Mila urte igaro eta, ura bere bidean

ANDOLIN EGUZKITZA

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© 1993 Andolin Eguzkitza

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 1993ko iraila

Edizio hau: 2011ko ekaina

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.com

                Webgunea: http://susa-literatura.com

Marisol Jacàs eta

Hadassa Moscovici-ri

hainbeste maitasunaren ordainez

Los Angeles-en,

1984.eko otsailaren 26an

igandearekin hasia.

Gizaki bi bat direnean

beren bihozparrenetan,

hautsi egiten dute

altzairu eta brontzearen indarra ere.

Eta gizaki bik elkar ulertzen dutenean

beren bihozparrenetan,

gozo dira haien hitzak eta sendo,

orkideen lurrina bezala.

( Konfutzio )

«I Ching»

E non voglio esser solo. Ho un'infinita fame

d'amore, dell'amore di corpi senza anima.

...

Ti supplico, ah, ti supplico: non voler morire.

Sono qui, solo, con te, in un futuro aprile...

( Pier Paolo Pasolini )

«Supplica a Mia Madre»

Andolin Eguzkitzaren poema liburu honen atarian ez nuke nahi irakurlea bere bidetik gehiegi aldaratu. Liburu batez ari garenean, eta batez ere poesia liburu bat baldin bada, irakurlearen egiteko nagusia testura zuzenean jotzea da, poemekin solas pertsonala hasi eta inoren arartekotzarik gabe bere harreman propioa garatu haiek proposatzen dizkioten arazo, gai eta sentimenduekin. Idazlearen ahotsari belarri eman eta beste guztiaz ahaztu, behintzat irakurketak irauten duen denboran. Kasu honetan ere hala behar luke segurik, baina argitaletxeetako konbenzioek besterik agintzen baitute, haiei men eginez lotuko naiz ondoko lerroetan hitzaurre izenez ezagutzen den tramite akzesorio hau burutzeari. Baina arrunt jabeturik, hargatik, aurkezpen guztiak gorabehera liburu honek, beste guztiek bezala, bere indar soilez ebaki behar duela bere bidea eta buruzkatu bere patua.

        Andolinen poema bilduma honek osatzen duen hitzezko hiri hau etorbide nagusi batzuen inguruan eraikia dago. Amodioa, Bidaia, Hizkuntza, Denbora, Bakardadea derizte etorbide horiei. Horiek dira ardatza, eta horietan barrena proposatzen zaigun ibilaldia burutzen duenak déjà vu delako horren sentipen bat borogatuko duelakoan nago. Poesiaren Hiria zaharra baita, eta autore bakoitzak proposa diezazkiokeen berrikuntza eta emendioak gutxi baizik ezin izan daitezke. Errausketan bezalaxe, eraikuntzan ere muga bat dago. Mutur bien arteko teinkan sortu du Andolinek ere liburu hau, molde zaharren eta kezka berrien sintesi pertsonal eta aztoratua.

        Amodiozkoak bezainbat, desamodiozkoak dira Andolinek dakarzkigun poema hauetarik gehienak. Mendebaldeko gizarteak ulertzen duen eran, amodioa poeta probentzalek Platonen eskutik garatutako konstrukzio artifiziotsua da. Bere muina ezintasuna, eta bere saria komunio mistikoa. Andolinek ikuskera berdintsua garatzen du liburu honetan, baina XX. mendeko semea izateak inposatzen dizkion ñabardura ezinbestekoekin. Umberto Ecok nonbait idatzia duen bezala, gaur egun ezinezkoa da «Maite zaitut» inpunitatez esatea. Esaldi hori apenas dagokion gure aldiari, geltokietako nobela arrosetako pertsonaiei eta Hollywoodeko filmeei ez bada. Gauregun, eta aurpegira barre egingoez badigute, esaldi hori ontsalaz ironia kutsu batekin esan behar da: «Corin Telladoren pertsonaiek esaten duten bezala, Maite zaitut», edo holako zerbait. Baitezpadako ñabardura horrek, mendebaldeko literatur tradizioko topos batzuk denborarekin nozitu duten higadura erakusten du. Iharduera politikoaren muga etikoak gizonaren integritatearen perilik gabe noraino luza daitezkeen jakiteko post-Auschwitz homo sapiens espezieko kide bihurtuta gaudela konturatu beharra daukagun bezala, poesia sinesgarri eta iluminatzailea izkiriatzeko ere, post-Barbara Cartland vates izateaz ohart izan behar dugu, edo izan behar dute lanbide horri ematen zaizkionek.

        Andolinen poemei dagokienez, ene ustez alde horretatik lasai egon gaitezke. Maitasunaren trataera, nik juzka dezakedan neurrian, benazkoa eta matizatua da. Erromantiko zaharren heredentziari uko egin gabe, bere amodiozko poemak antsia eta durduzadura modernoaren lekuko zehatza dira. Amodioa egarria da, eta urradura da, hots, asezintasunezko izanera da. Eta, batez ere, platonismo ortodoxoaren goratasun mistikoetatik eguneroko bizitza arruntaren maila lurkoira eroritako fruitu mailestua. Andolinen poema hauen atarian Pasoliniren lerro etsigarri hauek agertzea ez da noski kasualitatea: «E non voglio esser solo. Ho un'infinita fame d'amore, dell'amore di corpi senza anima». Arimarik gabeko gorputzen amodio-egarria. Holako diosalaz agurtzen gaituen liburu bat, bixtan da, ezin egon daiteke kokatua XIV. mendeko Probentzan. Aitzitik, XX. mendea da horren egoitza naturala, eta bakardadeak, urradura eta giza harremanen ezintasunak definitutako anbito samin bat bere koordenada ilun eta problematikoak.

        Andolinen poemak irakurriz, artetan pentsatzen dut ez ote den sensualitate edo boluptuositate mailara endekatutako amodioa bere poemetan bilatzen, irrikatzen, edo deitoratzen ari den hori. Dudarik gabe, fisikotasunak gaitzeko garrantzia du liburu honetan; hainbestetaraino non, orriz barik haragi biziz egina izan balitz, bere zain guztiak kurritzen dituen odola dela esango bainuke. Larrua, begiak, eskuak fereka baten bila, ezpainak ezpainen xerka, gorputzen zirrada, nahikundea, desira... guzti horiek amodioaren gorputza osatzen duten elementu ukikor eta erreal bakartzat hartzen dira hemen. Amodioa hizkuntza ezezagun bat balitz bezala, eta pasioz piztutako gorputzak gaurko gizasemeak ebaki ditzakeen haren hitz bakarrak. Sensualitate joku hauetan Andolinen poemak zinez eraginkorrak iruditzen zaizkit eta, eraginen kontuak batere garrantzirik ez duen arren, nago Kavafisen itzala ez ote dabilkigun inguruan barrandan behin baino gehiagotan. Irakur bestela:

                Hainbeste lore ihar,

                hainbeste lizundi hats txarreko,

                hainbeste arbuio zoli,

                hainbeste destain mazal,

                eta halaz ere

                hainbeste maitasun

                        (Donald Justice-ren Arauera)

        Lerro horien eufonia delikatua eta sentimenduaren herabetasun etsituak Alexandriarraren bertso hoberenen oroitzapena pizten du ene gogoan, eta ez dira bakarrak liburu honetan. Orohar, kidetasun hori, Andolinen poema askotan antzematen den harreman interpertsonalen egarri-kalda iziotuaren adierazpen guztietara hedatzen da. Tesia sinplea da: pertsonak elkarretara lotzen dituen lokarriak ezinago hauskor eta uzter dira, eta hauskortasun, kasik ezintasun horren burdin-hesien barruan bizi beharrak dakarren segida oinazea da. Aspaldiko Irudi Bat izeneko poema dugu sentikera honen adierazpen argia, eta handik ateratako ondoko lerro hau berriz, bere soil eta xumean, Andolinek liburu honetan adierazi nahi digun mezuaren sintesi fidela: «Baina firu hori eten egin zen, Hadassa». Firua beti eteten dela, alegia, eta bakardadea beti berriz hasten.

        Andolinen poemak elikatzen dituen izerdia beraz, amodioaren premia eta ezintasuna da. Ez dut uste gehiegi arriskatzen naizenik baldin esaten badut poemario hau, funtsean eta beste ezer baino gehiago, giza harremanen prekariedadearen eta pertsonen arteko komunio iraunkorra mamitzeko ezintasun objetiboen inbentario liriko bat dela. Liburu hau horrela ulertzen duenak, aisa ulertuko du honelako ahapaldi gogoangarri eta samin bat:

                Eskandinabiako zoko ilun, Jukatango argietan,

                ileak urdindu ahala, ilunabarra hurbildu bitartean,

                ibili garelako beti frutu bakarrorren antzietan:

                besarkatzea beharrezko zaigun gorputzaren esperantzan.

                        (Lehenengoz)

        Edo bizitza amodioz arrailtzea bezala definitzen duten bertso mingar hauek:

                amodioz arrailtzea delako bizitzea,

                zapi zaharren moduan higatzea.

                        (Tamarindoak)

        Ideologien okasoa iragartzen bide diguten garai hauetan, lehen baino areago poetak bere mundua eraikitzeko, bere bizitza bera eraikitzeko, ezin jo dezake ideologietara, edo fedeetara, edo asmo eregietara. Mourir Pour Des Idées izeneko poeman George Brassens-ek ironia sotilez erreibindikatu zuen aspaldi idealismo totalitarioekiko desatxekimenduaren beharra: Mourons pour des idées, zioen, d'accord, mais de mort lente. Andolin Eguzkitzaren poemek ere neurri batean izpiritu horrexen lekuko agertzen dira. Balio eternoko eta dimensio epikoko jarrerei bizkar emanez, bere arreta eta begirada, pasakor, ilaun eta pertsonal denaren alde itzultzen du. Gure mende honetako gizakumea izaki zatitu eta deserrotu bat denez, bere erreferentzia eta babesa ezin izan daiteke zatikako eta probisionala baizik. Udako gau zohardietan zeruan antzematen diren izar loken antzera erratzera eta suntsitzera behartuak gaudela dirudi, eta bulnerabilitate mingarri horren kontra babesteko garatzen dugun estrategia, poema hauetan aurkitzen duguna bera da: errealitate konkretuen alderako leialtasun erresignatua, errealitate hori izan dadin maitale bat, herri bat, hizkuntza bat, ala, soilik, iraganaren eta etorkizunen sedukzioaren gainetik bere garrantzia oihuz kridatzen digun presenteko ixtant oraezina.

        Andolinek liburu honetan eskeintzen diguna arima deserrotuaren pelegrinaje lirikotzat hartu ezkero, orri hauetan nabarmentzen diren elementu batzuk errezago dira ulertzeko. Hizkuntza, edo hitzak, deserrotzeari aurre egiteko eta zentzua eraikitzeko tresna bihurtzen dira:

                Hitzak ditut adreilu bakarrak,

                labur eta luzeak,

                bihotz handiko eta meharrak,

                neure abaroa eraikitzeko beti ere eskura dauzkadan

                tresna bakarrak

                        (Hitzak)

        Literatura eta Bidaia, berriz, norberaren desio eta beharren neurrira eraikitako aberri propio bat sortzeko bitartekoak. Jakinekoa da bidaia dela modernitatearen metafora nagusia, baina ez Goethe edo Burton-en denboran bezala esplorazio eta ikasketa fidantziaz betea bezala ulertua, ihesa edo zentzu-bilatze esportzatu bezala baino. Andolinen poemetan bidaia oropresentea da, eta horren ondorioa da hemen daukagun toponimoen inflazioa: Praga, Budapest, Viena, Zürich, Munike, Kalifornia, Oxford, Hamburg, Paris, Groenlandia, Chicago, Barzelona, New York, Ottawa, Los Angeles, Suitza, Bilbo... Hirizko elemenia horrek osatzen duen hondoaren kontra bidaiariak proiektatzen duen perfila ez da bere aurpegiarena, galdera-ikur haundi batena baino. Eta poemak berriz, bilaketa ekumeniko horren harian Andolinek eraikitzen dituen bere aterbe eta pausaleku probisionalak baizik ez dira. XX. mendeko arima deserrotuaren aberri mitikoa irakurketez eta bidaiez osatutako mundu pertsonala dela xuxurlatu nahi izango baligu bezala.

        «Afirmatzeko, justifikatzeko eta esperientzien oroitzapena gizonen gogoan finkatzeko hizkuntza naturala gauregun prosa da», idatzi zuen G. Steiner kritikalari famatuak. Ene ustez hitz artez horiexetan biltzen da egungo poesiak bizi duen krisiaren muina. Agian zuretzat ez, liburu hau erosteko nekea hartu duzun irakurle horrentzat, baina poesia bizitzatik kanpo dagoen zerbait iruditzen zaien gure mendeko beste hainbeste eta hainbeste lagun horien indiferentzia eta mespretxuaren aurrean poesiak lehen aldiz behar du bere burua argudioz justifikatu eta bere buruarentzat toki egiteko borrokan sartu. «Poesia zertarako?», da etengabe entzuten den galdera; «Liburu hau zertarako?», berriz, beharbada zuk orain Andolini eta niri egiten diguzuna.

        Niretzat erantzuna erreza da: positibismo kartesianoaren porrotaz geroztik (afirmatu, justifikatu eta erregistratu baizik egiten ez zekien pentsamolde baikor horren kordokaz geroztik), XX. mendeko gizakumeari lantzea behartu zaizkion bere izpirituaren beste dimensio funtsezko horiek garatu eta zorrozteko: galdetzeko, zalantzak adierazteko, eta inguruan erortzen ari zaizkigun murru guztien errauskinekin gogoetaren bakardade eta iluminazioan zentzuaren eta esperantzaren abaroa eraikitzeko.

        Interrogazio eta zalantza bide horretan barrena, euskal izpirituak ematen duen beste urrats bat da irakurtzera zoazen liburu hau.

Fermin Eguren

Abadiñon, 1993.eko maiatzak 11

—1—

ASPALDIKO IRUDI BAT

Hadassa Moscovici-ri

Arratsaldeko sei t'erdiak dira,

Martxoko azken ostegunekoak, ostegun saindukoak,

eta pinuen arteko pagoa bezala uzten nauen egun goibelak

zure oroitzapena ekarri dit.

Oso da aspaldikoa

zugandik daukadan gomuta,

oraino ere zugana nerakarren gogoa,

hain sarkor,

hainbeste zentzazio bipilen bilgunea.

Linguistika-institutuko liburutegian ezagutu zintudan,

eta eder ez izateagatik ere, erakargarri agertu zintzaizkidan,

begi beltz, ile kirru eta jantzi

ez hain egoki.

Berbetan hasi ginen eta

behingoan jakin nuen,

oi Hadassa, zein zen zure kemena,

zelakoa zure oldar eta larderia. Baina ez ninduzun izutu.

Eta maitatzen hasi nintzaizun.

Eta hiru egungarrenean

tea hartzera gomitatu ninduzun zeure gelara.

Beti bezala behera mintzo,

gauza asko kondatu zenidan.

Errumanian jaio zinela,

eta ezin zenezakeela musikarik entzun eta irakurri batera.

Israelen hazi,

eta amarekin ez zenuela lar ondo konpontzen;

Norvegian eman zenuela neskazaroa,

eta aita oroz lehen maite;

azkenengo hamabost urtean Hamburg-en bizi izan zinela,

eta laster ostera ere itzultzekotan zeundela.

Eta orduan

Hamburg-eko zerua hodeitzarrek bezala

ilunak ninduen harrapatu.

Gero birritan egin zintudan bisita.

Zure etxean sartzeko oinetakoak erantzi nituen,

eta iparralde arreko hiri ederrorren arratsalde hitsetan

berba egin,

berbaz luze,

segundoak itzuri nahiko balira bezala.

Lakuetan barrena ere ibili ginen,

elkarri bihotzak erakutsi,

eta behin,

gaualdera afaldurik,

lehen egun hartatik geneukan elkarrizketa apur baten moztuta,

esan zenidan:

«horretarako ez dago aukerarik».

Eta segitu nuen pozik zure berbak,

zure murmurio leunak entzuten.

Gero alde egin nuen.

Luzaro

elkarri segitu genion idazten,

elkar

gutunez eta gogoetez maitatzen.

Baina firu hori ere eten egin zen, Hadassa.

Eta haatik, egun,

hain ainube eta ozpel senditzen dudan Martxoko arratsaldeonetan,

Hadassa,

haatik, oraino ere maite zaitut,

Hamburg-eko lili beltzarana,

bihotz bortitzeko neska panpoxa.

LAGUN LIRAIN BATI

D. O'Connor-i

                                L'amor es el plaer

                                gratuit i sincer

                                un joc ple de frisances

                                un poema de pells

                                on el sexe es l'accent

                                d'un senzill llenguatge.

                                            ( Lluis Llach )

Malkoak

darie ene begioi,

bitsa

arroketan erasotzen gaituzten uhin berde atseginei,

odola, aldiz,

ene nahikunde panpoxari,

orain

itsaso lehorrerantz noalarik

ezak zurrupatua,

desirak baldartua,

amildegi honetan behera

maitasunaren zalantzak

bultzatua.

Allegro goibel honetaz narama

tristeziak,

zure gorputz

sendo, polit, beltzaran,

azal leunaren

nahiak,

ene besoarteko

eguzkiprintz bero antzo

zure sotiltasunaren

finak,

zure ezpain,

zure ile eta

begien indarrak.

Zuhaitz tinko,

kemena,

amodio garaitezina.

ERRAN BAINIZUN BATETAN

M.M.-i

Behin baten erran nizun

enekin etortzeko,

bidea zegoela libre

eguraldia berriz bero,

mendian lainoa hurbil

eta plazan giroa ero.

Eta ezetz erran baitzenidan

nigarrez

desegin nintzen zoro.

Behin baten erran nizun

enekin etortzeko,

itsasoa zegoela bare

ezkien pean berriz bero,

kaleetan zehar goibel

eta ene desiretan ero.

Eta ezetz erran baitzenidan

minez

lehertu nintzen zoro.

Erran bainizun batetan

enekin etortzeko,

itsaso lehorrean zurkaiztutako

bapore antzo

nago,

amodiotan egarriz,

zure gorputzaren gosez,

elkarren zoriontasunaren gurariz:

hasikinetan berriro

heriotzearen hodeiertzean bakarrik

amaitzen den

bidezidorraren erdian.

A MIDSUMMER'S NIGHT DREAM

Ch. Terán-i

Bago desiratuak bezala

ene ametsen baso beltzean,

hala irudikatu haut

egun

maitea,

sendo, zirats, azal leun,

bihotz eztia.

Baina ilargia ezkutatu delarik

eldarnio bihurturiko

ametseder baizik

ez haiz izan,

hasuin bilakatu krabelina,

desplazer izandako irrits-gura,

udaren erdiko iluntze

batetan

egindako ametsa.

DESIRA

V. de la Vega gogoratuz

Espainiako eremuetan egon eta gero,

ordoki horietatik beherantz

atzera nator abiadan,

lautada latz horietako gorputz sendoek

—bipil eta beltzaran—

bular, hankak eta erraiak

jarri ondoren sugoritan.

Gaztelarantzako bidean

ezin jakin zer espero,

gainera heldu eta

elurra guztiz bero.

Orain, hotzik nator beherantz

tren honen barruan,

besterik ezean izanagatik ere

luma hartu dudala eskuartean:

ilunabarra heldu orduko

itzartzen ohi baitira ibaietako arrainak,

eta zeruetako ostarteek ez ohi dutelako

sasi bat baizik desira,

sasi bat gordina,

mardul eta karana,

azala igurtzi eta

irritsa ugazaba;

ugazaba hagitz eder,

on eta ankerra,

nitaz jabe dadin,

nik emanen guztia.

Gorputz bat eztia

eduki gura baitut ziratsa

munduaz ahantzi eta

ederraz mozkortu ja.

BERLIN

G. Galartzari

                                Hau jendeari buruzko poema da

                                pentsatzen dutenas eta

                                gura izaten dutenaz eta

                                uste izaten dutenaz gura dutela.

                                Beste ezer gutik baitu merezi

                                gurearreta munduan.

                                                                        ( Natan Zach )

Ordoki zabaletan zehar

Erteuropako lautaden iparraldean

aurkitu haut egun,

Prusiako basoetan gaindi

haritzak, bagoak eta

masusta gorriak hazten diren

lakuen ibaiondoetan.

Praga, Budapest, Viena, Zürich, Munike,

Erteuropa,

Hofmannsthal, Roth, Kafka, Rilke,

juduak eta kristauak,

kaletren eta kafetxeak,

gaztanpastel eta antzokiak,

alemanezko poemak eta

amodiozko minak.

Eta hire musika pianoan entzuten dudala,

bihotza banatzen ziaidak

hire kaleak —eta eskuak— bezala: alde batean

«Unter den linden»,

bestean

«Kurfürstendamm»,

alde batean desira,

etsipena bestean.

Zeren harresi bat

erdi-erdian sortu baitugu,

zornetartez inguratua,

iluntze hotz luzeetan

kearteko elkarrizketarik eta

musu ezkuturik ikusiko ez

dituzten tabernarik gabekoak,

satsez beteak, eta saguez eta

oroimenez,

gerrateko balek egindako zuloak

agerian,

eta gure arteko destainek.

Eta haatik oraino ere higan diagok

ene esperantza,

hiriaren gaineko gaztelua

betiko zabalduko duen Erteuropako oldarra,

koldarkeriaren zantzuak

deseginen dituen

geure gorputzen eta izpirituen

lehen promesa.

OTOITZA

J. Soltxagari

                                Melitxu Basurtuko

                                piko meladua

                                    ( Gabriel Aresti )

Julieta Alloko

Nafarroako masusta gozoa,

maitasunaren emaile eta

Lizarrerriko haritzetan ederrena.

Barreia bitez

zure sabelaren fruitu onak

Euskal Herri osoan!

KALIFORNIA

Marisol Jacàs-i

                                Amour, où sommes-nous? Est-il sûr que nous sommes?

                                La lune qui pâlit d'avoir pitié des hommes

                                Au bord des toits déserts verse un sanglot d'argent.

                                                                                             ( M. Yourcenar )

Erdiko Itsasoaren magalean

Raimon Llull-en antzera,

ardantza berdeen altzoan jaio hintzen hi Soledat ederra.

Eta hark bezala landu oroimenaren bidez

bihotzean haukat beti ere

neska beltzarana.

Kalifornian ezagutu hindudan,

Omegan,

Alfa haatik

gure maitasunaren itsasketan,

eguzkigalden pean

neure burua hire berba eta

belarri leunen golkoan,

oi Soledat, neska liraina.

Kaliforniako otarte lehorretan

arantzak, kristikinsugeak,

automobilak, hondartza amaigabeak,

amodio faltsuak,

aire satsu eta

oi Soledat, hire adats fina.

Bartzelona,

New Yorka, Ottawa

eduki hituen makulu,

esperantza onen landaminak,

loria, lore, lili ziratsen

sorguneak.

Los Angeles, ostera,

herioak ekarri minen senditzeko aurkientza,

desesperoek eragin sufrimendu latzen jasanleku,

baina oroz lehen

bizi berriaren iturburu,

oi Soledat maitea,

neska beltzaran,

bihotz zabal, gorputz ederra.

Kaliforniarantz abiatu nindunan

etorkizunak ekarriko zidanari

ezin igarriz,

esperantza onez betea

eta, oi Soledat, bakartadearen jopu

ene arima.

Pazifikoren jainkoek, ordea,

hi eskaini zidatenan,

Erdiko Itsasoaren fruitu,

mertxika gozo,

adiskide ona.

—2—

GROENLANDIA

                                The best lack all conviction, while the worst

                                Are full of passionate intensity.

                                                                            ( W.B. Yeats )

«Horra hor Groenlandia» iragarri zuen

ahots-gorailuaz

Chicago-ra ninderaman airekoaren kapitainak:

eskimoen desertu zuri, eremu emankor,

ehizan ibiliriko hainbeste

bihotzen suspergarri.

Groenlandia eskerga

gizakiaren ametsen kokaleku.

Zure ondoan, ostera, Islandia sotila,

goroldioz berde,

elurrez zuri, sumendiz bero,

biak amodioz

leun eta zoliak.

Zuok izan baitzineten

Eskandinabiako jende kementsuen ihesleku,

sageetako gizaurenen erretiragune,

zuhaitzik gabe, malkor, zabalak.

Zuok baitzarete

europar zaharron askatasunguren

lore hilgaitzaren lur gorria.

Zeren odola isuriz baitoa.

Zeren arimak usteltzen dituzten.

Zeren hil gura baitizkigute esperantza zuriak,

itsasagerretako

haize eta belar bigunak,

oihanetako eguterak.

JENDE ZUHURREN ARTEAN AFALDU NAIZ BART

                        Dana emon bear jako

                        maite dan askatasunari

                                        ( Lauaxeta )

Jende zuhurrez inguratua afaldu naiz bart.

Eta saiatzeagatik ere

ezin izan dut ezta garaurik ere maitatu,

hain baitziren zuhur,

hain baitziren artatsu eta ordenako,

diruaz, jendeen esamesaz,

eta oi Jainkoa

indarkeriaz, odolgaiztoaz eta besterenganako errespetuaz.

Horregatik, Jauna,

beldurrez eta guztiz ere,

Ebanjelioko fariseua bezala senditu naiz,

ez bainaiz, oi Jainko ahalguztiduna, haiek bezala,

azalez eder,

bihotzez zahar,

amodioz

zikoitz, seguru eta boteretsu.

Euskalduna bainaiz,

Euskal Herriko lur sagaratuaren seme errumesa,

mundu honetan ezin lapur diezadaketen dohain bakarra.

Massachusetts-eko Cambridge-n

1989.eko udazkenean

—3—

GAUR ARRATSALDEAN

                        Plaisir d'amour

                        ne dure qu'un instant

                        chagrin d'amour

                        dure toute une vie.

Gaur arratsaldean

maite duan lagun bategaz egon haiz berbaz,

etxean, bibliotekaren erdian

bazkaldu zareten mahai borobilaren inguruan.

Hotz zuan kanpoan eta

luze ibili zarete, astiro, honetaz eta hartaz,

Espriu irakurri duzue, eta Kavafis, eta

Miquel Marti i Pol eta Yeats, eta Machado,

maitasunaz mintzatu zarete, eta bakartadeaz,

eta horrelako abagadunetan aipatzen diren topiko guztiez,

beren buruekin bakea egin ez duten askok

hainbeste gorrotatzen dituzten gauzez.

Eta zoriontsu izan haiz

oso maite dualako adiskideori.

Azkenean baina,

itaundu dioanean adiskidantza

lotura sendoago batez josi gura lukeen,

ezetz erran dik, ezin duela,

eta zoriontsu izanagatik ere, nigar

egin duk heure bihozparrenean,

berak ez ikusteko moduan.

Agur egitean

maitasunez eman diok musu,

heriotzeak

bakartadean harrapa hintzakeelako

beldurrez betea.

OI ENE MAITE BEGI BERDEKO

                        Zure begiek

                        ene maitia

                        badute biek

                        dirdir eztia.

                        Zeru kolore

                        miresgarriak,

                        izarren pare

                        xoragarriak.

                                ( Daniel Landart )

Neke neke eginda

begiratu zaitut gaur

goizean

gau osoa

zutaz gogoetaka eman eta gero

ustekabez agur egin didazunean

pasabidean,

orduan

zure begi berde

ederrek

dardarazi naute,

eta joan zatzaizkidalarik

ostera ere

nigar eragin.

NAFAR HAIZEA

Hegoaizea

Espainiara ezkondu

Nafarroa Behereko printzesa;

mendebalaren ekarle minbera

Iparraizea;

Nafarroatik heldu zaidan haizea, ostera,

desertuetako irudikerietan gorputz lerden eta ile holliko

palmondo bakartien antzo,

maitasun, desespero eta

ene beldurren ureztatzailea.

HAMALAURKUNA

                        Gizon bat naiz betaurrekoekin

                        sudurrean eta bihotzean

                        larrazkena.

                                              ( Isaak Babel )

Den dena badoa erran zuen

Heraklitok zorionarekin

gogoratu zen ereti baten,

goibel, bere bihotz-minarekin.

Eta zerua dagoela urdin,

nola latsetako ura garden,

lurra udaberrikari gordin,

itsasoa den bezala lerden,

zuk, laguna, esteka nazazun

zeure besartean indar latzez,

laztan jori eta musu aratzez,

betiko, ene dasta dezazun,

otoitz, nigar, jauzi dut eginen,

neure gorputza osorik emanen.

ORAINA

                        Iraganak

                        sortu nau olerki gisa

                        nik

                        etorkizuna dut jarauntsi

                        ene arnasari

                        orain deritzo.

                                ( Rose Ausländer )

Eremu latzetako bero kiskalgarria

lakoxea.

Nebraskako zelaietan

egunsentirainoko hotza bezala

Otsailaren erdian,

mugezin eta langarik gabeko.

Tximist zorrotzak abaildutako zuhaitz

lirain antzo,

lurrean etzanda, saparik ezaz

goseak hilda.

Hi haut haatik bakarrik

geroa ez baita heldu

eta iraganak baikaitu ja abandonatu,

hi maitea,

hodeiertzaren argi soila,

ezpainak busti diezakizkidan

masusta beltza,

hi maitea,

sendabelar bakarra.

Arren, utz iezadak hire gorputz ederra maitatzen,

utz iezadak geure bihotzak estekatzen

izan gaitezkeen zorioneko,

ase gaitezkeen plazerrez,

irritsaz, piko bigun, mailuki urtsuez,

iragan eta etorkizunik gabe,

hil gaitezkeen elkarren gosez.

TRENEZ BANINDOA BEZALA

                        Molt he estimat i molt estimo encara.

                        Ho dic content i fins un poc sorprès

                        de tant d'amor que tot ho clarifica.

                        Molt he estimat i estimaré molt més

                        sense cap llei de mirament ni traves

                        que m'escatimin el fondo plaer

                        que molta gent dirà incomprensible.

                        Ho dic content: molt he estimat i molt

                        he d'estimar. Vull que tothom ho sàpiga.

                        ...

                                                      ( Miquel Marti i Pol )

Suitzako trengeltoki erraldoietatik

lehenengoz

iragatean bezala,

hala daukat orain gorputza,

zu ikustean,

dardaraz,

bidebazterretako ipuru eta ereinotzen lurrin antzo,

zure begi berdeek, ile holli eta

irripar xarmantak

nahasten didatelako,

Bilbo zahar honetako kalearte eder eta meharretan,

izpiritua gezalaz.

Gezalaren usainaz itsasbazterrean bezala

horditzen naizelako zure gorputzaren zirraraz,

trenbagoietako

leihoetan legez isladatzen delarik

ene oroimeneko bistan

zure dudan

hilezinezko gogorapena.

Maite zaitut eta ez dakit nola,

hain baita zail

izarrik gabeko oihan beltz honetan

pagoei erreparatzea,

zure usain zoliaren adorerik gabe

arnasa hartzea,

ene oheko bakartadean

zure gorputz ziratsaren zantzurik gabe

lo egitea.

Maite zaitut eta ez dakit nola

biziko naizen zure zaratotsik gabeko

mundu gor honetan,

azantzez blai dugun lur antzuonetan,

autobideez eta aireportuz

gainezka dagoen eremu

larderiatsuan.

Maite zaitut eta ez dakit nola...

DONALD JUSTICE-EN ARAUERA

                        The Thin Man

                        indulge myself

                        In rich refusals

                        Nothing suffices.

                        I hone myself to

                        This edge. Asleep, I

                        Am a horizon.

                                      ( Donald Justice )

                                      «Selected Poems»

Maite zaitudalakotz naukazu

beti

zure esperoan,

maite zaitudalakotz

beti

zurekin egotekotan.

Autobusetan sartu orduko

eta gidariari txartela ordaindu,

goizean goiz garbitu bitartean

eta neure aurpegia ispiluan ikusi,

hor zauzkat

beti

bizitze honen hodeiertz amotza

zorrozten lagunduko didazulakoan,

lertxoinen ene saldoari

Afrikarantz zuzenduko duzulakoan,

eta hegoaren beroaz xamurtuko zaizulakoan

eneganako bihotza

hor naukazu

beti

zure gorputz eztiaz

gozatzeko esperantzan.

Lo egitean eta ibiltzean,

jaiki eta etzatean

zaitudalakotz maite

ezin zaitut begien bistatik kendu,

ezin zaitut bihotzean hil,

ezin zaitut neure oroimenaren landaminetatik iraitzi,

ezin naiteke zurekin ahantz.

Hainbeste lore ihar,

hainbeste lizundi hats txarreko,

hainbeste arbuio zoli,

hainbeste destain mazal,

eta halaz ere

hainbeste maitasun.

Maite zaitudalakotz

prest naukazu

beti

zuganantz joateko,

maite zaitudalakotz

beti

zure gorputzarengana ekantzeko.

LEHENENGOZ

        Las primeras canas asoman ya a mis sienes, la juventud se va... A veces sueño despierto, sueño antes que el otro sueño de verdad me haga olvidar todo, hasta mi soledad.

        ...Soy vasco. Algunos se ríen, otros me odian. Es todo lo que me queda cuando el desaliento me domina y camino por las calles a la deriva... Yo no soy nada, un amasijo de pasiones y anhelos sin calmar. Pero soy parte de ese pueblo.

        ...Estoy solo, solo con mis angustias. Pero seguiré adelante, aunque nadie me comprenda en esta Babilonia. Y algun día me tenderé a dormir junto al chopo que escogí en lo alto de la colina, en un valle solitario de mi pueblo, a solas con mi tierra y mi lluvia. Estas me comprenderán al fin.

( Jesús de Galíndez )

Egunotan senditu dut lehenengoz

ulertu dudala. Ulertu dudala

bidezidor guztietan gaindi

ez dela Erromara heltzen,

errekastoetan ez direla harri guztiak leuntzen,

eta larrazkena delarik

zergatik nire bihotzean ez duen atertzen.

Sarritxutan erein baitut harrien gainean,

bidebazterretan,

ipar eta sartaldeko ozeanoez bestaldean dauden herri urrunetan,

eta berde eta harro eman arren

belar txarrez beterik baizik ez zegoen zoropilean.

Lore koloretsuen itxaropenaz,

zuztar zinbeleko zuhaxka sotilen esperoan,

eta beti ere,

ahuntzei bezala,

hosto eder eta ernamuin gozoko zaizkidan landareak

batuko nituelakoan:

Gorputz lirain,

lohadar zirats,

ile holli eta begi berdedunak,

gerritik oratzean

mardul eta fin senditzen direnak;

azal gozo,

ezpain lodi,

haragi gogor eta zailekoak,

ukitzean

Ekaineko txermenen antzeko somatzen direnak,

edo eta gertutik heltzean

ur freskodun iturburuaren pareko,

bero eta egarri bagina bezala

Iparrameriketako Hego Sakonean

—Alabama, Tennessee, Arkansas—

Agorrilaren hamabostean.

Egunotan ulertu baitut lehenengoz,

Irlandan irak eta goroldioak Islandian bezala,

erauntsiez —eta haize hotzaz— ernaltzen direla amodioak,

lurra emankor bihurtzen,

sortzen esperantza onak.

Grezia, Egipto, Asiriako hirietan,

Txinako lautadetan zehar,

Japoniako lur martirian,

Eskandinabiako zoko ilun, Jukatango argietan,

ileak urdindu ahala, ilunabarra hurbildu bitartean,

ibili garelako beti frutu bakarrorren antsietan:

besarkatzea beharrezko zaigun gorputzaren esperantzan.

HITZAK

                        Egon hakio

                        heure hitzari

                        fidel!

                        Ez hau

                        abandonatuko.

                                    ( Rose Ausländer )

Hitzak ditut adreilu bakarrak,

labur eta luzeak,

bihotz handiko eta meharrak,

neure abaroa eraikitzeko beti ere eskura dauzkadan

tresna bakarrak:

Bilbon edo Hamburg-en,

Gasteizen edo Iruñean,

goizaldeko hiruretan itzartzen naizenean

ohean edo

hutsesten zaitudan guztietan.

Trenez eta automobilez,

neguminez eta udabetean,

iparraizea datorrenean

hotzez,

edo hegoaizeak

beroz

zoratzen didanean gorputza.

Hitzak ditut adreilu bakarrak.

Horma sendoak egiteko

harritzarrak bezalakoak baitira,

lurrikaretan eta haizezurrunbiloetan,

gorrotoaren denboran eta

barre eta amodioa egitearenean,

betiereko azken agurreraraino

zure besoen faltan

estalpe xume eta amoltsua

eskaintzen didaten bakarrak.

—4—

TAMARINDOAK

                        Joanak joan

                        berriak etorri

                        trixturari

                        adarka

                        ez nuke nahi bizi

                                    ( Gabriel Korta )

Atzo,

Etxe Pherdiaren azpiko tamarindoak ikusi nituen

ostera ere.

Hogeitahamazazpi urte dauzkat eta

luze gabe

hogeitahamazortzi beteko ditut,

Miarritzeko eta Usategiko tamarindoak oro

bezain ederrak,

saparen kemenaz eta biziguraz

arrakaltzen diren tamarindoak oro

bezain lirain eta indargeak,

ttiki eta biziak,

lur eta lika beltzez lotuak,

hiltzera kondenatuak: tamarindo sotil, zirats, zabal eta

ahulak.

Egun,

itsasagerreko tamarindo horiek oro gogoratzean,

hogeitahamazazpi urte dauzkadala eta

luze gabe hogeitahamazortzi betetzeko nagoenean,

lainoarteko eguzkiak argitzen duenean itsasoa

Abenduaren batean,

ostera ere egin dut gogoeta maitasunaz eta bizitzaz,

amodioz arrailtzea delako bizitzea,

zapi zaharren moduan higatzea,

Ameriketara,

Atlantikoaren gainetik hegazkinez egindako bidaien antzekoa

esperantza onez betea eta

zaratotsez, lekurik ezaz, ondokoengana ezin biltzeaz,

hainbeste oztopo eta atxakia direla bide,

nekeziaz bukatua.

Egun,

luze gabe hogeitahamazortzi urte betetzeko nagoenean eta

tamarindoekin oroitzean,

ostera ere konturatu naiz

mila urte igaro eta

urak

beti segituko duela bere bidean.

Algortako Abraren gaineko Usategin,

1991ko abenduaren 1ean.

PANTA REI

                        Sao as formas sem forma

                        Que passam sem que a dor

                        As possa conhecer

                        Ou as sonhar o amor

                        Sao como se a tristeza

                        Fosse árvore e, uma a uma

                        Caíssem suas folhas

                        Entre o vestigio e a bruma

                                          ( Fernando Pessoa )

Ura bezalakoa naiz,

libre, labankor, orakaitza,

inon edeten ez naizena,

inork hartzen ez nauena

eta erreten pare bat igarota,

malkorik malko

itsasora heltzen naizena.

Ura bezalakoa naiz,

nigar eta laino,

euri eta lanbro,

itsas zabaleko tanta bat,

edo Ibañetako elur bustia bezalakoa,

libre, bakarti eta harrapakaitza,

eta horratik desertu izan nahiko nukeena,

oasiaren bila abiatuta

nigan berdin zenezakeen zeure egarria.

Hamburg-en,

1993.eko urtarrilaren 8an ostiralarekin amaitua.