nituzke esaldi berean emango, baina hori da Iturriaren jeinua... Azeriak auto gurpilen ondoan dabiltza, katamixarrak hoditerietan, igelak... Zenbat aldiz irakurri ditudan zati horiek, zeinen argi ikusi ditudan animaliak, kale hutsak, ke gabekoak, hotzak, kristal apurtuak... Ikusi dituzu kristal apurtuak ipuinean, Eszter?

      — Bai noski...

      — Eta lotu dituzu Alemaniarekin? Juduekin?

      — Inondik inora ere...

      — Nik apur bat. Ez guztiz. Garai batean uste nuen ezin zela gehiegi ikusi testu batean; orain iruditzen zait gehiago ikusi behar dela, dagoena baino gehiago ikusi behar dela. Horregatik ikusten ditut juduak testu horretan... Badakit ez daudena, baina ikusi egiten ditut nik. Varsoviako kaleak, Pragakoak, Vienako batzuk... Berdin dio. Ez da inportantea... Egon zara Varsovian, Eszter?

      — Ez.

      — Neu ere ez. Hango juduak, hango poloniarrak... Hala ere, zer da poloniar bat? Eta korear bat? Hungariarra zara zu, Eszter? Magyarra esan beharko nuke? Argentinarra? Berdin dio. Despistatzen ari gara, galdu egingo gara... Zer gehiago ikusten duzu zuk ipuinean? Pisuzkoa esan nahi dut...

      — Debekua.

      — Debekua. Hori da. Ipuin politikoa da orduan?

      — Izan daiteke.

      — Soziala?

      — Hori ere bai.

      — Kalera ez irteteko debekua baino ez da? Hori baino ez? Ez dago besterik?

      — Komunikazioa ere bai. Ezin dute mezurik bidali...

      — Hori baino ez?

      — Ez du besterik esaten. Ez dut gogoratzen. Seguru esango nuke ez duela besterik esaten...

      — Eta azkura? Eta arnasestua? Noiz hasten zaizkio Axleri? Neuk esango dizut: aulki gainean dagoenean, auzokoei begira dagoenean... Zer da hori? Naturalak dira, azkura eta itolarri hori, hogeita hamazortzi urterekin? Non daude medikuak? Nork ematen dio Axleri jaten? Zer ematen dio? Pentsatu duzu horretan, Eszter? Ezetz ematen du. Bistan da. Beharbada gehiegi ikusten ari naiz berriro ere, baina gutxiegi ikusteko arriskua ere bada, piroteknian gelditzeko, ilintietan. Ez zaitez piroteknian gelditu, Eszter, bestela ipuin sinplea da hau, sinpleegia. Sinplea da ipuin hau, Eszter?

      — Bai. Baietz esango nuke, estiloa ere hotza.

      — Eta zergatik egiten du? Zertarako? Pertsona sinplea delako Iturria? Pertsona sinplea iruditzen zaizu Iturria?

      — Ez du ematen. Gutxi irakurri diot, baina ez du ematen. Kontrakoa ere bai.

      — Zergatik idazten ditu ipuin sinpleak orduan? Ala ez dira horren sinpleak? Neuk esango dizut: Pedro Iturria inoiz ez da pertsona sinplea izan; ez zen hogeitazak urterekin, ez da orain izango... Zergatik idazten ditu ipuinak horrela orduan, hain sinple, hain piroteknia gutxirekin?

      — Izan daiteke...

      — Neuk esango dizut: ez duelako ezer erakutsi behar. Ez duelako erakustaldirik egin behar, alarderik. Berak ondo daki ipuinek zer daukaten, barruan esan nahi dut, zelako karga, ez die beste ezer gehitu behar, ez du pirotekniarik behar, estiloan, hizkuntzan, ez ditu ipuinak mozorrotzen. Pedro Iturria ingeniaria da eta burua lehertzeko moduan dauka...

      — Ez dut azken hori ulertu...

      — Neuk ere ez. Berdin dio... Jarraituko dugu, jarraitu behar dugu ipuinarekin. Zer da Axle hiltzeko modu hori, Eszter, ipuin amaierakoa? Ados gaude horretan, ezta? Hil egiten da Axle ipuin amaieran, ezta, ados gaude, ezta? Edo “desegin” egin dela esan beharko genuke? Edo “erraustu” egin dela? Edo “erraustu egin dutela”? Kontua da bizitzetik ez bizitzera pasatu dela... Eta nola pasatu... Modu ederra, ezta, Eszter? Irakurtzeko esan nahi dut; nik ez nuke horrela hil nahi. Baina irakurtzeko heriotza ederra da, Miloš Harmarena bezalakoa. Badakizu nor den Miloš Harma, Eszter?

      — Ez.

      — Normala... Ipuineko beste kontu bat, kontu garrantzitsu bat, garrantzitsuenetakoa beharbada: konturatu zara Axlek familia gogoratzen duela hiltzen ari denean, desegiten ari denean? Gurasoak, arreba...

      — Bai.

      — Hiltzen dagoen pertsonak bizitza osoa ikusten du halako batean, begien aurrean. Hori esaten da, hori esaten du “herri jakituriak”. Ederra da. Poetikoa. Literarioa. Eta logikoa ere bai, zergatik ez. Zikloa, biribildu egiten dugu. Sinesten duzu?

      — Zergatik ez...

      — Nik ez. Pertsona guztiek pentsatzen dituzte gauza berberak antzeko momentuetan? Hiltzeko momentuan bezala, jaiotzean, gaixotzean, sexuan, ametsetan? Errepikatu egiten dira amets batzuk, hori ere egia da, baina ez beti, ez pertsona guztiek. Zergatik hil behar dugu berdin orduan? Zergatik pentsatu behar ditugu antzeko gauzak hiltzeko gaudenean? Alzheimerrak hil duen batek ere bai? Berdin gogoratuko du? Ez dut sinesten. Ederra da, baina ez dut sinesten. Nik arraun bat ikusiko dut hiltzeko nagoenean, edo Carlos Séptimoren litografia bat. Badakizu zer diren foruak, Eszter?

      — ...

      — Berdin dio... Iruditzen zait Iturriak barre egiten diola horri: hiltzen ari den pertsona, bizitza begien aurrean... Iruditzen zait parodia egiten duela. Izan daiteke, Eszter?

      — Izan daiteke...

      — Axlek arreba gogoratzen du, baina arreba negarrez ari denean, minduta dagoenean, ernegatuta; esan daiteke bere onetik aterata gogoratzen duela arreba... Bultzada bat eman zion nebari orduan eta Axlek ez daki zergatik apartatu zuen arrebak bere ondotik horrela, hiltzen ari dela ere ez du ulertzen. Hori da Axleren bizitzaren laburpena? Hori da arrebarekin daukan momenturik inportanteena?

      — Izan daiteke. Neuk ere halako momentu batzuk gogoratzen ditut...

      — Gona ere gogoratzen du, arrebaren gona. Zer da, sinbolo bat? Ez da aurreneko aldia. Beste behin ere erabiltzen du Iturriak odolez zikindutako gona bat. Beste ipuin batean... Itzuli egingo dizugu hori ere. Aspertzen ari zara, Eszter? Sinesten didazu?

      — Orain arte bai.

      — Esan nahi dut parodia egiten ari dela Iturria hor. Axlek aita gogoratu duenean, gamelu bat ikusi du haren ohe ondoan, erruleta bat eta dantzariak. Zer da hori, Eszter? Gehiago dauka ametsaren antza, ezta? Eldarnio bat... Neuronak okertu egiten dira, desegin, labain egiten dute. Hori bai, hori sinesten dut... Zuk, Eszter?

      — Logikoa ematen du.

      — Eta dortokarena? Dortoka bat ekarri du mundura? Axlek? Zer da hori?

      — Ametsa berriro? Amesgaiztoa?

      — Ez dakit. Iruditzen zait minari buruz ari dela. Mina. Ez zaizu gertatu? Minduta zaudenean minari egin behar diozula kasu? Ezin duzula beste ezertan pentsatu? Hori da... Dortoka da Axleren mina, sabeleko mina, azalekoa... Gehiegi ikusten ari naiz beharbada dortoka horretan... Nahiago dut. Lehen ere esan dizut: nahiago dudala gehiegi ikusi gutxiegi baino...

      — Ados.

      — Baina jaio den dortokak agure aurpegia dauka jaio orduko. Askotan esaten zuen Iturriak hori, han, Ingalaterran, orain gogoratu dut... Iturriak esaten zuen agure sentitzen zela, hogei urterekin, pentsa, hogeita birekin, beti. Orain gogoratu dut. Bere obsesioa zen...

      — Agure hogei urterekin? Zaharra? Ezin dut ulertu. Ez dut inoiz entzun...

      — Hori esaten zuen berak. Askotan... Minak ere zaharrak dira, beti izan dira, gorputz guztietan, buru guztietan. Min berriak dauzkazula pentsatzen duzu zuk, Eszter, baina gezurra da, min berberak izaten zituen zuen amak, haren amak, beti; beti izan ditugu dortokak, dortoka zaharrak... Oskolak irudi geometrikokoak dira. Hala dira? Ez dakit; irudiak sinpleak izan daitezke, baina dortokak ez. Dortokak ez dira sinpleak. Minak sinpleak dira, baina ez dira... Galtzen ari naiz, Eszter? Baietz uste dut...

      — Ez dut uste. Zure minekin ari zara...

      — Hori da. Axlek mundura ekarri duen dortokaz ari ginen, baina dortoka horrek ez dauka agure aurpegia beti, aldatu egiten da Axleren buruan: basurde aurpegia daukala esaten du Iturriak halako batean. Basurdea. Zer da hori? Axlek mundura ekarri duen dortokak basurde aurpegia dauka? Droga hartu duzu inoiz, Eszter? Nik ere bai. Behin. Duela egun batzuk. Eta basurdeei desberdin begiratu diezu? Nik bai. Nire kasuan ez ziren basurdeak, semaforoak ziren, baina gauza bera da. Semaforoak, basurdeak, gameluak... Esan nahi dut nahastu egin zaiola Axleri burua, pentsatzeko modua, arrazoitzeko modua, eta basurdea da ikusi duen azken gauza, edo basurde baten burua daukan dortoka, hori da ikusi duen azkena. Ez du bere bizitza ikusi, begien aurrean, esaten den moduan, momenturik inportanteenak, zikloa, fotogrametan, argazkietan... Basurde baten burua ikusi du, dortoka baten oskoletik zintzilik, hoska, lerdea dariola beharbada... Eta gehiago sinesten dut nik hori. Desegiten ari da Axle, sikatzen... Pentsamendu idilikoak izango ditu? Paradisua, eztizko ibaiak? Ez: basurde zikin bat ikusi du. Usaindu duzu basurderen bat inoiz, Eszter? Ez? Berdin dio. Iruditzen zait antzeko hatsa sentituko duela Axlek, usteltzen ari delako, sikatzen, kanpotik, baina barrutik ere bai, basurde hatsa... Egon zara Polonian, Eszter?

      — Behin.

      — Hara goaz orain, Poloniara. Hori esan behar nizun gaur, hori zen gaur esan behar nizun gauzarik inportanteena, Poloniara goazela. Han agertu dira Iturriaren azken testuak, berrienak. Beste bi. Beste bi aldizkari. Duela hiru-lau hilabetekoak dira ipuinak, topatu ditugun freskoenak. Inoiz ez gara hain hurbil egon. Hori da esan behar nizuna... Eta beste gauza bat: badakizu polonieraz?

      — Gutxi. Gauza batzuk ulertzen ditut...

      — Berdin dio. Hori esan nahi nizun... Etorriko zara gurekin? Poloniara esan nahi dut... Etorriko zara, Eszter?

      — Baina... Ez dakit... Horrela esanda, horrela eskatuta... Eta nire lana? Proiektuak? Zertarako gainera...? Ez dut ulertzen...

      — Berdin dio. Egin kasu niri. Egingo dituzu gero lanak, proiektuak... Irabazi diru apur bat orain nirekin; gero ere izango duzu gosez hiltzeko denbora. Egingo dituzu lanak, egingo dituzu proiektuak; hau orain da eta ez da berriz izango. Etorriko zara, Eszter?

      — Baina zertarako? Zer egin behar dut? Zer...?

      — Ipuinak irakurri, hitz egin, komentatu... Aditu, batez ere aditu, ulertu. Badakizu zer den gurekin egotea, askotan egon zara. Leire ez da egoten, gure alaba, ezin du... Zeu egongo zara haren partez.

      — ...

      — Erroman, aitu, gauzatxu bet: Polonian berdela jaten deure?

BUDAPESTeko bigarren ipuina

Lanbrotan

Ez dakit zu nor zaren, baina usain txarra daukazu. Ez dakit zerena, larru usaina, euriarena, ez dakit, zerbait.

      Rosa? Hori esan duzu? Hori zure izena? Baina zein? Ez dakit zein... Ez dakit inoiz ikusi zaitudan... Ezetz iruditzen zait. Nire ahizpa? Zu nire ahizpa? Ez dut uste... Nola ez zaitut orduan inoiz ikusi? Ez zinen okerreko gelara sartuko? Nik ez dut Rosarik ezagutzen, edo Rosariorik, ez bada oihal dendakoa.

      Gizon bat etorri da lehen hona gelara, inpertinentea gizona. Gizon gehienak iruditzen zaizkit inpertinenteak. Ile asko zeukan aurpegian, pizta hori batzuk begietan. Desatsegina egin zait. Gizon asko dira ikusteko desatseginak.

      Hiru ahizpa dauzkat nik eta neba bat: Mon. Hiru ahizpa dauzkat: Isabel, Eli eta Rosa. Zu ez zaitut ezagutzen eta usaina ez daukazu ona ere. Rosa? Zer egon zara, arraina garbitzen? Hemen ere usain txarrak daude beti; garbitzera etortzen dira, ematen du garbi dagoela, baina beti dago hatsa.

      Erizainak ere etortzen dira, eta beti dira diferenteak. “Ez dut nahi” esaten diet erizainei nik beti. Entzun ere ez dut egiten zer esaten didaten, baina nik beti ezetz. Termometroa dela, zopa dela, hau, bestea, beti ezetz nik. Nor zarela esan duzu?

      Umeak ere etortzen dira batzuetan, ume itsusiak, oso itsusiak. Nik ez diet ezer esaten, amei, aitei, baina oso-oso itsusiak dira hona etortzen direnak. Ez dakit norenak diren, zergatik etortzen diren, galduta egongo dira beharbada. Oso handia da hau, hemengo erizainak beti dira diferenteak, umeak ere bai. Baina oso itsusiak beti. Ezin dira gure familiakoak izan, ez gara horren itsusiak gure familian...

      Hiru ahizpa dauzkat nik: Isabel, Eli eta Rosa. Eta neba ezkongabea, ni bezala. Ez da familia handia, iloba batzuk ere badauzkat, iloben seme-alabak... Ez gara asko, ez dut uste asko garenik. Zu? Zu ez zara etortzen diren umeak bezain itsusia; zaharra bai, oso zaharra. Eta arropak ere bai... Baina ez dakit nor zaren, barkatuko didazu. Erizain bati esango diogu nahi baduzu... Beti dira diferenteak erizainak, baina atseginak batzuk...

      Hemen nagoenetik, aita gogoratzen dut batzuetan. Ama ez da ospitalera etortzen... Aita gogoratzen dut batez ere hondartzara joaten ginenean, umetan. Menditik jaisten ginen hondartzara... Gogoratzen zara horrekin, Rosa? Txikiegia zinen zu beharbada... Kotxean eramango zintuen Isabelek, edo Monek, edo etxean geratuko zinen... Bai? Gogoratzen duzu? Nola eramaten gintuen aitak, Eli beso batean eta bestean ni? Hori ez? Zer gogoratzen duzu orduan? Hondartza? Zuk ezin duzu ezer gogoratu... Hondartzako taberna, jatetxe txiki bat. Inoiz ez genuen ezer erosi, inoiz ez genuen han bazkaldu. Gogoratzen zara, leihate handiak, udan? Guraso onak gureak... Gure ama zer zen ona, Rosa... Ez esan amari hemen nagoela, ez esan. Pena hartuko du, sufritu egingo du. Ez esan amari...

      Gizon bat etorri da lehen, paperekin. Uste dut fakturak zirela. Ez diot ulertu. Asko hitz egin du, oso eskas, ezin zen familiakoa izan. Paperak ekarri dizkit. Uste dut zerbait kobratu nahi zuela, ez diot ulertu. Zeuk ere zerbait nahi izango duzu kobratu beharbada... Nola esan duzu zure izena? Rosa? Izen ederra. Ahizpa bat neukan nik Rosa. Aspaldi ez dut ikusi. Hark ere izango ditu urteak. Ni baino gazteagoa da, baina laurogeita asko bai. Zeu? Orduan ez zara fakturekin etorri... Eta nor zen zurekin etorri den gizon hori, fakturekin etorri dena? Barkatu, belarri hau daukat eskasago... Ez dakit, paper asko ziren... Ez dakit zer ziren, ezin dizut esan.

      Nik ez nien esan, Rosa. Zuk sinetsi behar didazu, ez niela nik esan non zegoen aita. Esan amari, Rosa, ez nintzela ni izan. Zuri egia esango dizut, beti esan izan dizut, ahizpa txikiari beti. Esan nahi dut nik ez niela asko esan, guztia esan. Zerbait esan nien, baina ez guztia. Leku bat esatea ez da asko esatea, hori iruditzen zait. Edade horrekin zer nahi duzu? Zer jakin behar nuen nik edade horrekin? Bederatzi urte izango nituen, zortzi. Gaixorik nengoen gainera. Ez gaixorik: oso gaixorik... Gogoratuko zara, eztul hura, kalentura, urte hura izan zen, eta hori ez dit inork kenduko burutik. Kontua da ez niela nik esan non zegoen aita, edo ez niela guztia esan; leku bat, zer da hori? Bekatua da hori? Mundu guztiak zekien herrian non zegoen aitaren almazena. Eta hori esan nien nik, almazena non zegoen.

      Guapa nagoela esan zidan ume batek atzo, hona etortzen diren ume horietako batek, guapa nagoela. Ez dira ume itsusiak bakarrik orduan: itsusiak eta gezurtiak, gauza biak. Sats eginda nago hemen, zikin. Ikusi duzu ile hau? Ez dut orrazten, ez dut garbitzen. Koipea. Usain txarra... Zer da hori? Zertan dator ume itsusi bat hona niri gezurrak esatera? Ez dakit nondik datorren usain hau, sunda hau... Egunean-egunean nago sikuago, baina inoiz ez naiz ni itsusia izan, ahizpak ere ez. Mon apur bat. Zeu ere ez zinen itsusia izango gaztetan... Ezkonduta zaude?... Goian bego... Urteak ere izango zituen.

      Osaba gutxigatik libratu zen, aitak baino zorte handiagoa... Ez dakit zergatik ez zuten osaba eraman: eramateko modukoa zen, bere moduko asko eraman zituzten. Berak ere ez zekien zergatik ez zuten eraman, zergatik ez zuten fusilatu, nik ez diot sinesten ez dakiela. Zabalduko duzu leihoa, Rosa?

      Zizta egin dio belaunak Rosari altxatu denean. Eguzkia ikusi du leihoa irekitzean, baina zikin zerua; ez da hodeirik baina zikin dago zerua. Azazkaletako bat odoletan daukala ikusi du Rosak leihoa zabaldu duenean. Eguzkia grisa iruditu zaio, azazkaletako odola gris iluna. Ohe ondora itzuli denean ahizparen belauna ukitu du, izara odolez ez zikintzeko kontuz ibili den arren. Ahizpak belauna apartatu du.

      Neuk esango dizut zenbat denbora egin nuen gaixorik, ez daukat ahazteko: lau hilabete eta bost egun. Ez daukat ahazteko, Rosa. Etxean irten gabe hori guztia. Ohean asteak: indarrik gabe, kalenturarekin, eztularekin... Asteak horrela. Ez daukat ahazteko, Rosa. Dendatik igotzen zen aita ni ikustera. Ez beste ezertara: ni ikustera. Eta leihora eramaten ninduen, ohetik jasota, besoetan, leihora eramaten ninduen, nik kalea ikusteko, pasatzen ari zen jendea, autoren bat, gurdiak, umeak... Hori bai ez daukadala ahazteko, Rosa, aitarekin leihoan egoten nintzenean, kalea ikusten, laurogei urterekin ere gogoratuko dut hori, aitaren gainean, egunero egiten zuelako aitak bizarra, usain hori leihoan... Horregatik esan nien beharbada. Ez nien esan behar aita non zegoen, hori orain dakit, baina ez nien asko ere esan... Entzungo zuten beste lekuren batean ere non zegoen aita goiz hartan, nik esan ez arren. Azaldu amari guztia... Hona ez da asko etortzen ama.

      Ahizparen aurpegia eta leihoa, biak ikus ditzake Rosak aldi berean ahalegin berezirik egin gabe. Orain ulertu du zergatik iruditu zaion zerua zikin dagoela: lanbroa sartzen ari da itsasotik, lehen lanbro-besoak heldu dira ospitalera, aparkalekura eta leiho aurreko zabalgunera. Rosaren ahizpa ez da konturatu, aurrera begira dago, hizketan jarraitu du. Zeharka begiratzen dio Rosari noizean behin, nor den asmatu nahi izango balu bezala, edo nondik datorkion usain hori.

      Erizainak beti dira diferenteak hemen, ospitale honetan, gutxitan errepikatzen dira, atzokoa bezala. Atzo etorri zena orain egun batzuk ere etorri zen, ezagutzen nuen, ondo gogoratzen nintzen, eta poza hartu nuen, neska ederra zelako, gaztea, igartzen zen azal guztiak bere lekuan zituela. Ez txarto pentsatu, ez nion ezer esan, ez nuen ukitu, hemen ez ditut horrelako gauzak egiten, ezta pentsatu ere, hemen ez. Zuri kontatzen dizut hau ez zaitudalako ezagutzen, ez nauzulako ezagutzen; familiako bati ez nioke kontatuko, ahizparen bati beharbada bai, baina ez edonori...

      Gizonezkoak garbitzera etortzen dira batez ere eta desatseginagoak dira, ikusteko eta eurekin hitz egiteko. Freskatu egin du baina ez itxi leihoa.

      Rosa konturatu da lanbroak dena hartu duela orain, zuri ikusi du aparkalekua. Auto batzuen zatiak sumatzen ditu, kolore bizikoak bereziki, gorriak, horiak. Eguzkia asko moteldu da, eta lanbroa gelan bertan sartzen ari dela nabaritu du, freskuragatik hasieran, koloreagatik gero.

      Esan egin diote amari? Esan diote azkenean non dagoen aita? Badakit galdetzera joan dela... Askotan joan da eta jarraitzen du, hori badakit, baina ez dakit erantzun dioten. Hona ez da etortzen ama... Hori ez dakit zergatik den, haserre dagoen nirekin... Urte asko egin ditu bakarrik amak, hori ere egia da. Bakarrik eta gurekin. Nik bederatzi urte, zuk sei. Hori ere ulertu behar da. Horregatik ez da etortzen? Umeak zaindu beharko ditu, ahizpak eta Mon. Laurogeita zortzi urte zuk? Nik esku hau daukat nahi dudan moduan ezin mugituta...

      Atzo hil zen hor ondokoa, horko ohekoa. Atzo edo herenegun. Zahar-zaharra hori ere, zelako oihuak batzuetan. Hirurogeita hamar urte baino gehiago ere bai, zahar-zaharra, ni baino zaharragoa. Batzuetan ez nekien zer egiten zuen, oihua, kantua... Melodia batekin hasten zen, ei, ei, astiro, entzuteko zaila. Gero eta gogorrago gero oihua... Zer zen hori, gauez ere bai. Amari ere deitzen zion, eta non egongo zen haren ama, duela hogei urte hilda beharbada. Nik uste dut harena zela usain txarra, dena egiten zuela aldean. Eta hemen utzi du. Iruditzen zait ezin kenduta ari direla garbitzaileak. Ez zara zu haren familiakoa izango, ezta? Hemen nago zirina bota eta bota haren kontra, eta familiakoa zara zu beharbada...

      Lokartzen nautenean haren kantu hori entzuten dut oraindik batzuetan, hori iruditzen zait. Aitarenak bezala. Aitaren kantu bat edo bi gogoratzen ditut, ez gehiago.

      Leihoa itxi nahi du Rosak, lanbroa uste baino gehiago sartu da gelan. Ondoko ohea ere ez du ikusten, afarirako mahaia ere ez. Ahizparen ezpainen kontra jotzen du lanbroak hitz egiten ari den bitartean.

      Aitaren kantua, gogoratzen duzu, Rosa? “Bide bat, bide bi, begi bat, hiru begi...”

      Leihoa ixtera altxatu nahiko luke Rosak, baina ezin duela sentitzen du, zuritasun horretan.

      Botikak baino ez, hori ematen didate hemen, eta nik ezetz beti. Aita inoiz ez nuen botikak hartzen ikusi.

      Erabat zuri dago ospitaleko gela orain, lanbroak hartu du zeharo, ozta-ozta ikusten ditu Rosak ahizparen ezpainak, begiak, itxi, zabaldu, bekainak, lanbrotan daude, kotoi artean bezala.

      Leiho aldera begiratu du Rosak eta orduan ikusi du lehenengoa: lehen arraina, lanbrotan igerian, gela barruan, lanbroan zehar, arrain laranja bat... Lasaia ematen du, bakean dagoela, ez diola inori traba egin nahi.

      Aita eta ama etorbidetik elizara, nola joaten ginen gu atzetik, edo aurretik, hori gogoratzen dut batzuetan; ez eliza bera, hori ez, baina bidea bai, eta nolako altua zen aita, eta bizarra egiten zuenean...

      Gelako atea egon beharko lukeen aldera begiratu du Rosak eta beste bi arrain ikusi ditu han, laranjak, lanbrotan igerian horiek ere. Ematen du gorputz barruan argindarra daukatela, hegal bat bestearen kontra, bakean igerian.

      Amak amets egiten zuen aitarekin, hori kontatzen zigun; urteak eman zituen aitarekin amets egiten. Orain ere egingo du beharbada. Kontatu dizu zuri? Aitarekin amets egiten duela, gu umeak ginenekoak, aitarekin, gu jaio aurrekoak ere bai.

      Hotza handia da orain, Rosak ezin du leihoa itxi, ez daki zergatik, ezin da altxatu.

      Tapatu oinak, mesedez. Tapatuta daude? Ikusten dituzu nire oinak? Tapatuta daude?

      Rosa ohartu da gela osoan daudela arrainak, laranjak guztiak, eta ardurarik gabe egiten dutela igeri, lanbro-itsasoan, natural. Eurengandik oso hurbil pasatzen dira batzuetan. Iruditu zaio baten ezkatak sentitu dituela ezkerreko sorbaldan, baina mugitu ere ez da egin.

      Larritu egin da: ahizpa guztiek galdu dute burua momenturen batean, gehiago, gutxiago, amak ere bai. Berak bakarrik ikusten ditu arrainak? Lanbroa? Gaixorik dago bera ere? Zer gaixotasun modu da hori? Zer dauka buruan? Asko ugaldu dira arrainak orain, esango luke hamabost baino gehiago direla gela osoan.

      Amak esaten du aita almazenetik eraman zutela, osabak ezetz, kalean zegoela, edo dendako atean, han harrapatu zutela. Amak almazenera sartu zirela esaten du beti, almazena, almazena. Nik ez nien esan, nik ez nien guztia esan. Esango diozu amari? Hona ez da etortzen...

      Rosa ahalegina egiten ari da orain arrainei ez begiratzeko, larrituta dago, larritu egin dute, ez du burua galdu nahi... Ahizparen ezpainetan jarri du arreta, ahizpak esaten dituen hitzetan kontzentratu da, arrainei ez begiratzeko, laranja bizi hori ez ikusteko.

      Rosa eta ahizparen aurpegien artean pasatu dira bi arrain ordea, hirugarrena. Rosak zentimetro eskasera ikusi ditu, ezin izan du ezer egin, ezin izan du begirada apartatu, ez du astirik izan. Larritasunak gainezka egin dio, ezin du arnasa natural hartu.

      Hori dio amak, almazenarena, handik eraman zutela aita... Zer dira arrain hauek, Rosa? Nondik sartu dira?

* * *

HIRUGARREN ZATIA
Iturria lanbrotan

Atzo heldu ginen Varsoviara. Bidaian ez da arazorik izan, turbulentzia batzuk hegazkinean. Soro ez zen aireportuan biluztu, gogo handia zeukan arren, gero aitortu zidan, hoteleko afarian. Iruditzen zait Eszter gurekin datorrelako ez zela aireportuan biluztu, bestela dudarik gabe egingo zuen, motiborik gabe. Esango nuke Eszterrek ez zuela espantu handirik egingo Soro biluztu izan balitz ere, barre beharbada, barre seguru, txaloak ere joko zizkion. Hasi gara Eszter apur bat ezagutzen eta gehiago da barre egitekoa espantuka hastekoa baino.

      Budapesten Eszterrek atzera egingo zuela pentsatu genuen, ez zela Poloniara etorriko, baina hemen gaude orain hirurok, Varsoviako Sheraton hotelean, gela berean. Sorok bi gela hartu nahi zituen, guretzat bat, Eszterrentzat bestea, baina ez dio utzi. Ohituta dagoela esan du, lau neba dituela Rosarion, lehengusu bat ere bizi dela eurekin, ez dela beldurtuko orain, Sororekin eta nirekin. Iruditzen zait esan nahi zuela perretxiko siku bi garela gu, apur bat ustelduak ere bai... Erregutu digu ez gastatzeko, mesedez, diru gehiago beragatik, Sorok Sheraton osoa birritan hartzeko dirua daukan arren.

      Gela nahiko handia da bestela, hiru ohe ditu, egongela txiki bat. Luxuzko gauzak barregarriak dira beti eta ez daukate usain neutroa. Usain horrek, gainera, komunera libratzera joateko gogoa ematen du... Iruditzen zait hori ere pentsatuta dagoela: hotelera sartu eta lehenengo bost minututan libratuz gero, ez du inork harrezkero beste hotelik nahi, beste komunik nahi, komun hori da haren etxea, haren txokoa... Eta hori guztia azaltzen ari naiz hirurok libratu genuelako hotelera sartu eta lehenengo ordu erdian, Eszterrek ere bai, tronu berean. Horri gure etxean esaten diogu “jarleku epelean libratzea” edo, besterik gabe, “epeletan libratzea”.

      Pedro Iturria inoiz baino hurbilago daukagu orain. Sorok usaindu ere egin duela esan izan du... Poloniako lehenengo ipuina duela lau hilabete eta bost egun publikatu zuen, bigarrena orain hiru hilabete eskas. Inoiz ez ditu horren jarraian publikatu; presaz ibiliko da, hiltzen ariko da hura ere, desegiten, errausten bere ipuinean bezala. Kontua da gero eta hurbilago daukagula eta bere edadean ez dagoela esprintak egiteko, egun batetik bestera etxez aldatzeko, herrialdez. Harrapatzen utzi beharko digu, nekeagatik baino ez bada ere.

      Eskura edukiko du orduan Soro Barturenek sasoi hori, Iturriarekin egon zenekoa, edade hori, unibertsitatekoa, Ingalaterrakoa, arrauna. Ez dakit zer egingo duen gero Iturriarekin, zertaz hitz egingo duten elkartzen direnean, ipuinak aipatuko dizkion... Inportanteak dira ipuinak? Ala arrastoak dira, Iturria topatzeko arrastoak, aitzakiak besterik ez? Ez dut uste... Oso kontu handiz irakurtzen ditu Sorok ipuinak, askotan... Zerbait ariko da Soro bilatzen.

      Arratsaldeko laurak eta hogei dira. Eszter Roland P. Cohenen artikulu bat irakurtzen ari da eta Soro komandante karlista baten litografiaren gainean geratu da lo. Lokartu aurretik esan dit: Siesta pertsona tristeen geuza da. Foruei buruz ere hitz egin du ostean, legeak, arauak, bizimodua... Lokartu egin da gero litografiaren gainean eta aho-bazterreko adurraz komandante karlistaren jaka busti du.

— Hasi baino lehenago, galdera inportante bat, Eszter: zenbat usain eros daiteke? Guztiak? Munduko usain guztiak... Erosi ahal dira? Pentsatu duzu inoiz, Eszter? Usain guztiak erosteko aukera dago?

      — Batzuk nahi ere ez...

      — Baina batzuk bai, batzuk eros daitezke. Hori da kontua: batzuk bai, batzuk ez. Baina zein da portzentajea? Kalkulatu duzu inoiz, eros daitezkeen usainen portzentajea? Dendetan, drogerietan, perfumerietan... Kalkulatzen aritu zara inoiz, Eszter?

      — Burutik pasatu ere ez.

      — Ehuneko 22-25 artean, hori kalkulatu dut nik, horiek eros daitezkeen usainak... Gutxi da, oso gutxi, asko dira erosi ezin direnak... Baina adi ipuinari: Iturriaren ipuinean ere obsesionatuta daude usainekin, baina txarrekin, hatsekin: “sunda” esaten diogu guk euskaraz, kiratsa. Horrela emango zuen Iturriak lehen bertsioan seguruena... Zuk gaztelaniazkoan nahastu egin dituzu apur bat, “buen olor, mal olor”, baina ez dio ardurarik, ulertu egiten da... “Ikusi” egiten da hatsa ipuinean, ospitale horretan... Esango zenuke usain txarreko ipuina dela hau, Eszter? Esango zenuke hori? Horrela esango zenuke?

      — Beharbada bai. Askotan esaten du Iturriak.

      — Esan bai, baina usaindu egin duzu zuk? Usaindu egin duzu ipuina? Tripa nahastu dizu? Zerena da usain txar hori? Hildakoena? Tripa ustelduena? Usaindu duzu inoiz hildakoren bat, Eszter? Ustelduta dagoenean esan nahi dut, usteltzen hasten denean... Neuk ere ez. Liburuetan irakurri ditut hildakoen usainak, kiratsak, jendeak ezin ditu jasan, hatsik jasanezinena da antza. Benetako hildakoak direnean batez ere: nazien Alemanian, Errusian... Ezin omen da jasan, leihoak zabaldu arren...

      — Erroman: esan gizon honi botaka egingo diodala praketan.

      — Leihoak zabaldu dituzte ipuinean, Eszter, baina ez da hatsa joan. Norbait ari da usteltzen. Edo gela osoa ari da usteltzen. Edo gelako guztiak. Alferrik leihoak... Edo beharbada ez: lanbroa sartu da. Zer da hori, Eszter, zer egin du lanbroak? Freskatu? Usteltzen ari dena freskatu? Bizitu? Izoztu? Errematatu?

      — Ahaztu?

      — Lanbroak ez dauka memoriarik, Eszter, ezin du ahaztu...

      — Ulertu didazu...

      — Zelan ez dizut ulertuko.

      — ...

      — Eguzkia ere zikindu du. Lanbroak. Umeak ere itsusiak dira, gizonezkoak ikusteko desatseginak. Zer da hori, Eszter? Desarmonia hori guztia? Ume bat itsusia izan daiteke? Zenbat urtetik aurrera hasten da pertsona itsusia izaten? Zer da amorru hori, ospitalean dagoen andrearena? Hori da gaixoen gurutzerik handiena: amorrua. Amorrua daukate guztiaren kontra, umeen kontra ere bai. Nik foruen kontra ere hitz egingo dut beharbada benetan gaixotzen naizenean, hiltzeko gaixotzen naizenean, orain bezala baina ohean. Badakizu zer diren foruak, Eszter?

      — Ez.

      — Berdin dio. Afarian azalduko dizut. Normala da ez jakitea, gero azalduko dizut. Baina amorrua da kontua, andre horrena. Gizonezkoak: desatseginak denak, ikusteko, traturako... Zer da hori, Eszter, zer da amorru hori?

      — Argi dago... Ipuinean argien dagoena beharbada.

      — Egia, egia... Erizainei baino ez die begiratzen, emakumezkoei. Emakumeekin nahi du tratua. Egia. Garbi esaten du: “Ez dut erizaina ukitu...” Non dago? Hemen: “Ez nion ezer esan, ez nuen ukitu, hemen ez ditut halako gauzak egiten”. Garbi esaten du... Ez dauka amorruarekin zerikusirik beharbada, bere foruak dira, andrearen foruak... Berdin dio... Gero azalduko dizut zer diren foruak...

      — Don Sororen misterioak...

      — Eszter, Eszter... Zeuk ere izango dituzu foru batzuk. Foru asko dituen pertsona zarela iruditzen zait. Neuk ere baditut batzuk...

      — ...

      — Berdin dio, aurrera ipuinarekin. Konturatu zara gaixorik dagoela ipuin hau? Gaixorik dago andrea ospitalean, baina umetan gaixorik egon zenekoa ere kontatzen du: sukarra, eztula, aitak leihora eramaten zuenekoa... Eta protagonista gaixorik badago, ipuin osoa egongo da gaixorik, ezta, Eszter? Hori da logikoena, ezta?

      — Ez zait iruditzen, baina...

      — Oraindik erabiltzen da “protagonista” hitza? Nola esaten zaio bestela? Pertsonaia nagusia, printzipala? Egongo da ingelesez terminoren bat, main character, hero... Ingelesez seguru dagoela terminoren bat... Badakizu zer den “protos” grezieraz? Berdin dio. Gauza da gaixorik egon zela ospitaleko andre hori umetan ere, luzaro, hainbat hilabetez esaten du... Aitak ematen zion sosegu apur bat gaixorik zegoela, leihora eramaten zuen, kalea ikustera, autoak... Baina beste gauza bat hori baino lehenago: benetan da protagonista ohean dagoen andrea? Main character, printzipala, nagusia, hero? Zer da Rosa orduan, zer da gaixoaren ahizpa? Protagonista bakarra behar da beti? Zer da hori? Neuk esango dizut: egoismoa. Egoismotik irakurtzen dugu: irakurtzen dudan bitartean, neu naiz protagonista hori, hero hori, eta ni bakarra naizenez, bakarra da protagonista, ni heroi bakarra. Gezurra! Ge-zu-rra. Zer da hori, Eszter?

      — Ge-zu-rra.

      — Ez egin burla agure siku bati, Eszter. Edo bai: egin burla lasai, merezi dut. Berriro galdu naizelako, horregatik merezi dut. Berriro aspertu zaitudalako. Non galdu naiz, Eszter, zer ari nintzen?

      — Oheko andrea, umetan gaixorik...

      — Hori da, eskerrik asko, Eszter, barre egin didazun arren... Absolbitu egingo zaitut, Nagy andrea, ahaztu egingo ditut zure irainak, baina jakin ezazu infernura bidean jarri zarela, Célinerekin batera, Borgesekin batera, hori argi izan behar duzu...

      — Argi daukat.

      — Begiratu berriro ipuinari: umetan gaixorik egon zenekoa kontatzen du oheko andreak... Eta gaixorik egon zen urte berean eraman zuten aita, kartzelara, fusilatzera, ez dakigu. Ez zen itzuli, hori argi esaten du, bakarrik egon zela ama gero beti. Baina zergatik gogoratzen du gaixoaldia? Luzea izan zelako, gogorra? Luzea izan zen bai, lau hilabetekoa, ume batentzat batez ere, ume batentzat lau ordu ere asko denean. Baina zergatik gogoratu du orain, ahizparen aurrean, ospitalean, hiltzeko dagoenean, usteltzen ari denean? Zergatik orain? Zertan ari da, Eszter? Zer nahi du?

      — Aita ekarri? Aita azaldu?

      — Aita azaldu, hori da, Eszter, gustatu egin zait: aita azaldu nahi du... Aitaren bila etorri ziren, fusilatzera eramateko, eta alabak ez zien “ezer” esan, ez zien “asko” esan. Hori esaten du. Horrek esan nahi du “guztia” esan ziela. Orduan ez zen ohartu, umea zen, baina guztia esan zien: zein zen aitaren denda, non zegoen almazena... Askotan esaten du almazenarena, handik eraman zuten aita. Hori da bere benetako gaixotasuna, andrearena, laurogei urteko gaixoaldia, horregatik dago gaixorik ipuin hau.

      — ...

      — Aitarekin berdintzen ari da orain, orain konta dezake, orain kontatu behar du. Nahasten ari naiz, Eszter? Gaixotzen ari naiz neu ere? Egon zara inoiz laurogei urtez gaixorik, Eszter?

      — Egunero...

      — Ai Eszter, Eszter... Gaixoak, fusilatuak... Gizarte gaixoa da hori. Ez da?

      — Seguruena.

      — Ahaztu, berdin dio, ez dut ezer esan... Orain artekoa, ipuinean gertatzen dena, guztia da normala: ospitalea, gaixotasuna, ahizpak... Batzuetan ohekoak ez du ahizpa ezagutzen, ez daki ahizpa dela, ez beti. Normala da, askotan gertatu izan da, munduko ospitale askotan, etxe askotan... Desorientatu egiten dira. Hori esaten zigun gure amak ere, aita gaixorik zegoenean, desorientatuta zegoela, ez gintuen ezagutzen. Hori bera gertatzen zaio oheko andreari, gaixorik dago, laurogei urtez egon da gaixorik; normala da beraz ahizpa ez ezagutzea, dena da normala ipuinean orain arte... Baina arrainak? Arrain laranjak? Arrainak lanbrotan? Zer da hori, Eszter?

      — Hori da ipuina. Hor hasten da ipuina. Hori iruditzen zait...

      — Hor hasten da ipuina? Ia amaieran hasten da ipuina orduan, zure ustez? Eta aurrekoak? Aurreko gaixotasunak eta?

      — Prestaketak. Gaixotasunak prestaketak dira beti. Hori esaten da gure etxean.

      — Gaixotasunak prestaketak dira beti... Ez dago txarto, pentsatu beharko dut... Baina arrainak, Eszter? Zer dira? Zer da kolore laranja hori, lanbrotan, lasai igerian? Zer da hori, Eszter?

      — Ez dakit. Ez diot antzik hartu. Pentsatu dut, baina ez diot antzik hartu.

      — Nik topatu dut zerbait... Beldurra da arraina nire ustez... Rosaren beldurra, ahizparena. Rosak ikusi ditu arrainak, Rosa da protagonista orain. Lehen ere esan dizut, ez da hain argia hori, protagonistena. Badakizu zer den “deuteragonista”? Ez? Berdin dio, ahaztu. Hasi naiz berriro galtzen...

      — ...

      — Arrainekin ari ginen, arrain laranjekin... Barruan argia dutela ematen du, horrela dio ipuinak, arrain sosegatuak dira bestela. Hainbeste gauza izan daitezke arrainak: kristautasuna, sexua, usaina, hatsa, memoria, oroitzapen txikiak, txikiak beti, laranjak, barruan argia dutenak... Baina beldurra ere izan daiteke, memoriari beldurra, norbere buruari... Usteldu egin daiteke burua, sikatu, ondo daki Rosak, ondo dakigu guk...

      — Burua galtzeari beldurra, orduan?

      — Izan daiteke, baina hainbeste gauza izan daitezke arrainak, arrain laranjak... Inoiz ez dugu asmatuko arrainak zer diren esaten, zeuk esan duzu, ez diegu antzik hartuko... Merezi du? Jarraituko dugu?

      — Nahi duzun moduan...

      — Ez, ez du merezi, bertan utziko dugu; nahi duzuna pentsatu behar duzu, nahi dudana pentsatuko dut nik. Hori da ipuin hau, hori da arraina, arrain laranja, arrain guztiak, ipuin guztietan... Nahikoa. Zelan zan hori, Erroman? “Asko da berbarik!” Barkatu, Eszter, gure zozokeriak dira... Irakurri dituzu Suitzako ipuinak, Austriakoa?

      — Behin eta berriro. Suitzakoak batez ere.

      — Ondo. Bihar komentatuko dugu Suitzako lehenengoa. Bihar ez, etzi. Bihar libre. Merezi duzu. Merezidu deu Eszter koitadeak, ezta, Erroman? Erre egingo zaitut bestela, Eszter, egosi. Afarian foruak azalduko dizkizut, hortik ez zara libratuko. Nirekin egoteko jakin behar da zer diren foruak... Erroman, ataraizuz Poloniako antxoak.

ZURICHeko ipuina

Suitzako lehena

Egurra eta soka

Neba-arrebak inoiz ez dira urkatuak ikustera joan. Badakite jende asko biltzen dela urkatuak daudenean, ikuskizun handia dela, leku guztietako merkatariak hurbiltzen direla, diru eta pertsona asko mugitzen dituela. Inoiz urkamendia bera ikustera heldu dira, exekuzioa eta egun batzuetara, ez baitute egurra egun batzuk geroagora arte kentzen. Urkatuak ordu batzuk baino ez dituzte zintzilik uzten, biharamunera arte asko jota, baina urkamendia bera, egurra, zenbait egunez uzten dute dagoen moduan.

      Ezagutzen duten gizon bat urkatuko dute iluntzean, horregatik erabaki dute neba-arrebek joatea. Nebak eskatu zion arrebari, biek ezagutzen zutelako gizona... Ondoko etxean bizi izan zen umetan, makina bat ordu egin zuten elkarrekin, jolasean, animaliekin, baina mutilak hamalau urte zituela alde egin zuen familiak. Horregatik harritu zen arreba, umetatik ez zuen gizon hura ikusi, auskalo zer izango zen orain, nolakoa, urkatu egingo zuten, jainkoarren. Konbentzitu egin zuen nebak azkenean... Oinez egingo dute bidea baserritik, hamalau kilometro baino ez dago. Inoiz ez dute elkarrekin horren bide luzerik egin.

      Lehen zatia, hiruzpalau kilometro, kosta partetik egingo dute, ekialderantz, baina momentu jakin batean mendi aldera sartu beharko dute. Arrebak zorro txiki bat darama, arropa gehiagorekin, jatekoarekin; nebak oinetako batzuk baino ez, euritarako, lepo inguruan lotuta. Izan ere, goizetik dago zerua pisu, kargarekin, argia ilun. Oraindik ez du tantarik bota, baina neba-arrebak gora begira doaz. Haizeari ere erreparatzen dio arrebak, hezeari; etxeko abereen azaletan ere igartzen da hori. Bidea luzea da euritan egiteko.

      Bidearen lehenengo zatia ezaguna da, askotan egin dute, abereekin, aitarekin herrira... Harri bakoitza ezagutzen dute, zuhaitz bakoitza. Bakarrik ere egiten dute hamasei urte egin zituztenetik: herriraino joaten ziren, medikuaren etxeraino, badira urte batzuk...

      Herrira heldu baino apur bat lehenago aitortu dio nebak gaur urkatuko duten gizona gehiagotan ikusi duela berak, familiak ondoko etxetik alde egin ostean ere harekin egon dela, hiru aldiz, lau, eta kontatu izan diola zertan dabilen... Egunen batean urkatu egingo zutela ere kontatu izan dio, harrapatzen bazuten. Gauza da mundu guztia harrapatzen dutela, horretan dabiltzan guztiak harrapatzen dituztela, ez duela inork urte asko egiten... Horregatik nahi du gaur urkatuko duten gizona ikusi, bizirik azken aldiz, nola urkatuko duten, nolakoa den soka, hori guztia ikusi nahi du.

      Urrunetik hiru gizon ikusi dituzte euren bide berean, kontrako noranzkoan. Distantzia horretan arropak egin zaizkie arraro neba-arrebei, ez dirudite ingurukoak, ilea ere oso beltza dute. Hurreratu ahala, ohartu dira azala beltzaranagoa dutela, begitarte iluna. Arrebak zimikoa sentitu du sabelean, beldurra izatera heldu ez dena, neba ondoan daukalako.

      Neba-arreben parera heldu direnean, gelditu egin dira hiru gizonak. Ahotsa loratuz agurtu dituzte, adeitsu ere esango luke arrebak, eta Galiziara doazela esan die batek, oso erromantze berezian, Santuaren hilobia ikustera.

      — Esango diguzue, gizona, emakumea: bide egokia al da hau?

      — Bai.

      Erantzun dio nebak behar baino arinago. Galizia oso urrun egiten zaio, oinez, baina handik behar du, mendebaldera. Zuzen begiratzen dio gizonari, beste zerbait galdetuko ote dion. Azentuari ez dio oraindik antzeman... Arreba ere hari begira dago, lasaiago orain: adina ez daukate gizonek min ematekoa, gorpuzkera ere ez, nebaren aldean ezer gutxi. Berriro hitz egin du gizonak:

      — Hemen ingurukoak zarete?

      — Bai. Zuek?

      — Armeniarrak.

      Elkarri begiratu diote neba-arrebek. Armenia non dagoen, zer den, ez zuten esaten asmatuko, begiratuan igarri zaie. Arrebak ez du armeniarrik ezagutzen, behin edo behin entzun du izena, gutxitan... Jakin-mina piztu zaio beldurra erabat joan zaionean. Galdetu egin die:

      — Eta handik zatozte orain?

      — Ez: Zipretik.

      Beste izen arrotz bat, lekutakoa. Arrebak gauza gehiago galdetu nahiko lizkieke, eurekin hizketan egon, tarte batez behintzat, baina ez daki zer esan, zer galdetu, nondik jo. Kanpotarrak mugitzen hasi dira gainera, hitzik esan ez duten biak batez ere, bide bazterretik, aurrera egin nahi balute bezala. Horregatik hartu dute ezustekoa gizonak berriro hitz egin dienean:

      — Eta zuek, gizona, emakumea, nora zoazte?

      — Urkatuak ikustera.

      Erantzun du nebak lehen bezain arin. Kanpotarrak harritu dira orain, elkarri begiratu, hitz egiten ez duenetako batek sabelera eraman du eskua, min itxurak egin ditu, tripak nahasita dituela ematen du.

      — Pertsonak urkatzen dituzue hemen orduan?

      — Guk ez dugu inor urkatzen.

      Arrebak esango luke erantzunaren zakarrarekin apur bat atzera egin duela kanpotarrak. Burua makurtu du orduan, agur moduko bat entseatu, gizona, emakumea, bere hizkera berezian, eta gurutzearen seinalea egin du airean eskuaz. Eskerrak eman die gero bidea erakusteagatik eta barkamena eskatu, traba egin badiete. Nebak esan du ez dela trabarik eta arrebak zorte ona opa izan die, ez zitezen eurengandik haserre aldendu.

      Kanpotarrak bistatik desagertu arte atzera begira joan da neba, badaezpada ere. Zerbait ikusi dio begiradan armeniar bati, hitz egin ez duenetako bati. Hala azaldu dio arrebari, ez zaiola fidatzekoa iruditu; arreba ez dago ados.

      Tanta batzuk bota ditu orduan, baina segundo eskasetan atertu du, ilea bustitzera ere ez dira heldu. Neba-arrebek lasaiago hartu dute arnasa.

      Kosta uzteko puntua heldu da halako batean, mendi aldera sartzekoa. Lehen metroak izan dira gogorrenak, ohitu egin zaie arnasa gero, hankak ere bai. Euri giroa den arren, sargori puntua ere bada sasiak haizea eteten duenean, izerdian nabaritu dute.

      Ehun bat metro aurrerago, soilune batean, zuhaitz maskal batzuen ondoan, lagun talde bat ikusi dute, eserita; ematen du bazkaltzen ari direla. Bost direla iruditu zaio arrebari eta hurreratu ahala egiaztatu du.

      Eguerdia uste baino lehenago pasatu zaiela ohartu dira neba-arrebak, eurek ere jan beharko dute zerbait. Mokadua apur bat aurrerago hartzea erabakiko zuketen, beste soilune batean, beste zuhaitz batzuen ondoan, baldin eta lagun talde horretako gizonetako batek energia bereziz agurtu izan ez balitu, taldearekin gelditzera ia behartuz. Gazta zati bat eskaini dio nebari, beste zati bat hasi da ebakitzen arrebarentzat. Esertzeko leku bana erakutsi die. Ezin izan dute ezetz esan, jateko ugari daukatela ikusi dute. Arrebak ogi zati bat atera du erdi lotsaz, kaparen gainean jarri du, eta lagun taldeko batzuek burua mugitu dute eskerrak adierazteko. Gehien hitz egiten duenak gehiegi hitz egiten duela iruditu zaie neba-arrebei, baina ez du ematen ingurukoa denik; hizkera, ordea, ez dauka oso urrunekoa.

      — Senar-emazteak? Seme-alabarik bai?

      — Neba-arrebak.

      — Ingurukoak?

      — Bai.

      Isildu egin da une batez. Sakonago begiratu die neba-arrebei, neurtu nahi balitu bezala. Ematen du zehatzago kalkulatu nahi duela nongoak diren. Neba-arrebak baino urte batzuk zaharragoa da gizona, zati bat; baliteke gurasoak ezagutzea.

      — Euria dakar. Euria dakarrela jakin beharko zenukete.

      — Badakigu.

      — Oso urrun zoazte? Oso urrun nahi duzue joan?

      — Urkatuak ikustera.

      — Gu biok ere bai —bere ondoan dagoen gizona seinalatu du—. Hauek ez dakigu.

      Beste hiru gizonei begiratu diete neba-arrebek, ez doaz elkarrekin beraz. Orain ulertu dute: gehien hitz egiten duena eta laguna izan daitezke ingurukoak, baina beste hirurak nekez. Hobeto erreparatu diete, arropei, aurpegierei, keinuei, jateko modua ere berezia da. Ez du ematen bertako hizkuntza ulertzen dutenik ere.

      — Juduak dira.

      Esan du gehien hitz egiten duenak inork galdetu gabe. Neba-arreben zalantzak asmatu dituela ematen du. Azaldu du eurek esan dietela juduak direla, erdi alemanez, erdi frantsesez, hori ulertu dutela. Nora doazen ere esan omen diete, baina hori ez dute hain argi ulertu. Kapa gainean dauden jaki gehienak juduenak dira, intxaurrak izan ezik.

      Ahalik eta arinen jatea eta handik berehala altxatzea erabaki dute neba-arrebek. Izan ere, arrebak behintzat, ez du gehiegi hitz egiten duen horrekin gainerako bidea egin nahi, urkatuak ikusterainokoa. Eskerrak eman eta, elkarri ezer esan gabe, zutunik jarri dira neba-arrebak. Ogia beste jakiekin batera utzi du arrebak, kapa gainean, ez du berriro zorrora sartu.

      Juduak apur bat harritu dira neba-arrebak horren gutxi janda zutundu direnean. Elkarri begiratu diote, jateari utzita; bidaideei begiratu diete gero, gauza handirik ulertzen ez dutela adierazi nahi dute.

      — Bazoazte? Hain gutxi janda? —galdetu du gehiegi hitz egiten duenak juduen ordez—. Joan behar duzuela uste duzue?

      — Bai.

      Esan du nebak beti bezain arin. Azalpen moduko bat ematen ahalegindu da arreba, baina erdizka utzi du, eten egin da, ez du gauza handirik esan. Juduetako batek orduan, zutunik eta ulertu ez duten zerbait esanez, gazta oso bat eman die neba-arrebei.

      — Biderako.

      Itzuli du gehiegi hitz egiten duenak, juduarena ulertu ez badu ere. Aztoratu egin dira neba-arrebak, ez dakite zer esan, eskerrak eman nahi dizkiete frantsesez. Ematen du juduek ulertu egin dutela. Zorroan sartu du arrebak eta, handia izan ez arren, pisua nabaritu du sorbaldan. Bidean gora egin dute gero.

      Hiru kilometro aurrerago hasi da benetako euria, goizetik espero zutena. Tanta lodiekin hasi da, berehala busti dizkie arropak, ilea, uste baino deserosoago doaz hasieratik bertatik. Nebak zulo bat ezagutzen du handik hurbil, bidetik apur bat apartatuta, leize txiki bat, leizea izatera ere heltzen ez dena. Arrebak non dauden ere ez luke zehatz esango, are gutxiago euria hasi denez geroztik. Zentzumenak lausotu dizkio euriak, deserosotasunak. Ez da lehenago paraje hauetatik gehiegi ere ibili gainera, ez neba bezainbeste.

      Zuloa bilatzera abiatu dira, baina bide batzuk lokazten hasita daude. Nekeza da zenbait tartetan aurrera egitea, sasia ere sarriagoa baita, azken euri horri esker hazi izan balitz bezala. Nebak gogoratu baino urrunago egon da zuloa... Euriak nahastu du bera ere nonbait, baina, topatu dutenean, konturatu dira leku egokia dela atertu arte itxaroteko, ez dela euri hondakinik ere sartzen, ez duela inongo itoginik.

      Hotzik ez dago behintzat udaren hondar honetan, eta arropak astiro baina lehortzen ari zaizkiela sumatu dute neba-arrebek. Iruditzen zaie etorri behar duen aterrunea ordu batzuetakoa bada, arropak guztiz siku dituztela helduko direla urkatuak ikustera. Nebak oinetakoak aldatu ditu zuloan bertan; arrebak ez ditu arropak guztiz atertu arte aldatu nahi. Une batzuetan ez du ematen zaparrada horren itxia denik, baina eteteko asko falta duela iruditzen zaie.

      Zuloaren babesean daudela, ez dute gehiegi hitz egin neba-arrebek, baina une jakin batean ohartu dira bertan askoz denbora gehiago emanez gero, ez direla urkatuak ikustera helduko, erabaki bat hartu behar dutela, aurrera ala atzera. Jakaren barruko poltsikotik ordenagailu txikia atera du arrebak orduan eta trenen ordutegia kontsultatu du. Herrira hogeita bost minututan ailegatzen badira, eta laurdenetakoa har dezakete. Gehiago pentsatu barik abiatu dira, arreba aurretik, neba atzetik.

      Ozta-ozta heldu dira eta laurdenetako trenera. Eskerrak hainbat minututako atzerapena ekarri duen, bestela alferrik izango zuten lokatz arteko presazko martxa hori. Guztiarekin ere, oinez baino askozaz lehenago helduko dira orain urkamendira.

      Bero handia dago tren barruan. Neba-arrebek ez dute orain arropen hezetasuna hainbeste nabaritzen. Igartzen da treneko bidaiari gehienak urkatuak ikustera doazela. Bidaia bera, askotan egin izan dute, ordu erdikoa baino ez da, gutxiago beharbada, nahiz eta geldialdi ugari egin. Urkamendia zenbat eta hurbilago, argiago daukate hara doazela trenean sartzen diren gehienak, larunbata baita, ordu ezohikoa, ez da trenean hainbeste jende egoten bestela. Bakan batzuk baino ez doaz aurpegi neutroarekin, gainontzekoak aldarte piztuan datozela esango luke arrebak.

      Tren-geltokitik urkamendiko egurra jarri duten lekuraino tarte handi samarra daukate neba-arrebek, eskerrak ateri dagoen orain. Taldean egin dute bidea, trenean etorri diren gehienekin. Urkamenditik nahiko urrun ikusi dituzte merkatarien lehenengo postuak, batez ere jatekoak saltzen dituztenetakoak. Exekuzio-tokira hurreratu ahala, ikaragarri ugaldu dira salmentan ari direnak, bizimodua ateratzeko beste modurik ez balego bezala. Nebak erloju merke bat erosi die, arrebak begiratu ere ez du egin nahi.

      Urrunetik ikusi dute urkamendiko egurra, plazaren beste aldean. Aurrekoetan baino inpresio handiagoa hartu du arrebak, egur horrekin, harako eskailerekin... Eraikitzeko modua askotan ikusi duen arren, handiagoa iruditu zaio hau. Plazaren hasieran, kale-aho guztietan, segurtasun kontrolak daude, eskanerrak, arkuak, poliziak... Oinetakoak kendu behar izan dituzte, zoru bustian ortozik itxaron, jakak eta zorroak eskanerretik pasatu, poltsikoak hustu... Ordenagailu txikia ere kendu diete, baina polizia-puntuan berreskuratu ahal izango dute gero, urkatuak sokatik jaitsi eta gordetzen dituztenean.

      Exekuzio-eremura goizegi sartu direla ulertu dute orain, berrogeita hamar minutu falta direla. Arrebak unean-unean dauka nahasiago sabela, damutzen hasi da. Urkamendiaren esparruan bertan, hurbilegi ere bai, salmenta postuak daude, jatekoak gehienak, guztiak ez badira; lekuz kanpo iruditu zaizkio arrebari. Hala ere, infusio bat hartu du, tripa barruak baretu nahi ditu.

      Urkatuak ikusteko lehenengo ilarak hartuta daude dagoeneko, denbora falta den arren. Ematen du orduak eman dituztela lehen lerrokoek han. Poztu egin da arreba, ez zuelako aurrean nahi, baina ondo ezagutzen du neba, ahalik eta hurbilen jarriko zen hura ahal izanez gero... Infusioa lar bero dago eta goiko ezpaina erre dio.

      Urkamendian bost soka daude, bost korapilo. Arrebak ez daki banaka-banaka urkatuko dituzten ala bostak batera, inoiz ez baitu ikusi, ez baitiote kontatu. Nahiago luke bostak batera balira, segundo bat eta bakarrean, minutu batean dena amaituta, eta handik alde egin. Plaza horretatik alde egiteko gero eta beharrizan larriagoa dauka, beharrizan fisikoa ia. Botaka egitea kostatzen zaio, izan ere oso gutxitan egin izan du bizitzan, baina gazta likidoa sentitzen du eztarrian, eztarria baino apur bat beherago. Neba lasai dagoela iruditzen zaio.

      Urkatuko dituztenak igo dituzte urkamendira halako batean, eta bi baino ez dira. Ez du ulertzen arrebak: ez banaka, ez guztiak batera... Binaka orduan? Eta soberakoa? Lehenengo bi eta hiru gero? Zorabiatzen hasi da, berdin dio, berdin dio zenbat, berdin dio nola, amaitzea nahi du, handik aldendu nahi du... Nebarengandik hurbilago jarri da, burua nebaren besapea ukitzen ia. Aurrekoen oinetakoei begiratu die zati batez.

      Euren txikitako auzoa da urkamendian dauden bietako bat. Berehala ezagutu du arrebak, nahiz eta ilea luzeagoa izan, bizarra aurpegian. Bestela ez zaio ezelango keinu berezirik antzematen, ematen du askotan aurreikusi duela egoera hori, bere burua egoera horretan. Lehen ere nahiko lehorra zen, neba-arrebek ezagutu zutenean, mutikotan. Urkatuko duten besteari gehiago igartzen zaio larria, ospela. Inork ez luke esango kideak izan direnik, antzeko gauzetan ibili direnik...

      Arrebak imajinatu baino askozaz azkarragoa izan da dena, inongo zeremoniarik gabekoa. Inork ez du hitz bakar bat ere esan, ez borreroak, ez urkatuek, ez agintariek... Ez diote jendeari abisurik eman nahi, urkatuekin nahikoa dela iruditzen zaie. Segundoak baino ez beraz; berehala amaitu dira gorputzen balantzak, berehala geratu da urkamendia mugimendurik gabe.

      Arrebak sumatu du ikusleek ez dakitela orain zer egin, zer gertatuko den. Ez dute urkatzeko preso gehiago ekarri, jendeak ez daki hortaz norentzat diren beste hiru sokak, beste hiru korapiloak, dena dago geldi. Urkamendira begira dago mundu guztia, lepoak luzatzen dituzte, borreroari adi, zaindariei adi, inor ez da mugitzen. Amaitu ote den galdetu dio arrebak bere buruari.

      Hasieran jendea ez da ohartu, ordea, ikusleen artean hasi dela mugimendua orain, polizia batzuk sartu direla jende artera, errespetuz baina nolabait bultzaka ere bai. Hirunaka doaz poliziak, eta ikusleetako batzuk korrika hasi dira plazaren irteeretarantz. Kontroletako poliziek harrapatu dituzte gehienak, baina itzuri egin zaizkie zenbait, ezin izan dute guztiekin.

      Arrebak ez daki zer egin behar duen, zer ari den gertatzen, normala ote den... Inoiz ez da exekuzio batean egon, inork ez dio kontatu. Ezkerretara begiratu du orduan, atzera ere bai. Gizon bat ari da nebaren ondoan beso altxatua mugitzen; zapi beltz bati eragiten dio airean. Lerro batzuk atzerago beste zapi beltz bat ikusi du airean... Ez daki zer ari diren, zer esan nahi duten.

      Hiruko polizia talde bat heldu da eurak dauden lekura orduan. Agenteetako bat neba-arreben artean jarri da eta nebaren besapeari heldu dio. Arrebak imajinatu du beste aldeko agenteak ere heldu diola nebaren beste besoari. Hirugarren poliziak bidea egin du jende artean atxilotu berria pasarazi ahal izateko. Nebaren aurpegiari begiratu dio arrebak zerbait ulertu nahian; lasai dago. “Aitak badaki” esan dio nebak.

      Urkamendira igo dute neba, norabide guztietan ostikoak jotzen dituen beste batekin batera, harik eta hankak lotu dizkioten arte; tatarrez eraman dute gero urkamendiraino. Hirugarren urkagaiak alde egin ahal izan duela entzun du arrebak apur bat atzerago.

      Aurrekoak bezain arin urkatu dituzte hauek biak ere, zeremoniarik gabe, espanturik gabe. Ikusleak plazatik aldentzen hasi dira, orain bai, orain badakite amaitu egin dela, ez dela horren ostean beste ezer egongo, ezin dela egon.

      Arreba bakarrik geratu da plazan, harrizko zutabe baten kontra, belauniko, begiak oso zabalik, lurrera begira. Jarrera horretan hilekoa sentitu du oso argi, espero zuena baino bederatzi egun lehenago.

* * *

Eszterrekin ez dugu, lehen bezala, hainbeste denbora egiten hotel barruan. Atera egiten gaitu, hiritik ibiltzen gaitu. Sorori ez zaio Varsovia interesatzen, “zer da Varsovia?”, esaten du, zer da hau? Horma bat, horma asko, bata bestearen atzean. Esaten du horma asko ikusi duela berak orain arte ere, laurogei urte dela laster eta ez duela horma gehiago ikusi nahi.

      Parke batera eraman gaitu Eszterrek orduan, erronka ere bota dio Sorori: esan dio bilatzeko horma bat han... Baina gauza guztietarako dauka Sorok erantzuna, erantzunen bat. Galdetu dio Eszterri nola dakien Polonian gaudela, Polonia dela hau, nola dakien Poloniara ekarri gaituela hegazkinak edo Varsoviara ekarri gaituela taxi-gidariak eta ez Poznanera. Barre egin du Eszterrek, bere barre erritmiko baina eskandaluzko horrekin, eta arrazoi duela esan dio Sorori, konplot teluriko bat dagoela, nazioartekoa, Sir Soro Barturenen kontra. Lurrean eseri da Soro orduan eta mugitu ere ez da egin harik eta hotelera erretiratu garen arte.

      Poloniako ipuin biak itzultzen ari dira orain, horren zain dago Soro. Leire Barturenek topatu du itzultzailea, Donostian bertan, euskarara zuzen egin dezakeena. Lan diferente ugarirekin harrapatu omen dugu itzultzailea ordea, zine-gidoi bat tartean, eta ipuinak astiro itzuliko dituela jakinarazi digu, lana beste itzultzaile bati eman nahi badiogu ere. Gustatu egin zaio jarrera modu hori Sorori eta 4.000 euro gehiago agindu dizkio.

      Varsoviara etortzeko gonbidapena ere luzatu dio Donostiako itzultzaileari, ipuinak Eszter eta hiruren artean komentatu ahal izateko, baina ezetz erantzun dio hark, Sorok eskaini dion dirutza gorabehera. Hiru alaba dituela aipatu du, emaztea ere bertakoa, lan handia eta ona daukala, ez dagoela mugitzeko moduan... Eskaintza milakoetan handitu du Sorok mezu bakoitzean, Varsoviara etortzeko eta etortzeko... Zoratzeko moduko kopurua eskaintzera ere heldu da, baina itzultzaileak ezetz esaten jarraitu du, eta alabak aipatu ditu berriro, eta emaztea. Gustaten daste polako kabroi hau, esan du Sorok.

      Leire Barturenek ez du oraindik Pedro Iturriaren Poloniako bizilekua topatu. Normalean berehala lortzen du: helbidea bidaltzen digu, auto bat hartzen dugu guk, hara joaten gara eta inoiz ez dugu etxean topatzen... Orain, baina, kontua apur bat diferentea iruditzen zaigu: duela hiru-lau hilabete publikatu ditu Iturriak hemengo ipuinak, ezin da urrunegi egon, bertan egon daiteke oraindik... Harrapatu behar dugu orain beraz, harrapatu egingo dugu seguru. Pedro Iturria ezin izango da horren arin mugitu, gu bertan gaudela jakin arren, bere atzetik. Ihes egin nahi baldin badigu ere, ezin izango du, mugitzeko lanak izango ditu, hura ere laurogei urte izango delako laster. Nahi izango du, baina ezin... Beste gauza bat ere galdetzen diot beti neure buruari: ipuin gehiago idazten ari ote den Iturria ala lehendik dauzkan guztiak idatzita...

      Hoteleko gelan komeriak izaten ditugu batzuetan, Eszterrek ohitura bereziak dituelako, edo guretzat bereziak behintzat, gure edadekoentzat. Komunera sartzen denean adibidez, ez du atea ixten, oso zabalik uzten du batzuetan, eta bere zarata guztiak entzuten ditugu guk. Lotsatu egiten gara apur bat, Horreik kataratak, esan izan du Sorok inoiz.

      Lehengo batean dutxara sartu eta ez zuen gerorako arroparik eraman. Handik irteteko, guregana azaltzeko, gelara, Sorok komunean dituen liburuak hartu zituen. Ivan Turgeneven Aita-semeak liburuarekin tapatu zuen bularra, eta hankartearen aurrean Biblia apokrifo bat jarri zuen. Turgenevek ez zizkion, jakina, bular biak behar bezala ezkutatzen eta ipurdia estaltzeko beharrizanik ez zuen ikusi. Bestela ere eskuak falta zitzaizkion...

      Soro hoteleko korridorera atera zen ia estropezuka eta nik itxurak egin nituen, irakurtzen ari nintzena interesgarria balitz bezala: “Gaua iluna zen, izartsua, bidea belztu egin zen elur zuriaren artean”... Ipurdi bat pasatu zen nire aurretik, elur artean, nigandik metro eta erdira, gau izartsuan... Ez begiratzeko ahalegina egin nuen, begiratu egin nion.

      Ordu erdi baino gehiago egin zuen Sorok korridorean eta urduri zegoen oraindik gelara sartu zenean. Bioi iruditzen zaigu orain Eszterri arropa hurrena ahazten zaionean, libururik ere ez duela hartuko, ez duela tapatzeko ezer hartuko, iruditzen zaigu nortasun kontua dela. Eszter zenbat eta hobeto ezagutu, orduan eta gehiago gustatzen zaio Sorori. Iturriak ezetu behar dau neska hau, esan dit. Gero esan du Iturriaren alaba ematen duela, iloba, biloba... Varsovia ostia hau bere, esan du gero, horma bat beste baten atzeti.

— Suitzakoa gaur, ezta, Eszter? Suitzako ipuinaz hitz egin behar dugu gaur, ezta?

      — Zurichekoaz.

      — Hori da, lehenengoa, Suitzako lehenengo ipuina. Bigarrena, Bernakoa, bihar. Irakurri duzu Bernakoa, Eszter?

      — Nola ez... Zer nahi duzu egitea bestela hemen, hotel honetan? Ezin dut beste askorik egin... Sir Soro Bartureni, maiestate gorenari, ez zaiolako Varsovia interesatzen, ez du ikusi nahi. Zenbat ordu egin ditugu gela honetan? Austriakoa ere behin eta berriro irakurri dut.

      — Egia, Austriakoa... Zer da hori? Ipuina da benetan? Saiakera? Miszelanea? Zer da Austriako testu hori? Zer iruditu zaizu, Eszter?

      — Eskasa. Oso eskasa. Ez dakit zergatik egin duen Iturriak hori. Beste ipuinen aldean ezer gutxi da testu hori, ez du ezer esaten. Ez dakit zertarako egin duen...

      — Hori da, ados, hori da... Ez dakit zertan ibili zen Iturria Austrian... Egun txarrak pasatuko zituen beharbada... Gaixorik? Insomnioa? Beherakoa? Ezin diot igarri... Beste datu bat ere badago: testu bakarra publikatu zuen Austrian, ez bi betiko moduan. Testu eskas hori gainera... Ez dakit nola onartu zioten aldizkarian ere; material faltan egongo ziren... Zerikusirik ez beste ipuinekin.

      — Beti ezin dela alturan idatzi. Beti eta dena.

      — Egia. Egia hori ere... Zabaldu Tolstoi, zabaldu Proust, zabaldu Conrad... Dena ez da alturako arrantza, orrialde guztiak esan nahi dut... Iturriak ere izan behar du eskubidea, gauza eskasetarako, gaixorik egoteko, insomniorako, eldarniorako, burua nahasteko, gauzak argi ez ikusteko...

      — Amen.

      — Ez dugu komentatuko orduan... Austriakoa esan nahi dut.

      — Nik ez daukat esateko ezer.

      — Neuk ere ez. Suitzakoa orain orduan, Suitzako lehenengoa, Zurichekoa: urkatuak... Urkatuak ikustera doaz neba-arrebak... Zeu ere engainatu zaitu, Eszter?

      — Engainatu?

      — Engainatu, bai: juduak, armeniarrak, urkatuak... Beste sasoi bateko gauzak direla ematen du. Zeuk ere pentsatuko zenuen, ipuinaren hasieran, Erdi Aroa zela, lehenagokoa ere bai... Ez zenuen pentsatu, Eszter? Ez dut sinesten...

      — Bai, pentsatu egin nuen, nola ez nuen pentsatuko... Horretarako dago... Irakurleak hori pentsatzeko egin duela iruditzen zait...

      — Elementu zaharrak bata bestearen atzetik... Baina kontuz: zergatik zaharrak? Zergatik dira zaharrak? Ez dago judurik orain? Armeniarrik? Urkatu egiten da jendea orain ere, gauza nazkagarriagoak egiten zaizkio jendeari orain. Urkatzea garbia da gaur egiten direnen aldean... Eskandalizatu egingo gara orain lau lagun urkatu dituztelako?

      — Argentinatik nator, Sir Soro...

      — Hori da, zer dira lau lagun, hamar lagun, ehun? Zahar itxurak egiten ditu Iturriak, baina dena da freskoa. Zergatik egiten ditu zahar itxurak orduan, Eszter? Zergatik iruditzen zaizu?

      — Ez dakit... Trukoa da? Sorpresa eman nahi du gero? Arrebak ordenagailua atera duenean hartu dut nik sorpresa... Truko txiki bat da?

      — Trukoa? Trukoa... Ez duzu Iturria oraindik ezagutzen? Bere iloba izan zaitezke, bere alaba, eta ez duzu oraindik harrapatu?

      — ...

      — Nik uste dut Iturriarentzat ez dagoela gauza zahar eta gauza berririk, ez dago desberdintasunik. Iturriarentzat dena da bat, Eszter, zaharra eta berria, dena gauza bera. Arrebak daukan ordenagailua ere zaharra da, etxeko abereak bezala. Etxeko abereek eguraldia iragartzen dute, ordenagailuak trenetako ordutegia iragartzen du. Dena da gauza bera Iturriarentzat. Oraindik ez duzu ondo ulertuko beharbada, zure edadean, baina ulertu egingo duzu. Dena da gauza bera...

      — Ulertzen hasi naiz...

      — Eta armeniarrak, Eszter? Zergatik armeniarrak, juduak? Kasualitatea da? Pentsatu gabe eman ditu? Beste herri batzuk eman ahal zituen? Siriarrak? Turkiarrak?

      — Pentsatu gabe gauza gutxi Iturriak. Hori behintzat ikasi dut zurekin... Baina turkiarrak ez.

      — Zergatik turkiarrak ez?

      — Txikiekin ari delako: armeniarrak, juduak... Juduak txikiak eta handiak dira aldi berean, konplikatuagoa da juduena. Baina turkiarrak ez. Kurduak izan zitezkeen, armeniarrak bezala, baina turkiarrak inoiz ez.

      — “Juduak txikiak eta handiak dira...” Gustatu egin zait hori, Eszter. Arrazoia izaten duzu askotan, Eszter Nagy...

      — ...

      — Baina beste zerbait dago hor: urkatu egiten dute jendea ipuineko leku horretan, juduak eta armeniarrak kanpotarrak diren leku horretan. Ez dakigu nor urkatzen duten, handia ala txikia... Normalean txikiak urkatzen dira. Horregatik agertu nahi izan ditu juduak eta armeniarrak beharbada, sufrimendu horregatik, gurutziltzatu egiten dituztelako juduak, fusilatu, gaseztatu, basamortuetara eramaten dituztelako armeniarrak hiltzera. Horregatik izan daiteke, Eszter? Hori izan daiteke arrazoia?

      — Izan daiteke... Ez dut orain arte pentsatu.

      — Neuk ere ez. Baina horretarako ari gara hemen, horretarako komentario hauek guztiak, saio hauek. Bion artean helduko gara, beharbada, ipuinaren laurdena ulertzera. Urkatuak, adibidez. Nor ari dira urkatzen? Nor da urkatzailea? Nor da, Eszter, nor iruditzen zaizu?

      — Agintariak? Agintariak.

      — Beti behar da aginte apur bat urkatzeko, fusilatzeko, kondenatzeko. Hemen aginte apur bat baino gehiago ere igartzen da, aginte handia ere bai. Nebak ere esaten du, momenturen batean, denak harrapatzen dituztela, urkatzaileen kontra ari direnak... Urkatzaileen kontra ezin da asko egin, ezer gutxi, tarte txiki batez kontra egin eta berehala harrapatzen dituzte urkamendirako; beti da, antza, gauza bera. Neba ere urkatu dute. Mundu guztiak daki urkatuko dutela, urkatzaileek, aitak, nebak berak... Arrebak ez. Ematen du arrebak ez dakiela, ezta, Eszter?

      — Ez.

      — Eta zertan joan da neba urkatuak ikustera orduan? Hiltzera joan da? Entregatzera? Bazekien egun horretan bertan urkatuko zutela? Nekatuta dago? Aspertuta? Ez du ematen... Zertara joan da?

      — Laguna ikustera? Egia esan dio arrebari beharbada.

      — Hori ere bai, arrebari egia esan dio seguru. Baina horretara baino ez da joan? Iruditzen zait bere heriotza “ikustera” ere joan dela: nola hilko duten ikusi nahi du, bere burua soka inguruan... Denok egiten dugu gauza bera momenturen batean. Zuk ez duzu egiten, Eszter?

      — Zer?

      — Zure heriotza ikustera joan... Denok egiten dugu, ospitalera goazenean, izeko bat ikustera, ama, lehengusuren bat, lagunak... Euren hiltzeko moduari begiratzen diogu, interesatu egiten gara, nola hilko garen ikusi nahi dugulako, ulertu nahi dugulako, detaile guztiak. Eta gaixotasunez hitz egiten dugu, eta gure gaixotasunak dira, hilko gaituztenak, urkatuko gaituztenak. Gaixotasunez hitz egiten duzu zuk, Eszter?

      — Asko ez.

      — Hor ikusten da gaztea zarela. Edo inkontzientea. Edo hilezkorra. Ez daukat horretan zalantzarik: mende batzuk barru ez da jendea hilko... Edo hobeto esanda: nahi duena ez da hilko. Beti egongo da hil nahi duen jende modua. Edo, beharbada, elitea izango da ez hiltzeko aukera izango duen bakarra, betiko moduan, harik eta behekoek, hilkorrek, iraultza egin arte... Berdindu egingo dira orduan, edo antzekotu. Eta hilezkorrak direnean Camus irakurriko dute eta barre egin... Nahikoa da, isildu egingo naiz, nahikoa... Galtzen ari naiz... Berriro galdu naiz... Zertaz ari nintzen? Zertaz ari ginen, Eszter?

      — Ez dakigu zergatik joan den neba urkatuak ikustera...

      — Egia, hori da... Mundu guztiak daki neba urkatuko dutela, baina arrebak ez... Zer da neba-arreben harremana? Zergatik eskatu dio arrebari urkatuak ikustera joateko? Zergatik ezin da bakarrik joan? Heriotza erakutsi nahi dio arrebari, nebaren heriotza? Familia artean hil nahi du? Konpainia nahi du? Ala tortura modu bat da arrebarentzat? Ikusten dena baino harreman handiagoa dago neba-arreben artean, bestelako harreman bat? Bestelako harreman bat ikusten duzu zuk, Eszter?

      — Ez nuke ikusi nahi.

      — Ez dakit... Gehiegi ikusten ari naiz beharbada, lehenengo aldia ere ez da izango... Hemen ikusi dut: arreba nebarengana hurbildu da beldurtu denean, inor ez da neba bezain segurua... Hemen: “nebarengandik hurbilago jarri da, burua nebaren besapea ukitzen ia...” Burua nebaren besapean, hegapean... Zer gertatu da hor? Berriro ari naiz gehiegi ikusten? Berdin dio, ez egin kasurik... Eta saltokiak, Eszter, saltokiak urkamendira bidean? Hor bai, hor zerbait ikusiko duzu...

      — Espektakulua, Sir Soro...

      — Espektakulua?

      — Betikoa: urkatuak, torturatuak, harrikatuak... Orain hasiko zara inozentea izaten, mister Barturen? Urkamendiak espektakulua ekarriko du beti, espektakuluak jendea, jendeak gosea, goseak dirua. Eta beti egongo da baten bat dirua hartzen... Hor ez du berritu Iturriak, iruditzen zait horrek ez diola ezer ematen ipuinari, ez diola ezer gehitzen. Esango nuke ipuina girotzeko daudela saltokiak hor...

      — Izan liteke... Hala ere gauza asko esaten ditu horrek pertsonei buruz...

      — Bai, gauza asko eta arruntak.

      — Salmentan aritzea arrunta da? Dirua arrunta da?

      — Oso arrunta.

      — Izan liteke... Azken gauza bat, Eszter: hilekoa. Hil dute neba eta hilekoa sentitu du arrebak segituan, behar zuena baino bederatzi egun lehenago. Hor ikusi dut nik harreman aparteko bat euren artean. Lehen ez dut esan, ahaztu egin zait esatea, baina hor ikusi dut nik harreman berezia... Nik ez dakit horri buruz, baina, gauza handirik... Zeuk jakingo duzu horretaz gehiago...

      — Nik? Zer naiz ni? Ginekologoa naiz ni, don Soro?

      — Baina hilekoa...

      — Hileko guztiak dira diferenteak.

      — Eta listo...

      — Eta listo.

      — Interpretazio askorako dago hor...

      — Libre.

      — Sinpleak eta konplikatuak...

      — Libre.

      — ...

      — ...

      — Eta listo?

      — Eta listo.

SUITZAko bigarren ipuina

Berna

Ozpinarena

Ate bat lapurtu behar dugu, esan diot, eta gurekin etorri behar duzu, atea ezkurdira eramateko gero. Ematen du ez duela ezer ulertu, etxeak lapurtzen dira, esan du, autoak, bizikletak, urrea lapurtzen da; ateak ez dira lapurtzen. Hori da bere logika... Axelek esan dit niri: lauk joan behar dugu atea lapurtzera, esan zure lagun horri ere etortzeko. Hasieratik pentsatu dut, hala ere, birekin nahikoa dela, Axelek eta Merdjak hobeto egingo zuketela bakarrik, atea lapurtu eta ezkurdira eraman.

      Erraz pasatu dugu etxeko hesia. Axel eta Merdja sartu dira lehenengo, beti bezala, gu biok gero. Kontuz zaratekin, esan diot. Zertarako?, galdetu dit berak berriro. Esan nahi zuen zertarako lapurtu behar dugun atea, ate hori... Ez diot erantzun nahi izan, ez ditu gure familiako gauzak ulertzen, arraroak egiten zaizkio. Ulertuko ditu momenturen batean, urte batzuk barru.

      Atearena ez da gure etxeko ohitura bakarrik, familia gehiagotan ere egiten da, askotan, hala ere arraro egiten zaio berari, eta galdetzen jarraitzen du, inozoa balitz bezala. Nik isiltzeko esan diot hesia pasatu dugunean, atetik hurbil egon garenean, etxe barrukoek entzun dezaketela, esna daitezkeela, atarira agertu. Gauzarik okerrena litzateke orain, batez ere orain, aita ezkurdian dagoenean.

      Axel eta Merdja hurbildu dira atera, eurak biak baino ez, gu apur bat aparte geratu gara. Axelek eta Merdjak kontrolatzen dituzte halako lan finak, hori azaldu diot. Batez ere zaratarik gabe egin behar da, sarrailarekin hasita. Hori lapurreta normaletan bezalakoa da, azaldu diot. Gakoak erabili behar dira, mailu txikiak, uste dut. Axelek Merdjari erakutsi zionean, zerbait ikasi nuen, baina ez gehiegi ere. Gaur, Axelek ate aurrean hartu duen jarrera ikusita, ematen du Merdja arduratuko dela. Ondo egin du, atea berehala eta isilik zabaldu da, natural.

      Ez gara barrura sartu, ez dugu zertan sartu, azaldu diot. Atea asko zabaldu behar da, hori bai, orpoak, bandak, erroak, hori guztia non eta nola dagoen ikusteko, linterna txiki batez. Hitzak ezagutzen ditut nik, izenak, askotan aditu izan ditut, baina ez dakit zehatz zer den pieza bakoitza. Torlojuak kendu behar dira, hori badakit... Asko direla uste dut, eta arin egin behar dela, ahalik eta arinen, etxeko inor esnatu gabe eta aita arratsaldeko lauretatik dagoelako ezkurdian. Goizeko hirurak dira orain, egun beroa izan da, hamaika ordu egin ditu aitak ezkurdian. Merdjak ezin du hori eraman, ezin du aita horrela ikusi. Amarekin liskarra izan du, gogorra; amak esan dio ezin zuela etxe barruan aita gehiago jasan.

      Atea orpoetatik atera dute Axelek eta Merdjak halako batean. Kirrinka labur bat entzun da baina ez inor esnatzeko modukoa. Laguntza eskatu digute orduan guri, atea posizio horizontalean jarri eta ezkurdirantz abiatzeko.

      Ezkurdirako bidea ahalik eta arinen egin dugu, korrika txikian ia, pentsatu dugulako jendea bilduta egongo zela ordurako, aitaren inguruan, amaren inguruan. Jendea, jende hori batez ere, errespetuz tratatu behar da, ordua ere ez delako ona, ez delako ohikoa. Axelek gogoratu digu, gainera, maisua ordu bietan heldu dela ezkurdira, ordubete baino gehiago da han dagoela. Mesedea egin digu maisuak, esan du Axelek, handia mesedea, ordu arraro hauetan, eta ezin dugula itxaroten eduki. Beti pentsatu izan dut Axel bera ere hileta-maisua izatera helduko dela.

      Uste baino jende gehiago egon da ezkurdian heldu garenean. Lotsatu ere egin gara hainbat lagunek, pixka bat apartatuz, korridore bat egin digutenean jende artean aitarengana hurbildu ahal izateko. Aita zegoen lekura heldu garenean, ama ikusi dugu haren ondoan, hileta-maisua, osaba bat, hiru izeko.

      Atea lurrean utzi dugu, aitaren ondoan. Ahaztuta izan dugu usain hori, aitarena, edo atearen bila joan garen bitartean areagotu egin da. Jende arteko batek baino gehiagok zapia dauka aho-sudurren aurrean, lehenengo ilaretan dauden batzuek batez ere. Errespetu falta iruditu zait, baina neuk ere egingo nukeen beharbada gure aita ez balitz. Merdja da aurpegia aldatu ez duen bakarra.

      Atea ekarri dugun laurok jarri dugu aita ate gainean. Izekoetako bat ere makurtu egin da laguntzera, belauniko jarri da, baina ez du indarrik egin. Ematen du presentzia markatu nahi zuela beste ezer baino gehiago. Kostata altxatu dugu aita; kilo asko hartuta zegoen lehenengo erretirotik, nahiz eta gaixotu ostean apur bat galdu. Beti egin izan den moduan jarri dugu gorpua ate gainean: burua goiko markotik arra betera. Apartatu egin gara gero, hileta-maisuak hitz egin behar zuen.

      Aita ondo ezagutzen zuela erakutsi du maisuak, guk ezagutzen ez genizkion alderdi batzuk ere aipatu ditu. Eskertu egin diogu, ondo dakigulako hileta-maisua txarto aukeratzen dela batzuetan. “Atearen exordioa” esaten diotenari ere ez dio tonu metafisikorik eman, gero eta ohikoagoa den moduan, eta hori ere eskertu diogu, Axelek eta biok behintzat; Merdjak ez du aurpegia aldatu orduan ere. Maisuak amaitu duenean, txaloaldi ahalegin bat egon da bildutakoen artean, baina segituan gelditu dira, familia hau desberdina dela ohartu direnean.

      Ondoren ibili gara estuen, hurrengoa izan da delikatuena. Atea eta aita erraz sartu ditugu hobira, zulo zabala egin genuelako atzo. Zulo zabala egiten da beti, esan diot, ateak zabalak direlako, gurea oso zabala. Axelen lagunak etorri dira horretarako, gu lauron artean ezin izango genukeelako egin, batez ere atea ateratzearena. Indar handia egin behar da atea gorpuaren azpitik ateratzeko, behin hobian sartuta daudenean, atea eta gorpua. Asko makurtu behar da gerria, besoak luzatu, laguntzaileetako batek hobira sartu behar izaten du.

      Familia handietan, senide gazte asko dituztenetan, erritmo handiz egiten da, atea mugimendu arinekin ateratzen da gorpu azpitik. Gorpua lotara etzaten ariko balitz bezala pausatzen da hobi hondoan, estetikoa izatera ere heltzen da. Iruditzen zait horrela ideatu zutela antzina, familiak handiak zirenean, hiru edo lau belaunaldikoak, gazte jende asko zegoenean. Penagarria bestea izaten da, familia zaharretan, ezkongabeetan, edo neba-arreba guztiak aspaldi hilda daudenetan, gurasorik gabe, seme-alabarik gabe, ilobarik gabe... Ez da egoten atea hilobitik aterako duen inor. Langileak kontratatzen dituzte, langabezian daudenak askotan, eta narras ateratzen dute atea hobitik, gogorik gabe... Arrakalatu egiten dute, itsustu, ate bat zartatzen ere ikusi nuen behin, azaldu diot.

      Eta hori da, inondik ere, ezin duguna guk egin, gaur, atea arrakalatu, urratu. Beste kontu bat zen ate hau gurea zenean, etxea gurea zenean. Urratuak egiten genizkion inoiz hiletetan, amonarenean adibidez, baina zazpi egun genituen gero konpontzeko, urratuak berdintzeko, lehengo modura ekartzeko. Atea ezin da zazpi egunez atzera bere lekuan jarri, azaldu diot. Zazpi egun egin behar ditu etxeak aterik gabe, hori esaten da, hildakoaren azken usainak handik atera ahal izateko, azken espiritu zatiak, azken suak. Ez du suena ulertu, galdetu egin dit, zer dira azken suak? Ez dut erantzuten jakin, isiltzeko esan diot, hileta-maisuaren hitz berriak aditu nahi banitu bezala.

      Kontua da gaur ez dauzkagula zazpi egun atea konpontzeko, gaur bertan jarri behar dugulako bere lekuan, etxea ez delako orain gurea. Horregatik ezin diogu zauri txikiena ere egin, zikindu ere ez, horregatik eskatu die Axelek lagunei etortzeko, indar handia behar delako gauzak garbi egiteko, markarik gabe. Axelen lagun batzuek zamarekin egiten dute lan, ohituta daude, hurreratu ere ez naiz egin. Ezin egokiago atera dute atea, hobiko hormak ia ukitu gabe, garbi eta zuzen. Aitaren gorpua utzi dute, beharbada, behar baino indar apur bat handiagoz erortzen, baina atea da lehenengo ardura. Merdjak begiak estu itxi ditu gorpuaren kolpea entzun duenean, apurtu nahi izan balitu bezala.

      Lurra guztion artean eman diogu, ahalik eta arinen amaitu ahal izateko, desordu hauetan. Zazpi pala ekarri ditugu, bi aitzur. Ez, erantzun diot, amaitzen ari ginenean, pala utzi dudanean, ez dugu beste egurrik jartzen gorpua eta lurraren artean, zuek egiten duzuen bezala. Nahikoa egur daukagu atearekin, baina atea bera ezin dugu zuloan utzi, zulo barruan, etxerako behar dugu; beti egongo dira beste hildako batzuk, beti egongo da haizea zuloetan. Iruditzen zait ez duela ulertu, baina gehiago ez du galdetu.

      Azken hitzak esan ditu hileta-maisuak, pertinenteak horiek ere, argiak. Jarri dute harria. Agurrak hasi dira orduan, bildutako batzuek ezer esan gabe alde egin dute. Jende multzoa siku geratu da, familiakoak dira gehienak orain, lagun bakan batzuk, hurrekoak. Momentu ona iruditu zaigu eta atea altxatu dugu guk laurok, Axelek eta Merdjak aurreko aldea, guk atzekoa. Axelek keinua egin dio amari, bagoazela. Onartu egin du amak. Merdjak galduta dauka begirada, erreparatu ere ez dio egin amari. Iruditu zaigu ozpinarena ezin dugula bertan egin, jende aurrean.

      Etxerantz egin dugu etorritako bide beretik, baina hesira heltzeko berrehun metro baino gehiago falta zirela gelditu gara. Lurrean utzi dugu atea, orbelen arteko harri guztiak kendu eta gero. Ez dugu orain sorpresarik nahi, markarik atean, urraturik, konplikatuena egin dugunean. Atearen goiko partea adar bigun batean pausatu dugu, beheko aldea lurrean, hartara goitik behera bota ahal izango diogu ozpina. Axelek zorrotik atera du botila eta trapu berri bat. Tantaka bota du ozpina ate gainean, gutxika, goitik behera. Labain egin dute tantek, ate erdiraino batzuek, aldaba beharko lukeen lekuraino beste batzuek. Euri artifizial bat, desorekatua, Axelek eragindakoa. Iruditu zait miresmen moduko bat sentitu dudala: anaia da, ozpina menderatzen ari da. Trapua pasatu du Axelek gero, tanta guztiak barreiatu ditu, desagerrarazi. Merdjak hartu dio trapua ostean hemengo aldea egiteko. Operazioa errepikatu dute atearen beheko aldean.

      Zer da?, galdetu dit, ozpinarena esan nahi zuen, usaina kentzeko?, galdetu dit. Zozoa zara, esan diot, nola izango da usaina kentzeko... Ohitura dela esan diot, erritua, baina iruditzen zait asmatu egin duela zati batean... Errituarena mozorroa izan daiteke, beste erritu asko bezala... Denbora gehiegi egoten da hildakoa lurperatu gabe, hatsa hartzen du. Mozorroa izan daiteke beraz ozpinarena, ozpinaren inguruko guztia, atearen distira, “espirituaren ispilua”, ozpinari buruz esaten direnak, mozorroa hori guztia... Hatsa kendu nahi da, beti geratzen delako zerbait. Ahal denik eta gogorren igurtzi, hori da ikasten duguna, irakasten digutena. Amonarenean neuk igurtzi nuen aitak botatakoa, Axelek eta Merdjak egin dute gaur. “Ozpin-euria” esaten diote, beste mundu batetik etorriko balitz bezala, ezagutzen ez dugun eta ulertuko ez genukeen mundu batetik.

      Ozpinarena amaitu eta ate aurrean azken hitzak esan ditu Axelek. Errepikatu egin ditugu Merdjak eta biok, buruz dakizkigu: “Espiritu-ispiluari begira gaude gu, garbitasun lakua...” eta abar, betikoa. Atea aldean hartu eta etxerantz abiatu gara gero.

      Hesia lehen baino askozaz errazago pasatu dugu, konfiantzaz gatoz orain, amaitzen ari gara. Atea lurrean utzi dugu une batez, etxe aurreko patioaren eta eskaileraren artean, Axelek zorrotik erremintak atera dituen bitartean. Gako bat jausi zaio lurrera, harlauza baten kontra jo du, zarata metaliko txiki bat. Merdja momentu horretan esnatu dela ematen du, aita lurpera sartu dugunetik, arin jiratu du burua, begiak asko zabaldu ditu Axeli begiratzeko.

      Atariko argia piztu da orduan. Zutunik dago gizona aterik gabeko zuloan, gaueko arroparen gainean jaka bat. Neurrira eginikoa ematen du jakak, bulego lanerakoa. Ez du ematen orain esnatu denik, aurpegia oso bizi dauka, atal guztiak euren lekuan: begiak oso zabalik, ahoa natural... Guri begira dago, bekainak estutu ditu. Esango nuke hasieratik ikusi duela guztia, entzun behintzat, nola askatu dugun atea, nola eraman dugun... Lehen ez du astirik izan, beharbada, atarira jaisteko eta zain egon da ordutik.

      Ez dakigu zer egin; gizonari begira gaude. Aita?, galdetu du orduan gizonak. Guk ez dugu ezer erantzun. Galdera errepikatu du gizonak, bekainak ez ditu hain estu orain.

      — Aita?

      — Bai.

      — Benetan sentitzen dut, gizon ona zen. Begira daukazue handik...

      Merdjaren ernegua igarri dut nire ondoan, arnasa bizitu zaio, praken oihala estutu du eskumako eskuaz. Gizonari erantzuteko ez du ahotsa gehiegi ozendu.

      — Inor ez dago begira.

      — ...

      — Inon ez.

      Alde egin dugu. Atea dagoen lekuan utzi dugu, lurrean, imintziorik ere ez dugu egin bere lekuan jartzeko. Gizonak berak jarri beharko du, bihar, etzi, eska dezala laguntza...

      Aita bakarrik dago ezkurdian handik pasatu garenerako. Etxera bidean jarraitu dugu guk, baina harriaren ondoan etzan da Merdja, lur harrotuan, hezean. Handik hiru ordura heldu da etxera, zikin, arropa, aurpegia, azazkalak.

* * *

Lau gara orain Sheraton honetako gelan, baina ez da estutasun handirik hemen, beste laurentzako lekua ere egingo genuke. Kaleko gizon bat ekarri du Sorok, eliza atari batean dirua eskatu diguna. Sorok ez dio dirurik eman, haren ondoan eseri da, lurrean. Eszterrek eta biok aurrera egin dugu, harik eta konturatu garen arte. Elkarri begira geratu dira Soro eta gizona, denbora gutxi ere ez, aurpegira, nahiko hurbiletik. Zutundu egin dira gero eta, ezer esan gabe, gurekin etorri da gizona hotelera.

      Uste dugu Mazurek duela izena, baina ez dakigu seguru; Eszterrek ez dio hitz bakar bat ere ulertzen. Pentsatzen du dialektoren batean hitz egiten duela edo ez duela hizkuntza arautu bat erabiltzen, soinu solteak baino ez. “Mazurek” polonieraz ‘mazurka’ edo antzeko zerbait dela esan du Eszterrek, eta egia da gizonak hitz egin baino gehiago egiten duela kantatu. Jaten ari dela ere kantatzen du, hoteleko harrerakoei kantatu egin die, korridoreetatik ate joka ibili da, kantuan geletako bezeroei. Bizar zurruna dauka eta gu baino gazteagoa da, baina ez askozaz gazteagoa, edo oso zahartuta dago. Begi laukiak ditu.

      Gelako epela sentitzen hasi denean, berokiak eta jakak kentzen hasi da Mazurek. Hiru kendu ditu eta sofan eseri da. Ordura arte eta kalean ez zen igartzen, baina momentu horretan hasi da hatsa, oraindik soinean beste hiru-lau arropa zituen arren: jertseak, alkandorak, kamiseta... Bainugela seinalatu diogu, bainuontzia. Ez ulertuarena egiten ari zela iruditu zaigu. Alkohol botila bat atera du jaketako batetik, sofan eserita oraindik.

      Hiruron artean altxatu dugu, bainugelara eraman, bainuontzia bete. Ez du arropa kendu nahi izan, eta arropa eta guzti sartu dugu bainuontzira. Baina arropa jantzita uretan askoz deserosoago zegoela ulertu duenean, guztia erantzi du eta orduan ikusi dugu zer den: gazteagoa, argalagoa, izterrak hezur bi, kalean lodia ematen zuena.

      Ilea garbitu dio Eszterrek, bizarra igurtzi, hoteleko xaboi-pote guztiak hustu ditugu. Lotan dago orain, lurrean, alfonbra gainean, bi sofa libre baditu ere. Hala nahi izan du. Oilasko txiki oso bat afaldu du zopa eta gero.

      Nire arropa dauka Mazurekek orain, baina lokartu denean, zurrungak hasi dituenean, neurketa-zinta bat atera du Sorok eta neurri guztiak hartu dizkio: hankak, gerria, bularra... Alde batera eta bestera mugitu du, ez da itzarri, baina mugimendua oso zakarra zenean, alkohol usaina sumatu izan diogu ilean, belarri ostean batez ere, garbirik hara dagoen arren, Eszterrek azazkalez igurtzi dion arren. Mazureken neurriak eskuan, arropak enkargatu ditu Sorok telefonoz, bi edo hiru traje ere bai, pijamak, zetazko zapiak... Eszterrek esan du Mazurekek trajea jartzen duenean Friedrich Engelsen antza hartuko duela.

      Alabarekin ere hitz egin du Sorok arratsaldean. Berri asko eman dizkio, onak guztiak... Ez da geldirik egon Leire, ez da geldirik egotekoa Leire Barturen. Etxean dauzka Poloniako ipuin biak, Iturriarenak, gaur bertan bidali dizkio itzultzaileak. Leireren ordenagailuan daude orain; azken errebisioak egin nahi dizkie eta datozen egunetan bidaliko dizkigula agindu dio aitari.

      Opor egun batzuk ere hartu dituela esan dio, hona etorriko dela beharbada, Varsoviara, gurekin egotera, gurekin bidaiatzera, apur bat arduratuta dagoela. Barre egin dio aitak, burla, Ez zatxez mozoloa ixen, txupetea ere ekartzeko esan dio... Barre egin dio telefonoan Sorok.

      Iturriaren Poloniako etxea ere aurkitu du Leirek. Helbidea eman dio aitari, izenak modu egokian idazteko arazoak izan ditu Sorok. Etxea ez dago Varsovian bertan, baina oso urrun ere ez... Sorok, hala ere, ez dauka gaur joateko gogorik.

      Leirek Iturriaren etxeaz hitz egin digu, nolakoa den, zein den auzoa, nola heldu gaitezkeen errazen... Baina batez ere alokairuaz hitz egin digu, kontratuaz, orain arte ikusi ez duen gauza bat topatu duelako paperetan. Orain arte Pedro Iturriaren izena bakarrik agertzen izan da kontratuetan, baina beste izen bat dakar orain: A. Pienaar. Baten batekin bizi da Iturria orain, edo beti bizi izan da, baina ez da paperetan orain arte agertu.

— Ez nago ados, Eszter. Pentsatu ere ez. Zero.

      — Zergatik?

      — Azalean ari zarelako, Eszter, anekdotan. Atea lapurtu dutela, aitari lurra eman, lan handiak hartu dituztela aita lurperatzeko... A-za-le-an. Body milk, Eszter, aloe vera, bost minututan zimurrik gabe. Hori da, Eszter, zimurrik gabe utzi duzu Iturriaren ipuina, azal perfektuarekin. Baina azal perfektuan, Eszter, zimurrik ez badago, ez dago ezer, ia ezer... Beharrezkoak dira zimurrak, Eszter, eta zimur asko dago hemen, ipuin honetan, kontrakoa ematen duen arren, zimur asko.

      — ...

      — Erabiltzen duzu aloe vera, Eszter, argan olioa? Neuk ere bai. Zure adinean ez zenituzke erabili behar... Berdin dio... Ikusi dituzu ipuin honetako zimurrak, Eszter?

      — Ez, antza.

      — Erlijioa da zimur bat... Zeremoniak ematen ditu Iturriak ipuinean, errituak, predikuak, erantzun-otoitzak... Berriak niretzat guztiak, ez ditut aurretik entzun: hileta-maisuak, ozpina, atearen exordioa... Zer da hori, Eszter? Zer da erlijioa ipuin honetan? Erlijio berria?

      — Niretzat bai.

      — Baina erlijio berria da benetan? Esan nahi dut, erlijioa da benetan? Ala anti-erlijioa? Erlijioaren ostean geratzen dena? Ematen du familiako inork ez duela jainkoarengan sinesten, ingurukoek ere ez, exordioari, adibidez, “tonu metafisikoa” ematea barregarria iruditzen zaie... Hileta-maisua ez da apaiza, ez da fraidea, Axel bera hileta-maisua izatera helduko dela uste du anaiak, lapurretan ari den arren. Eta amaiera, Eszter, amaiera hori?

      — Merdjaren haserrea? Nik uste dut Merdjak ere ez duela sinesten, galdu egin duela fedea, aspaldi. Eta haserretu egiten da ez duelako sinesten, ezin duelako. Hori da?

      — Hori da. Eta kontra egin nahi diote erlijioari ipuinekoek, zapaldu egin nahi dute, baina hori da alde kuriosoena, hori da kontraesana, absurdoa... Erlijioari kontra egin nahi diote erlijioaren metodo berberekin: otoitzekin, predikuekin, zeremoniekin... Eta hor ikusten da pertsona beti dela bera eta ez daukala ganorarik. Ganoraz mozorrotzen da pertsona, ez dakit ulertzen didazun... Ganoraz mozorrotuta daude, baina burua ugertuta daukate, ez du aurrera egiten, mekanismoak zurrun dauzka buruak. Baietz uste dugu, aurrera egiten dugula, baina Egipton gaude, Mesopotamian, errituak errepikatzen ditugu, zeremoniak, Hildakoen liburua, hil-oihalak, ozpina, olio santuak, argan olioa, aloe vera... Gauza bera da beti, herdoilduta daukagu burua... Batez ere nik... Laranja kolorekoa imajinatzen dut nire garuna, herdoilduta, goitik behera, hiltzeko nagoelako eta ez dudalako ezer berririk asmatzen, betikoarekin nabil, betikoa... Berdin dio... Ez egin kasurik, Eszter...

      — Ez da egia hori...

      — Zer?

      — Zure buruarena...

      — Berdin dio; gutxienekoa da burua hemen... Jarraituko dugu, ipuinarekin jarraituko dugu. Atea, Eszter? Zer da atea? Metafora bat? Metonimia? Jolasa? Pragmatismoa? Arduratuta daude atearekin guztiak, ez urratzeko, ez zikintzeko... Ez du ematen gauzak errazteko egiten dutenik atearena, konplikatu egiten du guztia ateak... Zer da atea, Eszter?

      — Sinboloa?

      — Sinboloa, sinboloa... Berriro hitz zatar hori... Denean ikusten dugu sinboloa, Eszter? Ezer ez da kasualitatea? Astroak lerrokatuta daude? Patuak agintzen du? Tiresiasi kontsultatuko diogu? Delfosera joango gara tartera eta termoarekin?

      — Ez izan mozoloa, Soro. Badakizu ez daukala zerikusirik...

      — Badakit, bai. Baina ez haserretu, neska... Ez duzula Delfosera joan nahi? Beroak kalte egiten dizula? Ez gara joango, hemen geratuko gara, Varsovia handiko Sheraton handian, eta Mazurek handiaren zurrunga handiak entzungo ditugu, Pedro handiaren ipuinak komentatzen jarraituko dugu... Konturatu zara Mazureken zurrungek melodia moduko bat dutela?

      — Ez... Orain arte ez...

      — Berdin dio... Aurrera ipuinarekin: izenak, Eszter? Axel, Merdja. Nongoak dira? Nongoak iruditzen zaizkizu?

      — Ez dakit, hemen ingurukoak, Europa ekialdekoak, erdialdekoak... Ez dakit... Alemaniakoa beharbada “Axel”, Suediakoa. Ez da erraza.

      — Horretarako egin duela iruditzen zait, Eszter, erraza ez izateko, erraz ez identifikatzeko izen horiek, berehala ez identifikatzeko... Dena dela, bilatu “Merdja” izena zure aparatu horretan, Eszter...

      — Interneten?

      — Hortxe.

      — Hara, hemen, Aljerian: “Merdja Sidi Abed”, Aljeriako herria. Hori da Merdja bakarra, interneten, Aljerian, Aljeria iparraldean... Ez dago beste Merdjarik sare osoan... Kuriosoa...

      — Eta Europan jarri duzu zuk zalantzarik gabe, ekialdean, erdialdean, Alemanian, Suedian... Eta hara: Afrikarra da Merdja. Nik banekien...

      — Bilatu egin duzu...

      — Bilatu egin dut.

      — Eta niri tranpa jarri gero...

      — Tranpa, tranpa... Ez zaitez hain mizkina izan, Eszter... Gauza da existitzen ez den erlijio bat eman duela Iturriak, edo post-erlijio bat, erlijioen ostekoa, eta existitzen ez den geografia bat behar du horretarako. Eta benetako izenek benetako geografia egiten dute, eta benetako historia ematen diote geografia horri. Ez zara konturatu, Eszter, orain arte ez zara konturatu? Zer da izen bat ipuin batean? Nola ematen da? Izen batek urteak eta urteak jartzen dizkio ipuinari gainean, kargatu egiten du. Izen markatu batek ez dio ipuinari zerotik hasten uzten. Eta izen guztiak dira markatuak, gehienak. Nola ipiniko zenuke izen bat zuk, Eszter, zure ipuin batean? Nolakoa?

      — Ez dakit, ez dut pentsatu: izen ederra? Erosoa? Erraza?

      — Ez ba, ez ba... Ez da hori... Edo bai. Segun eta zenbat kargatu nahi duzun ipuina. Batzuetan komeni da ipuina kargatzea, azalpenak aurrezten dira... Iturriak, baina, nahastu egiten ditu izenak, izen afrikar bat, Europako beste bat, biderkatu egiten ditu aukerak kabroiak, konbinazioak. Horregatik esaten diot “kabroia”, badakielako zer egin behar duen, zertan ari den, erabili egin gaitu, behar duen lekura eramaten gaitu, kabroiak. Badakizu zenbat neurtzen zuen Iturriak? Bederatzi zentimetro falta bi metroak egiteko. Beti gerriko minaz, pertsona altuak beti... Oker eginda egongo da orain, txikiago, hori opa diot... Ez, ez da egia, ez dut hori nahi, baina horrela egongo da kabroia, artaziak bezala, erdi itxita.

      — Demonioa zer zara, don Soro. Artaziak bezala Iturria... Okurritzea ere...

      — Gatozen ipuinera, Eszter... Ozpina ere badago... Zer da ozpina, Eszter? Nire moduan ikusten dituzu hor gurutziltzatua, egurra, erromatar soldaduak, lantza? Ala gehiegi interpretatzen ari naiz, betiko moduan, hiperrinterpretazioa? Hori guztia dago hor, ala ezer ez? Nola ikusten duzu zuk, Eszter?

      — Ez dut pentsatu...

      — Usaindu egin duzu ozpina ipuinean?

      — ...

      — Ozpinduta daude Axel, Merdja, besteak? Ozpintzen hasi gara gu? Berdin dio... Ez erantzun... Ozpin-euria ere esaten diote ipuinean, atea garbitzeari... Zer da hori, Eszter? Izurri berri bat? Egiptoko hamaikagarrena? “Ibaiko ura odol bihurtu zen, euli eta zorri saldoak sartu ziren hirietara, txingorra eta sua nahasian zerutik...” Ozpina ere bai, Eszter? Berriro gaude Biblian, Toran? Berriro ari dira Axel eta Merdja betiko erlijioen ipuinak errepikatzen?

      — Hala ematen du...

      — Erlijioetako ipuinak ez dira eskasak izaten... Esango nuke ia inoiz ez direla ipuin eskasak... Modernoak ere izan daitezke. Modernoek plagiatu egiten dituzte... Ozpin-euria, ozpin-euria... Ederra... Kolore aldetik ere bai. Ez litzateke ederra ozpin-euri modu bat?

      — Ederra.

      — Badakizu zer den magurioa, Eszter? Erroman, “magurio” erderaz? Ez dakixu? Topekoguz magurioak Varsovian, Erroman? Zer zara negatiboa, gixona... Eszter, asmatuko dugu erlijio bat bion artean? Erromanek ez, Erroman oso negatiboa da, bere erlijioak asmatuta daude.

VARSOVIAko lehen ipuina

Ehiza ez da erantzuna

Autoa utzi duen lekutik 10-15 minutu dauzka oinez, ezin du autoa gehiago hurreratu; lokazten hasi da bidea orain gainera...

      Bidexka estutu denean, errea sentitu du halako batean eskuan, asuna ukitu du konturatu gabe. Umetarik ez zuen ukitzen, gogoratzen zuena baino desatseginagoa iruditu zaio. Buruz ezagutzen du bidea, asunak ere ezagutu beharko lituzke. Bere burua madarikatu du, Baboa, pentsatu du, esan dio bere buruari. Batzuetan benetan pentsatzen du baboa dela, tituluak gorabehera, karguak, soldata gorabehera. Ez dio eskuari kasu handirik egin, ezin du, ez dauka astirik.

      Batzuetan bide luzeagoa egin behar du, bide normalean putzuak daudelako. Zapata garesti batzuk botatzeko moduan utzi zituen behin, hasieran, oraindik ere laneko arroparekin etortzen zenean.

      Labain egin du. Ez da lurrera jausi baina asunetan erretako eskua jarri behar izan du lurrean arropa ez zikintzeko, eta asunen mina biziagotu egin zaio. Beren-beregi erosi ditu bota horiek hona etortzeko, mendirakoak, zergatik egin dute labain?, pentsatu du, zer da hau?, pentsatu du, zer ari naiz hemen?

      Eskuan hartutako kolpeari begira dago orain. Lokatza kendu duenean odol apur bat daukala ikusi du, harri txikiren batek harrapatuko zuen. Lokatza guztiz kendu duenean, min egin dio zauriak, baina inurrituta dauka orain eskua eta mina askozaz apalagoa da. Aurrera jarraitu du.

      Ehiza postura heldu da azkenean, zuhaitz artean. Gutxi daki zuhaitzez, hostoez, pinuak iruditzen zaizkio, eukaliptoak izan daitezke batzuk. Gora begira dago, ehiza postuaren goiko partera, postuaren beheko aldeak ez dauka interesik. Apur bat hurbildu da, urrun badago ez da bere ahotsa inora helduko, ondo daki non jarri behar den oihuka hasteko.

      — Jan!

      Hori baino ez du esan. Hori da beti oihukatzen duen lehenengo gauza, zain geratzen da gero. Buru bat agertzen da beti ehiza postuaren goiko partean, handik segundo batzuetara. Burua baino ez da ageri, baina berehala ezkutatzen da atzera.

      — Jaitsi zaitez, Jan, hemen behean hitz egingo dugu...

      Beti oihukatzen du antzeko zerbait. Ahalegina egin behar duela iruditzen zaio, baina fede gutxi dauka orain, badaki Jan ez dela hain erraz jaitsiko, lan gehiago eta finago egin beharko duela eta hala ere alferrik beharbada. Erlojuari begiratu dio: minutu oso bat emango dio Jani mugimenduren bat egiteko, erantzunen bat... Badaki ez duela egingo.

      Eskailerari heldu dio esku batez minutua hustu denean, astindu egin du, ahal izan duen indar handienaz. Beti egiten du, eskaileraren egurrak ustel sentsazioa ematen diolako, bustia, ilundua. Iruditzen zaio ez diola bere pisuari eutsiko, igotzen hasten denean apurtu egingo dela, desegin, sitsa balu bezala, euriak barrutik jan izan balu bezala. Horren beldur da, istripuarena: ehiza postuaren azpian konorterik gabe gera daiteke, odoletan beharbada, eta badaki Janek ez diola lagunduko, ez duela ezer egingo. Han goian geratuko da, pentsatu du, iruditzen zaio behera begiratu ere ez lukeela egingo.

      Eskaileraren astinduarekin hostoren bat eta ur tanta batzuk baino ez dira jausi; ematen du eutsi egingo diola oraingoz. Igotzen hasi da. Metro batzuk igo dituenean tenperatura aldaketa sentitu du, haizea. Beti dauka sentsazio bera, lurretik ikusten dena baino altuago dagoela ehiza postua.

      Gora heldu denean, betiko lekuan eserita ikusi du Jan, eskumako txokoan, ordu horretan gerizpea bera baino ilunagoa denean. Beste aldean eseri da, aurrez aurre. Janek hosto sikuak ipintzen ditu han, etortzen denerako; ez du uste beste inor etorriko zaionik. Eskertzen dizkio hosto siku horiek, ehiza postuko zorua oso heze dago bestela.

      — Pentsatu duzu, Jan?

      — Ez naiz jaitsiko.

      — Baina zergatik hemen...?

      — Eta zergatik ez?

      — Inoiz ez duzu ehizan egin... Zuri ehiza inoiz ez...

      — Ehiza ez da erantzuna.

      Argumenturik gabe geratzen da sarritan Janen aurrean, ez daki nola jarraitu, zer esan. Janen erantzunak ere ez dira normalak batzuetan: “Ehiza ez da erantzuna”. Zer da hori?, pentsatu du. Ez daki zer esan nahi duen, zeri buruz ari den, nora eraman nahi duen.

      Arranguratu egin da, oso ondo ezagutzen zuelako Jan lehen, ehiza postura igo aurretik... Ondo ulertzen zuten elkar, lanean, kirolean, baina orain, pentsatu du, ez daki nola erantzun behar dion ere, ezinezko egiten zaio arrazoi egokiak bilatzea, argumentuak... Nola konbentzituko du jaisteko? Segituan mozten ditu bere arrazoiak Janek, prestatuta edukiko balu bezala, lehor. Lehen ez zen horrelakoa, pentsatu du. Janen arropari begiratu dio gero: beti da bera, beti dago antzera. Gora begira dago orain Jan, zuhaitzen hostoetan zerbait berri balego bezala.

      Heldu aurretik bazekien gertatuko zela, argumentuak zapuztuko zizkiola Janek, betikoa esaten bazuen, betikoa erantzungo ziola, arrazoiak moztuko zizkiola. Iruditzen zaio harritu egin behar duela Jan, erantzuteko aukerarik ez eman, erraz erantzuteko aukera behintzat ez eman. Horregatik ekarri du prestatuta, horregatik eman ditu hainbat egun etxean gutxi lo eginda... Ondo pentsatuta dakar:

      — Zure emaztea ekarriko dut.

      Badaki nola estimatzen duen Janek emaztea, zer den harentzat, hogeita zazpi urte eta gero, oraindik ere, hasieran bezala, inoiz ez hitz zatarrik, pentsatu du. Ehiza postura igo baino lehenago oraindik begiratzen zioten elkarren ezpainei, besteak zer esango. Elkarrekin ezagutu zituenetik berdin, pentsatu du. Horregatik esan dio emaztearena, horrela harritu nahi du Jan, erantzunik gabe utzi. Ematen du zerbait lortu duela.

      — Zure emaztea ekarriko dut.

      — ...

      Janen begiei erreparatu nahi izan die orduan, baina gerizpe sarrian zaila da. Ondo ezkutatu ditu Janek gainera, ez ditu orain erakutsi nahi. Zerbait egin dut, pentsatu du. Segundo batzuk pasatzen utzi eta berriro hitz egin du.

      — Jan?

      — Nahi duzuna egin.

      Argi ikusi du gaur ez duela beste ezer lortuko, alferrik egongo dela luzaroago ehiza postuan. Janek, beharbada, hitz ere ez du gehiago egingo, sumin puntu bat ere antzeman dio. Astiro zutundu da, keinu txiki bat egin dio Jani, urrunetik beti, metro eta erdira, une bakar batean ere ez dute elkar ukitu. Eskaileretatik jaisten hasi da eta Janen ezker belauna izan da ikusi duen azken gauza, beltz eta gerizpetik irteten.

Ia bide guztia dago lokaztuta gaur, aurreko egunarekin konparatuta askozaz nahasiago, askozaz putzu gehiago. Askotan gelditu behar izan du, non zapaldu ondo pentsatu. Bota berriak erosi ditu, baina hala ere labain egiten jarraitzen du, lehengo egunean baino gehiago. Ez du behintzat asunik ukitu, ez du eskuan zauririk egin, odolik.

      Janen emaztea askoz gozoago doa, ez du ematen lokatza zapaltzen ari denik, pentsatu du. Etxeko egongelan dagoela esango nuke, pentsatu du, egurrean, alfonbran. Atzetik begiratu behar dio denbora guztian; gazteago ematen du atzetik ere, esango luke soineko hori bera duela hogei urte ezagutu ziola, baina antzeko bat ere izan zitekeen.

      Heldu dira ehiza postura. Bideak normalean baino gehiago nekatu du, hori sentitu du, lokatzagatik, Janen emaztearen konpainiagatik. Janen emazteak ez du gehiegi hitz egin bidean. Zergatik hemen?, galdetu dio une batean. Ez du erantzuten jakin. Aurrerago jartzeko esan dio Janen emazteari, ehiza postutik hurbilago, Janek hobeto ikus dezan, argi, nor den, zertara datorren.

      — Jan!

      Egin du oihu, betiko moduan. Janen burua agertu artean, normalean baino denbora gehiago pasatu dela iruditu zaio. Burua agertu da noizbait, baina ez da, beti bezala, berehala desagertu. Emazteari begira geratu da, ezer esan gabe, zurtuta, handik goitik. Emazteak birritan edo hirutan jaitsi du burua, berriro goratzeko gero. Janek ezin izan dio eutsi, barrura sartu da. Zarata batzuk entzun dira ehiza postuan eta hamar minutu baino gehiago joan dira ezer gertatu gabe. Emazteak ez daki zer egin, alde guztietara begiratu du.

      — Eta?

      Galdetu du.

      — Orain?

      Galdetu du. Han behean geratzeko esan dio Janen emazteari, Janengana igoko dela, zer gertatzen zaion ikusiko duela. Eskailera astindu gabe hasi da igotzen. Iruditu zaio Janen emazteak tentsioz begiratzen diola.

      Aurreko egunetan baino beranduago da gaur, iluntzen ari du ehiza postuan, eta ez du Janen aurpegia nahiko lukeen moduan ikusten. Esango luke nahigabetuta dagoela, negarrez beharbada. Ez dio zoruan hostorik jarri; hezean eseri behar izan du.

      — Jan...

      — Gaixo txarra izan nintzen.

      — Denok gara gaixo txarrak...

      — Txarto tratatu nuen. Neuk hil nuen...

      — Gaixo guztiak dira...

      Auxerreko hotela gogoratu du orain... Handik, hango telefonotik, hitz egin zuen Janen emaztearekin Janen hileta egunean, leku absurdo hartatik, etxetik milaka kilometrora. Ehiza postuan gogoratzen du orain Auxerreko hotela, Jani zer esan, nola erantzun ez dakienean. Ideia txarra iruditu zaio orain emaztea ekartzearena, baina berriz saiatu da badaezpada ere:

      — Jaitsi behintzat berari...

      — Noiz gaixotu zen?

      — Zu hil eta hilabeteetara... Bost hilabetera uste dut.

      — Asko sufritu zuen?

      — Zure moduan.

      — Amaierara arte?

      — Zure moduan.

      Ilunpetan iruditu zaio burua lehen baino gehiago beheratu duela Janek, ezin duela eraman. Emaztea sufritzen imajinatzen ariko dela pentsatu du. Minutu batzuk itxaron ditu berriro ekiteko. Jani begira, uste du zerbait lortuko duela orain.

      — Elkarrekin jaitsiko gara, Jan.

      — Zertarako? Biak gaude berdin orain.

      Janen hitzak interpretatzen ahalegindu da: biak daude berdin orain, emaztea eta Jan. Desberdina izango zen orduan emaztea bizirik balego, gaixotu izan ez balitz. Biziekin nahi du Janek, behar du, horregatik ipintzen dizkio hosto sikuak berari ehiza postuko zoruan. Hori ulertu du, hori interpretatu du. Jan ez da jaitsiko; emazteari handik goitik begiratuko dio, egunero begiratzen zion bezala, baina ez da jaitsiko. Beste zerbait pentsatu beharko du Jan jaitsarazteko.

      Eskaileretatik motel jaitsi da, astun. Janen emaztea ez dago postuko beheko aldean. Ondo ulertu du emazteak Janek esan nahi duena, beti ulertu izan dute elkar. Bakarrik abiatu da autoa utzi duen lekurantz.

Lokatza lehorrago dago gaur. Hego-haizea ibili da bi-hiru egunetan, euria ere aspaldi ez. Hala ere labain egin du Janen alabak hainbat aldiz. Ibilera ez dauka amaren modukoa, oinetakoak ez dira egokiak, abisatu behar zion. Unibertsitatera eraman behar du gero bueltan, arratsaldeko saioa dauka gaur. Autoan asko hitz egin du Janen alabak, baina orain isilago doa, bidean kontzentratuta, ez du labain egin nahi, jausi nahi; luze egin zaio.

      — Hau da.

      — Hau?

      Harritu egin da Janen alaba gora begira, ehiza postuari begira. Inoiz baino abandonatuago dago gaur, hezeago, ihartuago... Ez du ematen inor egon daitekeenik bertan, intsektuak ere ez. Ezer ez da mugitzen, ez dago aurreko egunetako haizerik, ez dago inongo haizerik. Hiru pauso eman ditu Janen alabak aurrera.

      — Jan!

      — ...

      — Zuen alaba etorri da, Jan.

      Inoiz baino arinago agertu da Janen burua han goian, plataforma bazterrean, begiak oso zabalik. Ez du ezer esan, alabak ere ez... “Aita” esan du beharbada, baina oso baxu, listuan trabatu zaio hitza.

      Janen burua apurka desagertu da egurren artean gero, ehiza lekuan labain egiten ari balitz bezala, soka batek tira egingo balio bezala, oso geldo. Segundo batzuk joan dira, minutu bat... Behekoek ez dakite zer egin, elkarri begiratu diote, gora berriro. Janen oin-zolak ikusi dituzte orduan, eskaileran pausatuta: maila bat, hurrengoa... Astiro jaisten ari da.

      Ematen du alabak ulertu duela zer esan nahi duen horrek eta pazientziaz itxaron dute behekoek. Heldu da Jan behera noizbait, belarra zapaldu du, baina mugitu gabe geratu da tarte batez, eskailerari bi eskuez helduta. Esan liteke ibiltzeko arazoak dauzkala, ahaztu egin zaiola. Ez da, baina, horrela luzaro egon, eskuak askatu eta alabarengana egin du astiro. Ematen du ikasten ari dela, astun ditu hankak, besoak, zurrun...

      Alabaren aurpegiari ez dio begiratu harik eta aurre-aurrean jarri den arte. Badirudi hitz egin nahi duela, alabari zerbait esan nahi diola, baina ezin ditu ezpainak guztiz bereizi, apur bat baino ez, ezin du. Alaba aitaren hitzen zain dago, hainbeste denbora eta gero, ez du berak lehen hitza esan nahi, ume sentitzen du bere burua. Aitaren ezpainei baino ez die begiratzen, umetan bezala.

      Ahoa guztiz itxi du aitak eta pausoa egin du aurrerantz, alabarengandik metro erdira jarri arte. Eskua sartu du poltsikoan, paper txiki bat atera du handik, oso tolestua. Tolestura guztiak askatu dizkio, apurka, pazientziaz. Gozokiak biltzeko papera da, ez dauka eskuz ezer idatzita.

      Argitu egin da alabaren aurpegia zer den ikusi duenean, aitaren begiei begiratu die. Alabari eman dio papera. Estutu egin du alabak, atzera tolestu du, tolestura marra berberetatik. Alkandorako poltsikoan gorde du, bularrean, han ere estutu du. Janek buelta hartu du orduan eta eskaileretatik igotzen hasi da.

* * *

Pedro Iturriaren Poloniako etxean egon gara gaur. Ez genuen gauza handirik espero, berandu heltzen garelako beti, gaur ere bai. Baina desberdintasun txiki bat egon da gaur: etxeko jabearekin hitz egin ahal izan dugu. Etxe berean bizi da, aurreko atean. Ingeles ulergarria egiten izan du, pianoa dauka etxean, txelo handi bat pianoaren ondoan, infusioak eskaini dizkigu.

      Beste desberdintasun bat: astea ere ez da Iturria joan zenetik. Inoiz ez gara horren hurbil ibili. Leire Barturenek hurrengo helbidea arin topatzen badu, ezinezkoa izango da Iturria ez harrapatzea; ezin izango du alde egin, laurogei urte ditu laster.

      Kontratua ere erakutsi digu etxeko jabeak. Leirek esan zigun bezala, Iturriaz aparte, A. Pienaar izena agertzen da paperetan. Bekozkoa ilundu du Sorok. Barrundatu dut A. Pienaar hori ezagutzen duela, galdetu egin diot. “Alan” esan du Sorok, besterik ez, haserre eta nekatuta; beste alde batera begiratu du. “Alan, of course” esan du etxeko jabeak, eta zutundu egin da, emaztea ari zelako une horretan egongelan sartzen. Etxe aurreko dendan erositako pastak ekarri ditu, eskaini egin dizkigu, hilabete osoan jan ezingo genituzkeenak. Berehala agurtu ditugu etxeko jabea eta emaztea, bueltarako autoan ez dugu asko hitz egin.

      Sheraton hoteleko hallera heldu garenean, Mazurek ikusteko gogoa zeukala esan du Sorok, gelan utzitako katu bat balitz bezala, edo pelikula bat, antzezlan bat. Elkarri begiratu diogu Eszterrek eta biok igogailuko ispiluan.

      Gauza da Mazurekek ez duela ezer egiten, ezin dugula harekin ezer egin. Gizonak lo egiten du batez ere, ematen du ez duela lehenago egin, umetatik, lehen mozkorretatik. Kantatu ere apur bat egiten du, ez hasieran bezala, ez hain argi, hain alkoholizatu. Jan ere asko egiten du eta erraietako gasak askatzen ditu, edozein zulotatik, edozein momentutan. Korridorera irten behar izan dut nik inoiz, Soro bainugelan giltzapetzen da... Eszterrek guk biok baino tripa sendoagoa dauka, mugitu ere ez da egiten, barre egiten du asko jota.

      Esan nahi dut Mazurekekin ezin dela apenas ezer egin: ezin da hitz egin, ezin da kartetan jokatu, ez ditugu bere kantuak ezagutzen... Gelan egoten da lotan, jaten, guri begira... Begirada leuna du, hori ere egia da, begirada laukia, seinale txarrik gabea, sinbologiarik gabea. Hala ere, ez dut Sororen gogoa ulertu, zergatik, zertarako nahi zuen Mazurek ikusi.

      Horregatik nahigabetu da Soro beste inor baino gehiago Sheratoneko gelara sartu eta ez dugunean Mazurek topatu. Ez zegoen oheetan, sofan, lurrean, bainugelan... Nik hasieratik nekien Mazureken moduko pertsona bat ezin dela luzaroan atzitu. Eszterrek jarri duen aurpegiaren arabera, iruditu zait berdin pentsatzen duela. Kableena, baina, ez dugu ondo ulertu, ez berak ez nik: telebistako, lanparetako eta aparatu guztietako kableak moztuta zeuden, aparatuetatik eta hormetatik modu txarrean aterata eta puntu batean etenda.

      Mazurekek saltzeko lapurtu dituela pentsatu dut une batean, aitortu behar dut, harik eta zutabe bati lotuta zeudela ikusi dugun arte. Zutabetik leihora egiten zuten kableek eta leihoa zabalik zegoen. Leihotik begiratu eta han ikusi dugu Mazurek, kableak gerrian eta hankartean lotuta, zintzilik, Sheraton hoteleko etxaurrean, bigarren eta lehenengo solairuen artean, mozkorrik, kantuan, bizarrei tiraka, txiza aldean, espaloira tantaka. Hoteleko bost langile behar izan ditugu atzera gelara igotzeko. Batek kableak moztu nahi zituen eta bakea, esan du.

      Elizaren ate aurrean utzi dugu Mazurek iluntzean, topatu genuen lekuan, 2.500 euroko traje batekin. Ez dakigu trajea onerako ala txarrerako izango duen... Aldendu garenean, haren ahotsa entzun dugu; ezingo nuke esan kantuan ala errezitatzen ari zen, poeta ezagun baten zerbait... Abots koipeztoa deko kabroiak, esan du Sorok.

— Zergatik gozoki-papera, Eszter? Zergatik eman dio aitak alabari?

      — Gozokia ez da erantzuna, Mr. Barturen...

LAUGARREN ZATIA
Erleak iturrian

Leire Barturenek idatzi digu gaur, ez dela Varsoviara etorriko, Moskura joango dela artez, eta han elkartuko garela, hara joan behar dugula geuk ere. Han dago Pedro Iturria, antza... Haren helbidea dauka, Moskukoa, duela hiru-lau egunekoa. Ez dakigu zergatik baina Leirek badaki Iturria bertan dela oraindik eta han egongo dela datozen egunetan, asteetan beharbada.

      Hasieran Iturriak Petersburgera joan nahi omen zuen, Minskera bestela, baina Moskura heldu da azkenean. Ez dakigu zergatik dakien Leirek hainbeste gauza, hain zehatz. Informante on bat harrapatuko zuen beharbada, hiztuna, hitz egiteko beharrizanarekin, edadekoa... A. Pienaar hori topatu du beharbada, Alan izeneko hori. Kontua da Moskurako prestatu garela, Eszter ere badator.

      Mazureken usaina sumatu dugu Sheratonen gelan oraindik Moskurako maleta prestatzen ari ginela. Ez da erabat txarra. Botila bi topatu ditugu gelan gainera, sofaren tolesturetan bata, gradu askokoak biak, merkeak. Ez dakigu non erosi dituen Mazurekek, nori, apenas irten da gelatik hemen egon denean.

      Liburu batekin lokartu naiz bazkalostean eta esnatu naizenean Soro harrapatu dut kantu txikian, apal-apal. Mazureken kantu bat iruditu zait, doinua bai behintzat, erraza da hori, baina letra ere bai... Letra ere ikasi du Sorok, Eszterrek ere ulertzen ez duen letra. Arnasa natural eta begiak apur bat irekita nituela ikusi duenean, isildu egin da.

      Bihar iluntzean daukagu hegaldia. Eszter eta Soro isildu barik ari dira euren artean berbetan, ehiza postuaz, Janen emazteaz, Janen alabaz, gozoki-paperez, lokatzez... Iruditzen zait denbora osoan ari direla gauza berberak errepikatzen. Aspertu egin naute, nahiago dut hau idatzi, ez dakit zertarako, ez dakit norentzat... Esaldi solteak aditzen dizkiet lantzean behin, ondo-ondoan dauzkadalako, Potroak Iturriak, esan du Sorok halako batean. Gaztelaniaz esan du noski, Eszterrek ulertzeko moduan. Eszterrek barre egiten du batez ere, barre egin behar denean.

VARSOVIAko bigarren ipuina

Zuloa egin dute

It feels a little worse
than when we drove our hearse
right through that screaming crowd
while laughing up a storm.
[...]
A million ancient bees
began to sting our knees

R. SPEKTOR

Nik dakidala Olgak ez du, gaur arte, hil-autorik gidatu, hain auto luzea, hainbeste leiho, hainbeste errezel leihoetan. Sumatu diot deseroso egon dela hasieran, mugimendu arraroak egin ditu autoak... Olgak ez zituen pedalak behar bezala zapaltzen, martxak birritan sartu zaizkio behar ez den moduan, astinaldiak egin ditu autoak hamar metrorik behin...

      Atzeko hilkutxa ere balantzaka joan da lehenengo metroetan. Pentsatu dugu sistemaren bat egongo dela, izango dutela langileek metodoren bat hilkutxa hainbeste ez mugitzeko, bazterren kontra hainbeste kolpe ez jotzeko. Egurra urratu daiteke halako kolpeak hartuta, berniza kendu behintzat. Erraz itsustuko litzateke hilkutxa, ez litzateke perfektu helduko hiletara, lur ematera. Horregatik pentsatu dugu zerbait txarto egin dugula hilkutxa sartu dugunean, ez dugula ondo lotu, ez dugula asmatu zein den langileek erabiltzen duten sistema, ia bihurgune guztietan hartu ditu kolpeak.

      Lasaiago ikusi dut Olga herrira sartu garenean, plazara heldu garenean. Igartzen zen autoa hobeto kontrolatzen zuela, ez dio beste ezustekorik eman. Hilkutxa bera ere gutxiago mugitu da momentu batetik aurrera.

      Ez genuela autoa hartu behar, hori ere esan diot behin eta berriro, auto hau behintzat, hain nabarmena, hain luzanga. Hilkutxa beste edozeinetan sartuko genuen berdin-berdin, furgoneta batean, kamioi txikietako batean. Olgak hau nahi, ordea, hil-autoa, enpresaren izena ateetan duena, atzeko mandan: Judt coop. Zer da “coop”? Nor da Judt? Zergatik fartsa hau?

      Hil-autoa plazara sartu denean, ez da jende asko egon, edo guk ez dugu jende asko ikusi behintzat. Bakan batzuk hurreratu dira autora, bat edo bi jarri dira nahiko hurbil, kuriositatez, errezel artean begiratu dute, atzeko kristaletik. Plaza barruan moteldu behar izan dugu abiadura. Berez ezin da plazara autorik sartu, ez dago horretarako prestatuta; auto gutxi batzuk sartzen dira, bereziak, gurea bezalakoak. Nahi izan duten pertsonak, beraz, erraz hurbildu dira autora, barrura begiratzera, hilkutxari, guri.

      Ez dakigu nondik agertu den hainbeste jende gero. Plazak bost sarrera ditu, bost gutxienez, eta guztietatik sartu da jendea. Arraroa da, hori iruditu izan zait beti, ibaiaren ondoan dagoen plaza batek hainbeste sarrera izatea... Ibaia izango litzateke seigarren sarrera, baina ibaitik ez da inor sartu, ez dago ohiturarik. Horregatik aukeratu zuen Olgak plaza hau, eliza duelako eta ibaia duelako, batez ere ibaiaren ondoan dagoelako.

      Esango nuke plazako sarrera guztietatik sartu dela jende hau guztia, bostetatik. Jende asko da, uholdeka sartu dira, eta gehienak inguratu dira gure autora. Hasieran erdi lotsaz begiratu dute auto barrura, eskuman eta ezkerrean jarri dira, baina autoak aurrera jarraitu ahal izan du oztoporik gabe, astiro. Guri bitxikeria moduan begiratu digute, baina hilkutxari begiratu nahi zioten batez ere. Berehala galdu dituzte lotsak, ordea, auto gainean jarri dituzte eskuak, besoak, kapotean, ateak zabaltzeko heldulekuetan, kristalen kontra zanpatu dituzte aurpegiak hilkutxa hobeto ikusi ahal izateko...

      Orain autoaren aurrean ere jarri dira hamabost, hogei bat, gehiago ere bai. Euren aurpegiak, gorputzak, besoak ikusten ditugu batez ere auto barrutik. Autoak aurrera egin dezake, baina askozaz astiroago, aurrean jarri direnek atzera egiten duten neurrian.

      Hil-autoa kanpotik imajinatzeko ahalegina egin dut, goitik, zerutik, eta iman luzanga bat iruditu zait, pertsonak erakartzen dituena, begiak hobeto esanda. Edo azukre beltz nazkagarri bat, lurrean, erdi deseginda, inurriak inguruan... Imajinatutako gauza biek hozkia eman didate. Olgaren aurpegia ikusita, antzeko zerbait imajinatu duela iruditzen zait. Hitz egin du gero, aspaldiko partez.

      — Azeleratuko dut, Reg?

      — Ez.

      Oina mugitu ere ez du egin pedaletan, autoari joaten utzi dio, orain arte bezala.

      Une jakin batean, autoari kolpeak ematen hasi da jendea, eskuaz, ukabilaz, ateetan, kristaletan, junturetan... Oso ozen sentitzen dira kolpeak auto barruan, leunduta baina sakonago aldi berean, erraietaraino sartu zaizkigula iruditu zaigu momentu batean. Kanpokoen oihuak ere sumatzen dira; irainak dira agian. Ahoak ireki eta itxi ikusten ditugu, ez euren artean hitz egiteko, ez bada guri zerbait erreklamatu nahi digutelako, garrasika.

      Beldurtzen hasi gara orain, ez dakigulako zehazki zer nahi duten, zergatik oihuak, kolpeak, zergatik herra hau gure kontra, autoaren kontra. Asko dira, erraz apurtu dezakete autoa, kristalak, ateak ireki... Arriskua gero eta hurbilago ikusten ari naiz, gero eta amorratuago daude. Esan diot Olgari:

      — Azeleratuko dugu?

      — Ez.

      — Zer nahi dute? Zergatik...?

      — Hilkutxa.

      Kutxan norbait daramagula pentsatzen dute, herrikoren bat, eurenetariko bat, pertsona maitatua inondik ere, bestela ez da ulertzen hainbeste jende, zarata hau, oihuak, kolpeak... Hilkutxa barruan dagoen pertsonagatik elkartu dira, plazan, autoaren kontra. Gorpua lapurtzen ari garela pentsatzen dute, ez dugula eramango eurek nahi duten lekura. Izan ere, metro batzuk atzera utzi dugu eliza, eta orduan hasi dira kolpeak, oihuak, amorru hori, orain konturatu naiz. Elizan nahi dute hilkutxa, baina ez da hori gure asmoa, hasieratik izan du Olgak argi.

      Nola azaldu orain kanpokoei, sosegurik ez dagoenean, ernegua puntu horretara heldu denean, nola azaldu hilkutxan ez dagoela inor, ez dagoela eurek imajinatzen duten gorpurik, erleak daudela... Ehunka erle, milaka... Ez dakigu... Erlauntza osoa, handia, ikusi dugun handienetakoa... Horregatik burrunba hau auto barruan, argi pentsatzen ere uzten ez diguna... Horregatik ez ditugu entzuten kanpokoen erreklamazioak, horregatik beldur hau, nazka hau.

      — Esango diegu?

      — Ikusiko dituzte.

      Ez dut azken hori ulertu... Inork ezin du kutxa baten barruan dagoena ikusi, ireki beharko lukete, baina kanpokoek ezin dute hilkutxa ukitu ere egin, eta nik ez diet irekiko. Zerbait ikusi du Olgak, baina, bolante gaineko ispiluan, zerbait ari da gertatzen, hilkutxan. Begiak tentsioan sumatu dizkiot Olgari, besoak ere bai, eskuak, orain arte ez bezala. Buelta hartu dut orduan, hilkutxari begiratu diot: erle bat ari da junturetako batetik irteten, nekez, asko kostata. Esango nuke hegoak zeharo izorratu dituela ahaleginean, hankak ere bai beharbada. Guztiz irten denean, autoaren zorura jausi eta jiraka hasi da, kontrolik gabe.

      Urduri begiratu diot Olgari, antzera dago bera. Hilkutxari berriro begiratu diodanean, beste erle baten burua ikusi dut lehenengoa irten den leku berean. Arinago irten da, gutxiago zauritu ditu hegoak, baina hegaldi labur bat egin eta bestea biraka dagoen lekutik hurbil pausatu da.

      — Zuloa egin dute.

      — Denak irtengo dira.

      Aurreneko erle biak nola atera diren ikusita, beste guztiak arin eta ilara perfektuan aterako direla pentsatu dut. Ateratzen joan dira, baina uste baino askozaz motelago, asistematikoago, ez dut inongo mekanizaziorik ikusi. Batzuetan bik batera ateratzeko ahalegina ere egin dute, zulo beretik; batak besteari traba egin diote, ia itxi dute irteera, eta indartsuena atera da azkenean. Jarraitu dute gainerakoek ere apurka irteten, tantaka.

      Oraindik ez dira erleak autoaren aurreko aldera ausartu, tentsioan goaz hala ere. Olga ni baino gehiago sufritzen ari da, bolante gaineko ispiluan ageri zaiona baino ezin duelako ikusi, eta imajinatzen dut laukizuzen txiki hori berehala beteko zaiola erlez, eta pentsatuko duela ehunka atera direla, milaka, eta laster oldartuko zaizkigula, itoko gaituztela, auto itxi honetan, leku triste honetan. Nik, egia esateko, ez dut ondo ulertzen zertan ari diren erleak: autoaren angeluetara doaz, batzuk zoruan pausatu dira, beste guztiak hilkutxa inguratzen ari dira. Olga arnaska hasi da.

      — Badatoz?

      — Ez dut uste.

      Ematen du, bien bitartean, kanpoan oihuka ari zirenetako asko isilik daudela orain. Ohartu dira nonbait hilkutxan ez dagoela hildakorik. Kristalen ondoan daudenetako batzuk auto barrura seinalatzen ari dira, erleei begira daude. Ingurukoei abisatu nahi diete erlea baino ez dela han, ziria sartu dietela, ez dagoela uste izan duten gorpurik. Dezepzio aurpegiak sumatu ditugu inguru osoan, guztiz zapuztuta daudela igartzen da. Mendeku txikiak ere egin dituzte alde egin aurretik: zaflada gogorragoak jo dituzte sabaian, ostikoak ere sentitu ditugu, atzeko fokuetako baten kristalak entzun dira lurrera jaustean. Zarata guztiek urduritzen dute Olga orain, auto barruko burrunba inoiz baino ozenagoa da.

      Segundo gutxiren buruan alde egin dute autoaren inguruan zeuden guztiek, bakar bat ere ez da gelditu. Argitasuna oztoporik gabe sartzen ari da orain auto barrura, esango nuke eguzkia minutu batzuk lehenago baino indartsuago dagoela. Iruditzen zait argi bizi horrek tentsioa areagotzen digula, arrisku sentsazioa. Itolarria sentitzen ari naiz ni eguzkiarekin batera; Olgak erdi itxi dizkio begiak argiari.

      — Badatoz?

      — Azeleratu orain.

      Ibairainoko bidea libre daukagu, 140 bat metro. Gauzak arin egin behar dira, erleak gugana oldetan heldu baino lehen. Azeleratzen hasi da Olga, ez nabarmenegi ere, eta berehala heldu gara ibai bazterreraino, lehenengo erleak bolante ingurura hurbildu direnean. Hankartean ari zaizkigu batzuk, gora eta behera, Olgaren izterretan. Tentsioa inoizko handiena du, igarri diot besoez espantuka hasi nahiko lukeela, baina eutsi diola; azken segundoak dira, hori ondo ulertu dugu. Nik begien parean ikusi dut erle bat eta belarriak babestuko nituzke, ahoa... Ez dut egin.

      Autoa ibai bazter-bazterrean gelditu du, motorra itzali. Astiro kendu ditugu gerrikoak.

      — Orain?

      Baiezko keinua egin diot buruaz. Batera zabaldu ditugu ateak, ia segundo berean irten gara autotik. Kanpoan arinago jokatu dugu: kolpe gogor batez itxi ditugu ateak, erle bat zanpatu dut atearen ertzetako batean, burua eta bi-hiru hanka geratu zaizkio kanpoan. Iruditzen zait autotik ez dela ia erlerik atera gu irten garenean. Esango nuke nire atetik bat bera ere ez dela irten... Olgarenetik ez dakit, hiru, lau asko jota... Ez dute astirik izan.

      Autoaren atzeko partean jarri gara, lasaiago orain. Lehen bultzada uste baino gehiago kostatu zaigu, labain egiten digute zapatek, baina berehala eman du amore autoak, gurpilek suabe egin dute aurrera. Erle asko dago orain hilkutxatik kanpora, gehienak beharbada, leihoetatik ikusten ditugu... Hilkutxako hasierako zuloa arrakala da orain, oldeka ari dira ateratzen. Auto barrukoa burrunba itsua iruditzen zaigu kanpotik, bolantea ikusi ere ez da egiten.

      Autoaren muturrak beherantz egin du halako batean, ibairantz. Berehala utzi diogu bultzatzeari; autoaren pisuak bota du uretara. Pauso batzuk atzera egin ditugu guk, eta plazako banku batean eseri gara, ibaira begira dagoenetako batean. Hankak gurutzatu eta besoak zabal-zabal jarri ditugu, ia elkarri traba egin arte. Gure nazkei begiratu diegu gero, nola urperatzen diren. Izozkia jaten ari diren umeak eta bizikletak pasatu dira gure aurretik.

* * *

Moskuko hotelera ordu txikitan heldu gara. Itxaronaldi luzeak izan ditugu aireportuetan, atzerapenak, ezer ez da mugitu hegazkinean mugitu behar zuen moduan. Gure zain egon da Leire Barturen, hotelean bertan, ez du lotara joan nahi izan gu ikusi arte. Eszter aurkeztu diogu, abizen eta guzti: Eszter Nagy. Aspaldi zuen Leirek haren berri.

      Sorok agurtu ere ez du egin alaba. Pedro Iturriaren etxeaz galdetu dio zuzenean, non dagoen, Iturriak han jarraitzen duen oraindik, ijito kabroiek, esan du gero. Leirek pazientzia handiz erantzun dio, non dagoen etxea, inoiz baino errazago helduko garela, Moskun bertan hartu duelako, ez, betiko moduan, hiri bazterrean edo kanpoko herrietako batean. Eta inportanteena: baietz, han dagoela Iturria oraindik, atzo arratsaldean egiaztatu zuela. Paperetan, esan zuen gero, berriro agertzen zen A. Pienaar hori, nahiz eta etxean bakarrik bizi den Iturria. Leireren hipotesia da Pienaar izeneko bat arduratzen dela Iturriaren paperez, alokairuaz, dirua ere beharbada hark jartzen duela. Alan eta Iturria, Iturria eta Alan, esan du Sorok letania baten moduan, bata bestea baino zantarragoa. Hoteleko gelara sartukeran kendu dituen zapatak ipini ditu atzera Sorok orduan.

      — Zer zabiz? —galdetu dio alabak.

      Ordu horretantxe joan nahi zuen Sorok Iturriaren etxera, goizeko hiru eta erdietan. Ez du minuturik galdu nahi, uste du denbora lar eman dugula honetan eta amaitu nahi du. Pazientzia handiko pertsona da Soro, baina bat-batean agortu zaizkio pazientzia guztiak... Arin egin nahi du orain dena, goizeko lauretan harrapatu nahi du Iturria etxean.

      Alabak konbentzitu behar izan du, ez direla orduak, goizean joango garela. Iturria ez da inora joango, seguru daki Leirek. Biharamunera arte itxaroteko eskatu dio aitari, goizeko lehen orduan joango ginela nahi bazuen...

      — Goizean?

      Esan du Sorok ia oihuka, goizean ez doala bera inoren etxera... Edo orain, esan du, edo bihar arratsaldean...

      Aurretik jakin behar izan balu bezala azaldu dio alabari goizetan ezin dela bisitarik egin, ea ez dituen Dostoievski eta konpainia irakurri... Arratsaldeetan egiten direla bisitak beti, iluntzean, gauean bestela... Eztozuz rusoak leidu, ala?

      Horregatik ez gara Iturriarengana gaur goizean joan, Sorok “rusoak” irakurri dituelako, horregatik beste itxaronaldi bat.

— Azkena da hau, Eszter? Azken ipuina? Hilda dago Iturria?

      — Hilda ez! Zure alabak esan du... Moskun...

      — Badakit ez dagoena hilda, Eszter; ez naiz horren mozoloa... Metafora bat da... Baina hilda daude metaforak eurak ere? Sinboloak? Hori da beste obsesio bat bizi nauena... Berdin dio, ez egin kasurik... Esan nahi dudana da: Iturriaren azken testua da? Hilda dago Iturria testuetarako?

      — Ez zait iruditzen, nahiko bizirik ikusten dut nik... Ipuin bizia da hau, bizienetakoa ere bai...

      — Baina Mosku honetan harrapatu dugu Iturria, Eszter, ez digu alde egingo, ezin du. Esango nuke nekatuta dagoela: nekatuta alde egiteko, nekatuta idazten jarraitzeko.

      — Nahi duelako izango da...

      — Nahi duelako?

      — Berriro irakurri ipuina, don Soro: hor ez dago nekerik... Nekatu bada, nahi izan duelako nekatu da. Harrapatu badugu, harrapatzen utzi digulako izan da...

      — Orduan, zer da ipuin hau, Eszter? Iturriaren testamentua? Aurrekoen laburpena? Zer da hau, Eszter?

      — Testamentua? Ez zaitez pelikuleroa izan, Mr. Barturen...

      — Zer da orduan? Zergatik azkena?

      — Eta zergatik ez?

      — ...

      — ...

      — Laztanduko zenuke erle bat, Eszter?

      — Plazer sexualagatik?

      — Ez, bestela...

      — Segun eta non... Sabelpean ez.

      — Hegoetan?

      — Bai. Baina hilda badago... Erle hilak apalagoak dira, ez daukate harro puntu hori.

      — Ez egin niri burla, Eszter... Esan: zer dira erleak ipuinean? Zer da presentzia hori, mamu hori? Pentsatu duzu? Argi dago zerbait direla, zerbait esan nahi dutela. Pentsatu duzu, Eszter? Nik bai...

      — Ez dakit, tentsioa sortzen dute, auto barruan, ipuinean... Tentsioa... Tentsioa dira erleak?

      — Tentsioa... Izan liteke. Testu hau azaltzeko beste hitz bat da “tentsioa”. “Nazka” ere esaten du, “beldurra” ere bai. Hori da niretzat erlea, Eszter: beldurra, Iturriaren beldur bat, beldurretako bat. Gauza txikia ematen du, baina ez da. Iturriak berak esan zidan, Ingalaterran, gaztetan, gogoratzen dudan gauza bakarrenetakoa da, erleekin egiten zuela amets, askotan, amesgaiztoak izaten zituela erleekin. Gauza handiak dira ametsak, Eszter, bizitzaren erdia. Iturriaren beldur bat beraz, erleak; trauma bat nahi baduzu.

      — Hain inportanteak dira orduan erleak? Ez dira sinboloak orduan, betiko moduan, beste ipuin batzuetan bezala, ez dira beste zerbaiten seinale?

      — Gauza askoren seinaleak daude hemen, Eszter, dena da seinalea. Ez dituzu ikusi, Eszter? Erlea ez da beldur bat, erlea Iturriaren beldur guztiak dira... Hilkutxa batean sartu ditu erleak gainera, hil-auto batean, ez edonon, ez edozein kutxatan, edozein autotan.

      — Egia...

      — Beste era batera ere esan daiteke, Eszter: beldur unibertsalean sartu ditu erleak Iturriak. Ez da nahikoa seinale? Gauza handia da erlea, leku guztietan dagoena: Argentinan, Hungarian, Varsovian, Moskun... Leku guztietan dago erlea. Nazka hori, beldur hori. Zeuk ere izango dituzu beldur batzuk, Eszter...

      — Asko.

      — Eta zergatik ez duzu hori egiten, Eszter, ipuinean bezala? Zergatik ez dituzu itotzen, ibaian, putzu batean... Erraza da, askotan egin izan dut nik...

      — Hori da Iturriak egiten duena orduan? Hori da erlea?

      — Ikusi duzu nola eseri diren pertsonaiak autotik atera direnean, Eszter? “Hankak gurutzatuta eta besoak zabal-zabal...” Zer da hori? Sosegua da hori, Eszter, hori da... Ito dituzte erleak, ito dituzte nazkak...

      — Ito dituzte beldurrak...

      — Hiltzen ari gara, Eszter, Iturria ere bai... Zer dira nazkak guretzat orain? Zer dira beldurrak? Zer dira erleak? Broma bat? Begiratu diezu zure eskuei, Eszter? Hezurrei, zainei? Gramo bat ere ez daukazu sobran... Ez zara konturatzen, Eszter? Hiltzen ari gara. Horregatik ito ditu erleak Iturriak. Lehenago ito behar genituen, orain ohartu gara. Erakutsiko didazu zure oina, Eszter? Behatzak, orpoa...

      — ...

      — Nik baino okertuago dauzkazu behatzak... Gertatzen da batzuetan. Orpoa siku. Ez zara oraindik konturatzen hiltzen ari garela? Begiratu nire oinari: itsas kabra bat... Garbitu dituzu haginak, Eszter?

      — Zuk baino lehenago.

      — Bost ordu baino gutxiago falta dira Iturriaren etxera joateko... Abisatuta dagoela esan du Leirek. Zuk uste duzu gure zain egongo dela, ez dela mugituko?

      — Hala ematen du...

      — Alan Pienaar... Zenbat urte izen hori aditu gabe. Gure adina izango du Alanek ere... Eszter, Argentinan magurioak jaten dira? Zer diren ere ez dakizu, ezta? Erroman! Ikusizu Eszter ortozik? Karramarro bat...

Arratsaldeko bostetan jaitsi dira hoteleko sarrerara Soro Barturen, alaba eta Eszter. Taxi arrunta eskatu dute harrera-lekuan, ez dute auto berezirik behar, Iturria ez baita hiri bazterrean bizi, hiritik kanpo, herrixka batean; Moskun bertan hartu du etxea, hoteletik ez hain urrun ere.

      Leire Barturenek betiko karpeta dauka aldean, zabaldu eta itxi egiten du. Orain arteko dokumentu guztiak ditu barruan: ipuinak, ipuinen itzulpenak, Iturriaren etxeetako helbideak, kontraturen bat, argazkia... Aita eta Pedro Iturria elkarrekin agertzen dituen argazki bakarrenetakoa da, bakarra ez bada. Iturriaren Moskuko helbidea ere bertan dauka eta behin eta berriro errepasatu du... Zirilikoz idatzita ere badauka, taxi-gidariari erakutsi beharko dio.

      Taxiaren zain dauden bitartean, ipuin zatiak irakurri ditu Leirek: zaldiak, erleak, mamuak... Pedro Iturria ezagutzeko gogoa berritu zaio, orain, horren hurbil daudenean. Hainbat herrialdetan lortu du Iturriak testuak publikatzea, hain leku desberdinetan, kultura, pentsaera, izateko modua ere desberdina dutenetan... Eta guztiei iruditu zaie Iturria bikaina, nahiz eta ez duten haren erreferentziarik izan, herrialde horretan aurretik beste inon publikatu ez badu ere... Narrazioek eurek egin dute bidea, laguntzarik gabe, onak direlako, oso onak, dardarka jartzen dituztelako suitzarrak, txekiarrak, poloniarrak, berdin dio nor diren, zer diren. Pertsona handia behar du Iturriak, bestelakoa, apartekoa; hori ikusi zuen Soro Barturenek gaztetan, hori ikusten ari dira orain Leire eta Eszter.

      Heldu da taxia, erakutsi diote Iturriaren helbidea. Gidaria gizon sendoa da, ilea labur-labur moztua, aurpegi innoblekoa, soldadua ematen du. Arinegi jarri du martxan autoa eta arinegi doa bidetik, atzekoak angustia puntu batera eramateraino. Soro ez dago prest horregatik sufritzeko eta zartako bat eman dio buruan gidariari. Tentsio betean jarri dira orduan Leire eta Eszter, berehala sumatu dute irain handiegia dela hori soldadu batentzat, agure batek kolpea jotzea, buruan, atzetik. Pentsatu dute pistola atera eta hiru segundotan akabatuko zituela atzeko hirurak. Horren ordez, burua apaldu du gidariak, ulertu egin du Sororen protesta eta abiadura moteltzen hasi da. Handik aurrera astiroegi ere doala ematen du.

      Iturriaren argazkia atera du Leirek karpetatik eta Eszterri pasatu dio. Leirek buruz ezagutzen ditu Pedro Iturriaren hazpegi guztiak, baina Eszterri erakutsi nahi dizkio berriz, batez ere bizar berezi hori, albo batera okertzen dena, zerbait eskegitzeko kakoa balitz bezala, Jules Verneren bizarraren modukoa, zuri-beltzean behar bezala antzematen ez dena, beltzarana ala gorria izan daitekeena. Aitari entzunda daki Leirek ilegorria zela Iturria gaztetan. Sorok ez daki bizarrari eutsiko dion oraindik.

      Argazkiko trajeak egiten zaizkio Leireri arraro eta erakargarri. Ez du aita horrela jantzita imajinatzen, nahiz eta erretratu horretan ikusi. Iruditzen zaio mozorrotuta daudela guztiak, batez ere aita. Bereziki altua da Pedro Iturria, inguruan dituenekin alderatuta behintzat; jesarrita daude beste batzuk. Zuzenean begiratzen dio Iturriak kamerari, baina bizarra beste norabide batean doa, esan du Eszterrek. Ez dago Iturriari luzaroan begiratzerik haren bizarrari erreparatu gabe.

      Taxia etxe baten aurrean gelditu da. Pasatu dituzten kale askoren antzekoa da Iturriaren kalea, etxea bera ere bai, pareko hainbat ikusi dituzte Moskun orain arte. Atarira sartu direnean harritu dira, ordea: lanpara berezia dauka sabaian, egurrez paretak... Ingeles kutsua hartu diote etxe barruari, ez dakite zergatik, eskailerei batez ere. Lehenengo pisuan bizi da Pedro Iturria, ez dago igogailurik.

      Emakume batek zabaldu die atea, amantala soinean, trapu batez ari da eskuak sikatzen. Ez du hitzik esan, ematen du badakiela nor diren, zer nahi duten, eta etxe barrura jarraitzeko keinua egin die. Korridoreetan areagotu egin zaie ingeles estiloaren inpresioa. Sorok esango luke etxe ingeles batean dagoela, gaztetan. Etxera sartu denetik, gutxitan gogoratzen du Errusiaraino heldu direla, Mosku erdian daudela.

      Liburutegi batera pasarazi ditu emakumeak. Liburutegi ingelesa berriro ere: apaletako egurra, zorua, sabaia, idazmahaia, dena. Pentsatu dute Iturriak ez duela etxea horrela moldatzeko astirik izan, duela gutxi aldatu da Moskura. Aurreko jaberen baten lana izan behar du, ingelesa bera, edo oso ingeleszalea. Liburu errusiarrak daude apaletan, baina ingelesak ere asko, frantsesez ere ikusi izan dituzte batzuk.

      Pentsatu dute liburutegi honetara agertuko zaiela Iturria, hemen elkartuko direla, hemen hitz egingo dutela ipuinez, guztiaz. Baina Iturriaren ordez, lehengo emakume berak zabaldu du atea eta berriro egin die jarraitzeko keinua. Atzetik joan dira hirurak.

      Egongela handi batera eraman ditu. Beheko sua dauka egongelak, hainbat besaulki suaren inguruan, zazpi gutxienez; klub ingeles bat, berriro ere. Iturria bera dago besaulkietako batean eserita, eskuak bularrean, sartuberriei begira. Gaztetako bizar bera dauka, albo batera okertuta, kakoa balitz bezala, Jules Verneren bizarra. Ematen du urteekin indar apur bat galdu duela bizar kakoak, apur bat apalduta dagoela, baina bestela berdin dago Pedro Iturria, begiak eurak ere bai. Leire Barturenek segituan pentsatu du, argazkiari hainbeste denbora begira egon eta gero, edozein egoeratan ezagutuko lukeela Iturria, bizar hori, begiak, eskuak...

      Pedro Iturria ez da besaulkitik altxatu, esertzeko eskatu die, bere ondoan, beheko suaren inguruan, ingelesez. Eseri egin dira Leire eta Eszter, baina Soro, eseri orduko, Iturriarengana hurbildu eta bostekoa luzatu dio. Esan dio:

      — Alan.

      — Barturen —erantzun dio Iturriak.

      Harrituta daude Leire eta Eszter... Zer da hori? Zergatik “Alan”? Zergatik esan dio “Alan” Pedro Iturriari? Zertan ari dira? Leirek komedia itxura hartu dio guztiari momentu batean. Ezin izan dio eutsi, aitari galdetu dio:

      — Alan? Nor da...?

      — Alan Pienaar, Leire —erantzun dio aitak berehala, galderaren zain egon izan balitz bezala—. Gurasoak hegoafrikarrak, ezta, Alan?

      — Pretoriakoak...

      — Gurasoak hegoafrikarrak, baina zu erregina baino ingelesagoa...

      — Tolkien bezala, Ishiguro bezala... Hainbat gara.

      — Irakurtzen jarraitzen duzu, bistan da...

      — Beti.

      — Conrad bera ere ez zen poloniarra?

      — Eta Nabokov errusiarra.

      — Dena da gauza bera.

      — Dena da bat.

      — ...

      — ...

      — Berrogeita hamar urte, Alan.

      — Gehiago ere bai.

      — Egin genituen gau batzuk orduan isildu gabe.

      — Gau asko...

      — Etxetik irten gabe.

      — Ez genuen behar...

      — Berrogeita hamar urte... Zer egin duzu, Alan?

      — Lan.

      — Noiz hil zen?

      — Emma? Hogeita hiru urte orain, abenduan.

      — Neumonia...

      — Eta beste hainbat gauza.

      — ...

      — Alabak Ameriketan dauzkat orain, bilobak, denak...

      — Horretarako ere zortea behar da...

      — Eta zuk badaukazu.

      — Nik badaukat —esan du Sorok Leireri begira.

      Denbora egin dute gero familiaz hitz egiten, izenak aipatu dituzte, lanbideak, bakoitzaren senideak, bilobak, lekuak, problemak. Luzatu egin dira, Leirek eta Eszterrek ulertu ez dituzten hainbat gauza ere esan dituzte, eguneratu egin dira.

      Leireren ezinegona gero eta nabarmenagoa da, ordea, ezinezko egiten zaio besaulkian geldirik egotea. Aitari begiratzen dio, aitaren aurrean dagoenari; ez du ezer ulertzen... Iturriaren bila etorri dira, topatu egin dute, baina orain ez da Pedro Iturria, “Alan Pienaar” esaten dio aitak, hegoafrikarra, ingelesa... Bueltaka dauka burua Leirek. Momentu batean ezin izan dio gehiago eutsi, aitaren jarduna eten du eta galdetu egin dio:

      — Nor da orduan Pedro Iturria?

      — Pedro Iturria ez da inor.

      Elkarri begiratu diote Leirek eta Eszterrek, gero eta gutxiago ulertzen dute. Iturria mamua da, ez da existitzen. Zer da komedia hau? Zergatik ez ditu Pienaarrek ipuinak bere izenarekin izenpetzen? Bistan da hasieratik zekiela Sorok Iturria ez zela existitzen... Zergatik ez du Alan Pienaar lehenago aipatu?

      Engainu sentsazioa dauka Leirek orain, adarra jo dio aitak. Iturria gora eta Iturria behera, egunero, Iturriaren ipuinak, itzulpenak, komentarioak, eta orain ez dago Iturriarik... Gizon hau dago, Pienaar, Alan, berria, orain arte existitzen ez zena, mamua, bizar berezi horrekin, alde batera okertua. Hitz egiten jarraitu dute berrogeita hamar urte eta gero:

      — Eta oilaskoak, Alan? Oraindik jaten dituzu osorik?

      — Orain oilaskoek jaten naute ni, Barturen —barre egin dute.

      — Bainatuko ginen orain orduan bezala, Alan?

      — Ibaian? Gauez?

      — Ibaian, gauez...

      — Ez. Baina Dobson berriro botako nuke.

      — Irakaslea?

      — Irakaslea. Ibaira, gauez. Ohetik hara...

      Orain gogoratu du Sorok pasadizoa, eroso egin du barre. Alanek ere lagundu dio barrean, baina ematen du eztuletik gehiago duela haren barreak, berehala isildu da.

      — Tira, Alan, Alan... Zer ginen eta zer garen orain...

      — Trapuak.

      — Trapu sikuak.

      — Jarraitzen duzu zaldiak marrazten, Barturen?

      — Burutik pasatu ere ez —penatu da Soro—. Eskua ere sikatu zait. Zeu zinen ona mapekin...

      — Nintzen...

      Besoa aurrerantz luzatu du Alanek, dardara batean dauka eskua. Sorok ez daki zein puntutaraino den gaixotasuna. Hizketan jarraitu du:

      — Zertan ez zinen ona zu orduan, Alan...

      — ...

      — Ikusi duzu nola egiten dituzten traineruak orain, ontziak, arraunak?

      — Lotsagarria.

      — Lotsagarria.

      Biek egin dute barre; euren arteko broma bat behar du. Sorok serioago begiratu dio Pienaarri barrearen ostean. Leireri ere begiratu dio une txiki batez, alabarekin zorretan balego bezala, azalpenen bat mereziko balu bezala. Pienaarrekin hizketan hasi da berriro:

      — Eta ipuinak, Alan? Horretara etorri naiz...

      — Ipuinak zer, Barturen? Zer esan behar didazu?

      — Ez dira zahar geratu? Zaharkitu, desfasatu? Hori esan dezake jendeak...

      — Neuk esan behar dut hori? Ezin dut esan... Badakizu ezin dudala nik esan...

      — Iruditzen zait zeuk esan dezakezula ondoen; zeu izan zinen lehena... Zahartuta daude ipuinak, Alan?

      — Kontrakoa ere bai —Pienaarrek.

      — Kontrakoa? Kontrakoa benetan? Deskantsua ematen didazu... Alde horretatik bai... Baina gauza gehiago dago, ipuinetan esan nahi dut...

      Ematen du, pentsatu du Leire Barturenek, aitaren ingelesa ugertzen doala unetik unera, baina ez da egia, berehala berregiten da, berehala hasten da naturaltasunez hitz egiten. Hizketan jarraitu du Sorok, galdetzen jarraitu du:

      — Eta azalekoak dira, Alan? Hori entzun izan dut inoiz... Eszterrekin ere komentatu dut... Azalean geratzen dira ipuinak, Alan?

      — Kontrakoa ere bai.

      Leirek ez du orain aitaren xalotasuna ulertzen: nola aitortuko du inork bere ipuinak azalekoak direla? Eten labur bat egin eta gero, serioago jarraitu du Sorok:

      — Zer dira ipuin hauek, Alan?

      — ...

      — Nola azalduko zenituzke, Alan? Zelakoak dira?

      — Desberdinak.

      — Desberdinak? Hori da esan behar duzun guztia? Desberdinak euren artean ala munduan? Zer esaten ari zara, Alan?

      — Pentsatu ere ez... Mundua... Mundua zabala da, Barturen; nik ez dakit zer idazten den Australian, Korean... Zer jakingo dut nik... Desberdinak euren artean, hori esan nahi nuen...

      — Eta pisuzko zerbait da hori? Garrantzia dauka? Inportantea da ipuinak euren artean desberdinak izatea?

      — Espero ez dena, Barturen. Harridura. Gauza ederra da hori.

      — ...

      — Zer dira ipuinak bestela? Zeuk esango didazu? —Pienaarrek.

      — Ez.

      — Zertarako irakurri behar dira?

      — ...

      Isilik geratu da Soro, entzundako azken hori hausnartzen balego bezala. Ematen du ez dakiela nondik jarraitu, zer esan. Ez da egia, beste zerbait darabil buruan, gauza garrantzitsuago bat, horretara etorri da Alan Pienaarrengana. Esan dio:

      — Zergatik Europa osoan, Alan? Zergatik herrialde bakoitzean ipuin bi?

      — ...

      — Ingalaterran publikatu nahi nituen nik, Alan... Horretarako bidali nizkizun... —Sorok.

      — Horregatik idatzi zenituen ingelesez? —Alanek.

      — Ez nituen ingelesez idatzi...

      — Zuen hizkuntzan?

      — Gure hizkuntzan... —Sorok.

      — Eta nork itzuli zizkizun?

      — Inork ez. Neuk...

      — Zeuk prozesu osoa... Handia zara, Barturen.

      Leire ametsetan bezala dago orain, egongela horretan, klub ingeles horretan. Zer esaten ari da gizon hori? Zer gertatzen ari da? Aitak idatzi zituen beraz ipuin horiek guztiak? Aitak itzuli? Aitak berak bidali zizkion Pienaarri Ingalaterran argitaratzeko? Zorabiatzen ari da Leire... Aita da Pedro Iturria orduan? Zer da broma hori?

      — Ingalaterran nahi nituen nik... —jarraitu du Sorok.

      — Baina gehiago zabaldu dizkizut... Handiagoa zara orain... —Pienaarrek.

      — Nik ez nuen handiagoa izan nahi, Alan; Ingalaterran nahi nituen nik...

      — Hain inportantea zen?

      — Ingalaterran nahi nituen nik, Alan...

      Besaulkitik altxatu da Soro Barturen. Pienaarren atzean dagoen leihatera hurbildu eta handik begira hasi da. Moskuko kaleak barik, Ingalaterrako muinoak ikusi ditu, larreak, belar laburrekoak, ibai bat, arraunlariak, erritmo onean, eta harantzago, sasi txiki batzuen ostean, golf zelai bateko hamazortzigarren zuloa.