RAFA EGIGUREN

Txipiroiak bere beltzean

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2019 Rafa Egiguren

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2019ko azaroa

Edizio hau: 2019ko azaroa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Ixiar, Izaskun, Xabin eta Joxe Luisi

Ad maiorem Dei gloriam

Apustuzale porrokatuak dira txinatarrak, Wei Fulong ere bai, eta eutsi egin dio jesuitak egindako desafioari. Eskua eman diote elkarri; bitartekaririk gabe. Aita Zabalak kontuak atera ditu bere kolkorako: gorriek irabazten badute, zoragarri; bestela berak ordaindu beharko du bazkaria. Urdinak eta gorriak ez ezik, zoriak badauzka, nolanahi ere, beste kolore batzuk. Ez da lehenengo partida borroka-maisu agurgarriarentzat, baina badauka galderarik, esate baterako:

      — Eta inork irabazten ez badu?

      Irribarrez erantzun dio misiolariak.

      — Euskal pilotak ez du enpaterik onartzen; batek galdu, eta besteak irabazi egin behar du derrigor.

      Aiako misiolaria ez da frontoi batean sartu apaiztegian emandako garaietatik. Apustua egiterakoan, haurtzaroko oroitzapen bat gogoratu zaio, eta zimikoa sentitu du bihotzean. Eskolara ekarri zuten eltzeitsua ikusi du begiak itxi dituenean. Aldian behin sos batzuk eskatzen zizkion amari misiotara bidaltzeko. Ekialdeko ume baten tankera zeukan eta lastozko ginbaila zeraman buruan jantzita. Eskuan txanpon bat jarri, eta besoa mugitu behar izaten zitzaion ahora eraman zezan.

      Orain dela urte gutxi batzuk zabaldu dute jai-alai eder bat Tianjinen. Opioaren gerraren ondorioz Italiak bere kontzesioa ezarri zuen alderdian dago. Une honetan hogeita hamar pilotari inguru dauzka jokatzeko prest. Erruz joaten da jendea partidetara, eta ez da enpresak gobernatzen duen negozio bakarra. Eraikuntza berean hotel dotore bat zabaldu dute —kafeteria eta jatetxea barru—, eta antzokia ere badauka, non asteburuetan Txinako Opera eman ohi duten.

      Epaileak txanpona bota du, eta airean ibili da bueltaka. Bart arratsean zabaldu zuen txinatarrak bere Yi Jing kutuna azkeneko aldiz. Oraingoan urdinen alde egin du zoriak. Ikuskizunari hasiera emateko gertu daude pilotariak, eta aurrelari urdinak pilota jaso du lurretik. Triku esaten zioten Euskal Herriko frontoietan, baina hemen beste izen batekin ezagutzen dute: “Orioko mandarina”. Aurreneko sakeak aldizkari batean murgilduta harrapatu du Wei Fulong, kokotsean dauzkan ileak —lau, ozta, baina alanbreak bezalakoak— kariziatu bitartean. Aldizkariak Huiliqiu du izena, eta frontoia gobernatzen duen enpresak argitaratzen du astean behin.

      — Nola esaten da 回 berorren hizkeran? —galdetu dio jesuitari hatz erakuslea karakterearen azpian jarrita.

      Aita Zabala bezperan ailegatu da Anhuitik, Jesusen Lagundiak bertan daukan komentutik, eta moja frantziar batzuek gobernatzen duten zahar-etxean hartu du ostatu. Aspaldi honetan gaztelania eta txineraren arteko hiztegi batean ari da lanean. Artxiboa antolatzeko ardura eman diote. Oraindik ez da behar bezain ondo konpontzen mandarinen hizkuntzan, baina interprete-lanak egitera deitu dute. Astebete lehenago probintzialaren eskutitza jaso zuen aginduaren berri emanez, eta jai-alai partida ikusteko bi sarrera ere bidali zizkion.

      Erresto bakoitzean danbateko sor bat ateratzen zaio xisteraren zumitzari, eta ondoko pilotakada oihartzunaren zurrunbiloan galtzen da airean. Ikusleek ulertzen ez dituzten hitzak esaten dituzte pilotariek, hala nola eutsi, utzi, eman edo hautsi, eta, noizik behin, txapak ateratzen duen kexu metalikoa entzuten da ozenki. Orain arte Triku ari da galtzen —zortzi eta hiru—, jesuitak bere kontra jokatu du; beraz, oraingoz lasai dago. Eguerdian, bazkaldu bitartean, Orioko mandarinak garrantzi handiko zerbait esan dio isilpean, eta irudipena dauka gaurko bazkariaren ordaina aurreztu ahal izango duela xehetasun horri esker.

      Ume koxkorra omen zen Wei antzertiaren bidean abiatu zenean. Ez da sekulan antzezlanetan jardun, baina aditua da akrobazian, borroketan eta beste arlo batzuetan, eta azken urteotan taldearen zuzendaritzan hartzen du parte. Ibilkera, jarrera eta higidura bakoitzak bere izena dauka Txinako Operan, eta denak ere eguneroko bizitzan ez bezala egin behar izaten dira antzokian. Eskailerarik ez zegoen lekuan eskailerak igotzen eta jaisten ikasi behar izan zuen; leihorik ez zegoen lekuan, leihoa zabaltzen eta atzera ixten; zaldirik ez zegoen lekuan, gainean eseri eta lurreratzen; arraunik gabe, arraun egiten...

      Antzezle handi baten bitartez jaso du pilotarien berri; Mei Langfang du izena. Egunotan Tianjingo antzokian ari dira lanean, eta aukera ez galtzeko gomendatu dio; beraz, zuriz jantzitako akrobatengandik ikasteko asmotan etorri da pilotalekura. Espazioan nola mugitzen diren ezagutu nahi du sakon; jokalari baten hitzetan, albait. Enpresaren ustez, Triku izan liteke egokiena, baina gaztelaniaz ez da hainbeste moldatzen, eta hiri osoan ez dute txinatar bakar bat ere aurkitu euskaldunarekin hizketan konpontzeko gauza. Azkenean, jesuitak aipatu ditu norbaitek.

      Aita Zabala misiora iritsi zenetik dabil txinera ikasten. Ailegatu orduko aipatu omen zioten euskaldunen erraztasuna txinera ikasteko garaian, baina berak bakarrik daki zenbat ordu sartu behar izan dituen ohiko elkarrizketa arrunt batean moldatzeko ozta. Egia da saguzarrari sagu zaharra deitzen diotela eta esku hutsik borrokatzen direla Txinako karatekak, baina zu adierazteko ni erabiltzen dute eta ni esateko, berriz, wo; hortaz, arreta berezia jarri behar izaten du Aiako semeak batzuetan.

      — Nola esaten da 力 berorren hizkeran? —galdetu dio maisu agurgarriak bere itzultzaileari.

      Iritsi berritan liburuen ardura eman zioten komentuan, eta lehen aldiz ohartu zenean izenburua atzealdean zeramatela, eta atzekoz aurrera zeudela ordenatuta, susmoa egin zitzaion inprentaren hutsen bat ote zen. Ahalegin handia eskatu zion goitik behera eta eskuinetik ezkerrera irakurtzeko ohitura bere egiteak, baina hainbeste denbora eman zuen irakurtzen, azkenean, txorien arrastoz, zomorroen adarrez eta karramarroen haginez bete zitzaion burua. Auskalo zenbat orri-meta zirrimarratu ote zituen karaktere gero eta zailagoekin baina, arian-arian, eskuaren oroimenean hasi zitzaizkion gelditzen.

      Eraikuntzak eskaintzen dituen zerbitzuen artean jatetxe bat ere badago, franko txukuna, eta bazter lasai batean egokitu dituzte kalabazaren tamainako tipula gorria dirudien paperezko lanpara handiaren azpian. Wei Fulong maisuak katilu bat te hartu du, alderdiotan ohi duten bezala, bazkal aurretik eta, pilotaria ailegatu bitartean, Jesusen Lagundia prestatzen ari den hiztegi eleanitzaren berri jakin nahi izan du. Aita Zabalak azaldu dio nola berak txinera eta gaztelaniaren arteko atalean bakarrik hartzen duen parte.

      — Ondo bidean, 6.000 karaktere inguru bildu nahi ditugu guztira, eta 100.000 sarrera gutxi gorabehera.

      Opari bat ekarri dio txinatarrak bere esker onaren seinale. Aiako jesuitari, hala ere, neurriz kanpokoa iruditu zaio zeharo. Ezpel egurrean landutako kutxatila eder bat da, eta barruan gordeta, marmolezko zigilu handi bat aurkitu du. Estalkiaren azpian egokituta, tinta gorriz bustitako kutun bat dakar berekin, oin-zolan daukan karakterearen marka grabatu ahal izateko. Ikurrak sei trazu dauzka, 卍, eta wan ahoskatzen da. Ahoa bete hortz gelditu da jesuita; lauburua izan liteke, baina baita nazien svastika ere. Europan harro dabil faxismoa, eta Beijingeko Opera taldeko trebatzailea jakinaren gainean dago.

      — Ez da berorrek uste duena —esan dio—, baizik eta 100.000 idazteko erabiltzen dugun karakterea, baina zenbakiarena ez ezik, beste adiera batzuk ere baditu txineraz.

      Aita Zabalari Jesusen Lagundia —ad maiorem Dei gloriam— osatzen ari den bildumaren elemenia etorri zaio burura, baina beste zerbait esan nahi du inperio zentralaren lege zaharrean; alegia, zeruaren azpian dauden gauzen kopurua zehazki, zeren eta Txinako idazle klasikoek diotenez, 100.000 omen dira guztira. Izena duen oro, izan ere, ba omen da; beraz, hala hitzak nola gauzak zenbaki berean bat etorri izana zorioneko zantzua iruditu zaio Wei Fulong agurgarriari. Are gehiago kontuan hartuta zoriona ere azaltzen dela ideograma horren adieren artean.

      Itzultzailea, jokalaria eta maisu txinatarra partidaren egunean bertan bildu dira, eguerdian, bazkaltzera joan aurretik. Elkarrizketan zehar, mintzagai ugari ukitu dituzte; ez, ordea, akrobata zaharra mahai hartara ekarri duen hura, azaletik ez bada behintzat. Europa zaharrean galduta ibili dira gehienbat. Oraintsu gertatua da Franco jeneralaren altxamendua, eta ezinbesteko kontua izan dute gerra zibilarena baina, nolanahi ere, apenas hitz egin dute politikaz.

      — Atzerrian harrapatu gaitu, zorionez —esan dio misiolariak Trikuri.

      Orioko semea aski gaztea da oraindik, baina dagoeneko urte batzuk eman ditu etxetik kanpo, eta ezin izan dio negarrari eutsi; malko bakarra izan da, baina bonbilla bezain handia. Aldez edo moldez, hala oriotarra nola Aiakoa, gerraren arriskutik libratu ahal izan dira: pilotari esker, bata; Manuel Azañaren hitzaldi famatua bitarteko, bestea. Aita Zabala Europan barrena ibili omen zen atzerriratuta, nora jo erabaki arte eta, azkenean, Ekialde Urrunerako bidea hartu zuen. Itsasontzia 1934ko irailean ailegatu zen Shanghaiko portura, eta handik Anhui esaten dioten probintziara abiatu zen, Jesusen Lagundiak bertan daukan komentura.

      Oso gaztetatik hasi zitzaion nabarmentzen Ekialde Urrunerako joera. Ikasle-garaia Loiolako apaiztegian eman zuen eta, besteak beste, Xabierreko San Frantziskoren bizitzari buruzko liburu bat irakurtzeko aukera izan zuen. Orduan jakin zuen Txinara ailegatu aurretik hil zela, alborengo gaiztoak kutsatuta, Macaotik gertu dagoen irla batean. Abenduan izan omen zen, 1552an; hau da, apenas hirurogei urte Isabel erreginak bidalitako itsasontziak Amerikara iritsi zirenetik.

      Aldameneko herrialdetik zetorren santu nafarra, Japoniatik, eta enperadorearekin berarekin egona zen kristau bihurtzeko asmotan, baina eguzkiaren semeak aurretik Txinara joateko proposatu zion nonbait, eta Hiri Debekatuko maizterra kristau bihurtzen bazuen, orduan bai, orduan beregana itzultzeko.

      Ordu batzuk geroago, lurrean zilipurdika dabiltza jokalariak, edo ezker paretan gora, bestela, grabitatearen axola gabe. Aurrelari bat —Orioko mandarina ez, bestea—, eskuinera buelta erdia eman, atzera begira jarri, botea eman eta, pilota xistera barruan jaso ondoren, itzuli egin da atzera, oraingoan ezkerretik, eta besoaren abioan bermatuta, abaila bizian bidali du txapa gainera.

      Urrutiko kontuak atera ditu txinatar agurgarriak mahai gaineko solasera. Ailegatu berria da Moskutik, non faxismoaren aurkako biltzar batean hartu duen parte munduko bazter askotako hainbat idazle eta antzerkigilerekin batera. Aitzindari handiak ezagutu ditu, hala nola Erwin Piscator, Lillian Hellman, Konstantin Stanislavski, Joseph Losey, Bertolt Brecht… eta, besteak beste, Ivan izugarria edo Hamlet ikusi ahal izan ditu Plaza Gorritik hurbil zegoen antzoki batean. Etxera itzuli aurretik, Beijingeko Operak ere bere lan bat antzeztu du: Xiyouji du izena.

      Orduan ezagutu zuen Mendebaldeko kultur ordezkaritzak, Bertolt Brecht tartean, Mei Lanfang antzezlearen jokamoldea, eta guztiz bestelakoa zela konturatu ziren; izan ere, gizonezkoa zen arren, emakumezkoen paperak egiten zituen, baina bere asmoa ez zen emakumetzat har zezaten, baizik eta pertsonaia —emakumezkoa, kasu honetan— jendearen aurrean erakustea, haren emozioak bere egiteko edo bere barruan pizteko batere asmorik gabe.

      Ikusmolde honek, Wei Fulong maisuaren ustez, begiak zabaldu zizkion germaniarrari. Elkarrekin egokitu ziren behin afari batean, eta Aristotelesen Ars Poetica txineraz ba ote zegoen galdetu omen zion.

      Aristotelesen berri badauka, baina aurreneko aldia da aita Zabalari Bertolt Brecht aipatzen diotela; baita Trikuri ere, noski. Ekialdera ailegatu baino lehen, teatroari buruz ez zekiten bazegoenik baino askoz gehiago, baina eraikuntza honetan pilotaz gain Txinako Opera ere ikus daiteke eta, bazkalondoko kafea hartu bitartean, maisu txinatarrak antzezlari handiaren argazki bat erakutsi die. Aldagelaren ate ondoan dago, Tianjin Jai Alaiko enpresariak inguratuta, eskua xisteran sartuta daukala, magnesioaren distira noiz piztuko.

      Aukera alferrik galdu gabe, aurreko paretan zintzilik dagoen argazki luze bat erakutsi die Orioko mandarinak. Irudiak, zuri-beltzean, hiru metro zabal inguru dauzka, eta metro erdia goitik behera. Ezker-eskuin, Tianjin Jai Alaiko jokalariak ageri dira, eta atzean, harmailetan zutik, enpresaren zerbitzuetan lanean ari diren 200etik gora langile. Aurreneko lerroan eserita dagoen mutil gazte baten bila ibili da Triku.

      — Neu naiz.

      Orioko mandarina Getarian jaiotakoa da berez, eta misiolaria, esan bezala, Aiako semea, hau da, bata eta bestearen artean dozena bat kilometro besterik ez, baina Ekialde Urrun honetaraino etorri behar izan dute elkarren berri jakiteko. Inork ez du bere habia uzten ahal izanez gero, baina munduaren alderdi hauetan ere badabil euskaldunik —jesuitak eta pilotariak gehienak—, eta ez dira hain gutxi. Itsasertzekoak Etxabe, Garro, Juan Abalde, Urkidi, Iriondo, Martiarena… aipatu ditu; mendi aldekoak, berriz, Oñate, Aginagalde, Etxaniz, Bolonburu, Korta, Arrizabalaga…

      — Euskaraz ohituta gaude gure artean hizketan —esan dio pilotariak misiolariari— baina xelebrea da erabat; auzo honetako jendeak ez du sekula gaztelaniarik entzun, eta ez zaio burutik pasatzen sikiera gure artean hitz egiten duguna gaztelania ez denik; euskarak ez du gaztelania ikusten uzten.

      Agur esan baino lehen, oharkabean bezala, tranpi koxkor bat burutzeko aukera eman dio jokalariak jesuitari. Arratsalde honetako partidan Sorondoren kontra jokatu behar omen du, eta bazkalondoan kuluxka egin behar zuela jakinarazi dio.

      — Ez dago bera baino hoberik —esan dio— kuluxka eginez gero, irabazi egiten du beti; gaurkoan ere lepoa egingo nuke.

      Aita Zabalaren aldamenean eserita, Wei Fulong agurgarriak arretaz jarraitzen dio partidaren bilakaerari, eta dagoeneko atera ditu ondorio batzuk: salto egin aurretik, lurra zanpatzen du jokalariak indarrez; pilotari eman aurretik, atzera eramaten du besoa ahalik eta gehien; eskuin aldera bota behar duenean, ezkerretik abiatzen du eskuaren ibilbidea, zirkulazioa gobernatzen ari den udaltzainak bezala. Istant bat eman du begiak itxita; pilotariak antzokira aldatu zaizkio, eta antzezleak, aldiz, frontoian dabiltza.

      Azken urte hauetan, obra taoista klasikoren bat ere ailegatu da aita Zabalaren eskuetara, eta euskaldunen arteko lehia Wei Fulong agurgarriaren ikuspegi kulturaletik saiatu da irudikatzen. Ahalegin handirik ez du behar izan Sorondoren xisteraren ordez yin ikusteko, eta Trikuren besoan, berriz, yang. Izadiaren zilborra balitz bezala, etengabe biraka, tao borobila dabil espazio sideralean barrena. Alderdi urdinean tanto gorri bat dauka, eta gorrian, aldiz, urdina. Airean dabiltza pilotariak azken tantoaren lehian eta, tai ji quan ari dira jokatzen, itxuraz; ez, ordea, kamera motelean, bizkorrean baizik.

      — Nola esaten da 球 berorren hizkeran? —galdetu dio oraingoan maisuak.

      Aurreneko karaktereak itzuli esan nahi du; bigarrenak, indarra; eta azken honek, pilota. Aldizkariak 回力球 (Huiliqiu) du izena, eta “jai-alai” esan nahi du, zesta-punta, eta horrela irakur liteke Orioko mandarinak hoteleko jatetxean erakutsitako argazkian.

      Apustuak honezkero ez dauka bueltarik. Urdinek dozena bat tanto egin dituzte ozta, eta gorriei ez zaizkie bi besterik falta, baina Trikuk, halako batean, errestoa bederatzigarren zenbakian jaso eta aurreko txokoan utzi du poliki-poliki. Aurkariak bi pareta erabili ditu tantoa zabalera eramateko, baina oriotarra uste baino errazago iritsi da, eta franko harrotu du pilota. Oraingoan oso goitik dator; Sorondok hiruzpalau urrats egin behar izan ditu paretan gora, eta oina zortzigarren zenbakian jarri duenean, eskutik joan zaio jokaldia, eta modu txarrean erori da.

      Arriskuan ikusi du txinatarrak apustua; beraz, goizean, Yi Jing hondargabean irakurritako hitzak gogoratzen saiatu da. Aspaldiko partez, pertza atera zaio, eta egokitzat eman du gaurko etorkizunari begira: arrakasta, zorion handia. Itxuraz, behintzat, zoria bere alde dagoela ematen du. Ez dira, ordea, ahaztu behar ondoko iruzkin osagarriak, eta bederatzigarren lekuan lau agertzen bada, pertzari oinak hautsi zaizkio esan nahi du. Ohar hori atera zaiolako erabaki du urdinen alde egitea, baina bizkarra zainduta badaezpada ere.

      Ikuskizuna bukatu arte ez dio misiolariari liburuaren iragarpenari buruz ezer esan. Isil-isilik entzun ditu jesuitak Wei Fulong agurgarriaren hitzak, baina sorgin-kontuak iruditu zaizkio denak; besteak beste, edozein hexagramak erlojuak edo egutegiak bezain ondo edo hobeto zehaztu dezakeela istant baten mamia, eta une jakin batean aldi berean datozen gauza guztiek ezaugarri berak dauzkatela. Ez du itzultzailearen aurrean esker txarreko agertu nahi baina, bere uste apalean, aita Zabalari egokituko zaio bazkariaren zorra.

      Oinez atera bada ere kantxatik, ezkerreko orkatila bihurritu zaio, nonbait, Sorondori. Enpresako langile bat atera da, handik pixka batera, txineraz idatzitako kartel handi bat dakarrela erakusgarri. Aita Zabalak ez ditu hitz guztiak ulertu baina, ikusleek atera duten iskanbila entzunda, saioa amaitutzat eman dutela igarri du. Azken batean, bada, pilotariak isilpean aurreratu dion oharrak ez dio ezertarako balio izan.

      Urdinek ez dute irabazi, baina gorriek ere ez. Apustua galdu duela onartu beste erremediorik ez du izan misiolariak. Emaitzaren zaputzak ozpin tanta bat utzi dio barrenean, baina prest dago zorrak kitatzeko. Irabazleak, ordea, ez dio kontua ordaintzen utzi. Egun honetako bazkaria Beijingeko Operak hartuko du bere gain. Ohiturari jarraitu behar zaio, eta Txinan daude. Atseginez onartuko luke, hala ere, esker oneko keinu txiki bat itzultzailearen aldetik, baina ez du inondik ere bere konfiantza behartu nahi.

      Badaki oraindik ere urte luzeak beharko direla aita Zabala eta bere adiskideak osatzen ari diren hiztegiak argia ikusi arte, baina 100.000 hitz bilduko dituen liburu handi horretan, estimatuko luke baldin eta gordeko balu leku bat gaurko egunaren gorazarre; Orioko mandarina, misiolaria eta Wei Fulong secula seculorum elkartuko dituen hiru karaktere besterik ez.

      — Ikurren labirintoa mugagabea da —oroitarazi dio misiolariak—. Aukera bitza berorrek, mesedez.

      — Ez dago aukeratu beharrik —saiatu da berean txinatarra—. Ez al ditu oraindik asmatu?

      — 回力球?

      Aita Zabalak ez zuen espero honelako eskaria, baina, tira, kontuan hartu zuen. Azken batean, bazekien hiztegia, lehenago edo geroago, Euskal Herrira ailegatuko zela, eta inoiz, txiripaz beharbada, jai-alai irakurriko zuela norbaitek hiru ikur bihurriren aldamenean. Aurkitzailearen harridura antzeman zuen orduan bere irudimenaren ispiluan, eta keinu bat agindu zion etorkizunari.

Txipiroiak bere beltzean

Aurreneko ikasteguna dute Jaume bueltatuz geroztik. Egun batzuk eman ditu Kantauriko Perlan, eta gauza asko dauzka bere bisitari buruz kontatzeko. Asteburua iraun du ozta, baina zer-nolako gozamena! Alde Zaharretik irten gabe eman ditu egunak, eta ez du betarik atera Kontxan behin bainatzeko sikiera. Aurreneko aldia du euskara pitin bat dakienetik, eta irakasleak zer moduz? galdetu dionean, bapo!, erantzun dio larderia pixka batekin.

      — En euskera tot resulta diferent; com si portessis unes altres ulleres.

      Euskaltegia Born izeneko auzotegian dago; Picasso Museotik hurbil, Euskal Etxearen azpiko soto batean. Irati ohiz kanpoko ikastaro bat ari da ematen. Egun batean bonbilla piztu zitzaion, eta elkartea gobernatzen duen batzordean aurkeztu zuen ekimena. Eskari potentziala nahikoa zela iruditu zitzaien, ez zuela inbertsio handirik behar eta, gainera, jende berria erakar zezakeela girora.

      Azkenaldian, esate baterako, boladan zeuden negozio-bidaian Txinara doazen enpresarientzat propio antolatutako ikastaro bereziak; nahikoa izaten zuten dozena bat elkarrizketa labur bertako jendearen aurrean itxura ona emateko. Iratik, gaztea izan arren, dagoeneko eman ditu urte batzuk irakasle, eta badaki zein diren akuilu nagusiak ikasle berriak erakartzeko; Bartzelonako giroan, behintzat. Amets bat bete nahi du dute: euskaraz hitz egin euskaldunekin eta, ahal izanez gero, Euskal Herrian.

      Egun batzuk geroago, bizpahiru egunkaritan atera zen oharra:

      Euskera per anar de pintxos (tapes) en tres mesos.

      Iragarkia zabaldu berritan matrikulatu zen Jaume ikastaroan, eta, irakaslearen ustez —esker onez, beharbada—, egoki dateke baldin eta gaurko saio gehiena bere pasadizoen kontakizunari eskaintzen badio. Abiatu da esanez Donostiak, oraingoan, aurrekoetan ez bezalako irudipena eragin diola, eta irakasleak, okasioa alferrik galdu gabe, adibide bat eskatu dio gainerako ikasleak bere ikuspuntuaz jabetu daitezen.

      Ailegatu bezain laster, Pintxo Tasting Tour deitzen dioten ekitaldi bitxi batean eman zuen izena, eta txundituta dago oraindik. Errondak lau ostatu barnebiltzen zituen, eta bakoitzean bi mokadu jan eta baxoerdi bat edateko eskaintza. Aldez aurretik ordaindu beharra zegoen: hogeita hamar euro bakoitzak. Aukeran garesti baina, jakina, kalitatea ordaindu egin behar da edozein lekutan.

      Eguerdian egokitu zitzaion egun hartako kalebuelta eta, gidaria barne, zazpi lagun bildu ziren bere taldean: bikote japoniar gazte bat, adin zehatzezineko hiru dama britainiar (pamelak buruan eta pastel koloreko soineko finez jantzita) eta Jaume bera.

      Ile motzeko neska sudur kakodun gazte batek zeraman ardura guztia; alegia, tabernako arbelean iragarritako pintxo-zerrenda zehatz-mehatz azaldu, bezeroen eskaria jaso, kontua ordaindu, eta janariari buruzko edozein galderari erantzun, esate baterako: gilda baten osagarriak, olagarroa piper-hautsetan prestatzeko errezeta edo saltsa berdearen formula.

      Enpresak hiruzpalau hizkuntza erabiltzen zituen zerbitzuan, euskara ere bai —garaiz eskatuz gero, noski—, baina katalana ez, oraindik. English, nola ez, saihetsezina gertatu zen taldearen aniztasunari erantzun ahal izateko, baina Korok —hala zuen gidariak izena— arreta berezia eskaini zion Jaumeri eta, ulertu ez zuenaren aurpegia antzeman bakoitzean, gaztelaniara itzultzen zion aparte batean. Iratik ez du asko pentsatu beharrik izan bere lehengusina dela ateratzeko. Ez du, jakina, inolako iruzkinik egin, baina ezin da izan bera baizik.

      — Alajaina —esan dio bere buruari—, etxetik atera gabe gobernatu daiteke gaur egun mundua.

      Adeitasun berezia erakutsi zion neskak Jaumeri hasieratik beretik, eta horren seinale, tabernariei buruzko zenbait jakingarri kontatu zizkion, adibidez, zeri erreparatzen zioten bezeroa kanpotarra ote zen jakiteko.

      Inori ez esateko erregutu zion, baina ba omen zegoen erabateko proba bereizgarri bat: ez omen zekiten pintxoak tabernariari eskatu ala barra gainetik hartu behar zituzten zuzenean; beraz, batzuetan mingaina eta besteetan eskua erdibidean gelditzen zitzaien ez aurrera eta ez atzera. Azkenaldian, ordea, plater bat ematen zitzaien hainbat tabernatan aukera patxadan egin zezaten, baina neurrigabeko irrika erakusten zuten pintxoen aurrean, eta nabarmendu egiten ziren nahi gabe.

      Ostarte izeneko taberna aipatu du Jaumek hasteko, eta Iratiri — gurasoen etxe azpian dagoena izaki— irri bat atera zaio. Aurreneko baxoerdia edan bitartean bertan sartu zen bezero xelebre batek eman dio ikasleari aitzakia aurreneko pasadizoari bidea zabaltzeko. Eskuan, kirtenetik helduta, kaxa bat zekarren, zurezkoa, kaiola baten tamainakoa gutxi gorabehera. Aurreko aldea kristalezkoa zeukan eta, barruan etzanda, burua erramu-koroarekin apainduta, martiri baten imajina zeraman, hilkutxa txiki baten barruan bezala.

      Iratik nahikoa du, seguru asko, pare bat galdera mandataria ere nor den jakin nahi izanez gero, baina ez du bazterrak endredatzen hasi nahi izan, eta San Felizisimo izan zitekeela azaldu die ikasleei. Oraindik bazeuden familiak bere irudiari, ohiturari jarraiki, harrera egiten ziotenak etxean eta, maripoxa baten argitan egun batzuk eduki ondoren, auzoarengana eramaten zuten. Atzeko aldean, lau txintxetarekin itsatsita, jarraitzaileen izen-zerrenda irakur zitekeen, eta zirritu bat ere bazeukan eliztar zintzoen txanponak biltzeko.

      Ordura arte patxadak agintzen zuen giroan, baina halako batean —esan zuen Jaumek, oraindik ere ikararen eraginpean balego bezala— zartada ozen bat entzun zen kalean nahiko gertu —iskilu baten desarra, beharbada—. Ostatuko marmarrak bozatu egin zuen eztanda, eta tabernaria bere lanari jarraitu zitzaion ezer gertatu izan ez balitz bezala. Atetik hurbil zegoen gazte bibotedun batek, itxuraz, kanpoan jarrita zeukan belarria, eta bera izan zen urduritasun puntu bat erakutsi zuen bakarra.

      — Zer izan da hori? —esan zuen bekainak lokietatik hegan alde egiteko zorian zeuzkala.

      Afariaren zain, patxada ederrean, dozena erdiren bat bezero zeuden mahai baten inguruan eserita, eta, irakasleak atera ahal izan duenez, aurrezki kutxako jendea izan zitekeen lankideren baten erretiroa ospatzen. Istiluari jaramonik egin gabe, puska ederrez eta zurruta luzez ari ziren barrenak berdintzen eta, jartzen zuten aurpegiaren arabera, adituak ematen zuten oso jatenaren zaporeak aztertzen.

      Aurrera egin baino lehen, martiriaren kontua oroitarazi dio irakasleak Jaumeri, eta santuengana itzuli da atzera ikaslea. Alde Zaharreko ia kale guztien izenak dakizki buruz, eta harrituta dago hainbeste santurekin (San Juan, San Jeronimo, San Bizente, San Telmo, Santa Korda…), baina onomastikaren alorretik atera gabe, tabernen izenak ere aipatu ditu batzuk, eta irakasleari galdetu dio ba ote dakien nondik datorren eguraldiaren aldarteak erabiltzeko joera setatsu hori.

      Iratik uste du eguraldi-aldaketa dela Kantauriko itsasbazterrean irauten duen gauza bakarra, eta hor egon litekeela arrazoia; horrela, bada, haizea dabilela probestu du belamena zabaltzeko, eta xirimiri, tximista, kazkabarra, lanbroa, eta abarren esanahia azaldu die. Badaki zailak direla oso ahoskatzeko, baina, bizpahiru aldiz denek batera irakurri ondoren, ia buruz ikasi dituzte azkenean.

      Erresuma Batuko amona gazteena, bitartean, sukaldetik zetorren egur-ikatzaren usaina ari zen arretaz aditzen; zaharrenak harrituta begiratzen zion bi belarritako katilu batean, kea zeriola, ekarri berria zuten arrain-zopari; eta besteak, besoak barraren gainean zituela, Kontxako barandatik itsasoari begira bezala, txipiroiaren beltzari erreparatzen zion, behin eta berriz, argibide baten zain. Alboan zeukan gidaria, baina Japoniako semearekin ari zen hizketan, eta tabernariari galdetu zion zuzenean.

      — Fish...?

      — Fish…, fish... —jaso zuen emakumeak sorbalda azalpen baten bila—; ¡...cefalópodo!

      Amona britainiarrak, arreta handia jartzen duenaren plantak eginez, betaurrekoen gainetik begiratu zion zorrotz, baina ez zuen ostalariaren arrandia terminologikoa konprenitu. Edozertarako beti prest, garaiz ohartu zen Koro premiaz, eta jakinaren gainean egoteak ematen duen harrotasunaz, berehala egin zion aurre:

      — Squid in black ink sauce.

      Ondoko pilotakada askoz nabarmenago entzun zen. Ikasle katalanak luze jardun du, baina ziztu bizian gertatu omen zen dena. Aurrezki kutxako adiskideek, janariak eta edariak une batez alde batera utzita, elkarri begiratu zioten, eta ez zuten denbora luzerik behar izan kalean zer gertatzen ari zen asmatzeko. Aldi berean, bihotzekoa emateko zorian, gazte bibotedunak burura eraman zituen eskuak, etsituta zeharo.

      — Ostias! —esan zuen aztoratuta.

      — Zer gertatzen da? —galdetu zion tabernariak.

      — Nola zer gertatzen den? Filmatzen ari garela.

      — Oso ondo, eta zer? —galdetu zuen berriro.

      — Estra mordo bat dabilela guardia zibilez jantzita. Hor bertan! Konstituzio plazan.

      — Ez al daukazue baimenik?

      — Zer dakit ba nik! —erantsi zuen—. Kontu horiek produkzioko ardura izaten dira.

      Etxeko andrea kaleko atera hurbildu eta, tentu handiz, gortina zabaldu zuen poliki-poliki. Erbia bezain zoli, Jaume ez zegoen oso urruti. Urrats pare batera, sukaldeko burdina eskuan hartuta, mutil gazte bat zebilen, aurpegia zapi urdin koadrodunarekin estalita, ke-potea estoldan sartu nahian. Aldameneko sotoan begira, sukaldari bat, sifoi-botila eskuan, zer gerta ere parte hartzeko asmotan.

      Arriskuaren aurrean etsi gabe, bizkarra paretaren kontra jarrita, txikitero mordoxka zebilen tabernaz taberna, polizien filmetan bezala. Iratik eguraldiaren garrantzia azpimarratu zuen beste behin; izan ere, Alde Zaharreko auzotarrak oso trebeak omen ziren teilatu hegalak aprobetxatzen, eta zergatia ere azaldu zuen; alegia, eguzkitan itzalik ez alferrik galtzeko, eta euripetan ahalik eta gutxien bustitzeko.

      Inbidiaren oliotan frijitzen, txintik atera gabe dauzka Jaumek ikaskideak, eta irakasleak, aldian behin, parentesi bat zabaltzen du ohiko esaldi arrunt batzuk birpasatzeko. Inora begira itzuri dabilen koitaduren bat harrapatzen duen bakoitzean, hatza luzatu, eta horrela galdetzen dio:

      — Zer nahi duzu?

      — Txakolina, mesedez —eskatzen du ikasleak.

      — Eskerrik asko.

      — Ez horregatik.

      — Ez dakit, ba... —entzun zion Jaumek tabernariari barrara bueltan— honek ez du batere itxura onik.

      Erresuma Batuko dama bati ere ailegatu zitzaion, nonbait, kanpoko iskanbilaren berri, eta Donostiako su-festa ospetsuak ote ziren galdetu zion Korori. Gidariak, Turismo & Convention bulegoak argitaratutako liburuxka eskuan hartuta, Aste Nagusiko festak harrapatzeko berandu samar zebilela azaldu zion. Aulki batean eserita, Japoniako semeak bere gainean zintzilikatutako urdaiazpikoari erreparatzen zion zer ote zen asmatu ezinik, eta alaba, bitartean, arrainontzi barruan zebiltzan otarrainen dantza sideralarekin zegoen txundituta.

      Iskanbilak ez zuen amore emateko itxurarik. Are eta gehiago ari zen gogortzen. Erasoari ekin zion Poliziak ostera; ke-poteak bota zituzten hasieran, eta handik pixka batera, gomazko pilotak etengabe. Atearen bazterretik zelatan ibili zen ikaslea eta, bertan iraun zuen bitartean, dozena bat molotov zenbatu zituen, airean hegan lehenik, eta kalearen gainean lehertu eta nola su hartzen zuten gero. Alde Zaharrak lainopean zirudien.

      — Orduan —esan du Jaumek— mutil gazte betaurrekodun bat sartu zen tabernan atzera begira, eta kaña bat eskatu zuen barran.

      Ostalariak begi-ertzetik erreparatu zion mutilari, baina isil-isilik gelditu zen. Etorri berriak arratsalde on esan zuen, abegitsu, bezeroei zor zaien begirunea gordeta eta, naturaltasun osoz, aurrezki kutxako jendea afaltzen ari zen mahaiaren inguruan eseri zen besteekin batera. Ez zuten erantzuteko sikiera erreakzionatu, baina ikaran jarri zen, nolanahi ere, mahaia, eta edozein unetan lebitatzen hasiko zela ematen zuen.

      — Akabo! —pentsatu du Iratik—. Besterik ez genuen falta!

      Aingeru, bere iloba; lepoa egingo luke baietz. Auskalo nolako aurpegia jarri ote zion Korok. Isilik egon da pixka batean Jaumek beste arrastoren bat ematen ote dion, baina ezin izan dio ezer atera. Ez du erbia eraiki nahi izan; beraz, hitz beste egin du, eta ikasle katalanari jarraitzeko aukera eman baino lehen, ohiko esaldien katalogoari heldu dio berriro: egun on, baita zuri ere, barkatu, aurrera...

      Alde Zaharrean, bitartean, Japoniako semea jo eta ke zebilen barraren gaineko edozein aitzakiari argazkiak ateratzen; taberna Donostiako Aquariuma eta mokaduak arrain tropikalak balira bezala. Oraingoan itsas trikuaren arrabekin osatutako antxoak bereganatu zuen hiru damatxoen arreta, baina Korok gerorako utzi behar izan zituen azalpenak, zeren beste premia bat, askoz larriagoa, sortu zitzaion bat-batean; zineko izarra bere onetik aterata zegoen berriro ere.

      — Akabo! —esan zuen aztoratuta—. Pistola gainean ekarri dut!

      — Ez da egia izango? —galdetu zion etxeko andreak.

      — Nahiago nuke gezurra balitz.

      — Benetako pistola batekin sartu zara tabernara?

      — Jakina —aitortu zion disimulurik gabe—, baina mailuaren orratza kendu eta gero.

      Arduragabekeriaren tamainak ustekabean harrapatu du Irati bera ere. Gaurko saioa ondo beteta dauka dagoeneko, baina inor ez dago itxuraz prest alde egiteko bukaera entzun gabe. Irakasleak ariketa bat proposatzeko aukera aztertu du bere artean, baina ikasleek beste nonbait jarrita daukate arreta. Aurki zabaldu beharko ditu berriro ateak hurrengo txandari leku emateko; beraz, keinu bat egin dio hizlariari Katalunian lur hartzen has dadin.

      Ostalariak, Jaumeren ustez, ez zekien nola jokatu horrelako petral baten aurrean. Une batez pentsatu zuen tabernatik kanpora aterako zuela berehala; udaltzaingora deituko zuela ere bururatu zitzaion; beste aukera bat ere bazegoen: su-arma emateko esan eta atalez atal irensteko agindu.

      — Aizu —deitu zion tabernariak aktoreari—. Zatoz, mesedez.

      Iskiluak gerrian ateratzen zion konkorra disimulatu ezinean zebilen bazter-nahastailea, eta men egin zion tabernariaren aginduari; horrela, bada, sukaldean sartu zen bere atzetik txintik ere esan gabe. Asko jota, bizpahiru minutu eman zituzten bertan. Azpilanak bete eta itzuli zirenean, kilo bat gutxiago pisatzen zuen gutxienez alprojak. Atzera bere paperean sartu eta barraren beste aldean egokitu zenean, zeharka begiratu zuen alde batera eta bestera bere sekretua gorde nahi izango balu bezala, eta zurrutada bakarrean edan zuen baxoerdia.

      Istant hartan, pasadizoa kontatzeko behar den denbora baino askoz azkarrago, dozena bat zomorroi beltz sartu ziren bat-batean ostatuan iskiluak eskuetan eta mozorroz jantzita. Eguzkiaren sorlekutik etorritako bikoteak aurpegi japoniarra jarri zuen eta Erresuma Batuko hirukoteak, berriz, britainiarra, adierazi nahian bezala kontu hura ez zihoala kanpotarrekin. Aurrezki kutxako bezeroak, bestalde, Aingeruri ez begiratzen saiatu ziren, zeinak, harrigarriro, gainerako guztiek baino lasaiago ematen zuen.

      Isiltasuna nagusitu zen bat-batean taberna barruan. Bezeroek zehar-begira ikusi zuten nola sartzen ziren, eta dar-dar batean sentitu zituzten zangoak bat-bateko flakiak harrapatu izan balitu bezala. Aitzindari zetorren morroia komunera hurbildu zen, harro, baina atea itxita zegoen, eta tabernariarengana jo zuen segidan. Aldez aurretik bazekien giltza eskatuko ziola, baina plantak egin zituen hala eta guztiz ere, ustekabean harrapatu izan balute bezala.

      Iheslaria atzaparretan zeukala uste zuen seguru asko poliziak; beraz, ez zion inolako graziarik egin komun barruan inor aurkitu ez izanak. Atzean zituen beste guztiak, berriz, erasoaren porrota ikusita, haserre zeuden nabarmen, disimulatzen saiatu arren, eta, talde-buruaren azalpenak arretaz entzun ondoren, kalerako bidea hartu zuten bezeroei bizkar emanda, banan-banan, ke-hari bat bezala galdu arte. Erresuma Batuko hiru damatxoek eta Japoniako bikoteak, azkenean, konprenitu beste erremediorik ez zuten izan.

      Etxekoandreak —tarte bat utzita, badaezpada— San Felizisimo atera eta mostradorearen gainean utzi zuen atzera. Aktoreak —baita Jaumek ere, noski— bazekien zertan zebilen, baina ez zuen ezer esan; ezta Iratik ere ikasleen aurrean, nahiz eta bere gurasoen etxe azpiko tabernariaren asmoak ondo igarri. Ispiluan bezala agertu zaio, azpiko tiradera txikia isil-gordeka irekitzen, begiak itxi orduko.

      — Aizak —esan omen zion Aingeruri—, hator pixka batean.

      Irudiaren ibilbidea jasotzen zuen zerrendan bere familiaren deitura zen, antza, hurrena; beraz, goraintziak eman zizkion etxekoentzat, eta santua albait azkarren eramateko agindu. Ez zion azaldu zer gordetzen zuen barruan, baina enkargu eman zion amari esateko tabernara deitzeko berehala telefonoz, falta gabe.

      Oraindik ere entzun ziren beste pilotakada batzuk gehiago, baina giroa, pixkana-pixkana, bere onera etorri zen. Atseden-tarte hura baliatuta, atea zabaldu eta alde batera eta bestera begiratu zuen Korok. Ez zuen zomorroi beltz bakarra ere ikusi. Ostatuko bezeroak lebitatzen zeuden oraindik beldurrak airean; beraz, berria entzun bezain laster, zeuden tokitik jaitsi, eta poliki-poliki pausatu ziren lurraren gainean.

      Izar gizajoak, nolanahi ere, zeharo galduta zeukan egoeraren kontrola, eta begira-begira ari zitzaion tabernariari. Argibideren bat espero zuen beharbada, baina etxeko andreari ez zitzaion iruditzen, nonbait, erantzuna merezi zuenik. Zer esan behar zien produkziokoei iskilua eskatzen ziotenean? Eman dezagun poliziak, ustekabean, sandinzarrez mozorrotutako estrekin egiten zuela topo... Ulertzekoa zen kezka.

      Ikasleriari —eta Jaumeri, era berean— ez zitzaion gustatu historiaren bukaera airean gelditu izana.

      — ¿Com és que no vas llegir el diari l'endemà?

      Atsekabe poxi bat antzeman zuen Jaumek Pintxo Tasting Tour-eko taldekideen artean. Oraindik ez zituzten agindutako kutixi guztiak dastatu, eta beldur ziren dagoeneko denbora nahikoa ba ote zuten denetara ailegatzeko. Inor ez zegoen prest antxoa-tostarik, barazki-pastelik edo txangurro-kreperik alferrik galtzeko; are gutxiago hain garesti ordaindu eta gero.

      Asteburuko kontaera bukatu bezain laster, ikaskide andana hurbildu zaio aitzindariari galdezka. Afrikako safari baten kontakizunak ez zien zirrara handiagorik eragingo. Iratiri iruditu zaio bete-betean asmatu duela ekimenarekin; are gehiago, eragin biderkatzailea izan lezake ikasle berriak euskaltegira erakartzeko, eta antzeko saioak antolatzeko erabakia hartu du berandu baino lehen. Erroma, Los Angeles edo Tokio hasi zaizkio ametsetan agertzen, eta irakasle lanetan ikusi du bere burua. Asmoak osagarri guztiak dauzka arrakastatsua bihurtzeko, eta bururatu zaio, nork daki, katalanak ere interesatuta egon litezkeela negozio berrian sos batzuk arriskatzeko.

¡Mentira!

Ezkonberriak ailegatu bezperan jaso zituen Ana Marik ezteietako argazkiak; asteazkenean. Inork ez zuen hirurogei kilotik gora izango, eta beltzez jantzita zeuden denak. Atzean Pagoagako elizaren ataria zeukaten. Irailak hamazazpi egun zituen eta mendeak berrogeita bat urte. Urte bi ozta-ozta gerra bukatu zenetik, eta bazkaria, tamalez, ez zen izan okasioak merezi zuen bezain oparoa. Egun hartan semea besterik ez zuen falta. Presondegian zegoen.

      Andregaiaren ama Ordiziako feriara hurbildua zen egun hartan, eta Julian senarraren esku utzi zuen, bitartean, denda. Astero ez zen joaten, baina ordurako juxtu samar zebilen generoarekin, eta komenigarria iruditu zitzaion bisita. Ikusmiran ibili zen azokan barrena denbora puska batean, eta hiru oilo eta lau oilasko eder aukeratu zituen azkenean. Ohi bezala, zumez egindako zesto handi pare bat zekarren berarekin, bakoitza beso batean, eta bertan eraman zituen lasto gainean jarrita. Alde egin baino lehen, kremazko dozena erdi bonba erosi, eta arrautzak balira bezala, hegaztien ondoan egokitu zituen paper zuri finean bilduta.

      Etxerakoan, trena abiatu orduko, sekulako eskandalua sortu zen barruan. Oiloen iskanbila ferrokarrilaren triki-trakari nagusitu zitzaion berehala, eta geltokira iritsi arte ez zen isildu. Edozeinek badaki oilategietako hegaztiak zeharo erotuta daudela, baina egun hartako bidaiariek, itxuraz, ez zekiten lumadunak zirela baino askoz gehiago. Arratsaldean, iluntzen hasi baino lehen, ailegatu zen Hernaniko geltokira.

      Etxera heldutakoan, atseden hartu zuen sukaldean eta, handik tarte batera, patioa zeharkatu eta atzeko kalera ematen zuen etxabera jo zuen zapia buruan piraten antzera jarrita. Ukuilua esaten zioten, eta bertan izaten zituen Julianek arkumeak, sakrifikatu aurretik lau hankak soka bakarrarekin lotuta. Arkumeak balaka eta oilategia karaka, bi oilasko hil eta lumatu zituen Ana Marik, ezkonberriak ailegatu aurretik labean erretzeko.

      Hurrengo egunean, goizean goiz, tarte bat hartu zuen apaletan txokolate-tableta, xaboi-pastilla eta flan txino mandarin gehiago jartzeko. Oraindik bazegoen nahiko labore eta lekale kutxetan, eta azpil handi bat ekarri zuen sukaldetik tripotxez gainezka. Atera berriak zeuzkan bertako zenbait gazta ere mostradorera eta, trapuzko bi zerrenda zuri meharrekin gurutzean bildu ondoren, sabaiko habeetatik zintzilikatu zituen bakoitza bere kakoan.

      Argia piztu eta atea zabaldu bezain laster, Olegario agertu zitzaion txaplata beltza begian. Istripu batean galdua zeukan gaztetan, eta biolina jotzen ikasi zuen bere kasa pixkanaka-pixkanaka. Ostegunetan, Hernanin feria izaki, zozketa antolatzen zuen, eta arkume osoa izaten zen saria. Eguerdi aldera enkargatzen zuen Ana Mariren dendan, eta bazkalondoan albait goizen joaten zitzaion bila. Ilunabarrean, baserritarrek afari-merienda egin bitartean, Iparragirreren doinu batzuk jotzen zituen Zinkoeneko tabernan. Emanaldia bukatutakoan, eskua trapuzko poltsa zahar batean sartu eta zenbakia ateratzen zuen zirkuko magoa balitz bezala.

      Ordu bata baino beranduxeago itxi zuen denda. Argia itzali, eta sukaldean sartu zen mostradorearen barruko aldera ematen zuen atetik. Izkina batean intxaur-tintaz ilundutako bulego-mahaia zuten jarria eta, aurreko paretan zintzilik, telefono beltz bat zegoen etxekoek ez ezik, jende gehiagok ere erabiltzen zuena. Oso gutxi zeuden oraindik herrian, eta Urumea errekako auzotarren elkargune bihurtu zen herrira jaisten zirenean.

      Alaba eta suhia ezkondu zituen apaiza —Pagoagako apaiza, besteak beste— ostegunero hurbiltzen zen karitateko alabek prestatzen zizkioten olatak jasotzera. Eskolako haur bat bidaltzen zuten. Inoiz ez zen mandatari bera izaten, nork daki zergatik; bihurrikeria egon zitekeen tartean, zintzotasunari emandako saria ere bai. Ikasleak satin beltzez egindako poltsa ekartzen zuen eskutik zintzilik, eta zilar koloreko kaxa metaliko bat barruan.

      Halako batean, telefonoak jo zuen. Alaba zen; Maite. Iritsi berriak ziren Easo plazako geltokira, eta bazkaltzeko omen zeuden oraindik.

      Arratsaldeko txandara deika hasi ziren handik gutxira lantegietako tutuak; beraz, ordu biak baziren dagoeneko. Ikatz mordoxka sutan bota eta, bazkaria berotzen hasi aurretik, patiora ematen zuen leihoa ireki zuen. Estai guztietako sukaldeak, parez pare, zabalik zeuden, eta sekulako ardaila heldu zitzaion goialdetik. Etxeko zenbait bizilagunek, emakumezkoak denak, zelofanezko zorroak egiten zituzten Zikuñagako paper-lantegiarentzat, eta zaratak, gutxi gorabehera, bazkalordura arte iraun ohi zuen. Eltzeen usain sarkorra ailegatu zitzaion gero eta nabarmenago eta, begiak jaitsi zituenean, Julian ikusi zuen Ana Marik, eskuan arkumea zekarrela larrutu berria.

Ana Mariren senarrak, begiak sudurretik hurbil eta kokots bikoitza, ostalari gaskoi baten antza zeukan. Azpeitiko semea jatorriz, ezkondu bezain laster hiru pezetako soldata agindu zioten, eta etxea erosteko aukera sortu zitzaion Hernaniko Kale Nagusian. Errioguarda lanetan ibili zen luzaro Urumea errekan Diputazioaren aginduetara baina, behar izanez gero, etxean ere jarduten zuen, arkumeak hiltzen.

      Egun hartan bi koloretako bildotsa egokitu zitzaion lehenbiziko txandan. Ohiko ebakia egin zion lepoan, eta portzelanazko katilu handi batean jaso zuen odola. Aire-ponpa sartu zion azal eta haragiaren artean, eta gora eta behera eragin zion eskulekuari biak ondo bereizi arte. Jertsea eransten den moduan atera zion larrua burutik, eta lokalaren erdian zegoen zutoinaren gaineko kakoan egokitu zuen. Eskuak mandarrean garbitu zituen gero eta, kanalean irekita, erraiak atera zizkion. Arkumea eraitsi eta dendara eraman aurretik, lau estrabez egindako egitura baten gainean jarri zuen larrua, eta sabaitik zintzilik utzi zuen lehortzen. Urtean pare bat aldiz larrugindegiko langileak etortzen ziren, eta kamionetan eramaten zituzten denak.

      Ohituta zegoen arkumeak hiltzen, baina ez zuen sekula gustuko lana izan. Ahaleginak egin ohi zituen bere burua beste zerbaitekin entretenitzen. Andreari esan zionez, Juan Martinek presondegitik bidali zion lehendabiziko mezua gogoratu zitzaion bildotsa laurdentzen ari zela. Arrantzale axolagaberen bati konfiskatu bide zion zumitzezko zesto batean zeuzkan denak gordeta. Amorrazioak lagun egin zion bete beharrekoak amaitu bitartean. On puska zen baina, une horretan presondegiko zuzendaria harrapatu izan balu, bizirik larrutu eta gordinik irentsiko zuen.

      Oharra arkatzez idatzita zetorren, eta semeak erabili ohi zuen kutsua zerion edukiari, “zapaltzailearen hizkuntzan”, eta, sarrera gisa, betiko agurra zetorren: Queridos padres y querida hermana. Lagun eta senide guztien galdea egin ondoren, gurasoak lasaitzeko asmotan seguru asko, ondoko hitzak gogoratu zituen Julianek: …pues si me encuentro en prisión no es ni por ladrón, ni por delincuente, ni por criminal, sino por…

      Espetxeko zentsoreak, edo bere zereginaren ardura zeramanak, presoak zurian utzitako tartea betetzeko lana hartu zuen bere gain, eta por rojo jarri zuen letra gorriz. Ez zen, hala ere, eskutitza, Santoñako hondartza erakusten zuen postala baizik; beraz, ozta-ozta sartzen ziren lerro gutxi batzuk. Azpiko aldean, despedida moduan, nahiz eta artean ez zuen sekula izan bereziki samurra izateko joerarik, ondoko hitzak idatzi zituen: vuestro hijo que os quiere mucho, Juan Martin.

      Istant bat iraun zuen begirada galduta eta, zoru gaineko artile-arrastoak eta hegaztien lumatxak txilarrezko erratzarekin garbitu bitartean, semearen irudia bururatu zitzaion. Isilik bazegoen ere, etxea eraiki beretik zirauen haritzarekin ari zen hizketan Julian; arkumeak hil berri zituen zutoinarekin, alegia. Etxearen memoria, zuhaitzak bere garaia urtez urte eta eraztunez eraztun eraikitzen duen era berean, enborraren barruan gordeta balego bezala. Atzera egin zuen, hortaz, denboran, baina ez hainbeste.

      Atzeko kalera ematen zuen etxabe hura garajerako erabili zuten bolada batean. Urte haietan zatar-paperezko bobinak eta paper kizkurreko fardelak garraiatzen zituen Juan Martinek kamioian, eta hortik ateratzen zuen soldata. Aspaldiko Ford bat zen. Olanaz estalita zegoen, eta biradera bidezko abioa zeukan. Urte gutxiren buruan, alabaina, lan-eskariak behera egin zuen nabarmen, eta bebarru zabal hura oilaskoak, oiloak eta arkumeak hiltzeko leku bihurtu zen.

      Egun hartan bi antxume hil berri bizkarrean jaso eta sukalderako bidea hartu zuen, dendara eramateko. Ate joka zebilen norbait bitartean. Espero bezala, Maite eta Leandro ziren. Aspaldiko partez, gatzagi egin berriaren usaina nabaritu zuten sartu orduko; argazkia mahai gainean zegoen propio.

Ezkonberritako bidaia probestuz, Santoñara joan ziren, Duesoko presondegira, Juan Martini bisita egitera. Itxarkundia batailoian egin zuen borrokan. Elgetako frontean ibili zen harrapatu zuten arte, eta handik gutxira, Burdin Hesia erori zenean, errenditu egin behar izan zuten. Ofizialaren ardura zeukan harrapatu zutenean, eta bazuen aukera libratzeko. Alde batek eta besteak itun bat sinatu zuten gerra bukatutakoan, eta haren ondorioz antolatutako itsasontzian alde egin zezakeen atzerrira, baina ez zuen nahi izan, eta preso eraman zuten.

      Espero bezala, heriotza-zigorra ezarri zioten, baina bere arrebak, zorionez, albiste on samarrak zekartzan. Oraindik ez zuen mezua jaso baina, itxuraz, libratuta zegoen fusilamendutik, nahiz eta bizitza osoa eman beharko zuen itzalean; beraz, alde batetik poztu egin ziren baina, aldi berean, etorkizunaren beltza antzeman zitekeen gurasoen begietan.

      Azkenaldian, dena den, gerra atzean gelditu ahala, barruko giroa, itxuraz, ez zen hasierako hura bezain latza. Espetxeetako bizimoduaren gogorkeria gutxitzen hasia zen neurri batean, eta Juan Martinek pasadizo bat atera zuen adibide gisa. Astero bezala, miaketen ardura zeraman kartzelariak hamar preso behar zituen iragan ostegun hartan ere, baina inor boluntario aurkeztu baino lehen que no sean vascos esan omen zuen badaezpada. Ez zen, noski, euskaldunen aldeko jarrera hartu nahi zuelako, baizik eta separatisten zenbait deitura ahoskatzeko orduan topatzen zuen zailtasunagatik.

      Oraindik, halere, bazegoen kezkatzeko arrazoirik. Aurreko egun batean Goma izeneko kardinal frankista etorri zitzaien presondegira bisitan. Eskaini zien erretolika bitartean istilu larriak gertatu ziren, eta zigor-ziegan bakartuta eduki zituzten Maite eta Leandro ailegatu bezpera arte. Elizaren errukia adieraztera zetorren nonbait, eta hitz batzuk eskaini nahi zizkien zorigaiztoko anaia gizajoei; horrela, bada, preso guztiak patiora atera zituzten, eta, lerroz lerro jarri ondoren, eguzki galdatan egon behar izan zuten sermoia entzun bitartean.

      Aurreneko hitzak kontsolamenduzkoak izan ziren, adibidez: denak zirela jainkoaren semeak, gerrak denontzat zirela gaizto eta barkamena zor zaiola edozeini; baita etsaiari ere. Adore hartu ahala, alabaina, borrokarako grina joan zitzaion pizten eta, beste inguru-minguru askoren artean, aspaldi gordean eutsi ezineko hitzak bota zizkien azkenean: …porque queráis o no queráis, sois españoles.

      ¡Mentira!, egin omen zuen zapart jendetzaren erdian babestutako ahots zakar batek, eta oihuaren oihartzuna inguru gero eta urrunagoetan barreiatu zen, harria ur-azalaren gainean erortzen denean bezala.

      Erabat mutu gelditu zen kardinala, eta gatibuek ilundu arte gelditu behar izan zuten patioan zutik eta mugitu gabe. Espetxeko zuzendariak espero zuen, seguru asko, sortuko zela norbait neurririk gabeko lotsagabekeria hura salatuko zuena, baina zorionez inork ez zuen ahorik zabaldu.

      Ezkonberriek hiru hitzordu lortu zituzten Santoñan emandako bi aste haietan. Espetxeko maizterren artean denetarik bazegoen, nonbait; baita musikagile bat ere. Jakin zutenez, ereserki bat konposatu zuen bertako presoentzat. Abesbatza antolatuta zeukaten ordurako, eta kanta hura ere sartu zuten zerrendan. Erraz ikasi zuen Maitek doinua, eta paper-mutur batean jaso zituen hitzak. Aldameneko kartzelariak ez zekien zer egin: kantaldia eragotzi ala baimendu. Ostatuan zenbait saio osagarri egin zituzten —isilpean, jakina— eta azkenean arrebak —ez, ordea, Leandrok— buruz ikasi zuen. Etxera ailegatu ziren egunean, ahaleginak egin zituen alabak gurasoek entzun zezaten baina, bai zera, hasiera besterik ez zuen gogoratzen:

      Siempre cerca, siempre más cerca / Hora santa de libertad…

      Espetxetik hurbil hartu zuten ostatu, eta ia arratsaldero pasieran ateratzen ziren itsasertzetik. Egun batean, goizean goiz, Santa Maria del Puerto izeneko eliza ikustera joan ziren. Ederra iruditu zitzaien benetan eta, handik bueltan, bokartak jan zituzten San Antonio esaten dioten plazan.

      Herrira etorri baino lehen, egun batzuk eman zituzten Bilbon. Etsaiaren mende dagoen erabateko itxura zeukan hiri bizkaitarrak, eta piperpotoak ikusi zituzten balkoi askotan. Azkeneko sosak bukatu zitzaizkienean, Atxuriko geltokira gerturatu, eta trena hartu zuten Donostiaraino.

Otordua mahai gainean zegoen prest baina, aurrena, pisura igo ziren trasteak uztera eta arropak aldatzera. Oilo-zopa platerean zegoen dagoeneko, eta ahal bezain laster jaitsi ziren sukaldera. Ostatu eta tabernetako otorduekin aspertuta, inoiz ez bezala estimatu zuten etxeko janaria. Aspaldiko partez, bazkalondoko kafea hartu bitartean —txikoriarekin nahastuta, noski— kontu kontari jardun zuten. Oroimina nagusitu zitzaien solasean eta, besteak beste, semeak etxetik nola alde egin zuen izan zuten hizpide. Altxamendua gertatu eta handik gutxira, bila etorri omen zitzaizkion, eta Santa Barbarako baserri batean egon zen ezkutatuta.

      Behin ordu txikitan, lotan zegoela, harri koxkor baten kolpearen hotsa entzun zuen bere logelaren leihoko kristalaren kontra. Inazio Mari aspaldiko laguna ikusi zuen behean, eta denborarik ez galtzeko erregutu zion. Auzoaren bidez jakin zuen kontua: Andre Maria Pilarrekoaren eguna zela-eta zeharo mozkortuta zebiltzan sardinzar batzuk herrian, eta Juan Martinen izena eta berea aipatu omen zituzten.

      Etxebizitza lehendabiziko solairuan zegoen; beraz, barruko eskaileretatik jaitsi, eta garajeko atearen morroiloa irekitzen saiatu zen, baina ezin izan zuen. Inguru samarrean antzeman zituen kantari eta, berandu baino lehen, atzera solairura igo, eta balkoitik behera egin zuen salto. Etxetik kanpo ibili ziren bolada batean eta, giroa lasai samar zegoela iruditu zitzaienean, ezer gertatu izan ez balitz bezala itzuli ziren herrira. Ez zuten, hala ere, luzaro iraun; handik gutxira, Itxarkundia batailoian izena eman, eta borrokara jo zuten boluntario.

      Ana Marik ez zuen gogo handirik mahaitik altxatzeko, baina denda ireki beharra zeukan. Ingurutako baserritarrek ostegunak baliatzen zituzten iltzeak, eskarpiak eta tirafondoak erosteko ondoko ferreterian, eta laster agertuko zitzaizkion olioa, xaboia eta kontserba-poteren baten bila. Eugenio harategiaren aurrean ikusi zuen bere mantal beltz-orlegi marraduna jantzita; Emilianoren semea espaloian zegoen, aulki txiki batean eserita alpargata sorta bati espartzuzko zola jartzen; Epeleko Trini, aurrez aurre, pertsiana ari zen biltzen eta, igo ahala, kolore guztietako hari-txirrikak hasi ziren agertzen erakusleihoan; eta zenbait neska-mutil —ostegun arratsaldean eskolarik ez— gozotegia ireki zain zeuden etxeko karameluak erosteko irrikan.

      Halako batean, ordea, ama-alabak solasean ari zirela oraindik ere, aldameneko etxekoandrea etorri zitzaien ikarak airean: barrandan omen zebiltzan sardinzarrak, berriro ere Kale Nagusian barrena. Aldian behin, gutxien espero zutenean, ikusmiran ibiltzen ziren kalez kale bazterrak endredatzen eta Francoren irudiak herriko dendetan zintzilik segitzen ote zuen zaintzen. Albistea entzun bezain laster, aztarnarik utzi gabe lekutu zen Julian; zelatan zetozen haiek bazekiten, noski, non zegoen Juan Martin, eta Urumeako errioguardak ez zuen guardia zibilen lotsagabekeriari erantzuteko batere gogorik.

      Ahalik eta azkarren, zoko batean baztertuta zegoen argazkia atera zuen Ana Marik mostradore gainera, eta txistua bota zion hiruzpalau aldiz jeneral nagusiari. Aurkitu zuen lehenengo trapu zaharra eskuan hartu, eta behin eta berriz saiatu zen dirdira atera zion arte. Egutegi bat baztertu zuen gero eta, dendako ateari begirik kendu gabe, libre utzitako kakoa probestu zuen irudia zintzilikatzeko. Azkenean, berandu baino lehen, Francoren begiradapean zegoen berriz ere denda, eta miaketa gainditzeko gertu. Alde batera eta bestera begira, bi guardia zibil sartu ziren barrura buenas tardes esan gabe sikiera. Argazkia ikusi zutenean, tente jarri, eskua eskuineko lokira eraman, eta etorritako bidetik egin zuten alde.

      Auzolanak, baldinbaitere, espero bezala bete zuen bere zeregina baina, dena den, kalera atera zen Ana Mari arriskurik ez zegoela ziurtatzeko. Etsaiaren sufre-usainak alde egin bezain laster, Julian agertu zen botila bat sagardo esku batean eta kortxoa kentzeko ginbaleta bestean zekartzala, eta berriro elkartu ziren laurak sukaldean. Ondo merezitako hasperen luzea atera zitzaien batera eta, leihoak badaezpada ere itxi ondoren, horrela kantatu zuten ahotsa gehiegi goratu gabe:

      Siempre cerca, siempre más cerca / Hora santa de libertad…

      Oraingo honetan Maitek ez zuen izan kantaren hitz guztiak gogoratu beste erremediorik.

      Siempre cerca, siempre más cerca / Hora santa de libertad / El recuerdo siempre presente / Del Penal Dueso perdurará / Somos los hombres del dolor / Los que tenemos corazón / Que saben sufrir, que saben llorar.

Ludwig zaharra

Ez zitzaion ganbara baino leku hoberik bururatu. Irakurleak bakardadea behar du, eta isiltasuna; denbora ere bai. Urteak eman zituen abandonaturik. Ez zegoen erabiltzeko moduan, eta lan puska bat egin behar izan zuen garbitzen. Asabaren batek baztertutako mahai txikiari hautsa kendu, eta bonbilla aldatu zion zutikako lanparari. Urraduraz jositako besaulki zahar bat ere aurkitu zuen bazter batean. Atsedena merezi zuen; beraz, eseri eta amets egiteko baimena eman zion fantasiari.

      Etxeko sabaiari erreparatu zion arretaz. Aspaldiko itsasontzien sotoa otu zitzaion zurajea. Ontzigileak baserriko teilatua hartu omen zuen eredu, baina buruz behera. Udazkena egokia izaten da belamena zabaltzeko, eta itsasaldi luzea agindu zion bere buruari. Izarrak keinuka ari ziren teilatuaren beste aldean. Arreta, jada, literaturaren ozeanoan zebilkion maskor exotikoak eta koloretako arrainak biltzen.

      Ohi baino goizago itzuli ziren txoriak arratsean. Erauntsiaren beldurrez, arbolen hostopean babestu ziren gauaren zain. Orbela hegan zebilen, eta kontraleihoak etengabe kolpeka. Aurreneko tximistak aldez alde pitzatu zuen ortzia, eta trumoiaren hotsak dardarka utzi zuen ganbara. Eguraldiari erreparatu zion leihotik barrena. Euri-tantak saltoka zebiltzan putzuetan. Etenik gabeko atabala entzun zuen sabai-zuloko kristalaren gainean; nota bakarra ari zen jotzen mila bider.

      Urtetan zuritu gabe, kareak apenas estaltzen zuen paretaren harria. Egunen batean, zurezko apalategiak jaso nahi zituen liburuak egokitzeko. Egur asko beharko zuen, eta sutontzi bat, negu partean giroa goxatzeko. Ilunabarretan, argia piztu eta letren erresuman murgildu baino lehen, belarrietako tutuak kendu, itzali, eta mahai txikiaren gainean utziko zituen. Irakurtzeko behintzat ez zituen behar; dutxatzeko orduan betaurrekorik behar ez zuen modu berean.

      Ustekabean harrapatu zuen gorraizeak; hirurogei urteren bueltan deklaratu zitzaion. Entzumena ahultzen zihoakion bezala, joan zitzaion handitzen inguruko isiltasuna ere; jende hurbilarena bereziki. Arrainen antzekoak hasi zitzaizkion bihurtzen lagunak, ezagunak eta gainerako guztiak. Imintzioka ikusten zituen bere aurrean, baina euren hitzak belarri batetik sartu eta bestetik ateratzen zitzaizkion bidean oztoporik txikiena ere aurkitu gabe. Aberia nabarmendu berritan, adeitasunez berresaten zioten ezer galdetuz gero, baina pazientziak bere muga dauka.

      Azkenean, tutuak jarri behar izan zituen belarrietan. Otologoak esan zionez, ikusmena bezala entzumena ere nekatu egiten da, eta entzungailuak erabiltzea betaurrekoak eramatea bezain normala da. Arrazoia izango zuen seguru asko, eta ezin izan zion aitzakiarik atera. Aurrerantzean, ordea, ispiluari erreparatzen zion bakoitzean, Louis Armstrong gogoratzen zitzaion edo, zehatzago esanda, bere tronpetaren soinua apaltzeko erabiltzen zuen osagarria.

      Aurreneko egunetan, audiologiaren aurrerapenari eskerrak, berebiziko soinu-besta bihurtu zitzaion hiria. Aldian behin, sakelako telefonoren baten dei-soinuak asaldatzen zuen, edo kutxa automatikoari zerizkion sekuentzia musikalak ailegatzen zitzaizkion bezeroak diru kontuak egin bitartean. Egunsentian, berriz, txorien txorrotxioa hasi zen aditzen, buru barruan kaiola jarri izan baliote bezala.

      Audifonoak ez ziren, dena den, bereziki nabarmenak. Oso jende gutxi konturatzen zen erabiltzen zituela, baina beti dago endreda-makilaren bat sudurra behar ez den lekuan sartzen duena inolako lotsarik gabe; baita belarrien atzean ere. Inoiz, baten bat ere hurbildu izan zitzaion galdera bihurriren bat egitera. Itxurak egin behar izaten zituen. Irratiaren aitzakia erabiltzen zuen: futbol-partida izan zitekeen, edo azken orduko albisteak, edo musika klasikoari eskainitako programaren bat.

      Onartu beharra zeukan, alabaina, franko kontraesankorra gertatu zitzaiola bere prozesua. Orain askoz hobeto bereizten zituen hotsak, baina ez zuen behar bezala kontrolatzen nondik zetozkion. Adibidez: aspaldiko lagun zaharrek, batzuetan —ahots apalekoek, batez ere—, bizkarra ematen zioten hitz egin bitartean, eta mugaz beste aldean ari zitzaizkion gelditzen.

      Arratsalde batean, harriduraz beterik, Ludwig van Beethoven zaharraren bosgarren sinfoniaren aurreneko zortzi notak aditu zituen eskuineko tutuan barrena. Otologoak esana zion seinale bat jasoko zuela pila ahitu aurretik, berandu baino lehen alda zezan. Egile handiari eskainitako oroigarri hura bere gorreria gero eta nabarmenagoa agerian uzteko modu benetan irudikorra izan zitekeen beharbada; ez, hala ere, hain gustu onekoa bere ustez. Hurrengo egunean gauza bera gertatu zitzaion ezkerreko tutuarekin.

      Erraz ohitzen gara edozertan, gogoko ez izan arren. Eginkizun berri hartara ere egokitu zen, nahiz kostata. Astebete inguru irauten zion bateria bakoitzak; beraz, beti eramaten zuen beste aleren bat gainean aldatzeko prest. Egunak joan egunak etorri, behin, entzungailuak belarrietan zeuzkala, ahots urrun indartsu bat entzun zuen:

      Kutxa zaharrak liburu ederrez beteta daude.

      Oharrak lur eta zur utzi zuen. Ez zen gutxiago harrituko uholde handiko Noe zaharra, konparazio batera, bere ontziko irratiaren bitartez harremanetan jarri izan balitzaio. Oraingoan, nolanahi ere, bi belarrietatik barrena ari zen entzuten. Ez zuen konprenitzen nondik nor ari zitzaion muturra sartzen. Aste batzuk lehenago Ludwig handia buztanetik zintzilikatu zitzaion bere gorreriaren kontura. Orain, berriz, ezkutuan gordetako beste norbaitek bere burutazio xelebreak bidaltzen zizkion inolako baimenik eskatu gabe.

      Erabat txundituta zegoen. Errezeloa egin zitzaion hitz sakon haiek bere hutsegite baten ondorio ere izan zitezkeela. Ondo hausnartu ondoren, ordea, ezinezkoa jo zuen zeharo. Ahaleginak egin zituen lasaitzen. Azken pila akitu arte itxarotea erabaki zuen, baina ez zen gauza izan ezinegona menderatzeko. Espezialistak trankil egoteko esan zion: enpresak oharkabean egindako okerra izan omen zen; ustekabekoa, guztiz.

      Asmo handi samarretan zebiltzan. Nonbait, elkarlanean ari ziren hainbat herritako udal liburutegiekin. Entzungailu berezi batzuk banatu nahi zituzten musu-truk, literatura unibertsalaren urrezko zenbait kutixi zabaltzeko gorren artean. Azken proba-saio batzuk ari ziren egiten entzuleriaren esparrua behar bezala kontrolatzeko. Aldez aurretik, bezeroen arteko sarea behar zuten bilbatu. Eskaintza indarrean jarri bezain laster, nahikoa izango zuten izena ematea ondoko bi urteetan pilak dohainik eskuratzeko. Oraindik jaso gabe zeukaten baimen ofiziala.

      Ez zizkion erdiak sinetsi; gorra zela bazekien, baina inozoa ez, zorionez.

      Azalpenak zer hausnartua eman zion hala ere. Irakurtzeko gogoa hasi zitzaion pizten. Edozeinek —bere burua errespetatzen badu, behintzat— egokitu zaion garaiaren oinarriak ezagutu behar ditu eta, horretarako, hainbat gauza irakurri. Izarrek bezala liburuek ere keinu egiten diote elkarri, baina batzuk zein besteak zenbatezinak dira. Aspaldiko kontua da; paperezko labirintoa esaten zaio literaturari liburu zaharretan. Arrisku handia zeukan bidean galtzeko.

      Ikaragarri gustatzen zitzaion nola kontatzen zuen Itun Zaharrak Kreazioa. Astearen jatorrizko hurrenkera hura batez ere, zeren lehenik eta behin ildo jakin bat behar izaten da bideari jarraitzeko; ordena eta kaosa, zerua eta lurra, argia eta iluna, alegia.

      Idazlanak eta idazleak, dena dela, bitara bihurtzen ziren bere ustez: nahiz egilea hil, obrak iraun egiten zuen batzuetan, baina, jakina, askoz ere sarriago gertatu ohi zen alderantziz. Oreka jakin bat ezarri nahi zuen batzuen eta besteen artean; izan ere, zer ziren klasikoak azken buruan?

      Azalpen bila saiatu zen, eta ondokoa gustatu zitzaion besteak baino gehiago: literatur ondare unibertsala berriz idaztekotan, gizadiak behar izango lukeen ezinbesteko oinarria. Beraz, asaba zaharren baratzetik aterako zituen gehienak; uholde ikaragarri hartan animaliekin bezala egingo zuen berak ere liburuekin, bakar batzuk besterik ez zituen aintzat hartuko. Izozmendiaren azpi-gainen arteko neurriari jarraiki, bederatzi liburutik bakarra emango zien gaur eguneko egileei, eta ur azpian hondoratuta utziko zituen gainerakoak betirako.

      Eguraldiari erreparatu zion ostera. Atergabe ari zuen; zeruko kapota tzarra xukatzen ari balira bezala. Estoldak emana hartu ezinik zeuden, eta teilatutik zetozen hodiak ere berebat. Iragan eguneko haizearen zakarrak bere lekutik aterata zeuzkan teila batzuk; horrela, bada, etxeko balde zahar guztiak bildu, eta itoginen azpian egokitu zituen.

      Airean utzitako asmoetan murgildu zen bueltan, eta Itun Zaharreko patriarka zintzoaren ontzia eskaini zion berriro oroimenak, baina ukuilu, kaiola eta aska guztiak alde batera utzita, sutontzia, besaulki zaharra eta apalategiak antzeman zituen ordez. Ez ziren animaliak, baizik eta liburuak hondamenditik libratu behar zituenak, baina sailkatzen hasita, zailagoa iruditu zitzaion bere asmoa Testamentu Zaharrekoa baino, zeren Noek nahikoak izan zituen arra eta emea espezie bakoitzetik, eta literaturaren erreinuan bazeuden gutxienez bost genero, hala nola olerkia, teatroa, saiakera, ipuina eta eleberria. Azkena hautatu zuen, hots, nobela klasiko bat.

      Oroimenak eman zion hurrengo pausoaren berri. Eskolako mantal zuria soinean, historia sakratua erakusteko erabiltzen zuten liburu handiari begira zegoen. Irakurtzen ikasi aurretik ezagutu zituzten orduko pasadizo nagusien irudiak; Uholde Unibertsalarena, besteak beste. Ontziaren sotoan zegoen ukuilua gogoratzen saiatu zen, eta bazeuden oiloak, jirafak eta gameluak, baina ezin izan zuen, esate baterako, iguana, panda edo koalarik antzeman. Ez zuen huts bera egin nahi eta, Mendebaldeko zibilizazioa atzenduta, beste kultura batzuk hobetsi zituen.

      Aurreneko liburua Ekialdeari eskaini zion, eta Txinan jarri zuen arreta hasteko. Eleberrien artean aproposena zein ote zen aztertu zuen luzaro, baina ezer gutxi omen zegoen itzulita. Izenburu bat nabarmendu zitzaion beste guztien gainetik: Xiyouji. Mendebalderako bidaia kaiera edo antzeko zerbait esan nahi zuen, eta egileak Wu Cheng’en zuen izena. Abiapuntu egokia izan zitekeen, bere ustez, kontrako norabidean egindako bidaldi baten berri ematen baitzuen obrak; Ekialdetik Mendebalera, alegia, eta begi urratu pare baten ikuspuntutik gainera.

      Oso begirada gomendagarria iruditu zitzaion.

      Eleberriaren izena eta egilearena zituen paper mutur batean, eta, trintxera jantzita, eskaileretan behera jaitsi zen bizi-bizi. Atea zabaldu, eta aurre egin behar izan zion euri-jasari. Arretaz joan zen aterkiaren azpian, putzuei itzuri eta teilatu-hegalak probestuz, begiak lurretik altxatu gabe. Inor gutxi zebilen kalean; liburu-dendan, ia inor ez.

      Apaletan endredatzen ibili zen puska batean. Ez zuen bila zebilen liburua aurkitu. Amore eman zuenean, begira saiatu zen lagunduko zuen norbait ba ote zegoen. Urrun samar, liburu-meta baten atzean, belarriaren gainean lapitza zeraman dendari bat ikusi zuen gizajo lanpetuaren plantak egiten. Keinu egin zion eskuarekin. Ohartu beste erremediorik ez zuen izan.

      — Ba al daukazue Viaje al Oeste? —esan zion liburu-saltzaile on bati ustez dagokion profesionaltasuna kontuan hartuta. Ez zion ikasi berria zuen Xiyouji bota, baina ahaleginak egin behar izan zituen mingainari eusteko.

      — Viaje al Oeste? —itzuli zion dendariak galdera beste norabait begira—. Zein da egilea?

      — Wu Cheng’en.

      — Wu Cheng’en? —ahalegindu zitzaion itxuraz apalki, nahiz eta bere harrokeria gorde ezinik, bekozko—. Nongoa, jakin baliteke?

      — Txina.

      — Txina? —harritu zen berriro—. Haikuak?

      Ez zion azaldu nahi izan haikuak ez zirela Txinakoak. Irakurle batek nahi duen liburua eskuratzeko egin dezakeen okerrena, liburu-saltzaileari edo liburuzainari gutxiespena adieraztea izaten da; horrela, bada, jakitera eman zion XVI. mendean idatzitako eleberri bati buruz ari zela, Ming dinastiakoa, alegia.

      — XVI. mendea?

      Axularren luma eskatu izan balio, ez zuen harridura handiagorik erakutsiko; beraz, eskua belarrira eraman, eta behin eta berriz igurtzi bitartean, horrela galdetu zion:

      — Ba al dakizu zeinek argitaratu duen?

      Oraingoan buruarekin erantzun zion Iparburuko hartz zuri bat izango balitz bezala. Istant bat eman zuen isilik. Adituak, gupida begietan, ez zion ezer agindu nahi izan; zenbatezinak omen ziren liburuak, eta literatura, berriz, mugagabea. Aholku bat ere bazeukan berarentzat: askok ez zutela eskaintzen zitzaien denbora merezi.

      — Ez dago interneten sikiera —esan zion.

      Oso liburu gutxik irauten zuen erakusleihoan hiru hilabete baino gehiago. Azken batean, gaur egun ezin zaio lekua kendu best seller bati, literatura klasikoari emateko. Apalategiak ez zeuden inork irakurtzen ez zituen kutixi txoroekin alferrik galtzeko, zeren papera, bestela badirudi ere, ez da batere arina eta lekua behar du. Aldian behin, baztertu egin behar izaten ziren, bestela zorua ere hondoratu zitekeen.

      Aditzera eman nahi zion, gainera, berea bezalako ausarkeriak mespretxu moduan ere har zitezkeela. Azken batean zer nahi zuen, bada, iradoki? Ez al zegoen denda hartan, akaso, nahiko libururik bera baino irakurle askoz zorrotzagoak ere asebetetzeko? Oso urrun joan beharra zeukan hura bezain liburutegi ona aurkitu nahi bazuen.

      Alde egin baino lehen, kanpora begiratu zuen. Erauntsiak ez zuen amorerik eman nahi. Atera egin zen, hala ere. Aurrera egin zuen espaloietan barrena, bizkarra hormen kontra itsatsita polizi film beltzetan ohi duten bezala. Euri-zurrustak goitik behera ari ziren etengabe, eta kaiola barruan otu zitzaion bere burua guardasol beltzaren azpian. Etxean sartu aurretik, behin eta berriz garbitu zituen zapata-zolak alfonbraren gainean, eta indarrez astindu zuen aterkia bustiaren isuria eten arte.

      Albait arinen igo zen ganbarara. Urrikalgarri, lumatutako oilaskoa bezain, besaulkiaren gainean utzi zuen gorputza bertan behera. Alde egin baino lehen, Ekialdeko liburuekin bakarrik lan egiten zuen liburu-denda batean galdetzeko aholkatu zion saltzaileak. Ordurako etsitzen hasita zegoen. Aurreneko liburua alde batera utzi, eta beste batekin abiatzeko aukera ere aztertu zuen. Ez zuen, ordea, damutu nahi, eta eutsi egin zion bere asmoari.

      Alde handia dago, esan zuen bere artean, aurretik Odisea irakurri, eta gero Ulises; edo alderantziz.

      Erretiratuz geroztik bazeukan denbora franko irakurtzeko. Ez zuen, ordea, ametsetan erori nahi inondik ere. Irakurleak bere mugak onartu behar ditu. Adinean aurrera egin ahala, konprenitu beste erremediorik ez dago bizitzak, urteak bezala, lau urtaro izaten dituela. Azkenekoa baizik ez zitzaion gelditzen; hondar batzuk besterik ez. Ustekaberik izan ezean, laurogeiren bat bete arte iraun zezakeen mundu honetan. Izadiak eskuzabal jokatzen zuen batzuetan, baina, jakina, ehun urte betetzeko santua izan beharra zegoen.

      Oharkabean eman zuen haurtzaroa; gaztaroa ederra da, bai horixe, baina ziztu bizian joan zitzaion; heldutasunera iritsitakoan konturatu zen kantoiaren beste aldean zegoela mehatxua bere zain, baina, oraindik puska on bat badagoela-eta, kontsolamendu horrekin ailegatu zen zahartzarora. Iraupen luzeko bidea ematen zuen bizitzak, baina zotina baino laburragoa egin zitzaion. Adin batetik aurrera, urteak binaka eramaten zituen denborak, eta berak ere bazeukan iraungitze-data jakin bat. Ez zituen asmoak behartu nahi, eta bost bat urte eman zizkion bere irakurzaletasunari.

      Erraz atera zituen kontu guztiak. Astean liburu bat kopuru egokia iruditu zitzaion. Uda parteko hilabeteetan gehiago irakurri ahal izango zuela bazekien, baina ez zitzaizkion, hala ere, bostehun liburu baino askoz gehiago atera. Alexandriako liburutegian milioi bat eskuizkribu omen zeuden. Entzungailuetan barrena jasotako mezuarekin oroitu zen, eta etsiak harrapatu zuen: irakurri nahi zituen liburu guztiak gordetzeko, gizajoa!, nahikoa zuen kutxa zahar bat.

      A zer nolako miseria miserablea!

      Istant bat eman zuen begiak itxita sosegu hartzen. Atzera ireki zituenean, horma zuriari erreparatu zion berriz ere; apalik gabe oraindik, zorionez. Euria sabaileihoaren gainean ari zen oraindik ere atabala baino ozenago. Orduan, irratiko patriarkaren ahots urrun eta indartsua entzun zuen berriro:

      Izartegiaren ederra ezin da tutu-zuloan barrena ikusi.

      Okasiorako propio asmatutako zirtoa iruditu zitzaion, baina logaleak ez zion etsipenaren atzaparretan erortzen utzi. Aspaldiko liburutegi batean zegoela egin zuen amets; ezin konta ale apalategietan, baina obra bakarra: Xiyouji. Halako batean, ezkerreko belarrian zeraman pila azkenetan zegoela sumatu zuen, eta handik tarte batera Ludwig zaharra etorri zitzaion berriro ere esnatzera. Itoginen azpian jarritako ontziak gainezka zeuden hasita, baina atertu egin zuen azkenean. Indarrik gabeko tarrapata arin bat aditu zuen zetorrela sabaileihoaren gainetik. Arreta piztu zion: okil bat zen, etengabe mokoka, kristala puskatu nahi izango balu bezala.

Ehunzangoak eta matxinsaltoak

Esther oker zebilen; zuzendaritzara bidali zuen kritikak ez zuen inolako zentzurik. Oharrean behin eta berriz aipatzen zuenez, erakunde barruko eztabaida saihesteko amarrutan ari ginen. Egia da azkeneko goi-bileraren aktak banatu gabe zeudela oraindik, eta Batzar Nagusia gainean geneukala. Ezin zitzaigun, nolanahi ere, zabarkeriarik leporatu; asmo txarrik, hain gutxi.

      Irudipena daukat bazekiela zertan nenbilen nahastuta, baina kontu horiek, jakina, ez ziren gure arteko harremanetan ateratzen. Ordurako, berak jakin ez arren, ehunzango bihurtuta nengoen; deskalabru guztien errudunak, bere ustez; bera, aldiz, uste baino lehen eta espero nuen bezala, matxinsalto bilakatuko zen, zoritxarrez.

      Ez nion, alabaina, kale egin nahi, eta erabakita neukan gure artekoa babestuko nuela kosta ahala kosta. Era batera edo bestera, ordea, enteratu egingo zen eta, orduan, gorrotatu egingo ninduen errukirik gabe. Eskarmentu nahikoa badaukat jakiteko beti badagoela norbait prest bazterrak endredatzeko. Espero nuen egunen batean sortuko zitzaidala, beharbada, aukeraren bat barrenak erakusteko.

Azkenaldian offset pare baten atzetik genbiltzan, eta berrikitan jasotako txostenak informazio zehatza zekarren eskuratzeko moduari buruz: hiru zilindro zeuzkan eta, azalpenekin batera jaso genuen liburuxkan zioenez, 5.000 orrialde atera zitzakeen ordu bakarrean. Mugaz bestaldetik iristen zitzaigun material gehiena bi koloretan aterata zetorren, eta alde honetako erakundea ere argitalpenak eguneratzeko asmotan zebilen.

      Arkatzez marraztutako zirriborro baten laguntza zekarren erantsita. Aparkaleku bat ikus zitekeen nahiko hurbil, eta atea dendaren atzeko aldean. Ohar jakingarri batzuk ere bazeuden planoaren azpiko aldean, adibidez: astearte goizean, langile bakarra egoten omen zen saltokian; nahiko zaharra. Operazioa ondo aterako balitz, ale gehienak astebete baino lehenago banatuko genituen.

Orduko hartan, Agusek eraman gintuen bilera egiteko utzi ziguten pisura. Ahaleginak egin nituen inguruari ez erreparatzen, eta ez nuen begirada lurretik jaso, baina herriko plazan geundela iruditu zitzaidan. Etxeko jantokiaren mahai inguruan bildu ginen argi-armiarma baten azpian. Bonbilla gehienak fundituta zeuzkan baina, hala ere, ia beheraino jaitsi genituen pertsianak badaezpada. Egurrezko altzariz jantzita zegoen gela, eta armairuaren ateak eta eserlekuen bizkarrak lauburuz apainduta.

      Ordura arte hiru lagun ginen, baina zuzendaritzak laugarren bat jarri zigun taldeko buruzagi. Arrastaka ahoskatzen zituen erre bikoitzak; hasieratik beretik beste izen bat jarri genion: Malerowsky. Ez zuen euskararik erabiltzen gurekin eta, inork azalpenik eskatu ez bazion ere, zera esan zigun behin batean: segurtasun-neurri gisa egiten zuela erdaraz; bere jatorria ezagutu ez genezan, alegia.

      Etorri bezain laster esan zigun egun gutxi batzuk lehenago ibilia zela esku artean geneukan informazioaren fidagarritasuna ziurtatzen. Azalpenak ematen hasi aurretik, telebistaren gainean utzi zuen erreminta kontu handiz baina, handik tarte batera, inork espero ez zuenean, lurrera erori, eta tiro egin zuen. Ihes egindako jaurtigaiak, gaitz erdi, ez zuen inor harrapatu, baina zulo txiki biribil bat utzi zuen sabaian nabarmen, eta auskalo non bukatu ote zuen bere ibilbideak.

      — Ez dut ukitu —esan zuen Malerowskyk zeharo aztoratuta—, bere kabuz erori da.

      Irtenbiderik zuhurrena, seguru asko, korrika alde egitea zatekeen, baina geldi iraun genuen, hala ere. Adi egon ginen pixka batean goiko bizilagunen bat oihuka edo eskaileretan behera errenkan entzuten ote genuen, baina etxe hartako jendeak, itxuraz, ez zeukan arazo handirik lo hartzeko orduan. Arretaz erreparatu nion kaleari; espaloietan ez zebilen inor, eta argia itzalita zegoen etxe gehienetan. Isiltasuna, zorionez, gauaz jabetu zen berriro, eta desarrak ez zuen oihartzunik sikiera utzi. Auzoren batek, alabaina, guk baino gehiago ere jakin zezakeen harrezkero guri buruz.

Estherren izebak Renault urdina zeukan, eta batzuetan utzi egiten zion. Asteburu batean Nafarroako Pirinioetara joan ginen elkarrekin. Orduko hartan, txapel grisarekin apainduta etorri zen paristarren gisa. Oso ondo ematen zion baina, kontuan izanik nolako saltsetan genbiltzan sartuta, nabarmenegia gelditzen zitzaion, nire ustez behintzat. Ez nion, ordea, ezer esan; ezin izango zituen nire errezeloak konprenitu.

      Eguberriak gainean genituen, eta txano borladuna ere ekarri zezakeen Noel bizar zuriak bezala. Egun hartan, eskerrak, ez zuen argazki-makinarik eraman; izan ere, derrigorrezko jarraibidea zen gure arteko edonorentzat, nahiz eta zentzu pixka bat nahikoa izan horrelako pinpirinkeriak alde batera uzteko.

      Eguerdia baino lehen sartu ginen Zaraitzuko ibarrean, eta aurrera egin genuen Santa Grazira ailegatzeko asmotan. Aldapan gora, elurrari eman zion; hasieran mara-mara, baina gero eta lodiago. Aboditik hurbil etsi behar izan genuen. Autoaren kristal lausoetatik pottoka batzuei begira kontsolatu ginen, eta etorritako bidetik jo genuen atzera. Otsagira ailegatuta, ostatu batean sartu ginen hotza kentzeko. Enbor bakarra zegoen su bazterrean, gori-gori, baina ikaragarri handia. Afaltzeko goiz samar genuen oraindik, eta salda atera ziguten barrenak berotzeko.

Aldez aurretik adostutako egunean abiatu ginen Malerowsky eta biok akten bila. Ahalik eta azkarren egin nahi genituen lanak; beraz, hobe bi lagun bakarra baino. Azken orduko gorabeherekin ohituta bageunden ere, oraingoan ustekabean harrapatu gintuen. Ekin berritan eten omen zitzaien multikopistaren bonbo biragarriari eragiten zioten zumitzetako bat. Asko jota ere, 200 ale zeuzkaten inprimatuta, baina koadernatu gabe, eta 2.000 behar genituen, gutxienez. Etsipenak jota zeuden; gu bezala.

      — Ez genuen besterik behar —esan zuen Malerowskyk betilun—; multikopista ez ezik, erakundea ere puskatuko zaigu oraingoan.

      Eremutar baten zuloa ematen zuen, zoko ilun bat, bunker baten tamainakoa gutxi gorabehera. Eskola-maisu baten ardurapean zegoen, eta bere ilobak laguntzen zion. Ezkutalekutik hurbil zegoen zutoinetik eskuratzen zuten elektrizitatea, bonbilla bakarra pizteko eta multikopista ibilarazteko. Izkina batean, mahai tolesgarri zaharraren gainean, tinta beltza eta paper zuria zeuzkaten jarrita, egun berean ekarri eta eramaten zituztenak lehor iraun zezaten.

      Alderdi bakarti batean zegoen, landaretzaren azpian galduta, baina, nahigaberik gerta ez zedin, asteburu batzuetan bakarrik egiten zuten lana. Eginkizunak bete bezain laster, traste guztiak jaso, eta handik gertu zegoen ermitara eramaten zituzten. Irakasleak bere burua eskaini omen zuen hilean behin mezatan laguntzeko; ez, ordea, elizarenganako joeragatik, baizik eta sakristiaren azpian zegoen sotoan aurkitu zuen zuloaren tentazioa egin zitzaiolako.

      Orduko hartan Malerowskyk ohiz kanpoko talentua erakutsi zidan lehen aldiz. Arretaz erreparatu zion etendako zumitzari, eta zentimetroz zentimetro aztertu zizkion zulo guztiak. Aldameneko mahai gainean bazegoen grapagailu bat, eta bonbilla piztu zitzaion. Eskuan hartu eta, zumitz birakaria muturretatik helduta, etendako lekutik hurbilen zeuden bi zuloetatik josi zuen. Inprimatzaile ofizialak burura eraman zituen eskuak; multikopista berea zela ematen zuen, eta sinetsita zegoen airean zilipurdika aterako zela. Erremedioak, zorionez, abian jarri zuen trastea.

Edortak izan ezik, inork gutxik ezagutzen zituen aktak. Ondo samar idazten zuen makinaz, eta asteburu osoa eman zuen latarako klixeak prestatzen. Oraindik, hala ere, egin gabea zeukan aukera. Ez zuen hainbesteko alderik ikusten ehunzango eta matxinsaltoen artean. Azken batean, denak ere zomorroak ziren. Iritzia galdetuz gero, horrela esaten zuen:

      — Zorroztu eta zorroztu, ezpataren ahoa kamustu.

      Azaletik baino ez zuen ezagutzen dokumentua baina, esan zidanez, kontura ez zetorren kutsu literarioa zerion testuari tarteka. Adibideren bat eskatu nionean, oharrak jasotzeko blok bat atera zuen jaka barruko poltsikotik, eta esaldi pare bat irakurri zidan zein baino zein:

      — Ehunzangoa baino urrunago ailegatzeko —esan omen zuen matxinsalto batek— nahikoak ditugu bi hanka.

      — Ehunzangoa, ordea —erantzun omen zion beste norbaitek—, hil egin liteke, egia da, baina erori, nekez.

Bi egun geroago aktak jasotzera itzuli ginen; berri txarrak, ostera. Zenbait ordu lanean eman eta gero, multikopistarik gabe gelditu omen ziren bat-batean. Aurrekoan Malerowsky bezala, grapa batekin saiatu bide ziren, baina alferrik. Erdiak baino gehiago zeuzkaten oraindik ere inprimatu gabe. Ordura arte osatutakoak jaso, eta etorritako bidetik egin behar izan genuen alde.

      Arazoa burutik kendu ezinik gentozen bueltan eta, halako batean, ustekabean, kontrola atera zitzaigun bidera: sardinzarrak ziren, hiru Land Rover. Aldapa baten ondoren zeuden, jaitsieraren hasieran; zubia pasatu eta berehala. Atzeko aldean, eserlekuaren gainean, kartoizko lau kaxa generamatzan agerian; laurehun bat ale, gutxi gorabehera.

      Oraindik bageneukan denbora atzera egin eta etorritako bidetik alde egiteko. Ohartzen baziren, alabaina, tiroka amai genezakeen eguna. Errepidearen bazterrean, eskuak garondoan, hainbat jende zeukaten horma baten kontra jarrita; ingurutako baserritarrak, itxuraz. Automobila gelditu baino lehen, taldekideari begiratu nion galdezka. Ez genuen miraritan sinesten, baina zoriaren eskuetan utzi genuen geure burua.

      — Ikusten? —esan zidan—. Ezta gazte bakar bat ere. Ez gaituzte miatu nahi.

      Automobilera hurbildu zitzaigun guardia zibilak plater gisako kapela zeraman jantzita; beraz, txoferra izango zen seguru asko. Ikusi orduko utzi gintuen pasatzen; nortasun-agiria eskatu ere gabe. Arrazoi bakarra bururatu zitzaidan: susmo txarra eragingo genion nonbait, eta ez zuen istiluetan sartzeko inolako gogorik izango.

      Ezagutzen duenak badaki Malerowskyk ez zuela aparteko senik borrokalari bati ustez dagozkion eginkizunei begira; beraz, arriskutsu samarra gerta zitekeen noizean behin aldamenekoarentzat, baina, egia esateko, ataka zailetan batez ere, gure arteko asko baino hobeto moldatzen zen.

Ez nion kalearen izenari erreparatu nahi izan; ezta zenbakiari ere. Aurreneko unetik hasi nintzen susmatzen. Emakumeentzako ile-apaindegi bat zen, eta “Berta” izeneko norbait omen zegoen nire zain; horrela deitzen omen zion sasian zebilen jendeak Estherri. Uste bezala gertatu zen, zoritxarrez. Arazoren bat sortu zen nonbait aurreko buzoiarekin, eta berria jarri zuten matxinsaltoek eskualdeari zegozkion aleak jasotzeko. Ohartu bezain laster, atzera egin nuen; azkeneko hiru hilabetean elkarrekin ari ginen ateratzen. Agusek joan beharko zuen nire ordez; edo beste norbaitek.

Agusek bakarrik zekien nora gindoazen; Malerowskyk ere ez zuen jakin behar non zegoen lekua. Azkeneko kilometroak begiak itxita egin genituen. Errepidean gora egin ahala, elurrari eman zion gero eta ugariago. Azkenean, aurrera egin ezinik gertatu ginen, eta jaisteko esan zigun txoferrak; kateak jarri behar izan genituen gurpiletan. Alferrik saiatu zen automobila martxan jartzen, eta atzetik bultzaka lagundu behar izan genion —lurrera begira, jakina, inguruak ez ezagutzeko—.

      Automobila errepide bazterrean utzi, eta ordu erdi inguru eman genuen oinez. Artzain-txabola baten hondarren artean zegoen zuloa, sasipean. Erremintak —hiru, guztira— bidoi baten barruan zeuden trapu zaharrez bilduta: Malerowskyk bazuen bere Browning semiautomatikoa, eta Agusek 45 kalibreko Smith & Wesson txiki bat hartu zuen —txofer lana egokituko zitzaiola kontuan izanik, egokiena, beharbada—. Edortak fusil metrailadore bat eraman zuen, eta nik bestea. Aspaldiko kalaxnikov zaharrak ziren biak, kargadore kurbatua duten horietakoak, eta nireak, auskalo zein gerratako seinale, esparatrapu zuri batekin lotuta zeukan eskulekua. Ez genituen probatu, baina ondo koipeztatuta zeuden, eta ez zitzaien herdoil arrastorik inon ageri.

      Erremintak gainean hartu eta, gauaren ilunak harrapatu baino lehen, ahalik eta ondoen ezkutatu genituen automobilean. Azken begirada eskaini genion inguruari. Alde egin aurretik, ordea, elurrez estalitako mugarri bat begiztatu zuen Malerowskyk errepidearen ertzean, eta, nola ez, ostikoa eman zion barrenak aginduta edo. Ordurako susmatzen genuen ez genbiltzala Nafarroatik oso urrun, baina ez genekien non geunden zehazki. Inork ezagutu behar ez zuen lekuaren izena harri hartan bertan zegoen idatzita: Ezkurrako gaina, 743 metro.

Ekintza egin asmo genuen egunaren bezperan sekulakoa gertatu zitzaidan, eta bertan behera gelditu ziren gure asmo guztiak. Autobusean harrapatu ninduten, modu ezinago baldar batean; lotsa ere ematen dit gogoratze hutsak. Antiguako auzora nindoan goizean goiz, Añorgatik barrena, eta albo batean, aurreko aldean, txoferrarekin lerroan zegoen aulki luzean nengoen eserita beste bi lagunekin batera. Eskuin aldean emakumezko bat neukan —Bretxan salmenta-postua zeukan baserritarra—, eta ezkerrean, berriz, guardia zibil bat kalekoz jantzita, bistaz ezaguna, gurasoen auzoan bizi zena. Esku hutsik ibili zale banaiz ere, kartoizko karpeta bat neraman egun hartan eta, Donostiara ailegatu bitartean, motorraren gainean, gidariaren eta gure artean zegoen azpil zabalean utzi nuen.

      Ostegun hartan greba orokorra zegoen iragarrita, eta eranskin txiki batzuk itsatsi nahi nituen autobus-geltokietan eta taberna-komunetako ateetan. Autobusa martxan jarri zenean, alabaina, motorraren gaineko azpilak dardara egin zuen, eta banan-banan hasi ziren ateratzen karpeta barrutik. Itsuaren plantak egin zituen sardinzarrak tarte batean baina, Ondarretako geltokira ailegatu ginenean, berarekin jaitsi behar izan nuen, eta komisariara eraman ninduen.

      Eranskin itsasgarriak ez ezik, zorioneko akten ale bat ere harrapatu zidaten karpeta barruan eta, jakina, ataka gaiztoan gertatu nintzen azalpenak emateko orduan. Orrialde ertzetan hainbat ohar aurkitu zituzten; beraz, paper zuri baten gainean izen-deiturak idazteko agindu zidaten, eta, lagin biak aztertu ondoren, nire kaligrafia zela atera zuten.

      — ¡Abajo! —agindu zuen komisarioak eta, esku-burdinak jarrita, sotora eraman ninduten.

      Eskaileretan behera korrika, ziega batean bultzaka sartu, eta bakarrik egon nintzen puska batean. Ilunabarrean, hiru zakur etorri zitzaizkidan, gomazko borrak eskuan, aitorpenik egiteko prest al nengoen galdezka. Orduan jaso nuen aurreneko jipoia lurrean botata, eta handik aurrera auskalo zenbat bisita egin ote zizkidaten. Errukirik gabe ematen zidaten etengabe; batzuetan, oinak eta burua zintzilik, mahai txiki baten gainean etzanda; besteetan, literaren goiko burdinan lotu, eta buruz behera. Azkenean, hankak guztiz handituta, ezin nituen zapatak jantzi, eta alpargata pare bat ekarri behar izan zidaten, guraizeekin egindako irekidurak alboetan, oinetan sartu ahal izateko.

      Egunean zehar edozein unetan etortzen zitzaizkidan, eta azkeneko gaua sotoan bertan zegoen kantina koxkor batean eman nuen. Ordu luzeak egon nintzen hanka luzeko aulki baten gainean eserita. Ez zuen bizkarrik eta, leher eginda loak hartuta, lurrera erortzen nintzen. Eroriko bakoitzean, altxarazi eta lehen bezala jartzen ninduten behin eta berriro mehatxuka. Orduan, makalaldia baliatuta, liburuxka batean bildutako argazkiak erakusten zizkidaten, inor ezagutzen al nuen galdezka. Egun argitzen hasi eta ziegara itzuli aurretik, komunera eramateko eskatu nien. Iturria ireki, eta aurpegia garbitu nuen. Orduan ikusi ahal izan nuen nire burua ispiluaren aurrean harrapatu nindutenetik lehen aldiz.

      Egunetan jasotako torturen eraginez, itxuragabetuta nengoen zeharo. Erabat puztua neukan burua, borobil-borobila, Mantxako gazta bezalakoa, eta begiak, berriz, pandaren gisa, ubel izugarriz inguratuta. Atxilo hartu zuten auzo bati gertatutakoa etorri zitzaidan burura. Oinazea eraman ezinik, kopetarekin jo eta jo ibili omen zen komuneko konketaren kontra odola zeriola ikusi zuen arte. Ahaleginak egin nituen neuk ere, baina ez nintzen gauza izan behar adina indar biltzeko. Ez nenbilen erremediorik gabeko ezeren bila, baina sinetsi nahi nuen, odoletan ikusiz gero, ospitalera eraman beharko nindutela. Alkandoraren poltsikoan, halako batean, klip bat aurkitu nuen eta, nola ez!, Malerowsky eta bere asmakizun miragarriekin gogoratu nintzen; horrela, bada, burdin haria zuzendu, eta eskumuturreko zainen bat harrapatzen ote nuen saiatu nintzen. Esku-burdinek ez zidaten uzten urratua behar bezala burutzen, eta nire bizitzan lehenengo aldiz kartzelara eraman nintzaten egin nuen erregu.

Apenas eman nuen hilabete kartzelan. Espero baino lehen ailegatu zitzaidan behin-behineko askatasuna. Erorikoaren ondoko galdeketan ez zen ezer atera inprimagailuak eskuratzeko ekintzari buruz, baina, nahiz zakurrek gure asmoaren susmorik ez izan, bertan behera utzi behar izan zuten. Oraindik eginkizun zegoen norbaitek ardura bere gain hartzeko zain. Adiskideak saiatu zitzaizkidan uler nezan zuhur jokatu beharra zegoela; ez zela komeni gehiegi arriskatzea, baina, aholkuei jaramonik egin gabe, parte hartu nahi nuela esan nien behin eta berriz. Ez nuen ezezkorik onartu nahi izan. Azken batean, aitortu ezin nuen interes berezi bat neukan gordeta. Ez zuten Esther eta bion arteko harremanen berri, eta ez zekiten, jakina, bera zela kritikak “Berta” gerra-izenez sinatzen zituena; horrela, bada, nire burua proposatu nuen esanez ezin genuela denbora gehiago galdu offset bat gutxienez gureganatu gabe, eta luzaro ez zutela aurkituko operazioaren gorabeherak nik baino hobeto ezagutzen zituen inor.

Espero nuen Otsagiko txapelaren kontua mendi-giroarekin lotutako zerbait baizik ez zela izango, baina bai zera. Oker nenbilen. Esther, itxuraz, eroso sentitzen zen bere janzteko moduarekin, eta egun hartan ere ekarri zuen buruan jartzeko zerbait. Oraingoan, kapela beix ilun bat aukeratu zuen eta, azaldu zidanez, cloche deitzen zioten adituek modeloari. Egia esateko, izugarri ondo gelditzen zitzaion, baina gureak ez ziren garaiak atentzioa ematen ibiltzeko.

      Orduko hartan pentsio batean eman genuen gaua. Estherrek ez zuen ulertzen zergatik, baina nik ezin nuen bere etxean sartu; ezta berak ere nirean. Egunen batean, seguru asko —inoiz ailegatuko ahal da!—, kontu zaharrak irudituko zitzaizkigun baina, bitartean, gutxieneko segurtasun-arauak hautsiko genituen horrela jokatuz gero. Aste Nagusia zen, eta prest geunden hotel merke samar bat ordaintzeko ere, baina alferrik saiatu ginen bila.

      Oso berandu genbiltzan, eta etxeko andreari pijama ageri zitzaion bata motzaren azpian. Uste genuen nortasun-agiria erakutsi behar izango geniola lehenik, baina ez zen beharrezkoa izan. Ilunpetan eraman gintuen, zuzenean, bere aitona-amonen ezkontzatik berritu gabeko logela zatar batera. Isil samar eman genuen ustez gaua —ahaleginak egin genituen, behintzat—, baina hurrengo goizean, berandu samar jaiki arren, ez ginen, beharbada, hain eratsu ibili. Atseginaren gailurretik hurbil nengoela, “Berta” atera zitzaidan, nahi gabe, irrintzi egin ordez. Auzoko guztiek entzungo zuten, seguru asko, baina Esther, zorionez, ez zen ezertaz jabetu.

      Atea zabaldu eta irtendakoan, bezperan ikusi gabeko gela handi batera atera ginen. Etxeko andrea orrazte-lanetan zebilen, zenbait bezero zain, eta gainerakoak, aldizkariak zabalik, lehorgailuaren azpian isolatuta. Ohartu bezain laster, burua jaso eta, modako arropa erakusteko ibiltoki baten aurrean bezala, ez ziguten begirik gainetik kendu. Ikarak airean egin genuen aurrera txaloka hasiko ote zitzaizkigun beldur baina, eskerrak, isilik iraun zuten, alde egin genuen arte, behintzat.

Erreminta trintxeraren azpian ondo ezkutatu, eta ezker-eskuin begira sartu ginen Malerowsky eta biok inprimatzeko makinak saltzen zituen denda zelakoan. Aurreneko momentuan pentsatu genuen nahastu egin ginela; beste herri batean geundela, edo beste kale batean, edo beste zenbaki batean bestela. Ustekabeko errebesa onartu ezinik, dendariari egin genion galde. Ezin genuen sinetsi. Aste batzuk lehenago itxi omen zuten aurreko saltokia, eta itxi eta berehala eraman zituzten lehengo traste guztiak beste leku batera. Oraingo jabea aterkiak saltzeko asmotan ibili zen, antza, hasiera batean, baina marka ospetsu baten eskaintza jaso zuen azken orduan, eta kapelu-denda zabaldu zuen.

      Apal guztiak, lerroz lerro, kapelu, txano eta txapelez beteta zeuden. Ez ginen gure onera nahi bezain laster itzuli, eta dendariak, seguru asko, ospakizunen batera joateko zerbaiten bila genbiltzala pentsatuko zuen. Artile koloreko jipijapa bat eskaini zigun lehendabizi, eta onddo-kapelu beltz bat gero, eta salakot bat ere bai, badaezpada. Etsipenezko keinuren bat ikusiko zuen beharbada bezeroen aurpegian, baina ez hala ere berak uste zuenagatik; hortaz, emakumeentzako modeloak ere erakutsi zizkigun, hau da, cloche, canotier, fedora eta beste zenbait kapela dotore.

Agusek bazterreko ispiluari begira eraman zuen furgoneta dendaren ateraino poliki-poliki, eta barruan gelditu zen, ihesian alde egin beharko bagenu ere. Edortak atzeko atea zabaldu eta orgatila atera zuen makinen bila lehenbailehen abiatzeko. Eskuan pamela gris ilun bat nekarrela irten nintzen dendatik eta, jakina, konturatu zirenean, udaltzain bat kaikuz jantzita ikusi izan balute bezala gelditu ziren, zer egin ez zekitela, erabat txundituta. Azalpenak eman beharko nituela banekien, baina oso saltzaile bikaina egokitu zitzaidan, eta ustekabean harrapatu ninduen gainera.

      Ez zegoen denborarik alferrik galtzeko, eta bere onera itzuli behar izan zuten albait lasterren; horrela, bada, furgonetan sartu, eta ziztu bizian lekutu ginen. Alde egin bitartean inork ez zuen ahorik zabaldu; ezta txosten-egilearen izena madarikatzeko ere. Ondoan neukan Malerowsky. Ezin zuen konprenitu. Azkenaldian, inori baimenik eskatu gabe ari ziren gertatzen hainbat gauza; bere erremintaren erorikoa, tartean; hiru aldiz joan omen zen dendari buruzko txostena egiaztatzera. Ulertezina gertatzen zitzaion, baina porrota onartu beste erremediorik ez zeukan, eta bere itzalaren azpian gorde behar izan zuen burua.

O Pão de Açúcar

Isilpean gordetako zerbait atera nahi dut behingoz argitara, seguru asko berandu nabilen arren. Oihartzun handia izan zuen albisteak bere garaian eta, noski, Elizari ez zion batere graziarik egin, ezta udalari ere. Inork ez zuen bertsio ofiziala sinetsi, egia da, baina beste edozein azalpen era berean gertatuko zen sinesgaitza; beraz, hipotesi guztiak arretaz kontsideratu ondoren, jendea isildu egin zen.

      Urgull mendiko kontu hura, alabaina, ez zen —baita zera ere!— miraria izan. Inork ez zuen konprenitzen zergatik, baina Jesusen Bihotza ez zegoen bere lekuan. Egunkariek edizio berria atera zuten albistea emateko. Eredu bereko adiskide cariocaren gisan zabaldu zituen besoak nonbait eta, agurrik egin gabe, hegan alde egin omen zuen Donostiatik. Ez zen horrela izan, eta neu naiz lekuko; are gehiago, gertaerak erdi-erdian harrapatu ninduen.

      Egun haietatik hona, hala ere, jendea ohitu egin da bera gabe, baina Urgull mendian, gaztelua eta inguruko harresiak aparte, beste zerbait bazegoen orduan. Oraingo gazteek, jakina, ez dute aukerarik izan zementuzko irudi ikaragarri hark hiria nola bedeinkatzen zuen ikusteko, baina ezagutu genuenok orobat, orain arte behintzat, ez dugu txintik ere atera sekula.

      Irailean, ordea, udaren mugetan, itsasaldiak gorabehera handiak izaten ditu eta, esaera zaharrak dioen moduan, urak jaisten direnean, arrokak azalean ageri ohi dira. Garai horretan, oinez joan zaitezke Igeldoko hegaletik Santa Klara uharteraino oinak ere busti gabe, eta, orduan, Tximistarriko portu txikian, itsas goroldioaren azpian, oraindik oso jende gutxik baizik ez dakien zerbait ateratzen da halabeharrez ur gainera.

Arratsalde hartan liburu bat irakurtzen ari nintzen telebista aurrean: XVI. mendeko Txinan idatzitako eleberria. Egileak Wu Cheng’en zuen izena. Idazlana, agidanez, argitaratu eta oso gutxira galdu zen. Ez zen haren berririk izan luzaro. Egun batean, ordea, Kyototik hurbil dagoen monasterio batean aurkitu zuten zorionez (Japoniako itsasontziak aldi hartan literaturaz gainezka itzultzen omen ziren auzoko erresumatik).

      Esku artean neukan liburuak Xiyouji du izena; bi milatik gora orrialde, ehun atal, hiru liburuki lodi eta bi kilo eta erdi gutxi gorabehera. Aurrenekoaren hondarretan nenbilen; azken kapitulua besterik ez, saioa burutzeko. Atala eserialdi hartan bertan bukatzeko erabakia hartuta neukan, baina adin batetik gora gero eta indar handiagoa egin behar izaten da bazkalondoan loak harrapatuko ez bazaitu; besaulkian eroso eserita logale zaudenean, batez ere.

      Irakurtzen hasi aurretik, ohi bezala, ia ez entzuteko moduan jarri nuen telebistaren soinua. Aspaldiko partez, itsaso azpian egindako dokumentala ari ziren ematen. Aparatuaren pantailak arrainontzia ematen zuen espezie exotikoz beteta. Aldian behin, ordea, hontzari ere begiak ixten zaizkio; lo hartzen hasita nengoen. Halako batean, marrantak jotako ahots indartsu batek asaldatu ninduen:

      — Argi Hutsaren Zaindaria naiz; Sun Wukong dut izena.

      Ikaratu egin nintzen zeharo. Batzuetan ez da erraza jakiten loaren zein alderditan bizi zaren; ezta zein belarritatik ari zaren aditzen sikiera. Izen hura, alabaina, ezaguna egin zitzaidan; oso ezaguna. Hain zuzen —agerraldiaren miragarria!— irakurtzen ari nintzen liburuko protagonista zen, protagonista nagusia: Sun Wukong, zeruko baratzetan mertxika ustelezinak lapurtzen zaletutako tximu bihurria. Alde egin behar izan omen zuen hilezinen baratzetik ihesi, baina bazekien jandako ale bakoitzeko beste bost mila urte gehiago biziko zela, eta ezin izan zion tentaldiari eutsi.

      — Eskua zabaltzen baduzu —entzun nuen berriro bere ahots zakarra—, gainean pausatuko naiz, eta eragozpenik gabe ikusi ahal izango nauzu.

      Izaki izugarria zen berez, baina saguaren tamainakoa agertu zitzaidan gora begira. Oinak lurra bezain lauak zeuzkan eta burua, berriz, zerua bezain borobil. Aurpegiko zuria izan ezik, ile sarri nabarrez jantzita zegoen eta, noizean behin, mingaina atera eta sudurzuloak milikatzen zituen mutiri. Eskuan, prest, bere burdin makila zekarren, jostorratza baino pittin bat handiagoa, baina hamahiru mila kilokoa hala ere. Akuilu txiki bat ematen zuen, baina Suitzako labana batek baino erabilpen gehiago eskaintzen omen zizkion bere borroketan. Ihes egin berria zegoen liburutik kanpora.

      Erreparatzen ari nintzaiola igarri zuenean, lurra indarrez zanpatu eta, airean zilipurdi egin ondoren, armairuaren goiko ertzean eseri zen. Erabat txundituta, begiak igurtzi nituen aurrean neukana sinetsi ezinik. Ametsetan ari nintzen seguru asko, baina ez nintzen batere fidatzen nire buruarekin. Argi Hutsaren Zaindariak zer edo zer eman nahi zidan jakitera:

      — Orain arte sekula irten gabea nengoen liburutik —esan zidan, irria ezpainetan—; okasioak merezi du-eta, nahi duzuna eskatzeko aukera emango dizut.

      Era honetako eskuzabaltasunaren aurrean ez da harritzekoa sinesbera bihurtzea; beraz, gero eta garrantzi txikiagoa eman nion ametsetan ari nintzen edo ez jakiteari, baina nola leihoaren beste aldean Jesusen Bihotza neukan Urgull menditik zaindari gau eta egun, eta eramanezina gertatzen zitzaidan txit, berak eman zidan etorri berriari eskatu behar nionaren arrastoa.

      Egia esateko, nire onetik ateratzen ninduen. Oroitarri hura, azken batean, gerra ondoko frankismoaren eta klero ofizialaren arteko harreman estuaren emaitza zen. Ohe ondoko mahai txikian jarrita neukala iruditzen zitzaidan batzuetan. Urdin fluoreszentea baizik ez zitzaion falta Lourdesko Ama Birjinaren berdina bihurtzeko.

      — Gehiegi eskatzea al da? —esan nion.

      Zutik jarri zen tximua berriro, eta airean beste hiru zilipurdi egin ondoren, poliki-poliki pausatu zen bere abenturei eskainitako liburua zegoen mahaiaren gainean. Eskuak atzeko aldean helduta, alde batetik bestera ibili zen eskaria hausnartzen. Kokotsari hazka, belarriari tira…, denbora puska bat isilik eman ondoren, besoak antxumatu, lurra indarrez zanpatu, eta horrela mintzatu zitzaidan:

      — Konforme; baina baldintza batekin.

      Edozeini gertatzen zaio pasadizo xelebreren bat noizbehinka, baita niri ere, baina egun hartakoa sekulakoa izan zen. Kontuak atera nituen, dena dela, eta askoz ere egingarriagoa iruditu zitzaidan Argi Hutsaren Zaindariak jarritako edozein baldintza betetzea, oso zaila izanagatik ere, tamaina horretako oroitarria desagerraraztea baino. Eginahalak egin nituen zer eskatuko zidan asmatzen:

      Egurrezko pagoda txiki bat Urgullen? Urrezko danborra, nahiz berandu, Wu Cheng’en handiarentzat? Maoren liburu gorria euskaraz?

      Ez zegoen asmatzen batere erraza. Isil-isilik, bere buruarekin bildu zen tximu txikia une batez eta, azkenean, ahoa ireki zuen zerbait esateko asmoz, baina itxi egin zuen atzera. Handik gutxira, irri egin zuen nahi zuena aurkitu izan balu bezala, baina kezka nagusitu zitzaion berehala aurpegian. Oraindik ere denbora pixka bat eman zuen hausnartzen, eta azkenik bere marranta hautsia entzun ahal izan nuen berriro:

      — Aski izango da igarkizun hau asmatzen baduzu. Ea esan —abiatu zitzaidan desafioka—, ba al dakizu zenbat zulo dauzkan dragoi batek soinean?

      Eutsi egin nion badaezpada ere mingainari, baina banekien zenbat ziren; lepoa ere jartzeko prest nengoen. Horrela, bada, tratua onartu, eta nire esker ona —Kantauri itsasoa bezain sakona— adierazi nion. Argi Hutsaren Zaindariak, pozik, bere buruaren inguruan egin zuen jira gero eta arinago eta, airean txistu bizi bat utzita, leihotik barrena egin zuen alde ke-adarra balitz bezala. Ez zidan epe zehatzik jarri, baina bakarrik utzi ninduen nire buruarekin erantzun bat adostu arte.

Itsasoak labarra bezala, denborak iragana higatzen du, eta nire oroimenak, tamalez, Gruyere gaztak baino zulo gehiago dauzka dagoeneko. Orduko irudi batzuk, hala ere —ondokoa, kasu—, begiak itxi orduko etortzen zaizkit gogora eta, ahanzturaren gandua desegin ahala, Santa Klara uhartean ikusten dut nire burua, harrizko jarraulki batean eserita inguruari begira.

      Eguzkia adaburuen arteko zirrituetan zebilen txilitaka. Hostoen artean, azken argi-errezelak hasiak ziren indarra galtzen. Aurrez aurre, hurbil samar, hiri zabala lehorrean, eta urrunago, gero eta lausoago, mendia mendiaren atzean. Bakarrik nengoen erabat eta, ustekabean, Sun Wukong azaldu zitzaidan bigarren aldiz.

      Ezerezetik ari zen ateratzen, tentuz, alde batera eta bestera begira, eta ematen zuen ikusezin bihurtzen zuen arropa zeramala jantzita eta eranzten ari zela. Oraingo honetan, hala ere, liburuan agertu ohi zen eran ikusi nuen, hau da, bere tamaina naturalean: bi mila litroko upela bezain garai; hiru ateko armairua bezain zabal.

      — Alderdi paregabea! —esan zuen harkaitzak pitzatzeko gisan.

      Eskua bekainen parera jaso, eta zementuzko Jesusen Bihotz Sakratuari begiratu zion arretaz. Ez zitzaion, nonbait, oso sendoa iruditu, eta muturra okertu zuen. Ortzia eta lurraren arteko harremanetatik sortu dira izaki guztiak, eta Sun Wukong harrizkoa egin omen zuten. Aurreneko kapituluan zetorren pasadizoa: eskualde galdu batean ba omen zegoen mendi-erroitz izugarri bat, eta behin, harrigarriro, harrizko arrautza errun zuen.

      — Zer dira bizkarrezurrean dauzkan helduleku horiek? —galdetu zidan.

      — Eskailerak —azaldu nion—; tximistorratza jarri zioten buruan, eta aldian behin konpontzera igo behar izaten dute.

      Arestian emandako hitza betetzera omen zetorren. Ekinari lotu aurretik, ordea, buruari hazka egin eta kontuak atera zituen. Irudiak hamabi metro inguru zeuzkan luze eta lau zabal, eta barrutik hutsik zirudien piramide trunkatuaren gainean zegoen; hamabost bat metrokoa. Eskuak bazuen metro eta erdi pasatxo, eta buruak, berriz, heren bat gehiago gutxienez. Oso lan zaila ematen zuen, egia esan, baina egoskorra zen txit, eta berea egiten ohituta zegoen.

      — Ezer baino lehen —esan zidan— zuen baratzeko munstro batzuk eman nahi dizkizut ezagutzera; baliagarriak gerta dakizkizuke igarkizuna asmatzeko.

      Auskalo zertan zebilen, baina ez nuen apustua galdu nahi; beraz, abiatzeko prest nengoela esan nion eta, horrenbestez, ezkerreko besoa lurreraino jaitsi, eta bizkarra eman zidan bere lepora igo nendin. Arrastaka moldatu behar izan nuen katuaren gisan behetik gora. Egundoko jauzia eman eta gero, hodei koxkor baten gainera ailegatu ginen eta, lepotik jaitsita, bere ondoan eseri nintzen. Eroso egokitu bezain laster, hamahiru mila kiloko lema hartu zuen gidariak mende, eta lehorrera jo genuen segidan. Urdinak apaltzen hasiak ziren, eta Italiako Errenazimentu garaiko pintura baten barruan genbiltzala ematen zuen.

      Aiako Harrietan gelditu ginen aurrena. Arrano Zaharra deitu zion. Edozeinek badaki bazter hartan ez dagoela mendia besterik baina, tira, Argi Hutsaren Zaindaria izanik, ez zituen gure bazterrak gizaki batek bezala zertan ikusi. Airean ginderamatzan hodeia utzi, eta hegaztiaren bizkarrean pausatu ginen astiro-astiro. Azpiko harriak gure pisua nabaritu zuenean, dar-dar egin zuen hegan hasteko bezala.

      — Ikusten! —esan zuen Sun Wukong handiak harrotasunez—. Ezagutu egin nau.

      Izarren bat edo beste distiratzen hasita zeuden han-hemenka ordurako, eta tximu erraldoiak, hortaz, garraiora igotzeko garaia bagenuela ohartarazi zidan berandu baino lehen. Iparraldera begira, indar pixka bat egin zuen oinarekin hodeiaren gainean abiadura areagotzeko eta, errekak eta zidorrak atzean utzita, Donostiarako bidea hartu genuen.

      Itsasbazterrera hurbildu ginen berehala, eta atzean utzi genituen Alderdi Ederreko lorategiak, udaletxea eta Real Club Nauticoa han behean. Alanbreak eta torlojuak ageri, udazkenez apain zeuden tamariz zaharrak, eta itsasertzeko barandak, era berean, merenge zuriz margotu berriak. Itzalak hasiak ziren biltzen, eta gutxi falta zuen gauak lurraren gainean pausatzeko.

      Uhartearen gainean gelditu ginen gero airean zintzilik. Azpian geneukan bigarren munstroa zain. Alderdi hauetan Santa Klara esan izan diogu beti, baina etorri berriari Apo Armatua iruditu zitzaion. Edozeinek badaki Kantauri itsasora ez dela tamaina horretako dortokarik ailegatzen sekula baina, tira, Argi Hutsaren Zaindaria izanik, ez zituen gure bazterrak gizaki batek bezala zertan ikusi. Oraingoan, uhin baten eztandak eman zion aitzakia:

      — Ikusten! —esan zuen berriro—. Badaki nor naizen.

      Oinak zintzilik, hodeiaren ertzean eserita gindoazen. Itsasoak plexiglasez estalita zirudien, hondartza Xixonako turroi biguna zatekeen, eta olatuek, bata bestearen atzetik, parpaila marrazten zuten atzera egin aurretik. Argi Hutsaren Zaindariak alde batetik bestera eraman zuen bere hatza, poliki-poliki, Donostiako erlaitz luzean barrena, eta inoiz ikusi gabeko zerbait erakutsi zidan:

      — Horra hor dragoia —esan zuen—; aukera ezin hobea zenbat zulo dituen galdetzeko.

      Ikuspegi hartatik Turismo Bulegoko mapetan bezala ageri zen hiria ilunabarrean, eta Maskorrari begira, kalez kale bilbatutako sarean, ezkatak otu zitzaizkidan etxeak. Isatsaren muturra, Igeldo mendi atzeko labarretan, Tximistarri izeneko zoko batean igar zitekeen, eta Urgull mendiak, berriz, bere adats hostotsuaren azpian, munstroaren buru beldurgarria ematen zuen Santa Klara uhartea irensteko zorian.

      Edozeinek badaki, nolanahi ere, bazter hartan dagoen buru bakarra zementuzko zentoiarena dela baina, tira, Argi Hutsaren Zaindaria izanik, ez zituen gure bazterrak gizaki batek bezala zertan ikusi eta, abar-hots hura entzundakoan...

      — Ikusten! —esan zuen ostera—. Honek ere badu nire berri.

      Azkenean, oroitarri santuari eraso egiteko unea zela erabaki zuen tximu ausartak; beraz, aldendu egin ginen lehendabizi nondik norakoak arretaz aztertzeko eta, gero, oroitarriaren bizkarrari begira, mantso-mantso egin genuen aurrera mendi gailurrera ailegatu arte. Ekialdeko haizea gaztelua inguratzen duten zuhaitz-abarrekin zebilen jostatzen.

      Erantzukizun zegoen oraindik galdera, eta Jesusen Bihotzak Urgull mendian zirauen bere hartan. Argi Hutsaren Zaindariak, horrenbestez, abian jarri zuen berriz hodeia, eta oroitarriaren garondotik hurbil gelditu ondoren, bizkarrezurreko eskaileretatik behera jaisteko eskatu zidan. Oinak lurrean jarri aurretik, bere ahots zakarra entzun nuen:

      — Oraindik ez didazu esan zenbat zulo diren…

      Ez nuen hutsik egin nahi, eta badaezpada ere bizpahiru aldiz hatzez hatz zenbatu ondoren, espero ez zuena erantzun nion bat-batean:

      — Zortzi; begietakoak barne.

      Aditu orduko, begiak okertu zitzaizkion txundiduraz. Usteak ustel atera zitzaizkion; banekien erantzuna. Agindutakoa bete behar izan zuen, nahiz eta gogo txarrez. Irudi erraldoiaren oinetan ikusi ninduenean, abian jarri zen berriro airearen bizkarrean zamalka. Itsasertzeko pasealekura jo zuen segidan, eta Londres hotelaren gainean zegoen tipulatzarrari gelditu zitzaion begira-begira. Aspaldi batean zeruko baratzeetan lapurtzen zituen mertxika hilezinekin gogoratu zen beharbada, eta ahora eraman zuen berehala. Ez zuen nolanahiko estomaka izango halako mokadua egosteko.

      Ez zion behin baino koska egin; nahikoa izan zuen amore eman behar zuela ulertzeko. Alde egin zuen albait lasterren, baina azpian, hondartzara jaisten den arrapalaren alde bietan, zortzi besoko farola zuri ederrak topatu zituen bidean, eta berarentzat propio jarritako edalontziak iruditu zitzaizkion. Errotik ateratzeko zorian zegoela, ordea, zementuzko irudiarekin gogoratu zen derrepente. Izarrez gainezka zegoen ordurako zerua, eta gauaren gordean egin nahi zuen bere lana.

      Azaltzeko luzea izanda ere, tximistaren dirdira bezain agudo gertatu zen dena. Argi Hutsaren Zaindaria, ezinago fier, Urgulleko gaztelura itzuli, eta airean gelditu zen une batez oroitarriaren burutik hurbil, orekan. Eskaileraren azken mailari heldu zion atzaparrekin eta goraka egin zuen indarra. Ikaraundi batek astindu zuen goitik behera mendi osoa. Ile-kalparra balitz bezala harrotu zitzaion hostotza, eta zeruko izar batzuk ere aldatu ziren lekuz. Ez zegoen sinesten erraza; behin eta berriro igurtzi behar izan nituen begiak. Azkenean, hiruzpalau aldiz saiatu ondoren, bere oinarritik erauzi, eta hegan eraman zuen irudia badian gaindi.

Atzera ikusi nuenean, telebistaren aurrean nengoen koloretako arrainei begira. Ez nuen puxka batean espero eta ustekabean harrapatu ninduen. Wu Cheng’en handiaren liburua neukan eskutan eta, halako batean, etxean sartu zitzaidan leihotik hegan. Erraztasun izugarria zuen tamainaz aldatzeko, eta hari esker, gorpuzkera erraldoia utzi, eta lehengo txikira itzulia zen. Airean oraindik, begiratu bat eskaini zidan eta, itzulipurdia egin ondoren, mahai gainean pausatu zitzaidan poliki.

      — Sekulako deskalabrua —esan zuen ahots apal eta sakonez.

      Atsekabetuta zegoen guztiz. Asmoak nahi baino okerrago atera bide zitzaizkion, zeren eta Jesusen Bihotzak, berak uste bezala, ez zuen behar besteko sendotasunik. Zementuzko blokez eraikita zegoen; ferraila besterik ez zuten euskarri. Horrela, bada, oroitarriak badiaren gainean hegan egin bitartean iraun zuen osorik, baina, handik gutxira, mila puskatan deseginda, Kantauri itsasoan galdu zen halabeharrez.

      Onartu beharra daukat istripuak ez zidala inolako nahigaberik eragin. Argi Hutsaren Zaindariak agindutakoa ondo beteta zeukan, eta nik berak jarritako baldintza; beraz, Urgull mendiak bere jatorrizko itxura bereganatu zuen azkenean. Nolanahi ere, bazegoen tximu bihurriak jakin nahi zuen beste zerbait:

      — Nondik atera duzu erantzuna? —galdetu zidan.

      — Wu Cheng’en izeneko idazle batek eskaini dizun liburuari esker. Irakurri izan bazenu —esan nion—, ez zenidan galdera hori egingo.

      Irakurtzen jakin gabe ere, alabaina, berak ondo zekien munstroak, animaliak bezala, euren azal motaren arabera sailka daitezkeela: Aiako Harriak lumak zeuzkan; Santa Klara uharteak, oskola; eta itsas bazterrean luze-luze etzanda zetzan dragoiak, ezkatak; iledunak ere bazeuden, bera esate baterako; eta, gainera, larrudunak, ni neu bezalakoak.

      — Azken batean, neu naiz animalien artean gizatiarrena —esan zuen zentoiak harrokeriaz puztuta—. Zer alde dago, bada, gure artean? Egia da buztanak salatzen nauela, baina izadiak bederatzi zulo eman dizkit, eta ez zortzi, hegaztiei, arrainei eta dortokei bezala. Ez al da hala?

      Agindutakoa beteta, Sun Wukong miresgarriak ez zuen dagoeneko arrazoi egokirik aurkitu hain lurralde urrunetan jarraitzeko. Aldamenean zeukan liburua mahai gainean zabalik, eta zeharka begiratzen zion etengabe, bere sorterrira itzuli nahiko balu bezala. Agur esateko hitz egokirik aurkitu ezinik nonbait, bere mingain luzea erakutsi, eta sudurzuloei milizka ibili zen.

      — Egia da Donostia bakarra dela munduan —aitortu zidan inolako aitzakiarik atera gabe—, baina ezin ederragoa izanda ere, nire bihotzak ez du beste ametsik jaioterrira itzuli baino.

Argi Hutsaren Zaindariak esandako hitzen oihartzuna gelditu zitzaidan belarrietan. Oraindik ez nekien loaren zein alderditan bizi nintzen. Eleberria eskutan hartu, eta irakurritako azken pasartera jo nuen. Inoiz sumatu gabeko pisua jarri zitzaidan betazaletan; hontzarenak baneuzka bezala. Ordurako ez zegoen arrainik telebistan. Itzali eta gaztelura begiratu nuen leihotik. Alferrik saiatu nintzen Jesusen Bihotz Sakratuaren bila; ez zegoen bere lekuan. Ezkutuan egondakoa nabarmentzen denean sortzen omen da harridura; oraingoan, ostera, egon ez izanak txunditu ninduen. Egunkariek Urgulleko miraria deitu zioten gertatuari hurrengo egunean.

      Urteak eman nituen itsaspeko bazterretara jaitsi arte, baina azkenean, ur azpian igeri egiteko arropa erosi, eta behin eta berriz murgildu nintzen. Ez nuen emaitzarik lortu luzaro. Egun batean, ordea, itsasondoan harrizko begi baten antzeko zerbait aurkitu nuen algen azpian; beste batean, belarria izan zitekeen puska likenak estalita; oroitarri erraldoiarenak izan zitezkeen beste lagin batzuk ere atera nituen, baina bat bakarra ere ez zen nahikoa bertsio ofiziala ezeztatzeko.

      Arratsalde ederra zegoen, eta Tximistarrira eraman ninduen halabeharrak. Igeldo mendiaren atzeko hegalaren oinetan gordeta dagoen zoko bat da; Añorga izeneko erreka hantxe itsasoratzen da Infernua esaten zaion auzotik barrena, lur azpian irekitako bidea iragan ondoren. Oso leku berezia da, mortua. Udalak, garai hartan, urak desbideratzeko obrak egiten ari zirela, babespeko portu txiki bat eraiki zuen bertan.

      Udazkeneko ekinokzioan geunden; irailaren bederatzian zehazki. Aldaizea ur-azala kizkurtzen zebilen, eta olatuak etengabe ari ziren ezarian-ezarian itsasbazterreko arrokak desegin nahian bezala. Itsasoak behera egin ahala, ur azpian egondako metalezko eskailera ikusi nuen nola ari zen agerian gelditzen. Mailek, murruaren beheko aldean iltzatuta, grapa erraldoiak ziruditen, eta antz handia zuten zementuzko irudiaren bizkarrezurretik behera jaitsi nituen haiekin.

      Orduan ohartu nintzen; dena bat zetorren nire susmoekin. Argi Hutsaren Zaindariari itsasora erori zitzaizkion blokeak erabili zituzten Tximistarriko lanak egiteko. Horrela, bada, bi aldiz pentsatu gabe, murgildu egin nintzen begiak zabal-zabal. Ez zegoen inolako zalantzarik. Hantxe zeuden irudi sakratuaren hondarrak; bere bihotzarenak behintzat, zementuan landuta, itsasoko goroldioaren azpian.

      Irakurri berriak ditut egun haietako egunkariak ostera. Ez zen urtebete ere pasatu oroitarria desagertu eta portu txikia inauguratu zuten egunera arte. Orduko datuak bat datoz; nolanahi ere, inork ez du txintik atera, hasieran esan bezala. Orain arte, bestelako asmoak neuzkan; frogak argitara ematea, alegia. Orain, ordea, beldur naiz garaiz kanpo ez ote nabilen dagoeneko. Ez dakit ez ote den hobe egia isilik gordetzea. Eman dezagun puskak bildu, txukundu eta Urgull mendi gainean jartzen dutela berriro. Ez genuke besterik behar!

Alde egin du argiak bezala

Abuztuaren 1a (16:05)

Enekok nahiko lasai egin du bidaia, eta amak ere espero zenuena baino hobeto. Etxezarreko leiho-ateak itxita daude, utzi bezala, eta izpilikuaren usaina dario giroari. Aurreko astean euri franko egin du nonbait, eta lurrak mugituta daude oso; horrela, bada, zenbait xagutera ezkutatu behar izan dituzu badaezpada ere armairuen azpian. Oraindik ere gogoan daukazu ama iaz nola igo zen aulki gainera, xagua ikusi zuela eta. Arratsaldean, bazkaldu eta gero, telenobela ikusi bitartean, ia dozena bat erori dira. Ez da enteratu ere egin. Ez da lehengoa. Ahizpari deitu behar diozu ahaztu gabe; gaur bertan, albait.

Abuztuaren 1a (20:15)

Oraintxe egin diozu bizarra Enekori. Egun pare batean presoari bezala jartzen zaio. Ura ez du batere gustuko; bereziki, aurpegia bustitzen diozunean xaboia kentzeko. Alkandoraren gainean tantaren bat erortzen bazaio, haserretu egiten da; uste du mantxa utziko diola. Esango zenuke honezkero badirela hogeita hamar urtetik gora kontu berarengatik hasi zela kezkatzen.

      Odol-arrastoa nahikoa izaten du aztoratzeko, eta labana masailera gerturatzen diozunean, zeharka begiratzen dio. Ez daki isilik egoten, eta ebakia egiteko zorian ibili zara gaurko saioan ere. Aurreneko gauza belarri ondoko bizarra izaten da; gero, masailak, musuak, eta horrela, hurrenez hurren, baina batzuetan irudimena erabili behar izaten da derrigor.

      — Eneko —esan diozu—, altxa burua bonbillari begira.

      Esandakoa egiten badu —ez da batere erraza izaten— aukera baliatzen duzu lepoaldeko bizarra egiteko. Hortik aurrera, kokotsaren txanda izaten da, ezpain-ertzak, eta bukatzeko, bibotea; zailena. Eskarmentuak asko laguntzen du, eta zuk ere badituzu zure trikimailuak, besteak beste: muturra kanpora atera, arrain-itxura jarri eta, bizpahiru aldiz om esan eta gero, zuk bezala egin dezala eskatu.

      Ez du, ordea, esana egiten beti. Enpatiarik gabe ez dago zer eginik: norbaitek min hartu badu, min-aurpegia jarri behar izaten da gure errukia adierazteko, eta Enekorekin berebat ez dago beste biderik; izan ere, ez da nahikoa izaten eskatze hutsa. Ahizpak eta zuk —etxeko guztiek bezala— betidanik badakizue, esate baterako, zuek mingaina atera behar duzuela, berak mingaina ateratzea nahi baduzue.

Abuztuaren 1a (23:10)

Haizeak teila batzuk lokatu ditu. Eguzki-izpiak sartzen dira zirrituetatik tarteka, eta ganbararen lurra urrezko tantoz egon da apainduta bazkalondoan. Noizean behin, alabaina, aurreko egun hauetan bezala, erauntsia fortunatzen da, eta baldeak jarri behar izaten dira itoginen azpian euria jasotzeko. Eguraldi ederra datorrela esan dute telebistan; batzuetan asmatu ere egiten dute. Irudipena daukazu ama bestetan baino eroriago dabilela.

      — Aurki atertzen ez badu —esan dizu— porruak baino samurragoak jarriko zaizkit hezurrak.

      Eneko aho zabalka ari da behin eta berriro; lehenbailehen oheratzea izango du onena, lo seko geldituko da bestela besaulkian, auskalo noiz arte. Amari ere hasiak zaizkio betazalak nekatzen, eta ohera laguntzeko eskatu dizu; apenas gelditzen zaion indarrik ondo lo egin esateko sikiera.

      Erretiratzeko ordua da zuretzat ere. Ilargiak ia bere osoan hartzen du logelako leiho-zuloa. Arbolaren batean, aski gertu, hontza ari da kahakari ilunpetako babesean, eta apoak, aldian behin, tanta sideralak ateratzen dizkio bere txirulari. Ipurtargiek zeruaren ispilu bihurtu dute lurra, eta kilkerrek sortua ematen du izarrek, zilipurdika, ateratzen duten zurrumurrua.

Abuztuaren 2a (10:50)

Isiltasunak lagundu egiten dizu lo egiten, baina udan oso goiz argitzen du. Oraindik buruan daukazu gaur gaueko azken ametsa: ermita bat —pagoda, akaso— lainopean, txilin-hotsa…; artaldetik urrundutako arkumearen ezkilak esnatu zaitu.

      Argia dagoeneko leihoetan barrena ari da sartzen, eta izadia bera ere orobat. Etxe ondoko lizarrak, indarrez gainezka, bere adarretatik harago heldu nahi duela ematen du eta, noizbehinka, hostoren bat mugitzen zaio, bere kabuz, zomorroaren hurbiltasuna igarri duen katuaren belarria balitz bezala.

      Ahizparekin hitz egin zenuen bart arratsean telefonoz; zure deiaren zain zegoen, eta ama ondo dagoela esan diozu; animotsu, eta Eneko ere bai. Astearte honetan —hau da, bihar—, berrogeita zazpi urte beteko ditu Edurnek. Etortzeko asmotan da —egun berean ez bada, hurrengoan—, eta laurok ospatuko duzue.

Abuztuaren 2a (16:20)

Egunotan inoiz baino denbora gehiago eman duzu Enekorekin, eta arretaz erreparatu diozu; beste batzuetan baino zorrotzago beharbada. Orain baino lehen susmatzen zenuen zerbait baieztatu ahal izan duzu: ez ditu guztira berrehun hitz baino gehiago erabiltzen. Horrek ez du esan nahi, inolaz ere, bere buru barruko mundu horretan bestelako hiztegirik ez dagoenik. Askoz hitz, esaldi eta adierazpen gehiago konprenitzen ditu, nahiz eta esateko gauza ez izan.

      Aurrean daukaguna zerbait nabarmentzeko, nahikoa izaten da behatzarekin erakusten baduzu; ahoa ireki gabe ere adieraz dezakezu zertan ari zaren. Agerian ez dagoen zerbait aipatu nahi duzunean, aldiz, kontua zailagoa izaten da. Artean esandako guztiak, testuinguruak, asko laguntzen du, jakina, baina beti ez ditu adierazezintasun guztiak konpontzen.

      Enekoren hitzak ulertu ahal izateko badago atarramentu oneko prozedura bat. Etxean beti jakin izan duzue alferrik izaten dela zer?, zein?, nor?, noiz?, non?, zergatik? eta antzeko galderekin saiatzea; beraz, baiezkoa edo ezezkoa eskatzen duten galderak egiten dizkiozue erantzuna jasoko baduzue.

      Enekorekin hitz egin nahi duenari ezinbestekoa zaio “al” galdetzailea erabiltzea, eta zenbait “ez” jaso ondoren —batzuetan, hainbat—, azkenean, atseden poxi bat merezi izango duen “bai” irrikatua jaso lezake. Era horretan, aukera batzuk baztertu eta bila dabilen hartara hurbilduko da ahaleginaren poderioz; oso metodo eragingarria, bide batez, pazientzia ez ezik, enpatia ere garatu nahi duenarentzat.

Abuztuaren 2a (18:15)

Egunen batean telefonoa ere jarri beharko duzue, zuregatik oraintxe, baina konpainiari ez zaio nahiko errentagarria ateratzen nonbait, hain urrutiraino ailegatzea; horrela, bada, Eneko besotik heldu, eta Errandoneko telefonora abiatu zarete arratsaldean, Elbirarengana, ea Edurne etxean harrapatzen duzuen. Etzi etorriko omen da ia seguru. Amaren berri galdetu dizu, eta ondo lo egin duela esan diozu.

      Egonezin puntuan antzeman diozu, hala ere, goizean, eta ondoeza aipatu dizu, baina ez du kontuan hartzeko moduko ezer ematen. Egia esan, ez duzu etxean baino okerrago ikusten, baina eguraldia sargori dago, ustel samarra; horrela bada, leihoak zabalik eta leiho-ordeak itxita eman duzue arratsaldea.

      Ez du apenas bazkaldu, eta bukatu bezain laster, besaulkian eseri da. Aldizkari bat eskatu dizu, baina irakurtzen hasi baino lehen, seko gelditu da lo. Itzalean, ilunpetan ia, nahiko ondo eman duzue bazkalondoa. Esnatu denean, auzoarengana joan zarete korrika batean telefonoz deitzera. Osasun-zentrora ere deitu duzu. Erizainak esan dizu berehala emango diola enkargua medikuari; ailegatu bezain pronto.

Abuztuaren 2a (20:10)

Enekok, noizik behin, bakarrik dutxatzeko erabakia hartzen du, hau da, inoren laguntzarik gabe; gaur, esate baterako. Lehenik kisketa eman dio bainugelako ateari, baina erantzi egin ditu arropak gero, eta nola garbigailua sukaldean dagoen eta txukuntasuna maite duen gauza guztien gainetik, ateko burdinari eman dio berriro, eta kanpora atera da.

      Arratsaldean, adibidez, Elbira etorri da enkargu bat ematera, eta erabat biluzik agertu zaio sukaldean, arropa erantzi berriak beso artean dauzkala. Auzoarentzat, seguru asko, bere bizitza osoan izan duen ikuskizun nudista bakarra izan da; beraz, begiak mantalarekin estali ditu Enekok bere puska zikinak gobadarako saskian utzi bitartean.

      Emakumeak, ustekabean harrapatuta, ez du gertatua aipatu sikiera, eta bainugelaren kisket-hotsa berriro entzundakoan, hasperen bat atera zaio bihotzaren erditik. Orduan gogoratu da eman dioten abisuarekin. Osasun zentrotik deitu omen dute medikua bihar goizean goiz etorriko dela esateko.

Abuztuaren 3a (08:50)

Ordu txikitan, lo zaudela, bi aldiz deitu dizu amak; ura nahi zuen. Ohi baino goizago esnatu da, eta jaikitzen laguntzeko eskatu dizu. Ohe ondoko besaulkian utzi duzu eserita. Atzo baino eroriagoa iruditu zaizu, kexati, etsita bezala. Atzera oheratzeko gogoa izan duzu, baina ez dizu denborarik eman.

      — Ane —esan dizu—, hor al zaude?

      Eskutik helduta zeneukan, eta konturatu zarenerako, haizearen mende dabilen kandela bezala itzali zaizu. Oraindik ezin duzu sinetsi. Ez zaude zure onean; ez duzu zure burua gobernatzeko adina sosegu; buru barruan trumoia bat-batean lehertu izan balitzaizu bezala.

      Alferrik saiatu zara bizitza eta heriotzari buruzko argibide bila; batak bestea ukatzen badu, nola egon litezke denboran hain gertu? Aurkakotasun handiagorik ez badago, nola bihur daiteke bata beste hain laster, hain berehala? Ez al luke tarte zabalagoa egon behar elkarren artean?

      Istant bat lehenago bizirik zegoen, eta orain… Atzera bere onera itzuliko zela sinetsi nahi zenuen, baina ez da itzuli. Atximur egin diozu sudurraren azpian, goiko ezpainaren gainean. Apenas kanporatu zaio dardara txiki bat, eta gelditzen zitzaion bizitza-apurra desegin egin da. Alde egin du mundu honetatik. Oraindik ez da medikua ailegatu.

Abuztuaren 3a (12:45)

Azkenean iritsi da medikua; beranduegi, hala ere. Saminean lagun, bere gain hartu ditu tramite guztiak. Aurretik kasu egin gabe ailegatzen da sarritan heriotza; inork ez daki noiz, inork ez daki non. Lur jota zaude. Anaiak ez dizu ezer galdetzen, baina zeharka ari zaizu begira etengabe. Oso ondo daki zer ari den gertatzen; beste modu batera beharbada. Enekoren ulermenak beste bide batzuk erabili ohi ditu.

      Edurne dagoeneko bidean da.

      — Banoa berehala —esan dizu.

      Enekok zer edo zer jan beharra dauka; zuk ez daukazu goserik batere. Atzoko kondarrak atera dituzu hozkailutik, eta barazki pixka bat jarri duzu berotzen. Ahaleginak egin behar izan dituzu tristurak mendera ez zaitzan; buruari buelta gehiago ez emateko. Nolanahi ere, idazteak lagundu egiten dizu lasaitzen; zure buruaren jabeago bihurtuko bazintu bezala.

Abuztuaren 3a (17:10)

Eguerdian, bazkaldu bitartean, zure anaiak gogorarazi dizu zein egun den gaur. Enekoren egutegi partikularrean urteko egun guztiak astearteak dira; beraz, txiripaz asmatu du. Abuztuak zenbat bete dituen ere galdetu diozu eta, mirariaren harrigarria!, “hiru”, erantzun dizu. Enekoren matematikak hiru zenbaki besterik ez dauka: bat, bi eta hiru. Izenak badakizki, baina ez, ordea, zenbatzen.

      Hortik aurrera dena mugagabea da, infinitua, neurtezina. Ez da lehenengo aldia halabeharrak eta heriotzak bikotea osatzen dutena. Ustekabean, oraingoan, Enekoren egutegiaren arabera, egun berean bildu ditu Edurneren urtebetetzea eta amaren heriotza.

      Ahaleginak egin dituzu ama dagoen gelan sar ez dadin, baina belarriak erne jarrita dauzka, asteartez betetako bere denbora horretan galduta. Oraindik ezin duzu sinetsi. Hego haizeak ez du amorerik eman nahi, eta noizean behin teilaren baten koloka entzuten da.

      Artile-matazak antzeman dituzu errandoneatarrek erabiltzen duten txabolaren aldameneko txantxarretan kateatuta; etxe gainean mirotza dabil. Negarrez ari zara behin eta berriz, etsi-etsian, leihotik so begirada galduta. Edurnek bidean behar du honezkero; laster ailegatuko ahal da!

Abuztuaren 3a (23:50)

Azkenean ailegatu da zure ahizpa. Musu eman diozue elkarri, baina ez zara gogoratu bere urtebetetzearekin. Amaren galera zegoen zuen artean, eta saminaren itzala. Eneko ilarrak aletzen ari zen sukaldean; beraz, gustuko lanean zebilela probestu duzue, eta bisita egin diozue amari. Isil-isilik gelditu zarete nor bere buruarekin, eta denbora gelditu egin da zuentzat ere. Edurne etengabe jardun zaizu galdezka. Alaben arteko hitzak entzuten ari balitz bezala iruditu zaizu ama bere atzerri berrian.

      Ilunabarra mantso-mantso ari zen lurraren gainean bere lekua hartzen; gero eta nabarmenago bereiz zitekeen mendietako isla, eta kanpoko gliziniaren azpian eserita, etengabe jardun duzue aspaldiko partez. Inolako xehetasunik ahaztu gabe kontatu dizkiozu amaren azkeneko gorabehera guztiak; eskutik helduta zeneukan, azken hurbilaren susmorik gabe, baina ustekabean egin dizu alde halako batean, argiak alde egiten duen modu berean.

      — Ama —deitu diozu—, ama.

      Ez du erantzun, bai zera, baina entzuten ari zela ematen zuen; une batez mugaren beste aldetik zerbait aditu izan balu bezala, bere barruan galtzen ari izango balitz bezala, bere arnas-hari bat itzuli izan balitz bezala heriotzatik mundu honetara. Oraindik ez dira ordu gutxi batzuk besterik igaro. Iruditzen zaizu, dena den, askoz ere denbora gehiago joan dela utzi zintuenetik.

      — Astearte asko —azaldu diozu ahizpari, Eneko gogoan.

      — Zer moduz dago? —galdetu dizu Edurnek.

      — Egun osoan ez du hitz bakar bat ere esan.

      — Eta zu, nola zaude?

      Aitaren heriotza beste zerbait izan zen; beste modu batera bizi izan zenuen; egunez egun joan zen hiltzen, pixkana-pixkana, eta ez egun batetik bestera. Oraingoan zerua barruan dagoela iruditu zaizu; gure barruan —eta ez kanpoan— hilko bagina bezala, gainerako guztiak bizirik irauten duen bitartean. Unean nagusitu zaizun irudia azaldu beharko bazenu, gainbehera erortzen ari den dorre bat, murru bat, gaztelu bat erabiliko zenuke.

Abuztuaren 4a (10:10)

Elkartuz geroztik, ez zarete istant batean ere isildu. Oroitzapenak izan dituzue batez ere hizpide. Enekoren pasadizoak atera zaizkizue gehienbat solasean; besteak beste, lanera joan nahi ez zuen egun hartakoa gogorarazi dizu Edurnek aspaldiko partez.

      Ohetik altxatu gabe, begiak itxita omen zegoen Eneko, luze bezain zabal, lotan balego bezala. Ohitura batzuk galtzeko arriskuan jartzea, ordea, ez omen da komenigarria izaten bera bezalako norbaitentzat; horrela, bada, amak gogor egin zion, eta Edurneri deitu zion alferkeriak gobernatzen laguntzeko. Erdi lotan erantzun behar izan zion alabak larrialdiari. Ez zen lehenengo aldia.

      Eneko isildu gabe ari zen garrasika, baina bere arrebak, hala ere, ez zuen amore eman pijama erantzi zion arte. Egoskorra halakoa deitu zioten mila bider, baina azkenean, baldinbaitere, galtzontzilloak ez ezik, galtzak eta kamiseta ere jantzi zizkioten.

      Eskuan zeuzkan amak galtzerdiak, eta alabaren belaunetan zegoen eserita semea. Anaia bi besoekin heldu, eta isilik iraun zuen eginahala burutu bitartean bere arrebak. Iskanbilak behera egin zuenean, alabaina, hankutsik segitzen zuen Enekok; Edurnek ez bezala. Oinetara begiratzen omen zion miraria ulertu ezinik.

Abuztuaren 4a (11:15)

Auzo-lagunak etorri zaizkizue goizerdi aldera: Errandoneko Elbira eta Roke lehendabizi eta, handik gutxira, Errotako maizterrak: Aureli eta Fabian. Emakumezkoak mantalik gabe agertu dira, eta gizonezkoak txapela eskuan dutela. Ailegatu ahala, bakoitzak bere samina adierazi dizue: ez gara hemengoak, atsekabean lagun, doluminak bihotzez…

      Oraindik ez zara hileta kontuekin arduratzen hasi. Elbirak ba omen dauka kanposantuko lanak eskaintzen dituen etxe bateko telefonoa, eta prest agertu da dena antolatzeko. Inork deitu ez badio ere, apaiza ailegatu da handik pixka batera. Eskua luzatu dizue denoi, otoitz egin du isilpean, eta bedeinkazio batzuk eman ondoren, etorritako bidetik egin du alde.

Abuztuaren 4a (18:10)

Arratsaldean gorpuaren garraioa eta ehortze-lanak bideratzen dituen etxeko nagusia etorri da eta, harekin batera, ama zena jantzi eta apainduko duen emakume zahar samar bat. Atzera eta aurrera ibili dira etengabe, eta Eneko, Edurne eta zuk gelatik kanpo itxoin duzue bukatu arte. Auskalo noiz ikusi zenuen ama musu-hautsez apainduta azken aldiz. Antiojorik gabe dago, eta izpiliku-sorta jarri diote eskuetan. Oraindik ez da egun eta erdi bete hil zenetik, eta bihar arte ez duzue jaioterrira eramango. Etzi izango da hileta. Eneko bertan geldituko da izeba Karmenekin; iritsi berria da. Azken agurra eman, eta hilerria utzi bezain laster, Etxezarrera bueltatuko zarete. Atzoko gaua bezala gaurkoa ere luzea izango da, eta biharko eguna, berriz, oso zaila, eta neketsua gainera.

Abuztuaren 4a (19:15)

Amaren galera errota bezala ari zaizu etengabe bueltaka buruan. Ez dizu onik egiten, eta zurrunbilo horretatik ateratzen saiatzeko aholkatu dizu Edurnek. Enekok eman dizu modua. Aldian behin arretaz erreparatzen diozu, eta ohar batzuk ere bildu dituzu, esate baterako:

      Otorduetan manera onak dauzka, fina da zeharo, eta mahai-tresna guztiak erabiltzen ditu. Okela edo beste zerbait ebaki behar duenean, alabaina, ez da labanaren alderdi zorrotza bereizteko gauza, eta bueltaka ibiltzen du erreminta noiz sartu behar duen jakin gabe. Ez harritu, beraz, dozena erdi bat saio baino gehiago badira. Eginahalak egiten ditu, baina ez du asmatzen.

      Eskailerak igotzen ez du parerik, beti iristen da besteak baino lehenago, baina zerbait gertatzen zaio jaitsi behar dituenean. Auskalo zenbat denbora ematen duen maila bakoitzean. Izugarri tardatzen du koska txikiena menderatzeko, eta puenting egin behar duenaren aurpegia jartzen zaio.

      Oraindik harritu egiten zara paper bat lurrera botatzen duen bakoitzean, hau da, botatzen ez duen bakoitzean. Egia da keinua egiten duela, baina ez du papera askatzen; eskuaren larruazalean itsatsi zaiola ematen du. Azkenean, ia lurreraino jaisten du eskua eta —orduan, bai—, orduan utzi egiten du bulegoko mahai gainean eskutitz bat utziko balu bezala.

      Azalean itsatsita dauzkagu holakoak, ez ditugu ia ikusten, oharkabean egiten ditugu, konturatu gabe. Enekori buruan dabilkion trenak beste geltoki batzuk dauzka. Atsegin hartzen duzu ezagutuko ez bazenu bezala erreparatzen diozunean, ikusten duzun lehen aldia balitz bezala.

Abuztuaren 4a (23:05)

Irudipena daukazu zure barruko gela batean egon dela bizitzen atzo arte, eta hutsik gelditu berri dela, eta orain, bat-batean, ez dagoela inor bertan. Zure ama dagoeneko ez dago bizirik eta, hala ere, aurrean jartzen zaion guztia berekin arrastaka daraman marea behera bezala sentitzen duzu bere eragina. Ez al da harrigarria? Utzi duen hutsuneak grabitatearen pisua hartu du, eta zure zilborraren atzean egokitu da geroztik.

      Izar batzuetatik, itzalita dauden arren aspaldi zeruan, inoiz eman zuten argia ailegatzen zaigu ordea, oraindik; hanka istripuan galdu duenak ere behatzak sentitzen ditu, nahiz eta dagoeneko ez dituen bereak. Ez da erraz ulertzen nola dagoeneko bizirik ez dagoen zerbaitek hainbesteko lekua bete dezakeen bizirik gaudenongan.

Abuztuaren 5a (09:30)

Atzo arratsaldean sekula suertatu gabeko zerbait gertatu zitzaizun anaiarekin, eta zure oharren artean sartu nahi zenuke. Ura irakiten jarrita zeneukan katilu bat te prestatzeko, eta oin-hotsak entzun zenituen goian, berak lo egiten duen gelan. Eneko zen; zein bestela. Egun hauetan siesta egiten ari da eta, itxuraz, jaiki berria zegoen. Algara betean ari zen, eta ez zenuen ulertzen zergatik zatekeen.

      Ikaragarri eragiten dio ilargiaren gorabeherak, eta umoreari dagokionez, lau alditan banatuta dauka hilabetea: ipurterre egoten da batzuetan, eta beste batzuetan bihurri; Buda bera baino lasaiago egoten da batzuetan, eta beste batzuetan ez du bakerik ematen. Egun hauetan, aldarte goibela suertatu arren denontzat, franko jostari dabil.

      Ohiz kanpoko zerbait ari zen gertatzen, eta ez duzu galdu nahi izan; horrela, bada, salto batean igo dituzu eskailerak, eta ohearen ertzean eserita aurkitu duzu oinutsik. Oraindik ere barrez, armairuaren ate gaineko mirailari begira zegoen bere irudiarekin jolasean. Ustekabean harrapatu zaitu erabat; izan ere, Eneko ez da gauza bere burua argazkietan ezagutzeko; are gutxiago beste norbaitena.

      — Ba al dakizu nor den hori? —galdetu diozu festaren arrazoia entzuteko jakin-minez.

      Aurreneko keinua izan da esku bakoitzeko hatz erakusleak luzatzea, zezenaren adarrak balira bezala, bere irudiari begirik kendu gabe. Irribarrez piztu zaio aurpegia gero eta, hatzak bere buruari begira jarrita, horrela esan dizu harrotasunez beteta: zu!, hau da, bere trapuzko hizkeran ni esan nahi duen hitza. Irrikan frijitzen zaude jakiteko zeri zor zaion hainbesteko poza; edo, beste modu batean esateko, zein korapilo askatu duen bere buru barruan... Auskalo.

Abuztuaren 5a (21:10)

Amaren bila etorri den gidaria sekula joan gabea zegoen gure herriko elizara, eta lagun egitea onartu diozu bidean gal ez dadin. Atzerako ispiluan zerraldoa agertu zaizu pare bat aldiz; beraz, beste alde batera begiratu, eta irudia burutik kentzen saiatu zara. Atzerri antzu batean gelditu zara hondoratuta; ezin izan duzu zure barrenean ezer zehatzik finkatu. Aldamenean, zeharka begira, bere esku zegoena egin du txoferrak mundu honetara jaits zaitezen; aita hil berria zuela esan dizu, besteak beste, eta artzaina izan zela luzaro. Ondo ezagutzen zituen Etxezarre inguruko larreak, eta mamia egiteko, burdina puska sartzen omen zuen ardi-esnez betetako kaikuan gori-gori. Azken kilometroak gelditzen zitzaizkizuen oraindik helburura ailegatzeko, baina beste nonbait zeneukan burua eta, zure arreta-falta bitarteko, aurreikusita zeneukaten irteera atzean utzi duzue konturatu gabe.

Abuztuaren 5a (22:45)

Egunkari bat daukazu aldamenean, aurreko eserlekuen arteko tartean, eta eskelak datozen orrietan zabaldu duzu. Oker ez bazaude behintzat, sei eta erdietan izango dira ospakizunak, baina nahiago izan duzu ziurtatu badaezpada ere. Amaren argazkia ikusi duzunean, alabaina, anaiarekin oroitu zara; anaiarekin eta bere ateraldiekin.

      Enekok, jakina, ez daki irakurtzen, baina batzuetan, besaulkian agonduta, dakienaren plantak egiten ditu; egunkaria buruz behera daukala sarri askotan. Ez du zaletasun askorik, baina badu oso maitea duen bat: paperak txiki-txiki egitea; egunkariak batik bat. Ezer gabe gelditzen denean, aldizkariak, liburuxkak edo iraungitako telefono-zerrendaren orriak porrokatzen ditu, baina ez dago iraungo duen argitalpenik; ezta egun hartan bertan plazaratutakoa izanda ere.

      Alde egin baino lehen, sorta handi bat utzi diozu aurrean, eta berehala nabaritu zaio poza. Apustu egingo zenuke honezkero denak txikitu dituela. Etxezarrera itzuli baino lehen, gaurko edizioaren beste ale bat eskuratu beharko zenuke; Eneko ez da gauza inor ezagutzeko argazki bidez, eta ez litzateke harritzekoa amaren eskelarik gabe geldituko bazinete.

Abuztuaren 6a (20:05)

Elizaren atarian, jendartean galduta, apaizak nahi baino gehiago itxaron behar izan duenaren aurpegia zeukan. Amaren aldetiko familiaren sorlekua Gipuzkoako beste muturrean dago; beraz, badira hainbat sekula ikusi ez dituzun senideak baina, hala eta guztiz ere, ezagunak egin zaizkizu batzuk. Antz handia dute elkarrekin, eta badirudi denak ere jatorri beraren aldaki desberdinak direla.

      Eliza barruan ez zara eroso sentitu, baina aita gureak zirrara eragin dizu hala ere beste behin. Atetzarrak atzean utzita kanpora atera zaretenean, amaigabeak egin zaizkizu bosteko estuak, musuak eta besarkadak. Aspaldi bezala, orain ere aldapa luzea menderatu behar izaten da hilerriraino, eta isiltasunak, beti bezala, areagotu egiten ditu segizioaren urratsak hartxintxarraren gainean. Ordurako, amaren zain, irekita zegoen panteoia, eta hilarriaren gainean bere izena besterik ez zen falta defuntuen zerrenda osatzeko.

Abuztuaren 6a (23:10)

Ilunduta ailegatu zarete Etxezarrera. Eneko eta izeba Karmen balkoian zeuden zuek itzuli zain. Anaia, itxuraz, beste aldarte-garai batean ari da sartzen. Ezin izan dituzue zehaztu bere pozaren ezaugarriak: alproja baten irribarrea iruditu zaizu zuri; Edurneri, berriz, Buda batena. Ikaragarri trebea da ez dagoena edo egon beharko ez lukeena nabarmentzen: izan liteke botoiren bat jakan, zuloren bat galtzetan edo mukizapia poltsikoan; beraz auskalo zenbat bider aipatu ote dituen ama eta arrebak orain arte. Zuri ere antzeko zerbait gertatzen zaizu egunotan: begiak itxi orduko, amaren irudia ikusten duzu.

      Zeharo nekatuta ailegatu zarete Etxezarrera; oso egun gogorra izan zen atzokoa; baita gaurkoa ere. Ohean etzanda egon zarete puska batean eta, arratsean, atsedenaren ondoren, izebak tea atera du gliziniaren azpiko mahai gainera. Enekok, berean tematsu, eskua altxatu eta zerura luzatu du hatz erakuslea. Egoera berria konprenitu ezinean dabil nonbait, eta ama hodeien gainean bizitzen jarri ote den jakin nahi du. Edurnek baietz esan dio buruarekin. Eskua belarrira eraman du berak gero, eta telefonoz deitzea ba ote dagoen galdetu dio. Aitzakia ederra zen barre pixka bat egiteko baina, tira, ezin izan diogu negarrari eutsi.

Faradayren kaiola

Esan dezakezu baietz, Noel; liburua zurea dela, ipuinak zeuk idatzi zenituela, baina ez dakizula nondik eta barrena ailegatu diren zure etxeko apaletara, nahiz eta aspaldi honetan usman ibili zaren. Ez, ordea, aitortu zeuk ostu dituzula. Egia da zure etxean aurkitu zituztela, konforme, baina, erne gero! Arrazoiak emateko orduan ordena ez da hutsala, eta denbora behar izaten da horrelako kontuak behar bezala azaltzeko, are gehiago zurea bezalako kasu batean.

      Erraz asma zenezake zein izango den lehen galdera: zergatik zeuden mila ale baino gehiago, denak berdinak, ganbararen isilpean gordeta. Ez ote den susmagarria. Aditu beharko duzu, baita ere, zergatik daukaten azala estalia liburu guztiek. Badakizu nik zure lekuan ez nuela erantzukizunik hartuko nire gain, baina ez legoke gaizki baldin onartuko bazenu zuganako mesfidantza —neurri batean, behintzat— konprenitzeko modukoa ere izan litekeela.

Egokia litzateke esango bazenu ez zenuela ganbarara igotzeko ohitura handirik. Zer agertu zen jakin ondoren, ordea, gauzak bere lekuan hasi zirela egokitzen. Egun batean, ohi bezala, goizean goiz jaiki zinen eta, etxetik atera baino lehen, leihotik begiratu zenuen. Ez zen, artean, goiz-albaren arrastorik ageri. Igogailuan zindoazela ohartu zinen nola norbait zetorren kontrako norabidean; The Pink Panther ari zen txistuka. Atarira ailegatu orduko, markagailuari erreparatu zenion zein solairura zihoan jakiteko. Azkenekoan gelditu zen.

      Oraindik ez zebilen inor kalean. Automobilean sartu, motorra piztu eta, abiatu bezain laster, ezkerretara jo zenuen alboko kaletik. Atzerako ispilutik begiratu zenuen, sarritan bezala, zure etxe azpitik pasatzerakoan. Sukaldeko argia piztuta zegoen. Nola zen posible! Apustu egingo zenuke alde egin baino lehen itzali zenuela. Oso metodikoa zara kontu hauetan eta, gainera, gortinaren higidura ikusi zenuen nabarmen. Ez daukazu zalantza izpirik; baina aurrera egin baino lehen, egizu une batez hitz beste.

Aspalditik egin duzu amets literaturaren lepotik bizi izango zinela, baina gaur egun edozein morroik du soldata hobea; horrela, bada, osasunari buruzko txostenak euskaratzen atera behar izan duzu bizimodua, eta sormenari, aldiz, apurrak baino ezin izan dizkiozu eskaini. Onartu behar duzu, hala ere, itzulpengintzak badituela bere alde onak, lan bakartia izan arren: zuk zeuk antola dezakezu lanaldia komeni zaizun moduan. Ez da gutxi, kontuan hartuta azkenaldian lo gutxi egiten zenuela gauez, eta luzatzen ari zitzaizkizula bazkalondoko lo-kuluxkak; alegia, denboraren pisua astunagoa ari zitzaizula bihurtzen.

      Azkenean, bi atal berdinetan banatu zenuen eguna, eta egun bakarrarekin hamabi orduko bi alderdi egin zenituen. Argia urratu aurretik hasi zinen esnatzen, eta bazkalondoan, ordu bietan, hartzen zintuen loak; seietan berriro jaiki, eta gaueko ordu bietan joaten zinen berriro ohera. Arratsaldero idazten zenuen zer edo zer —orrialde bat eguneko, gehienez—, eta liburu-dendak miatzen ematen zenituen goizak, edo bibliotekaren itzalean irakurtzen bestela. Baina kontuz, Noel; ez, gero, Faraday aipatu; are gutxiago bere kaiola.

Ondo letorkizuke, era berean, aipatuko bazenu nola egun batean, erretiratu baino hilabete pare bat lehenago, enkargu bat jaso zenuen Cognition and Language zentrotik Unescoren Albistarian argitara emandako artikulu bat itzultzeko: Mother tongue and the brain, Howard Brabyn-ena. Erabakigarria, zure ustez, azaltzen ari zaren auzi hau ulertu ahal izateko. Orotara, ez zituen bost orrialde luze izango; beraz, asteburua nahikoa izan zenuen euskarara bihurtzeko.

      Irakasle japoniar ospetsu batek egindako ikerlan zientifikoaren berri zekarren: Tadanobu Tsunoda; buruz ikasi beharko zenuke bere izena; izan ere, baliagarria izan dakizuke. Ondorio harrigarriak atera omen zituen garunaren hemisferioen arteko harremanari buruz; alegia: Eguzkiaren Sorterrian, munduko bazter gehienetan ez bezala, ezkerreko hemisferioaren bitartez gobernatzen zituzten olatuen marruma, hainbat txoriren kanta, abere batzuen oihuak eta bertako zenbait musika-tresnaren soinua.

      Ildo berari jarraiki, Cognition and Language zentroko adituak antzeko egitasmo bat ari ziren, nonbait, abian jartzen zaldiaren irrintzia eta gizakiarena hemisferio berari ote zegozkion erabakitzeko asmotan. Eztabaida zabalik omen dago oraindik ere aldizkari espezializatuetan. Nolanahi ere, euskaraz hitz egiten zuten euskaldunak behar omen zituzten probak egiteko, eta zu erretiratuta zeunden; horrela, bada, gerora begira zer gerta ere —alzheimerra, kasu—, boluntario aurkeztu zinen jakin orduko. Baina kontuz, Noel; ez, gero, kontatu zergatik janzten zenuen kapelu galesa bibliotekara edo liburu-denda batera abiatzen zinen bakoitzean.

Azaldu, baita ere, ahaztu gabe, nola Cognition and Language zentroko neurologo batek hitzordua jarri zizun bere bulegoan, ohiko azterketa osagarri batzuk egiteko proba nagusira begira. Adinak ez du barkatzen, badakizu, eta bista nekatuta zeneukan; alegia, ikusi, ikusten zenuen, baina ez zenituen irudiak behar bezala bereizten. Antzeko zerbait esan zizun entzumenari buruz; hots, entzun, entzuten zenuen, baina ez zenituen soinuak behar bezala bereizten.

      Ikusmena eta entzumena ez ezik, ordea, memoria ere nekatu egiten da urteen poderioz, eta aukera aprobetxatu zenuen esateko azkenaldian oso erraz ahanzten zitzaizkizula gauzak, adibidez: aurreko batean, arkatza aurkitu ezinean ondo aspertu eta gero, belarriaren gainean azaldu zitzaizun, eta beste batean, berriz, betaurrekoen bila erotu beharrez ibili ondoren, jantzita zeneuzkala konturatu zinen. Oraindik, zoritxarrez, asmakizun omen zeuden oroimenaren galerari aurre egiteko betaurrekoak eta entzungailuak.

Oso enpatikoa zara zoritxarrez. Are gehiago; ezin izan duzu sekula gaixotasun baten sintomarik euskaratu, gaixotasun hura bera harrapatu gabe. Ekin berritan, alergiak, marrantak, gripeak edo antzekoak bidaltzen zizkizuten; beraz, gaitz erdi. Azken boladan, ordea, eldarnio, haluzinazio edo nortasun bikoitzari buruzko txostenak hasi zitzaizkizun ailegatzen, eta ezin izan zenion hipokondriaren erasoari eutsi.

      Inoiz ez duzu konfiantza handirik izan osasungintzan, eta badakizu zirujauak ez direla tripakari zapuztuak baizik, baina aukeran nahiago izan duzu drainadura neurologikoak, garuneko erauzketak edo burezurreko trepanazioak euskaratu, osasun mentalari buruzko ikerlanak baino. Izerditan blai jartzen zinen, edo txindurritu egiten zitzaizun eskua, eta zorabioak harrapatzen zintuen.

      Itzulpengintzaren arau nagusiaren arabera, ezin omen da behar bezala itzuli idazlana sakon ulertu ezean, baina zuk eskafandra moduko bat jantzi behar izaten zenuen buru barruan, garunaren muinetan murgildu bakoitzean. Irudimena erabili gabe trebatu behar izan zenuen itzultzen; gaixoaren lekuan jarri gabe. Ez da, beraz, harritzekoa medikutarako joera handirik ez baduzu izan sekula. “Ostrukarena” esaten omen zaio zure hipokondria mota horri.

Uste baino hobeto omen zeunden, eta zorionak eman zizkizun emaitzengatik. Arturo Toscanini orkestra-zuzendari ospetsuak ere inbidia sentituko omen zuen zure memoriaren aurrean, eta ondoko pasadizoa kontatu zizun.

      Arrats batean, kontzertua hasi baino lehentxeago larrialdi baten berri ematera etorri omen zitzaizkion. Orkestrak ehundik gora musikari zituen, eta bigarren fagotak esan zion si bemolari zegokion giltza ez zebilela behar bezala. Istant bat besterik ez zuen behar izan erantzuteko.

— Eskerrak! —mintzatu zitzaion maisua—. Nota hori ez da gaur gaueko emanaldian agertzen.

Adibide xelebrea iruditu zitzaizun, baina ez Cognition and Language zentroko aditu bati zegokion mailakoa. Egun hartan bertan, bigarren artikulu bat eman zizun euskaratzeko: Zhuangzi's “Dream of the butterfly” and cerebral hemispheres functions. China Today. Egilearen izena behar izanez gero, interneten ikus dezakezu. Antigoaleko jakintsu batek idatzita utzi zuen ametsa aztertzen zuen neurobiologiaren ikuspegitik. Oinarrian dagoen pasarteak ozta dauzka dozena erdi bat lerro. Ikas ezazu buruz; baliagarria gerta dakizuke.

      Aspaldi hartan, maisua, ametsetan ari zela, tximeleta bihurtu zen. Atseginez beterik, tximeleta izaki, hegan zebilen. Atsegin hartzen zuen, baina ez zekien Zhuang maisua zela. Halako batean, esnatu egin zen eta, harriduraz, maisu bihurtu. Maisuak ez zekien, ametsetan, tximeleta bihurtu ote zen, edo tximeleta, ametsetan, maisu…

      Egia da garaiz kanpokoa izan litekeela horrelako okasio batean Ekialdeko maisuen parabolekin endredatzen hastea, baina Zhuangzi berari gertatu bazitzaion, zergatik ez zuri? Aspaldiko maisuak ezin izan zuen bereizi esna zegoen ala ametsetan, eta zuri, berriz, egunak eta gauak katramilatu zaizkizu. Eguna, azken batean, gauerdian hasten da eta gauak, aldiz, eguerdira arte irauten du; beraz, esaiozu zentauroaren gisakoa jaio zela gizakia ere, eta alde batean mapa eta bestean egutegia dauzkala buruan itsatsita, edo, bestela, iparrorratza eta ordularia.

Ahalegin handi samarra egin behar izan duzu zure korapiloak askatzen. Inork ez dizu Cognition and Language zentroko neurobiologoak baino gehiago lagundu, eta ez duzu saltsa honetan nahasi nahi izan. Badakizu bere ospearen aipamena nahikoa zenuela zure azalpenaren sinesgarritasuna indartzeko, baina nahita isildu duzu bere izena. Ez zenioke zeure buruari sekula barkatuko, baldin eta egunen batean, ohar hauek argitara eman izanaren erruz, bere egitasmoren bat bertan behera utziko balute.

      Argi ulertu behar dute, dena dela, hasieratik beretik gauzak pixkana-pixkana joan zirela bilakatzen; arratsaldez ametsen gisan gogoratzen zenituen goizak eta, alderantziz, beste horrenbeste. Azkenean, ezta hori ere. Egunaren alderdi bakoitzak bere bidea hartu zuen, oroimen bakarraren ordez, bi bazenitu bezala, eta bata bestearekin txandaka ahaztuko balira bezala, arbelean idatzitakoa ezabatzen den moduan edo elurrak bideak estaltzen dituen antzera. Baina kontuz, Noel; ez, gero, kontatu kapelu galesa aluminiozko paperez forratuta zeneukala barrutik, eta are gutxiago zertarako erabiltzen zenuen.

Ez zaizu komeni suspense luzerik, Noel; hobe duzu sukaldeko argiaren kontuari lehenbailehen heltzen badiozu. Aipa ezazu, bada, nola etxera igotzea erabaki zenuen. Istant batean bueltatzeko asmotan abiatu zinen; beraz, atariaren aurrean utzi zenuen autoa, nahiz eta aparkatzeko baimenik ez izan. Oraingoan ere bidearen erdian gurutzatu zinen kontrako norabidean zetorren igogailuarekin, eta The Pink Panther entzun zenuen berriro. Ez zenuen zertan mesfidatu, baina susmoa eragin zizun, hala ere.

      Argia, gezurra badirudi ere, itzalita zegoen. Ez zenekien zer pentsatu; egunsentiaren lehen printzek leihoaren gainean utzitako isla ere izan zitekeen. Arretaz miatu zenuen etxea gelaz gela, eta ez zenuen ezer berezirik aurkitu. Arestian atzerako ispilutik piztuta ikusitako leihora hurbildu, eta gortina zabaldu zenuen pixka bat. Aurreneko begiradan ez zenuen ezer berezirik igarri, baina handik gutxira automobil bat ikusi zenuen kalearen eskuin muturretik nola ari zen hurbiltzen. Zurea bezalako automobil bat zen, kolore berekoa, eta zure aurretik pasatzerakoan gidariaren begitarteari erreparatu zenion. Antz handia zeukan zurekin; harritzeko modukoa, egia esateko.

Alabaina, nik zure lekuan, Noel, esango nuke ez zaitudala ezagutzen, ez dudala ikuskizunik zurekin. Ez dago beste modurik, erantzukizunik gabe utziko bazaituzte. Onar dezakezu ipuinak zeuk idatzi zenituela, baina ez aitortu nork estali zien azala liburuei. Aingeruak ere, azken batean, deabru bihur litezke hego haizea dabilenean, eta gogoan izan egileak ez duela salmentaren ehuneko hamarra baino gehiago jasotzen; beraz, zer edo zer egin beharko da —ala ez?— inork ez baditu erosten!

      Esazu, bada, egunak joan, egunak etorri, ahaztu egin zinela azkenean nirekin edo, zehatzago esatearren, bata bestearekin ahazten joan ginela poliki-poliki; nolabait esateko, bakelitazko disko baten alderdi bakoitzean harrapatuta gelditu izan bagina bezala: alde batean, ni, Leon; eta bestean, zu, Noel. Baina kontuz; ez, gero, kontatu kapelu galesa buruan, aluminiozko papera bitarteko eta Michael Faraday jakintsuari esker, alferrik izaten direla biblioteka eta liburu-dendetako ateen alarma guztiak.

Itzalaren gorazarre

Esatera natorkizu —ni ere, zu bezala— etxeko xurgagailu zanpatu biribil bat naizela. Ez da hainbeste denbora zu gauzatu zintuen etxe berak atera gintuela Japoniako merkatura. Izen ezin egokiagoa eman ziguten: kuroko; morroi, edo antzeko zerbait, esan nahi du Eguzkiaren Sorterrian. Alabaina, banako guztiak gara ezberdin, eta niri, esate baterako, XM-V100 kodea jarri zidaten. Oraindik ez dakit nola esaten dioten zuen modeloari, baina barka baldin Hiro deitzen badizut behin-behingoz; alegia, Jun’ichiro izenaren laburdura.

      Ohe-azpi, zoko, tarte, zirritu eta beste bazter guztiak garbitzeko ez ezik, gure eskarmentuari buruzko oharrak jasotzeko aukera ere badugu belaunaldi berrien mesederako. Ez dago modu hoberik sor litezkeen gabeziak gainditzeko, zerbitzu berriak bideratzeko eta gure askazia eraberritzeko. Eguneratu behar hori, dena dela, ez da guri bakarrik dagokigun zerbait; inguruak egokitu beharra dauka. Alderdi hauetan, adibidez, ez dituzte oinetakoak eransten etxean sartzeko, eta horrek zuzenean eragiten digu.

maizterrak

Etxean hiru gara: Manterola, katua eta ni neu. Manterolak, aldian behin, Xarpa esaten dio katuari, niri Neptuno, eta ozen hitz egiten du bere buruarekin. Ia egunero pizten nau; ez, ordea, ordu berean. Ez dago jakiterik noiz.

      Arestian esan bezala, katu bat ere bizi dugu etxean; begi-urdina, larru-nabarra, mutur-beltza baina, batez ere, endreda-makila galanta. Manterolak lehen aldiz abian jarri ninduen egunean, belarriak altxatu, bizkarra poliki-poliki makurtu eta ileak tente jarri zitzaizkion bat-batean. Ulertzekoa ere bada. Alde batetik bestera nabilela, argiak keinuka jartzen zaizkit bizkarrean eta soinu sideral batzuk irradiatzen ditut noizean behin inguruan: beste mundukotzat hartu ninduen gizajoak nonbait. Astebetean ez nuen berriro ikusi.

galtzerdiak

Hilean behin, gutxi gorabehera, dozena pare bat galtzerdi zintzilikatzen ditu Manterolak patioko sokan hurrenez hurren; den-denak grisak, goiko aldean zerrenda urdin argi bat eta beste bat laranja daukate. Ez nintzateke batere harrituko baldin eta auzoek pentsatuko balute aldameneko atean futbol talde bat bizi dela. Aire zabalean aspertu eta gero, etxe barruan ez dute gordeleku jakinik izaten, eta, jabeak jantzi behar dituen bakoitzean, elkarren atzetik ibiltzen dira ezkontide bila.

eskuluzeak

Etxeko liburu guztiak irakurri ditu. Are gehiago, oso harro dago denak gordetzen dituelako, edo hori esaten dio, behintzat, Xarpari tarteka. Azkenaldi honetan, ordea, kezkatuta dirudi bere liburutegiarekin. Apaletara joaten zaizkio behin eta berriz begiak. Uste du, nonbait, gero eta liburu gehiago falta zaizkiola eta, jakina, ez dio batere graziarik egiten.

      — Ez dira gauza xaboi txiki bat bost izarreko hoteletik eramateko —esan zion lehengo batean—, baina bizitza osoa eman dezakete maileguan utzitako liburu bat itzuli gabe.

      Axolagabez beteta omen dago mundua, eta hurko hurbilaren susmoa dauka gehienbat. Nik, halere, ez dut ikusten etxera inor datorrenik. Altzarien azpitik txango koxkor bat egingo balu, seguru nago iritzia aldatuko lukeela.

etxea

Etxe zaharrok hori daukate; zoko gehiegi. Manterolak eguna ematen du argiak pizten eta itzaltzen edo gelak irekitzen eta ixten. Egia esan, beti dago armairuren bat ateren bat zabaltzen uzten ez duena, edo ateren bat armairuren bat ixten uzten ez duena. Laster bere etxean bertan galduko da.

      Etxebizitza, gainerakoan, ez da oso handia, baina lau gela dauzka eta zortzi ate; sarrera eta balkoira ematen duena kontuan hartu gabe, noski. Horrela, bada, pizten nauen bakoitzean, sekulako ingurumariak egin behar izaten ditut. Itxuraren arabera, nahikoa iruditzen zaio aulkiak iraultzea eta mahai gainean jartzea; ostalariak ostatua itxi eta gero ohi bezala.

jarraibideak

Aurrera egin baino lehen, Hiro, bigarren azalpen bat eman nahi dizut nire ezaugarrien inguruan. Arestian esan bezala, etxeko zorua xurgatzen aditua naiz, eta nire burua gobernatzeko programatuta nago; are gehiago, azken belaunaldi honek oso zerbitzu bereziak eskaintzen dizkio etxeko jabeari. Orain arte aipatutakoarekin batera, hainbat mezu emateko ere prestatuta nago, esate baterako:

      “Egun on, Manterola”, “Zeri buruz ari ote dira txoriak goizean goiz, loreei buruz ez bada?” edo “Trabatuta gelditu naiz ostera”.

      Enpresak orain arte ekoitzi duen xurgagailu landuena da gurea, eta erabiltzen dugun informazioa baino askoz gehiago daramagu gordeta. Noizik behin, mintzo sakon bat entzuten dut barruan, eta nire deituraren esanahia oroitarazten dit, alegia: “kuroko; Japoniako teatro klasikoan parte hartzen duen antzezle mota bati ematen zaion izena”. Agertokiaren ardura domestikoa eramaten du antzerkia jokatu bitartean; beraz, badu gure lanarekin antza eta, itxuraz, eredu jarri nahi izan digute.

      Ailegatu berritan, Manterolak ez zidan ia jaramonik egiten, baina denbora joan ahala, arreta gehiago eskaintzen didala iruditzen zait. Esango nuke gauzak bide onetik doazela. Bart, esate baterako, eltze bat atera zuen sukaldeko leihoaren ertz gainera eta, goizean goiz, gaueko euria erabili du te-belarra prestatzeko. Aurki ekingo dio trantsitua kentzeko lanari. Ez dut uste luze iraungo duenik etxea eraldatzen hasi arte.

liburuei buruz

Orain arteko eskarmentuak erakutsi dit etxeek eta liburuek badutela elkarren arteko ikuskizunik. Antzeko ezaugarriak dauzkate, baina, jakina, liburuak atalez atal osatuta daude eta etxeak, berriz, gelaz gela. Orriz orri idazten da bata; hormaz horma eraikitzen da bestea; etxea berez, izan ere, ez da zokoak eta bazterrak antolatzeko sistema bat baizik, eta horretarako, ateak paretaren funtzioa bete dezake eta paretak atearena. Ekoitzi gintuzten lurraldean ateak —ez dakit ba ote duzun horren berri, honezkero— aldez alde dabiltza, eta errailetatik ere ateratzen dira batzuetan, behin eta berriz tolestu eta bionbo bihurtzeko. Ildo horri jarraiki, ertzak berdindu, ondo josi, azalak gaineratu eta, bizkarrean izena idatzi ondoren, etxeak liburu bihur litezke.

etxeko kaleak

Irudipena daukat etxe honetako egituraren arazo nagusia trantsituak direla. Ateen arteko sasibide hau, itxuraz, italiar baten burutazioa izan zen: arkitektoa; lepoa egingo nuke. Orain dela bizpahiru mende gutxi gorabehera, etxeak eta hiriak alderatzea otu zitzaion nonbait, eta kale falta igarri zuen gelen artean; horrela, bada, bazterrak endredatzeari ekin zion eta, bide batez, metro karratuak alferrik galtzeko aitzakia ere asmatu zuen: intimitatea, alegia.

      Ate premiarik ez dago trantsiturik ezean, edo gutxiago behar izaten dira behintzat. Zer dela-eta behar du maizterrak zidorrik logelara, sukaldera, edo komunera ailegatzeko? Japonian edozeinek erditik kentzea aholkatuko lioke berehala; era horretan ez baitira hainbeste ate behar izaten eta, gainera, lekua irabaziko luke bainugela eta egongela handitzeko. Azken batean, ateak zabaltzeko asmatu ziren trantsituak edo, okerrago bestela, ateak ixteko.

      Ondo dakit ez dela irtenbide borobila. Sukaldean bazaude eta logelara joan behar baduzu, egongela zeharkatu beharra daukazu edo bainugela bestela eta, era berean, ezin duzu bainugelatik egongelara joan, logela edo sukaldea gurutzatu gabe. Hala eta guztiz ere, Manterola bakar-bakarrik bizi da —katua eta ni neu salbu, jakina—; beraz, ate guztiak kenduko balitu ere, ez lioke kalterik egingo inori, eta inork ez lioke kalterik egingo berari.

Xarpa

Etxe honetara ekarri nindutenean, katuak —Xarpak, alegia— armairuen gainetik zaintzen zituen nire joan-etorriak, eta ni bitartean ohe, besaulki eta mahai azpietan ibiltzen nintzen; aldiz gordean, aldiz agerian. Elkar ezagutu genuen sasoi hartan, ikaratuta zegoela ematen zuen. Egun batean lurrera jaitsi zen, eta atzetik segika hasi zitzaidan zoko eta bazter guztietara, eta ez dira gutxi etxe honetan. Asmatu ninduen ingeniariak baino arreta handiagoarekin aztertzen zituen nire ibilaldi geometrikoak.

      Neu ere ibilia naiz bere urratsen barrandan. Egongela garbitzen ari naizenean, leihoaren ertz gainean jarrita ikusten dut Xarpa sarritan kaleko giroari arretaz. Bainugelan baldin badago, aspertu ezinik egoten da garbigailuari begira, danborrak bueltak nola ematen dituen, eta gose dagoenean, berriz, sukaldera agertzen da, eta miau egiten du. Atseden hartzeko gogoa egiten zaionean, ostera, kuxin eroso batean egokitu eta lau hankekin zanpatzen du bigun-bigun utzi arte.

ateak

Enpresak kuroko izena eman zigun eta, esan bezala, adituak gara, bereziki, ate, trantsitu, horma eta bionboetan. Oroimen urruna baliatzen zaigu, eta batzuetan, ohar laburren bat edo beste ematen diogu jakitera gure jardunaren berri izan dezan, hala nola: “ordubete daramat jirabiran”, “ba al dakizu zer esan nahi duen fusuma hitzak?” edo “etxean ez dugu kale beharrik”.

      Azken batean, gu ere japoniarrak gara, Hiro, eta Eguzkiaren Sorterrian jendeak ez ditu kaleen izenak buruan izaten; postariak bidegurutzeen arabera gobernatzen dira. Etxe barruan, berriz, atearen papera jokatzen du paretak eta, aldez alde nola dabiltzan, modu askotara antola daiteke espazioa.

      Irudipena besterik ez da beharbada, baina esango nuke Manterolari begiak urratzen hasi zaizkiola, pittin bat besterik ez bada ere. Atzo, hasteko, gliziniaren abarrekin egindako zori pare bat erosi zuen; oso egokia, egia esan, tatamiz moketatutako lurraren gainean oinez ibiltzeko. Ez dut uste luze joko duenik etxeko pareta finkoak ibili dabiltzanekin ordeztu arte.

eskulanak

Enkargutan ibili da Manterola goizean goizetik, eta zatar-paperezko bobina handi bat ekarri du bizkarrean. Etxe osoa endredatu ondoren, oraindik miatu gabe zeukan azken tiraderan agertu zaizkio, noizbait!, guraizeak eta itsasgarria. Arrainak ezkatak nola, hala dauzka jarrita liburuak apalez apal, txukun-txukun, trantsituaren alde bietan. Ez da Japoniako Liburutegi Nazionala, baina irakurzale bat baino gehiago konformatuko litzateke gutxiagorekin. Egun osoa liburuak forratzen eman du gaurkoan. Oraindik ez ditu denak bukatu.

      Eguzkiaren Sorterrian etxetik atera aurretik forratzen dira liburuak, baina beste arrazoi batzuengatik, hala ere. Irakurleak ez du nahi izaten aldamenekoak jakin dezan zer ari den irakurtzen, eta ezkutuan gorde ohi du izenburua. Intimitatea, izan ere, gizabanakoari dagokio gure artean; norberaren kontua izaten da. Inguruotan, ordea, ez dute hala uste; arazo espaziala da, eta munduaren alderdi honetan egokitu zaigu lan egitea.

      Iruditzen zait, dena dela, beste zerbaiten atzetik dabilela gure maizterra oraingoan. Azkenaldian oso kezkatuta dabil bere liburuekin zaletutako eskuluzeekin, eta baliteke beste neurri trabagarri bat izatea. Egia esan, ez zatekeen erremedio txarrena. Inork ez du ipuin bat bera ere eramaten, baldin eta interesatzen ez bazaio, eta horretarako obraren izena jakin beharra dago; nork idatzi duen, besterik ez bada. Nolanahi ere, auskalo, ez dago erraza Manterolaren asmoak igartzen.

ikuzgailua

Manterola, aitortu beharra dago, ez da ondo moldatzen etxe-tresnekin; ezta nirekin sikiera. Etxean daukan ikuzgailuak bueltak ematen ditu, beste guztiek bezala, baina gainera bere kasa ibiltzeko ohitura dauka bainugelan barrena. Egia da martxan jartzen duen bakoitzean, atearen kontra trabatu eta bakartuta gelditzen dela sarri, baina nori axola zaio. Zer erru dauka berak baldin eta zentrifugatzen duen bakoitzean ero baten moduan jartzen bada?

origamia

Arroz-irinez egindako paper zuri gordina erabili ohi da Japoniako leiho eta ateetan. Etxetik atera gabe ematen dugu gure denbora, baina nire barrenak esanda dakit, ilunabarrean, barruko argiak pizten direnean, lanpararen antza hartzen dutela han-hemenka bizilekuek. Edozein unetan haizeak airean eramango dituela ematen du, haize-parpailak balira bezala. Eguzkiaren Sorterrian dena da papera: eskuko haizemaileak, lanparak, paretak, bionboak…; dena tolesten da, dena paketatzen da, dena biltzen da; gauza bakoitzak bere bilgarri jakina dauka, eta bilgarri bakoitzak tolesteko arau zehatzak.

intimitateak

Arreta berezia eskaini diogu beti diskrezioari, baina, mugak kudeatzen adituak izanagatik, intimitateari dagozkion zenbait trebetasunetan hobekuntzak behar ditugu oraindik kuroko saileko morroi biribilok. Japoniako kulturaren arabera gaude diseinatuta eta, jakina, ez dator beti bat Mendebaldeko gure bezeroen ohiturekin, esate baterako:

      Etxeotako komunetan sekula ez dakizu inor ba ote dagoen, ponpari tiratzen dioten arte. Erabatekoa izaten da isiltasuna eta, Japonian ez bezala, ez da euriaren, txorien edo abar-hotsaren antzeko soinurik entzuten. Aitortu beharra daukat ez dela batere atsegina inor barruan dagoela sartzea; beraz, komenigarria litzateke gure enpresak ezinbesteko egokitzapenok albait lasterren egingo balizkigu, egoera berriari eraginkortasunez erantzuteko gauza izan gaitezen.

susmoak

Azpiak xurgatzen nabilela, bazterretan aurkitzen ditudan liburuak erregistratzen ditut, besteak beste, eta izenburu asko dagoeneko ez zaizkit hain arrotz gertatzen. Noizean behin aleren bat ateratzen dut ohepetik bultzaka, eta agerian uzten dut Manterolak jaso dezan. Edozein lekutan abandonatzen ditu, eta gero, behar dituenean, ez zaizkio azaltzen. Atzo horrela ari zitzaion Xarpari:

      — Ezin dut konprenitu zer egiten duen Bashoren bildumak mozzarellari buruzko liburu baten ondoan!

      Apaletan ere, noski, jabearen izaera antzeman daiteke. Irakurle batzuek kolorearen arabera sailkatzen dituzte liburuak; beste batzuek, aldiz, tamainaren arabera. Etxeko nagusiak, berriz, ohar handi bat jarrita dauka zutabean zintzilik: gauza bakoitza bere lekuan; leku bakoitzean gauza bakarra. Inolako kuxidaderik ez dagoen bazterretan, alabaina, armairuak, tiraderak eta apalak behar izaten ditu maizterrak bere buruan eta, jakina, Manterolarenak ganbarako trastelekua gehiago dirudi liburutegia baino.

      Asko aipatzen ditu eskuluzeak, baina irudipena daukat bere kontuak baino ez direla; aspaldi badakit nik bere liburuen zoria zertan datzan, baina ez dirudi egia onartzeko prest. Etxe honetan agintzen duen anabasa nahikoa da bere susmoek oinarririk ez dutela ulertzeko. Inork ez du ezer eraman hemendik, eta ia zoko bakoitzean badago libururen bat galduta.

errespetua

Egunak joan ahala, konturatzen ari naiz Xarpa errespetua ari zaidala galtzen. Orain dela gutxi, alde batetik bestera nenbilela, irradiatzen dudan beroaren peskizan beharbada, edo bizkarraren gainean keinuka daramadan argiak erakarrita, abian jartzeko gailua zanpatu zuen —nahi gabe, seguru asko— eta, noski, gu ez gara geure buruaren jabe zeharo; agintzen digutena besterik ez dugu egiten.

      Egia esan, erraztasuna dauka ikasteko; azkenaldian, nahi duenean jartzen nau martxan. Are gehiago; piztu aurretik, gainean esertzen zait, garai bateko txakurra EMI markako diskoaren gainean ageri zen bezala eta, etxeko nagusia ikusi orduko, ukabila altxatzen dio agur egiteko. Ez dit inolako graziarik egiten; Manterolari, itxuraz, bai.

aholkularitza

Etxeko narrasti biribilok, esan bezala, era guztietako angelu, izkina, hegi eta mugetan gara adituak. Oroimen urruna erabiltzen dugu, eta aldian behin, aitzakiaren bat erabiltzen dugu jabearekin harremanetan jarraitzeko helburu bakarrarekin, adibidez: “Argiak alde egin du”, “bihar asteartea da, azaroaren bata” edo “zertarako hainbeste ate?”. Hau da, aholku eman dezakegu, eta laguntza eta, aldi berean, eragina izan gure jabeen etxeko ohituren gainean.

      Enpresak, egia da, zenbait kexa jaso ditu aspaldi honetan; Europan eta Ameriketako Estatu Batuetan, batez ere. Uste dute Japoniako altzariak, egiturak eta, azken batean, kontzeptuak ezarri nahi ditugula Mendebaldeko ohituretan: futon, fusuma, hosho, hiragana... Esan dezatela nahi dutena. Arrazoia bezeroari dagokio eskuarki eta, gainera, azken modelo hau oso ondo ari da saltzen.

Manterolari dagokionez, bestalde, ondo doa dena; aurrez ikusitako bidetik. Atzo, ohi ez bezala, kimonoz jantzita harrapatu nuen, zeta urdinaren gainean brodatutako antzarekin apainduta; beraz, oker ez banago, laster aterako ditu barruko paretak errailetatik at, bionbo bihurtzeko.

arbel beltza

Arbel beltz bat dauka sukaldean, eta goiz osoa zirriborroak marrazten eta atzera ezabatzen eman du. Etxeko solairua karratua atera zaio erabat, nahiko txukun, eta lau zokotan banatu du: sukaldea, komuna, egongela eta logela. Obrak egin nahi dituela esango nuke. Ateak eta paretak erakusteko lerroak borratu, eta geziak jarri ditu bazter guztietan mugimenduaren norabidea adierazteko. Oraingo pareta finkoak bota, eta ibili dabiltzanekin ordezkatu nahi dituela ematen du. Aspaldi agerian zegoen zertan bukatuko zuen.

galtzontzilloak

Atzo bazkalondoan, galtzerdi pare bat aurkitu zuen Manterolak burua hozkailuan sartuta. Arratsaldean, dutxatu eta gero, erotzeko zorian ibili zen galtzontzillo bila, baina ezin izan zituen aurkitu. Azkenean, eskerrak, jantzita zeuzkala konturatu zen. Edozeinek badaki bila zabiltzan hura eskua sartzen duzun azken poltsikoan agertu ohi dela gehienetan, baina biluzik baldin bazaude?

altzariak

Ez dut esango herriminez nabilenik, baina sorterriko zenbait gauzaren falta igartzen dut noizbehinka. Altzariak, esate baterako, bistatik kanpo egon ohi dira, ezkutuan, erabili behar ez diren bitartean. Japoniako etxeetan ez dago oherik; lastaira tolesgarriak baizik. Egunez bilduta egoten dira eta gauez, aldiz, lurrean zabaltzen dituzte. Orobat gertatzen da irudi eta koadroekin; kartoizko tutu barruan gordeta egoten dira, eta norbait bisitan datorrenean bakarrik ateratzen dituzte erakusgarri. Ohitura horiek, aitortu beharra daukat, zeharo errazten dute ni bezalako xurgagailu batek egin beharreko lana. Etxeko nagusiak, ordea, ez die halako huskeriei erreparatzen.

zer da etxea?

Irudipena daukat zuek ere Japonia zaharreko terminoei eskainitako hiztegian datorren hitz esanguratsu bat daukazuela barne muinean gordeta: ma. Ondoko azalpenak dioenez, gela esan nahi du edo, bestela, tartea: espaziala eta tenporala bide batez.

      Azken batean, gela biren arteko tarte huts bat da, edo bi tarte hutsen arteko gela bat. Ez da ahaztu behar horma bakoitzak bi gelatan hartzen duela parte; kanpora begira dauden haiek izan ezik, noski. Eguzkiaren Sorterrian, ondorioz, gelak dira tarteak, eta tarteak, berriz, gelak.

      Edozein etxe, arestian esan bezala, hutsarteak banatzeko sistema bat da, abaraska, sare edo amaraun moduko bat; beraz, esparru nahiko egokia, Hiro, gureak bezalako ezaugarriak dituzten morroi xurgatzaileak alde batetik bestera oharkabean ibili ahal izateko.

izenaren gainean

Egokia iritzi diot txit, sortze berean eman ziguten izenari, baina alderdiotan inork gutxik daki zer esan nahi duen kuroko hitzak, eta Manterolak Neptuno deitzen didan bakoitzean amorru ematen dit. Ez legoke sobran bezeroarentzako gida-liburuxkan bere ezaugarriak azalduko balitu; alegia, Japoniako antzezle-mota bat dela eta laguntzaile lanak egiten dituela. Obra antzeztu bitartean, behar duen guztia ematen dio antzezleari, agertokian egiten diren aldaketak bere ardurapean daude; eta hitzemaile lanak ere egiten ditu egokitzen zaionean.

      Antzertiaren arauari kasu egiten bazaio, ikusezina da lehenik eta behin; ikusezina den bezala kolore beltza bera Japoniako antzokietan. Ez du erakusten, ez du ordezkatzen, gehienez ere bere absentzia adierazten du. Azken batean, itzal bat besterik ez da antze-lanetan. Antzezale porrokatuek diotenez, askoz zailagoa omen da kuroko baten lana, antzezle nagusiarena baino.

      Atzerrira egin baino lehen, Japoniako familia batean eduki ninduten probaketan. Arrats batean, ataritik gertu nenbilela, etxeko ezagun bat agertu zen bisitan. Orbela biltzen ari zen nagusia laneko arroparekin jantzita. Ez ikusiarena egin zion, eta etxean sartu zen, agur egin gabe sikiera. Apain jarri eta dotore jantzi ondoren baizik ez zen itzuli. Orduan egingo zion etorri berriari harrera. Horrela hasi nintzen antzematen zer egon zitekeen gordeta antzertiaren muinean.

itzalari gorazarre

Ateak, hormak eta bionboak bereizteko moduan asmatu ninduten, eta trebakuntza jaso dut angelu, ertz eta beste muga batzuei buruz. Aditua naiz, era berean, paketeak biltzen eta zabaltzen, gelak desegiten eta, gezurra badirudi ere, etxeak ipuin, kontakizun edo pasadizo bihurtzen. Oroimena ere badaukat, eta zenbait mezu emateko gaituta nago, adibidez:

      “Erratzaren biloba naiz”, “leihoren bat irekita dago” edo “bateria gutxi gelditzen zait”.

      Manterolari dagokionez, Hiro, gauzak espero bezala doaz, edo hobeto. Gaur arratsaldean irakurtzen ari zen liburua, esate baterako, ezin egokiagoa iruditu zait bila nabilen atarramentuari begira: In’ei raisan. Egileak —barkatu nire arrandia—, Tanizaki du deitura, eta izena, berriz, ni zurekin erabiltzen ari naizen laburdurari dagokiona: Jun’ichiro. Orduak eman ditu orri artean murgilduta; bukatu arte ez da besaulkitik jaiki.

nola lortuko dudan?

Enpresak asmatu duen azken mirariari esker. Ez dakit ba ote duen asmorik zure barne muinetan ere antzeko zerbait ezartzeko, baina kontua da zenbait etxetan badagoela puntu bat guztiz harrigarria, maizterrak berak ere ezagutzen ez duena. Edozein kurokok badaki non dagoen, eta ukitze bakarrarekin istant batean desarma dezake egitura osoa goitik behera. Oraingoan, hala ere, dena prest daukat eta, gauzak uste bezala ateratzen bazaizkit, beste norbaitek egingo ditu nire lanak.

      Egunen batean Manterolak, berandu baino lehen, iturriren bat irekiko du, botoiren bat zanpatuko du, edo komuneko kateari eragingo dio, ustekabean, inolako susmo txarrik gabe, eta pleguz plegu tolestuko zaio etxea, edozein mapa tolestu ohi den bezala. Ohartu orduko, paperak papera bilduko du, eta liburu barruan geldituko da harrapatuta —Xarparekin baldin bada, hobe— secula seculorum.

      Oraindik ez diot liburuari izenik jarri, baina dagoeneko irrikan nago Manterolaren amorrua pizten duten hutsune horietako batean noiz agertuko.

Eltzeitsua

Adio sekulako, Sun Zhu. Ez dut hitz bakar bat gehiago alferrik galdu nahi zurekin. Orain ez daukat zalantza izpirik ere; bete-betean harrapatu zaitut. Ez da erraza sinestea gure harremanak hain luzaro iraun izana. Azkenean, ikustezu, agerian gelditu dira zure planta guztiak. Engainu bat noizean behin, tira, baina hamar urte inguru eman ditugu komedia honetan katramilatuta. Nahiago nuke buzoi hau aspaldi bertan behera utzi izan banu.

      Ez dakit konprenituko duzun; espero dut baietz. Ez dizut zuk ez dakizun ezer esango; badakit. Honezkero neuk baino gehiago dakizu nire berri. Egin duzuna barkaezina da; aspaldi hartatik oraintsu arte iraun duen aztarren bakarra profanatu duzu inolako begirunerik gabe. Urtetan sasiak babestu zaitu, eta merezi ez duzun konfiantza eman dizut.

      Ez dugu akaso jakin sasitik itzultzen eta tirainak —borrokak eta batez ere galdu izanak— arrastoak utzi ohi ditu atzera egiten duenean. Erbestean dabiltza batzuk, presondegian usteltzen beste asko eta, aldian behin, burua galtzen du norbaitek, edo edanak menderatzen du zeharo. Oso garai txarrak egokitu zaizkigu; hori hala da. Elkarren arteko buzoi honek iraun egin du, baina irudipena daukat, bizitza biharko utzita, eguneroko ohikerian gabiltzala jitoan.

      Uste genuen garai berriak ate-joka genituela. Urte asko ezkutuan eman ondoren, aurreneko hauteskundeak ailegatu ziren behingoz, eta sinetsita geunden borrokan ibili zirenak aterako zirela ordezkari nagusi. Bai zera! Auskalo zenbat parranda egin ote genituen ustez erregimenaren gainbehera ospatzeko; orain, ordea, ez dakit ez ote ziren gure etsipenaren iragarpen izan.

      Asmoak oker atera bazitzaizkigun ere, buzoi honek bere zereginari eutsi zion handik aurrera ere, baina ordura arteko satorlanak garaiz kanpo hasi ziren gelditzen eta gure arteko oharretan, denbora joan ahala, gero eta indar handiagoa hartu zuen bizitzak berak. Aitorpen hauek, azken batean, ez zuten inongo segurtasun-neurririk hausten; are gehiago, alferretan ez ote genituen ere laster hasi ginen susmatzen.

      Itzalpeko mezuak bitarteko, halako giro min bat sortu zen gure artean —nire aldetik, behintzat— eta, azkenean, nire zenbait katramilaren jakitun ere egin zintudan. Izena eta etxeko helbidea izan ezik, honezkero ia dena azaldu diogu elkarri. Inoiz esan izan didazu —oroitzen al zara?— elkarrekin oheratu besterik ez zitzaigula falta. Azken urte hauetan nirekin bizi izan den emakumea nola ezagutu nuen ere kontatu nizun behin.

      Aldameneko besaulkian egokitu zitzaidan zine-aretoan. Il conformista ari ginen ikusten, Bertoluccirena, eta amaitutakoan, atariko babesean egin nuen berarekin topo berriro. Euria erruz ari zuen gau hartan eta, aterkirik gabe ikusi ninduenean, nora nindoan galdetu zidan abegiz. Autobusera jo baino lehen, baxoerdi bat edan genuen elkarrekin eta, esan zidanez, zinezale porrokatua zen, eta Cinecittako filmak gustatzen zitzaizkion bereziki. Itxuraz, begi onez ikusi ninduen eta, agur egin aurretik, telefono-zenbakia eman zidan, inoiz nahi izanez gero, tarte bat berarekin emateko.

      Arratsalde batean dei egin nion, eta handik aurrera gero eta maizago ateratzen ginen batera. Italiatik ailegatutako pelikularen bat estreinatzen zuten bakoitzean hitzordua adosten genuen ikustera joateko, eta aretotik irtendakoan, bakoitzak bere bertsioa azaltzen zion besteari aldameneko kafetegi batean eserita.

      Azkenean —horrelakoak izaten dira kontu hauek—, elkarrekin jarri ginen bizitzen, eta ondo moldatu ginen puska batean gainera, baina zoriontasunak, tamalez, ez omen du zotin batek baino gehiago irauten. Ezagutu berritan bazirudien sudurzulo beretik hartzen genuela arnasa baina —nahiz eta ohe berean etzan—, beti ez ditugu amets berdinak izaten, eta onartu beharra daukat batzuetan faltan sumatzen nuela semafororen bat etxeko pasilloan —berak ere bai, beharbada— enbarazurik ez egiteko elkarri.

      Azken gaizto hau korapilatzen hasi zen gauean sekulakoa izan genuen Lorek —ez dakit baduzun izen horren aditzea— eta biok; izan ere, gero eta sarriago izaten genituen antzekoak, eta oraingoan zera esan zidan: gizonok, oro har, amak gaizki hezi eta lagun artean gaizki ohitu ondoren hasten garela bizitza beste norbaitekin partekatzen eta, kasurik onenean, ez garela geure buruaren jabe bihurtzen lehen aldiz banandu eta bakarrik gelditu bitartean.

      Onartu beharra daukat —inor ez da jantzita jaio— gauza asko ditudala oraindik ikaskizun alor honi buruz; elkarrekin bizitzeak baditu berarekin hainbat katramila, baina ez dut uste naizenik ere patriarkatuak unibertsoaren alderdi honetan jarri duen ordezkari nagusia.

      Aitzakia, nolanahi ere, edozein izan zitekeen, baina euri zaharraren gainean ari zuen berria, eta egun hartan, ateari ikaratzeko moduko danbatekoa eman ondoren, bakarrik utzi ninduen gupidarik gabe; hainbat egunetan ez zen itzuli. Esna iraun nuen berandu arte, bueltatuko zelakoan, baina bai zera. Erretiratu baino lehen, leihora hurbildu, eta kanpora begiratu nuen; elurra ari zuen. Azkenaldian, berogailua ez zebilen behar bezain ondo; beraz, oinetakoak alfonbraren gainean utzi, eta arroparik erantzi gabe sartu nintzen ohean. Begiak itxi orduko, lo gelditu nintzen.

      Eztanda batek iratzarri ninduen derrepente. Adi-adi egon nintzen tarte batean, baina ez nuen zirkinik txikiena ere antzeman. Isiltasunak agintzen zuen. Argia piztu, eta erlojuari erreparatu nion; goizeko laurak, laster. Erabaki ezinik ibili nintzen zer egin, baina, jaiki aurretik, oin bat atera nuen ohetik hotzaren neurria jakiteko. Ez zitzaidan iruditu hainbesteko premia zegoenik, eta hurrengo goizera arte atzeratu nituen nire jakin-min guztiak.

      Esnatu bezain laster, bezperan entzundako zartadarekin gogoratu nintzen. Irudipena neukan eztanda, tiroa edo dena delakoaren hotsa nahiko gertutik zetorrela; etxetik kanpo, baina ez oso urrundik. Inguruko teilatuak elurrez estalita zeuden, eta etxeko terraza ere bai; bost bat zentimetro. Zamarra jantzi, eta gosaria prestatu aurretik atera nintzen kanpora. Eltzeitsu baten hondakinak ikusi nituen bazter batean sakabanatuta buztinezko beste zenbait ontziren artean. Euriz beteko zitzaion barrena, eta izoztutakoan, lehertu egin zen, nonbait, gauaren erdian.

      Arrastoen artean giltza txiki bat aurkitu nuen elurpean; bidaia-maleta batena ematen zuen, eta poltsikoan gorde nuen badaezpada ere. Erratza eskuan hartu, eta puskak jaso nituen. Zakarretara bota bitartean, ordea, zenbaki eta hizki batzuk agertu zitzaizkidan, han eta hemen, buztinaren ifrentzuan pintura zuriz idatzita; nola, baina? Sukaldeko mahaiaren gainean jarri, eta ordenatzen saiatu nintzen. Uste baino errazago egokitu zitzaizkidan denak, eta ondorio pare bat behintzat atera nuen: alde batetik, ibilgailu batena zirudien matrikula, eta bestetik, etxetik hurbil samar dagoen plaza baten izena; Konstituzioarena, alegia.

      Ezer egin aurretik, tarte bat uztea pentsatu nuen gertatuaren berri Loreri emateko, baina jakin-minak ez zidan hainbesteko denborarik utzi. Etxetik jaitsi, eta Vespa gorri bat aurkitu nuen arkupeetan aparkatuta. Ahalik eta disimulu handienarekin saiatu nintzen behin eta berriz abiorako giltza sarrailan sartzen, baina ez zen hangoa. Ez nuen espero holako misterio batek hain bukaera motela izango zuenik. Alde egin aurretik, hala ere, eserlekuaren azpiko kutxari erreparatu nion, eta berriz ahalegindu nintzen badaezpada. Orduan bai, orduan asmatu egin nuen. Ohar bat aurkitu nuen barruan:

      Atsegin dudalako borrokatzen naiz, eta galtzeko ere prest nago. Nahikoa izango da ostiraletan hurbiltzen bazara; berdin dio zein ordutan, baina gainerako egunetan ez etorri.

      Aurreneko irakurraldian iruditu zitzaidan nirekin zerikusirik ez zeukan saltsa batean sartu nuela nahi gabe muturra; alegia, mezu hura ez zela niretzat. Ez nuen, beraz, erantzuteko lanik sikiera hartu. Jakina da, alabaina, edozer gauza menderatu daitekeela, tentazioa izan ezik. Horrela, bada, astebeteko tartea pasatzen utzi ondoren, berriro hurbildu nintzen motorra zegoen lekura, eta eserlekuaren azpiko kutxa ireki nuen. Beste ohar bat neukan zain:

      Oker zaude motorra nirea dela uste baduzu. Ilunabar batean, halabeharrez, giltzak jarrita zeuzkala ohartu nintzen, eta aukera baliatu nuen. Antzeko zerbaiten bila nenbilen aspaldi; beraz, inguruko ferreteria batera hurbildu, eta bi kopia atera ondoren, bere tokian utzi nuen atzera. Ez pentsa egunen batean Vesparen kutxatila miatzen harrapatuko nauzula.

      Ez dut jabea ezagutzen, baina, itxuraz, mandatari dabil handik eta hemendik. Ordu jakin batean, kalea zeharkatzen ari naizela, semaforoa aldatu zain topatzen dut, ia egunero, motorraren gainean gidari. Orduan, nire ibilgailua hartu eta bere atzetik joaten naiz aparkatzen duen arte. Enkargutan dabilen tartea erabiltzen dut nire zeregina burutzeko. Era horretan jaso ahal izan dituzu zuk nire oharrak; eta jaso ahal izango ditut nik zureak.

      Ezinegonak harrapatu ninduen aspaldi ez bezala. Egoeraren kontrola ez zegoen nire esku; baten bat ari zitzaidan isilpetik begira, nor zen ez nekiela, baina zergatik? Ostrukarena egin nezakeen, hau da, ezertaz konturatu izan ez banintz bezala jokatu, baina berandu zen ordurako. Aurreneko oharra jasotakoan sartu nuen hanka, eta handik aurrera ez zegoen bueltarik. Arrantzaleak dagoeneko bazekien berak jarritako amuan arrain bat zeukala eskuragarri.

      Oraingoan erantzun egin nion esanez, nire kontura barre egin nahi bazuen, ez zuela batere graziarik, eta hurkoaren errespeturik ez galtzeko, mesedez. Ostiral pare bat gehiago utzi nuen pasatzen, eta Vespa zegoen tokira itzuli nintzenean, beste mezu bat neukan zain:

      Aurrerantzean bi izen beharko dituzu izan: jaio zinenean eman zizuten hura (zure familiak eta, oro har, zure inguru hurbilak ezagutzen duena, eta nik ezagutu behar ez dudana), eta bestea; gu biok izan ezik inork jakin behar ez duena.

      Izen honi esker bi mundu desberdinetan bizi ahal izango zara; elkarren berri izan behar ez duten bi mundu banandutan ezinbestez; horrela, bada, zure bizitzaren alderdi garrantzitsuak ezkutatu beharko dituzu, aldi berean eta txandaka, inguru batean zein bestean zaudenean.

      Izen baten bila ibilia naiz ni ere neure buruarentzat. Zer iruditzen zaizu Sun Zhu?

      Aurreneko mezuak ohar hutsak ziren, baina, denbora pasatu ahala, gero eta luzeagoak hasi ziren bihurtzen. Orduan jakin nuen lehen aldiz, esate baterako, ez duela merezi Txinako murko bat puskatzea arratoi gizajo bat akabatzeko; edo alferrik izaten direla belarrietan tapoiak, zintzarria lapurtu bitartean; izan ere, edozein eltzek bazituen bi belarri, eta mingainari eutsi behar zitzaion, ahoa ondo itxita, botilak ardoari bezala. Alegia, zurruntasunak, neurriz kanpo, eragingarritasuna eragozten duela, eta malgutasunak, neurriz kanpo, arriskua dakarrela berarekin.

      Eltzeitsua puskatuta zegoen, eta ezin zuen gehiago iraun konpondu gabe. Espetxea, erbestea, heriotza bera bitarteko, sarearen egitura hondatuta zegoen txit. Erre gabeko partaide berrien ahaleginik izan ezean, ezinezkoa ematen zuen abian jartzea berriro. Arkupeetako Vespa gorri hura, handik aurrera, klausurako tornu baten modukoa joan zen bihurtzen edo, beste modu batean esateko, tabernetan platerak sukaldetik barrara jaisteko erabili ohi duten kargagailu txiki horietako bat.

      Aspaldi hartan, aitortu beharra daukat, aiduru egoten nintzen ostiralak ailegatu bitartean, gero eta urduriago. Irrikan ematen nituen egunak tornuaren bestaldetik zerbait jaso zain, eta poztu egiten nintzen nire azken mezua ordurako irakurrita izango zenuela pentsatze hutsarekin.

      Esan beharrik ez dago, gure harremanetatik kanpo utzi genituen norberaren bizitzari buruzko aipamenak; arriskuaren aurrean, segurtasunak agindu behar zuen beste guztiaren gainetik, eta oinarrizko araua hautsiko genuen, baldin eta bata bestea identifikatzeko balio zezakeen edozein xehetasun agerian utziko bagenu gure artean.

      Aterki beltz handi bat eskuratzeko aholkatu zenidan, nondik nora nenbilen gogoan ez hartzeko, eta hitzorduren bat egokitzen zitzaidanean begiluzeen aurrean oharkabean ibiltzeko. Albait zorrotzen bete nuen esandakoa. Egun euritsuak baliatu nituen harremanak berreskuratzeko eta, begirada lurretik altxatu gabe sikiera asmatzen nuen bidea, espaloietako aho-tapa metalikoen tankera bitarteko.

      Urteak, ordea, ez dira alferrik pasatzen eta, desafio handien aurrean, idealak baino errazago galtzen dira itxaropenak. Une batetik aurrera, ordura arte kontuan hartu gabeko beste ezaugarri batzuk hasi ziren gure arteko kontuetan nabarmentzen. Urtetan uste izan genuen —irudipen hori daukat— borroka bakarra zegoela denontzat —edo asko, beharbada—, baina denak haren zerbitzura. Aurreko brankan, lehenik eta behin, politika zihoan, eta sotoan gordeta, berriz, bagoiak, hau da, gerraren izugarrikeria, naturaren gainbehera, kontsumismoaren eromena, edo emakumeen menpekotasuna, besteak beste. Azkenaldian, aldiz, zabaldu egin da matxinadaren lehen lerroa, baita etxe barruan ere, eta denetara ailegatu ezinik, etengabe ari zaizkigu kontraesanak metatzen ezinbestez.

      Oraindik gogoan daukat Lorek egun batean nola proposatu zidan telebista armairuaren barruan gorde eta ez ateratzea eguraldiari buruzko saioa ikusteko besterik; baina nolako inbidia nabari zitzaion etxe ondoan aparkatuta egon ohi zen Kakarraldo burdeos bat ikusten zuen bakoitzean, aitortu nahi ez arren. Egia da, halaber, buruz zekizkiela galzorian zeuden animalia guztien izenak, baina nahasi egiten zen oraindik ere etxeko zakarrak bereizteko ontzien koloreekin. Behin esan nion tentatuta nenbilela brigada batean izena eman eta Nikaraguara joateko. Ez zuen denbora asko behar izan erantzuna emateko orduan: haur saharar bat ekartzeko asmotan omen zebilen, udan, eta nire laguntza espero zuen, baldinbaitere.

      Alegia, bizitzak ez duela hasperen batek baino gehiago irauten, eta dagoeneko hamarren bat urte joan direla elkarrekin bizitzen jarri ginenetik. Ez dira gutxi, kontuan hartuta edozein eltzek badituela bi belarri, edo alferrik izaten direla belarrietan tapoiak zintzarria lapurtu bitartean, edo ez duela Txinako murko bat puskatzea merezi arratoi gizajo bat akabatzeko. Aitortu beharra daukat, nolanahi ere, zerbait ikasi dudala saltsa honekin guztiarekin, eta honezkero susmatu duzu, seguru asko, zertaz ari naizen. Kontua da atera berria naizela zine-aretotik, eta ez dut uste harrituko zarenik esaten badizut Bernardo Bertolucciren pelikula bat ematen zutela, elkar ezagutu genuen arratsalde hartan bezala: La tragedia di un uomo ridicolo.

      Aurretik eman duten film laburra, Pays Basque, eskas samarra iruditu zait, baina eragin didan nahigabeak ez dit utzi ondoko tragedia ikusteko gogorik. Amaitu baino lehentxeago, Vespa gorri bat erakutsi digu kamerak, gero eta hurbilago, pantaila bete arte. Istant bat baino ez da izan, baina azken urtemugan oparitu nizun bufanda bera iruditu zait gidariak lepoan zeramana. Ennio Morriconeren banda hasi orduko egin dut alde; dokumentala bukatu bezain laster. Ez dut gelditzeko behar beste indar biltzerik izan. Ikusitakoa gainditu ezinik nabil geroztik.

      Orain dena bat dator; botoia bere zuloan bezala. Adio sekulako, Sun Zhu. Ez dut hitz bakar bat gehiago galdu nahi zurekin. Urrun izango ahal zaitut hitzok jasotzen dituzunean! Ni banoa; pisuaren alokairua probestu dezakezu, merezi ez baduzu ere. Amorruaren oliotan frijitzen ari naiz oraindik, eta ez dakit sekula sosegatuko naizen. Baina esadazu, mesedez, bitartean, nola moldatu zinen eltzeitsuaren barruan idazteko?

Wo ai ni

Atzo arte uste nuen neu nintzela erruduna. Uste nuen, inoiz egia jakingo bazenu, ez zenidala sekula barkatuko, eta irudipena daukat egon bazegoela arrazoiren bat zure alde; gezurretan aritu naiz zurekin. Ez da, gainera, gezur bakarra izan: alde batetik, nire jatorriaren gorabeherak; bestetik, erdararen kontura egindako plantak. Iragan astean, itxaropenaren azken arrastoa galtzeko zorian, zure eskutitz bat jaso nuen.

      Eman berria omen zeneukan izena Suzhouko Hizkuntza Eskolan. Alde egiteko aitzakia neu izan omen nintzen; txinera pittin bat ikasteko, gure arteko harremanei begira onuragarri zatekeelakoan. Aitorpenak loka utzi ninduen; erabat hunkitu ninduzun, baina, bai zera! Inuzente hutsa naiz; ez dut sekula ikasiko. Utzidazu, arren, nire barrenaren berri ematen.

      Esaera zaharrak dioenaren arabera, ez dago ipuinik zoriak parte hartzen ez badu. Hertzainak taldeak eskaini zuen azken kontzertu hartan ezagutu genuen elkar, txiripaz. Oroitzen al zara? Elkarri begirik kendu gabe eman genuen jaialdi osoa. Amandreren bat zebilen, nonbait, bazterrak endredatzen, eta izpi gardenak balira bezala lotu zituen gure begiradak. Onartu beharra daukat bat-batean maitemindu nintzela zurekin. Itsua omen da, diotenez, maitasuna; baita mutua ere batzuetan. Gaztelaniaz ez dakienaren plantak egin nizkizun, eta sinetsi egin zenidan.

      Izadiak zuri bezainbesteko sudurra eman izan balit, ez zenituen, beharbada, nire hitzak sinetsiko. Ez zinen konturatuko, seguru asko, baina hasieran, muxu eman nahi nizun bakoitzean, ez nuen jakiten nola. Abiatu aurretik, ezker ala eskuin aukeratu behar izaten nuen, zure kako handi horrek pasatzen utziko banindu. Apenas izango nituen hiru hilabete ekarri nindutenean, baina oraindik ere gezurrezkoak iruditzen zaizkit hemengo sudurrak.

      Herri honetan dagoeneko ez dago inor euskaraz besterik ez dakiena. Inoiz dendaren batean sartu eta, gazteleraz ez dakidala esaten diedanean, harritu egiten zaizkit. Ez da egia, baina sinetsi egiten didate. Uste dute atzerriko unibertsitate exotikoren batean ikasi dudala euskaraz egiten. Nire begi urratuak ikusita, txit urruti jaiotakoa naizela iruditzen zaie, eta horretan arrazoi dute.

      Antzeko zerbait jazo zitzaidan zurekin ere; txinatarra nintzela esan nizun, eta sinetsi egin zenidan. Okasio honetan, alabaina, ez zegoen gezurrik; nire sorterriak Guilin du izena, eta eskualdeak, berriz, Guangxi. Urruneko lur haietan nekazaritzatik bizi da jendea, eta besoen indarrari erreparatzen diote lehenik eta behin; beraz, nahiago izaten dituzte semeak alabak baino. Horrela, bada, abandonatu egin ninduten jaio bezain laster, beste neska asko bezala, eta azkenean babes etxe batean jaso ninduten. Hara joan ziren gurasoak nire bila. Ondo dakizun bezala Xifeng dut izena, baina nire deiturak Ugalde eta Arrondo dira.

      Apenas egin dugun pare bat urte elkarrekin; denbora gehiena isilik. Ez nuen uste gauza izango zinenik, baina onartu beharra daukat hasia zarela euskaraz pittin bat askatzen; hasieran nirekin eta, orain, zer kontatuko dizut zuk ez dakizunik horri buruz. Elkar ezagutu genuenean, zerbait ulertzen zenuen, egia da, baina nekez lotzen zenituen bi hitz trabatu gabe. Ekatzu muxu esaten moldatu zinen arte, esate baterako, hiru hilabete gutxienez eman zenituen.

      Egun batean galdetu edo, hobeto esateko, adierazi zenidan nire arbasoen hizkuntzan maite zaitut nola esaten zen jakin nahi zenuela. Zorionez jakinaren gainean harrapatu ninduzun; gurasoek mila aldiz gogorarazi didate. Itxuraz, hori izan zen Txinan ikasi zuten txinera bakarra. Elkarrekin emandako denboraldiari dagokionez, isilean eman dugu gehiena, hala da, baina ez al gara nahiko ondo moldatu? Aitortu behar dizut, nolanahi ere, nahi baino gutxiagotan entzun dizudala wo ai ni esaten; maite nauzula badakidan arren.

      Elkarrekin bizitzen jarri bezain laster, ia buruz ikasi nituen Tu Yi sukaldari handiaren ehun errezeta ospetsuak. Egurrezko zotz luze batzuk ekarri nituen gurasoen etxetik, eta portzelanazko katilu pare bat ere bai. Zeu ere nahiko ondo moldatzen zara sukaldean, baina onartuko didazu esnetan egositako ganbak, tomatetan egindako tofu puskak, eztitan erretako azpizuna edo mendarekin prestatutako muxikak ondo ateratzen zaizkidala.

      Elkar ezagutu aurretik ere, errezetak ez ezik, irakurrita neuzkan Txinako beste lan batzuk; ez gehiegi. Irakurri izan ez banitu, oraindik ez zenukeen jakingo zer den “jadezko harpa” edo “Budaren hortza”; ezta neuk ere. Egia esan behar badut Jin Ping Mei eskuetan hartu arte, ez nuen jakin zer esan nahi zuen yunyük, eta liburuetan ikasia daukat, era berean, “bederatzi bider bederatzi” hori zertan den.

      Ez dakit zenbat urte nituen zehazki orduan baina, nerabe nintzela, Guilin eskualdeko agintarien eskutik jasotako txostena erakutsi zidaten gurasoek. Etxean gordeta daukat kopia bat oraindik ere; zigiluaren azpian idatzita, agertu nintzen eguneko data dator. Maiatzaren 3an jaio nintzen orain dela hogeita hamaika urte, nonbait, eta bide bazter batean aurkitu ninduten kartoizko kaxa baten barruan sartuta. Orduko datu batzuk ia buruz dakizkit, esate baterako:

      Lasai egiten du lo; sakon hartzen du arnasa; eta negar ere ozen eta garbi egiten du.

      Ez dut aitzakiarik alabatzat hartu nindutenentzat. Inoiz ez dut maitasun faltarik izan, ezta gutxiagorik ere. Arretaz zaindu eta hezi naute; nire gorabeherak ulertzeko beti prest. Amaren aldetik konfiantza jaso dut, eta aitaren aldetik, berriz, errespetua zertan den. Aitortu behar dut, era berean, interes handia izan dutela nire sustraien berri izan dezadan txiki-txikitatik; nahiz eta, egia esan, ez dudan inoiz gauza handirik jakin nire sorterri urrunari buruz.

      Orain dela gutxi, Txinako hegoaldeari buruzko dokumental bat eman zuten telebistan, eta nire jaioterriko bazterrak ikusi ahal izan nituen. Ikuspegi zoragarria, benetan: mendi lauso eta leunak, baina gure alderdiokin alderatuta txit bestelakoak. Inguruko mendiek gamelu erraldoien konkorrak ematen zuten lanbroaren azpian. Egunen batean, nork daki, Guangxi urrun hartara itzuliko naiz beharbada —zure Suzhou horretatik mila kilometro inguru, hurbildu nahiko bazenu—; lehen ez bezala, gero eta jakin-min handiagoa sumatzen dut nire arbasoen kulturari buruz.

      Ez dakit ez ote naizen txinera ikasten berriz hasiko. Oraindik ere gurasoen etxean gordeta behar dute ariketa errebes haiek bazterren batean. Ondo dakienaren plantak egiten saiatu naiz zure aurrean, baina ezer gutxi dakit, eta, gezurra badirudi ere, zuri esker ikasi dut dakidan apurra. Hasteko, ikusarazi behar nizun ez nintzela bertakoa, ez nintzela euskal herritarra; nekez sinetsiko zenidan bestela gazteleraz ez nekiela.

      Euskaraz egin bitartean, esamolde bakan batzuk tartekatzen nituen txineraz, nahi gabe bezala, eta horrela disimulatu ahal izan dut, ustez, nire gabezia. Ulertu ez, baina behin baino gehiagotan entzungo zenizkidan, esate baterako: ni hao (zer moduz?), bu zuo (ez dago gaizki), duibuqi (barkatu), meiguanxi (ez dio axola), wei shenme? (zergatik?), bukeqi (ez da ezer), chabuduole (gutxi gorabehera) edo zaihui (gero arte). Ez galdetu nola idazten dituzten txinatarrek; oraindik ez dakit hainbeste.

      Oraintsu arte elkarbizitzan eman ditugun bi urte hauetan, dena dela, gorputzaren adierazpen isila nagusitu zaio ezinbestez gure hizketari. Euskaraz ez zenekiela-eta, duela gutxi arte uste izan dut ez zenuela nire sinesgarritasuna zalantzan jartzen, baina, bai zera! Engainatuta eduki nauzu zeharo.

      Ez nintzateke batere harrituko pentsatuko bazenu erabat pitzatuta nagoela, baina ez da horrenbesterako; ondo dakizun bezala txinatarra ematen dut, eta horri esker, elebakarren arteko elkarrizketak entzun ahal izan ditut eurak ohartu ere gabe; horrela, bada, egoeraz jabetzen joan naizen bezala, joan naiz gotortzen euskararen auzian. Oraindik gogoan daukat noiz eta nola izan nuen lehen aldiz euskaraz bizitzeak dakarren bazterkeriaren berri eta, jakina, planto egiteko garaia bazela esan nion nire buruari.

      Eguraldiak, ilunabar hartan, euria zekarren, eta farmazian ahaztu zitzaidan aterkia. Atera bezain laster, zaparradak harrapatu ninduen; beraz, bila itzuli nintzen berehala. Hurrengo bezeroa dendariarekin ari zen nire kontura berritsu:

      — Oye —esaten ari zitzaion—, menos mal que los euskaldunes son bilingües. ¿Te imaginas que no supiesen hablar en castellano?

      Hura izan zen nire buruaren itzultzaile sentitu nintzen lehen aldia. Are gehiago; orduan konturatu nintzen elebakar guztiak erdaldunak zirela eta euskaldunak, aldiz, denak elebidunak.

      Erdaldunak, horrela, erdaraz hitz egin zezakeen edozeinekin lasai asko; euskaldunak, alabaina, hizkuntza aldatu beharra zeukan bidera ateratzen zitzaion lehenengo erdaldun soilaren aurrean. Elebakarraren ikuspuntutik, noski, aukerarik onena herri honetako biztanle guztiak elebakarrak izatea litzateke, baina gurea bezalako gizarte sasi-elebidun honetan ere ez al dira eroso bizi? Asper-asper eginda nago han eta hemen entzuten ditudan aitzakia merkeekin.

      — Oye, por mí no os paséis al castellano; no os podéis hacer a la idea de lo que me gusta oíros hablar en euskera…

      — No sabéis lo que me joroba cada vez que os pasáis al castellano solo porque yo no sepa euskera…

      — Yo de pequeño solo hablaba en euskera, pero nosotros no hemos tenido la suerte que habéis tenido vosotros…

      Edo beste hau:

      — A ver... todos sabemos castellano, ¿no?, ¿para qué vamos a complicar las cosas?

      Ordura arte ia aitorpentzat neuzkan iritzi batzuk, erasotik oso hurbil iruditu zitzaizkidan bat-batean. Oldartu beste erremediorik ez zegoen; beraz, nire sudur motza eta nire begi urratuak asmo zintzo baten alde erabiltzea erabaki nuen.

      Banekien Mendebaldean nork bere burua aipatu nahi duenean zilborrera eramaten duela hatza; Txinan, ostera, zuk hain kako eta nik hain motz daukadan horretan dago, antza, norberaren muin bereizgarria. Horrela, bada, dendaren batean nagoela txanda egokitzen zaidan bakoitzean, hatza sudur puntara eraman eta, ni? galdetzen dut ingurura begira. Auzoan dagoeneko Mulan deitzen didate isil-gordeka; marrazki bizidun arrakastatsuaren protagonistari bezala.

      Itxura besterik ez daukat, beraz, txinatarra, eta, jakina, asaba zaharrak, baina kulturari dagokionez, onerako edo txarrerako, mendebaldarra nauzu guztiz eta ezinbestez. Irudipena daukat tipula batean bezala bilduta egoten direla norberaren ezaugarriak gure barruan, eta Guilinen galdutako geruzaren mira izaten dut, hala ere, zenbaitetan.

      Euskal Herrian hazi naute; beraz, mamia gehiago gustatzen zait tofurik onena baino, baina ez dakit zer dudan nahiago: Olentzero ala Orienteko Errege Magoak. Ez dut, alabaina, haurtzaro erraza izan. Oso txikitatik konturatu nintzen ez nuela antzik ez gurasoekin ez familiarekin; ez neukan ispilurik nire burua non begiratu, eta jitoan bizi den kometaren antzera nenbilen, nire barruan galduta. Urteak aurrera joan ahala ohartu nintzen, era berean, nire itxura bestelakoa zela eskolako lagunengan ikusitakoarekin alderatuta, eta nire intimitatean profanatuta bezala sentitzen nintzen.

      Azkenean, nolabait esateko, biltegi psikologiko baten jabe garela ulertu behar izan dut. Abandonaturik utzi ninduten orduko zulo hark goitik behera baldintzatu zidan bizitza, eta korapilo hura nire sakonean erregistratuta gelditu da betiko. Inoiz bide bazterrean zurtz agertu zen neska honen nortasunari, azaldu didatenez, adreiluak falta zaizkio murruaren oinarrian eta hutsune horrek, batzuetan, ezinegona eragiten dit, eta larridura. Zuk badakizu nola diren nire lazturak amorru bihurtzen; nire gurasoen etxean batik bat, baina baita zurekin ere.

      Arratsalde batean, aspaldiko partez, zinemara joan ginen elkarrekin. Oroitzen al zara? Oker ez banago, zuk beste zerbait nahi zenuen, baina Azken enperadorea ikustera sartu ginen. Etxera bueltan Txinan garai batean agintari gorenari eskaintzen zitzaion erreberentzia imitatzen saiatu zinen. Nolako besta!

      — Koutou —esaten zioten mendekoek enperadoreari.

      — Koutou —esan genion behin eta berriro elkarri.

      Ordudanik, ondotxo dakizun bezala, agindu gabeko itun batek lotu gaitu luzaro: batak besteari barkamena eskatu behar dion bakoitzean, belaunikatu eta makurtu egin behar du kopetak lurra ukitzeraino, aitorpenaren seinale. Uste dut oraindik zor didazula baten bat, baina biok ere harro samarrak gara izatez; elkarrengana hurbildu ginenetik, dena ez da izan zintzoa eta naturala gure artean, eta onartu beharra daukagu.

      Oharrik utzi gabe alde egin zenuen halako batean etxetik, ni kalean nenbilenean. Erabat sinetsita nengoen berandu baino lehen itzuliko zinela, baina denborak aurrera egin zuen, eta zu ez zinen agertu. Ondorioz —edo hala uste dut, behintzat—, ia nire sorreratik beretik puskatuta neuzkan adreilu haiek berriro hasi zitzaizkidan nahigabetzen. Orduko hartan zuretzat izan ziren nire haserre guztiak.

      Iragan astean jasotako eskutitzak Txinako Herri Errepublikan jarritako zigilua zeukan azalean itsatsita; Suzhouko helbide bat zekarren atzeko aldean. Ez nintzen harritu gaztelaniaz idatzita zegoela ikusitakoan. Esaldi bakarra zetorren txineraz: wo ai ni. Euskaraz bat ere ez. Oraindik bazegoen Asiako mapa zahar bat gurasoen etxean, eta, begiak erretzeko zorian, Shanghaitik hurbil samar dagoela jakin nuen. Oso hiri ederra ematen zuen, ubidez ehundua eta lorategiz apaindua, eta Txinara joateko gogoa areagotu zitzaidan. Aurki, ordea, atzera eragin zidan susmo batekin egin nuen topo; alde egin zenuenetik ez didazu inolako gonbitik bidali, eta iruditzen zitzaidan, gainera, ikasten ari zinen txinerak agerian utz zitzakeela, lehenago edo geroago, nire mailaren gabeziak.

      Egun batzuk eman nituen zain erantzun aurretik. Irudipena neukan nire jokaera gotorrak euskararen alde, zugan piztu nahi nuen portaeraren kontrako ondorioetara eraman zintuela; ez zenidala behar bezala ulertu, alegia. Asmo txarrik gabeko okerra izan zen, baina guztiz aldenduko gintuela uste nuen; betiko beharbada. Atzo, alabaina, nolako ustekabea!, zure bigarren eskutitza jaso nuen. Euskaraz, alajaina!; poliki, gainera.

      Oraingo honetan Urepelen zaudela esaten didazu; barnetegi batean euskara ikasten. Are gehiago; euskara ikasi bitartean, Suzhouko neska bat ezagutu duzula, eta berak lagundu dizula zikulusaltsa hau guztia prestatzen. Ondo ulertu badut zuk idatzitako lehen eskutitza bere gurasoek jaso zuten Suzhoun, eta euren bidez iritsi da nire eskuetara bide luze baten ondoren.

      Orain arteko aitorpena sinestezina iruditzen zait zeharo. Ez naiz fio batere zurekin. Aurretik baneukan susmoren bat, baina orain badakit nolako enbusteroa daukadan alboan. Engainatu egin nauzu hasieratik beretik. Alde batetik haserre nago, baina pozik ere bai; irrikan zure ikusteko zain. Egunak luzeak dira zu gabe, eta etxeko txirrina entzuten dudan bakoitzean, zeu zarela iruditzen zait... baina esadazu, mesedez, ba al zenekien euskaraz elkar ezagutu baino lehen? Ez al daukazu nahikoa txinatar batekin? Non dago zorioneko Urepel hori?

Troyako zaldia

Ez duzu eroso ematen. Ostatuko barraren aurrean zaudela dirudi; hanka luzeko aulki baten gainean eserita bezala. Eserlekua jiragarria da; beraz, buelta batzuk eman, eta torlojuaren gisan jaitsiko zara berehala. Altuegi dago, beharbada, zuretzat; ez ditut zure begiak ikusten. Ispilua ez da ezer parean norbait jartzen ez bazaio; begirale bat behar du bere burua ikusteko. Ez du aldatzen bere gainean islatzen dena, baina begira ari zaionaren begitartea antzeratzen saiatzen da. Aspaldiko ehiztariak ere gisa berean jokatzen zuen; bila zebilen piztiaren larru azpian mozorrotzen omen zen. Oraingo honetan, nahikoak izango dira bat-bateko argazki gutxi batzuk, baina atzendu baino lehen:

      (ongi etorri gure artera)

      Orain, bai; orain buruz buru gaude. Orain erosoago ikusten zaitut; baina, barkatu, ba al dakizu non sartu zaren? Argazkiak ateratzeko kabina automatikoa ematen du, baina antzokia ere bada bere txikian. Azken batean, atakan sartuta ibili naiz neu ere hasieratik beretik; herri honetako antzertia eguneratzen saiatu izan den eta oraindik ere saiatzen ari den ekimenaren bultzagile etsigaitza; horrela, bada, jakinaren gainean ari naiz. Wolfram dut izena.

      Ikus dezakezun bezala, beltzez etorri naiz. Antzoki japoniar batean banengo, ikusezintzat hartuko nindukete lege zaharrari jarraiki, baina, egia esan behar badizut, irudipena daukat dagoeneko existitzen ez den armada baten uniformez nabilela. Aitortu beharrean nago, era berean, sekula ez ginela jende asko izan, baina hasieratik beretik bagenekien zer nahi genuen: obrak ondo aukeratu, ikuskizunak behar bezala prestatu eta aire librean lan egin.

      Oraingoan, alabaina, bakarrik nator, eta askoz ere apalagoak dira nire helburuak: azken batean, gure ibilbide teatrala albait ondoen ulertzeko asmotan nabil besterik gabe, eta ondorio bat, baldinbaitere, atera dut; alegia, antzerti mota guztiak bitara bihurtzen direla oro har: mozorroa janztea eskatzen du batek; eranztea, besteak. Aurrenekoak sartu ninduen teatroan, eta bigarrenak ekarri nau gaurkoan.

      (adi lehen flashari)

      Aspaldi hartan uste genuen antzerkia ikusteko, antzokia jartzen zuen kartelaren bristadapetik igaro beharra zegoela ezinbestean, baina zer izan zen Troyako zaldiarena antzezlan zoragarri bat besterik? Egoera berriak beste ikuskizun mota bat behar zuen, beste gauza batzuk hasi ziren antzerki bihurtzen, edo beste gauza batzuei hasi ginen antzerti izena ematen, eta atakan bildutako batzuek troupe propioa antolatzeko gauza ginela deliberatu genuen.

      Antzerkia plazara, kanpora, mundura atera nahi genuen, eta ez zen egitasmorik falta izan, besteak beste: satan-dantzak antolatu nahi genituen Vatikanoko plazan; kalejirak, New Yorken; godaletaren dantza, Pisako dorrean; zanpantzarra, Pariseko metroaren geltokietako espaloi mugikorretan barrena. Ahalegin batzuk, ordea, okertu, eten edo gainditu egiten dira batzuetan, gauzatu aurretik ere. Horrelako zerbait gertatu zen, zoritxarrez, gure artean.

      Egia esan, denok geunden antzertia atari zabalean egitearen alde, baina batzuk ez zeuden hortik aurrerako konpromisorik hartzeko prest, eta beste batzuek uste genuen, aldiz, garaia heldua zela, nolabait esateko, legez kanpo saiatzeko, nahiz eta, albait, delinkuentziaren marra zeharkatu gabe.

      Aldaketa handiak espero genituen gehienok aurki, baina zein zen guri zegokigun betebeharra? Arretaz aztertu genituen ezkutuko simulazioak erabiltzeko aukerak; izan ere, gauza jakina da galdera batzuei ekintzaren bidez baizik ezin zaiela erantzun.

      (argazki kopurua zehazteko, saka ezazu giltza berdea)

      Umetatik ohituta geunden isilpean hitz egiten. Elkarte guztiak legez kanpo zeuden, adierazpen guztiak bazter-nahasleak, greba guztiak auskalo nondik baina kanpotik antolatuta zetozen; beraz, orduko giroa, ezinbestean, zuri-beltzean gelditu zaigu oroimenean. Hala, bada, gure arteko batzuek beste amets teatral asko ahaztuta, gure aztarnak nola ezabatu eta gure itzalaren azpian nola gorde hasi ginen ikasten.

            Eragozpen guztien gainetik eta azpitik, hala ere, gero eta zirritu handiagoak sortu ziren mugen murruetan, Wolfram, eta gero eta errazago sartu zen aire freskoaren oldarra. Atzerriko musika-bolada gazteak eta garaiko zinema berria ez ezik, antzezlanak ere hasi ziren ailegatzen. Ordura arte eskuratu ezin ziren hainbat liburu irakurri genituen, esate baterako: Jerzy Grotowski-k idatzitako Towards a Poor Theatre edo, geroxeago, Eugenio Barbaren The Floating Islands.

            Egun batean, Living Theatre ailegatu zen Donostiara, eta atakan antolatuta geunden gehienak guztiz liluratuta gelditu ginen New Yorkeko taldearen eraginpean handik aurrera. Ez zen, hala ere, Antigona izan gure aztoramenaren arrazoi nagusia, baizik eta Orly hoteleko kafetegian sortutako iskanbilaren oihartzuna. Ostalariak eskandalizatuta zeuden antzezle gazteek ekarritako adats, bizar eta janzkerarekin, eta ez zieten ezer atera nahi izan. Halako batean, ordea, barraren atzeko paretan aldez alde itsatsita zegoen ispilua lurrera erori, eta sekulako burrunba atera zuen, kristalezko hamar mila edalontzi batera txikitu izan balira bezala. Ekintzaren egilea Julian Beck bera izan zela zabaldu zen hirian. Komisariara eraman zituzten.

      (adi bigarren flashari)

      Aspaldi hartan, Brasilgo tribu bati buruzko dokumentala ikusteko aukera izan genuen. Oihandarrek, itxuraz, ez zuten kameraren aurrean jartzea gustuko. Oraindik, eskerrak, bazegoen sudurretik harago ikusten zekien jendea. Uko egiten zioten, deliberatuki, euren irudiekin batera euren arimaren etorkizuna ere beste batzuen kontrolpean uzteari. Aski zuten jakitea ordura arte inoiz ikusi gabeko zoom muturluze hura zerbatanari eranstea ba ote zegoen.

      Orduan hasi ginen ulertzen, artean gazte, oraindik ere bazeudela zorionez zenbait leinu, ez bakarrik teatralak, argazkietan atera nahi ez zutenak. Ispilua besterik ez zuten onartzen, ispiluaren gainean besterik ez zuten euren buruaren isla ikusi nahi; konturatuta zeuden oihartzunaren moduan erantzuten zuela, baina ez zela gauza irudirik gordetzeko.

      (erabili ezazu giltza urdina argazkiaren tamaina zehazteko)

      Oraindik ere ezkutuka ibiltzen da gizakia amuak eta lakioak zaintzeko orduan; basapiztia ezustean harrapatzeko, ehizakiaren larruarekin mozorrotuta ere saiatzen omen zen aspaldi urrun hartan. Ehizan zebilenetik ari zen antzerkia egiten. Ehizari esker aurkitu zuen antzertia, eta gizartera ekarri zuen; are gehiago, beharbada: bizimoduan txertatu zuen antzertia, eta horrela sortu zen gizartea. Espioiek ez dute oraindik azaleko tatuajea galdu; erasoan irrintzi egiten da oraindik ere borroketan.

      Aurreneko ahalegin hartan, bakar batzuk baino ez ginen bildu; jende hurbila. Aurki, ordea, erruz etorri zitzaizkigun ate joka, eta kontuz ibiltzen hasi behar izan genuen badaezpada. Aurreneko neurria izan zen gure benetako identitatea ezkutatzea; beste modu batean esateko, ezagunek eta lagunek beti bezala deitzen ziguten, baina gure artean bakoitzak bere ezizena aukeratu behar izan zuen, hala nola: Wolfram, nire kasuan. Elkarrekin lotu gabeko bi lekutan bizitzea bezalakoa zen; norberak baizik ez zituen bere bi izenak ezagutzen.

      Aurki konturatu ginen ez genuela helbiderik gorde behar buruan; ezta telefono zenbakirik ere. Ohitura berriak nagusitu zitzaizkigun, adibidez: autobusetik atera bezain laster txartela zakarrontzi hurbilenean botatzen ikasi genuen; autoz eramaten gintuztenean, berriz, begiak ixten, erabiltzen genituen ezkutazuloak non zeuden ahazteko; erakustokietako kristaletan zehar zelatatzen, atzetik segika inor ote zetorkigun; argazkiak ateratzeko makinetatik ihes egiten, badaezpada ere…

      Ikasi genuen, nolanahi ere, segurtasun neurriak muturrera eramanez gero, ezin izango genuela gure jarduerarekin jarraitu, eta neurriz kanpoko adoreak arriskuan jar zezakeela taldearen iraupena sarritan. Laburbilduz, gutako bakoitza bere burua borondatez bahitu izan balu bezala bizi zen, baina baldintza berezi horiek ezin izango balute bezala eragotzi eguneroko bizimodu arrunta izatea besteen aurrean.

      (adi hirugarren flashari)

      Handik aurrera iruditzen zitzaigun lurra ukitu gabe genbiltzala oinez, eta beste larru baten azpian bezala hasi ginen sentitzen, eraldatuta, gure gogo, arreta eta sentiberatasunaren goreneko geruzaren batera igo izan bagina bezala. Inork ez zekien zertan genbiltzan; inork ez zeukan gure berri jakiteko modurik ere. Antzezleak ginen, inolako zalantza gabe, baina ikuskizunik gabeko antzezleak. Inork espero ez gintuen lekuan eta inork espero ez gintuenean agertzen ginen, eta ahaleginak egiten genituen, albait, bizitzak ezkutatzen duena erakusten.

      Aitortzen dut behin traje gris bat ere erosi nuela eta gorbata ere inoiz jantzi izan dudala ahalik eta gutxien nabarmentzeko. Ez dut ukatuko, era berean, nik ere ikurrinaren agurra dantzatu nuela, guardia zibilez jantzita, oroitu ere nahi ez dudan auzo bateko jaietan eta, azken adibide bat ematearren, onartu beharra daukat, baita ere, diktadorea hil eta gero, zenbait herritan hauteskundeak irabaztetik nahiko hurbil ibili ginela antzertia udal agintera eraman nahi zuen zerrenda batean bilduta.

      Egiaren muina, gure ustez, isiltasunaren bidez bakarrik adieraz zitekeen batzuetan eta, kontua da, urteak joan zaizkidala alde egin duenaren plantak egiten. Antzezleoi gordean jardutea zegokigun ezinbestez, eta gure emanaldiak besterik ez genituen ezagutzera eman behar. Antzezle egin nintzen besteen aurretik desagertzeko asmoz, eta nire ahalegina itzalak lekuz aldatzen eman dut gehienbat; hau da, hezur eta haragizko oximoron teatrala bihurtu naiz denboraren poderioz.

      (argazkiak minutu barru izango dituzu eskura)

      Adin batetik aurrera, ordea, alfer, atzerakoi, mesfidatiagoak bihurtzen gara. Ametsak lotarako gordetzen ditugu, eta eguneroko arrunkerian erortzeko tentazioa gero eta arriskutsuagoa bihurtzen zaigu; baita atakan bildutako ekintzaileei ere. Ondorioz, gehienak lehengo asmoetatik urruntzen joan dira pixkana-pixkana eta, azkenean, utzi egin dute antzertia. Ez nago haserre inorekin, baina irudipena daukat hasierako helburu haiek badutela oraindik ere zentzua, eta horregatik ailegatu naiz honaino, dagoeneko bakarrik gelditu naizen arren.

      Azken batean, gaitz erdi, norberarekin baino ez omen da erronka. Agertokian ez dago beste inor. Ispilu baten aurrean jokatzen du bere obra haizearen mende dantzan dabilen pospolo-buruaren su-lama balitz bezala, eta argazki bat nahikoa da bere barrena erakusteko. Aurreko ispilu hori da nire gaurko antzokia ere, eta antzerkiak ez ditu lau istant besterik iraungo. Arestian esan bezala, mozorroa eranztera etorri da antzezlea oraingoan, eta Castelvetrok XVI. mendean ezarritako arau guztiak bete nahi ditu; alegia, tarte bakarra denboran, tarte bakarra espazioan eta ekintza bat eta bera.

      (adi laugarren flashari)

      Argazki on bat ateratzeko, nolanahi ere, tiro egiten dakien norbait behar da, noski. Alferrik dabil begi zorrotzik ez duena, baina ehiztariak aukeratzen duen istant hori ere erabakigarria izaten da. Zerk erabakitzen du noiz egin behar zaion argazki-makina bati kliska? Itua mugikorra balitz bezala, une zehatza iritsi arte itxaron behar omen da, eta xedea objektiboaren erdira ailegatu bezain laster, denborarik galdu gabe botoia sakatu.

      Aspaldiko Japonia hartan, arkulari gazteak zopaz betetako katiluari eutsi behar izaten omen zion ukondoan, besoa mugi ez zekion. Edozein gauza egiteko bi modu baleude bezala da beti: alderdiotan haria sartzen dugu orratzaren zulotik; Ekialdean, berriz, orratzaren zuloa sartzen dute hariaren muturretik. Egia esateko, gauza garrantzitsu guztiak egiten dira zulo batean barrena. Argazkia ere tiro baten emaitza izan liteke. Oraingoan, bat-bateko lau desarra; lau tiro, eta istant bat lodi besterik ez duten beste hainbeste denbora-xerra.

      Erne, hala ere; ez, gero, begiak itxi, eta zaude geldi. Ez ahaztu, Wolfram, erretratatzeko makinak, ispiluak ez bezala, baduela biltegia berarekin. Irudia argazki bihurtzen da eta bobina barruan hartzen du lo. Ez al du antza pixka bat heriotzarekin? Inor ez omen da hiltzen geldirik egoten ikasten ez duen bitartean. Aldez aurretik, alabaina, larruazala gainetik kendu behar du, eta gakoan zintzilikatu. Uniformearena beste kontu bat da.

      (aurrera egin nahi baduzu, sar itzazu bost euro)

      Oraingo honetan, ikus dezakezun bezala, beltzez etorri naiz, baina nire barruan, oraindik ere, existitzen ez den armada hartako uniformea daukat jantzita. Ez dakit nahikoa ote dudan eranztearekin bakarrik. Aspaldi badakit gardentasuna dela desagertzeko modurik sakonena. Antzezlearen helburua, egia esateko, ikusezin bihurtzea izan da beti; antzertiak ez gaitu ikusgarriago egiten, aratzago baizik. Antzezlea desagertu ezean, zuhaitzak ez du basoa ikusten uzten.

      Agur, bada, Wolfram, hauxe da nire azken lana, eta emozioz beteta atera nahi dut argazkian; katedraletako hormetan beirateak sortu, eta argia eta koloreak sartu zirenean bezala. Horrela, bada, gaur erantziko dut behin betiko orain arte gainean eraman dudan larrua, baina orain arte bizi izan nauen nortasun teatralari uko egin gabe, eta atakan sartu nintzen egun hartan behar izan nuen indar, kemen eta deliberazioarekin; gehiagorekin ez bada.

      Ikaraz airean batzuetan, harriduraz zurt besteetan, etsipenak jota ere ibili naiz behin baino gehiagotan, eta pozak zoratuta ere bai. Inoiz egokitu izan zait haserrearen oliotan frijitu beharra ere; beraz, ez dut ukatuko damutzeko modukoren bat egin izana baina nork ez du inoiz plateren bat hautsi? Zein ez da noizbait irria gorde ezinik ibili, ondoko lagunak ezustean hartutako kolpearen aurrean? Zeinek ez du inoiz azterketaren bat puskatu gaizki atera zaiolako? Nork ez dio ostiko bat jo edari-makinari, txanpona irentsi, bai, baina ur botilarik ez diolako eman? Zer dela-eta hasten gara dantzan pozik gaudenean?

      Eskerrik asko.

      Oharkabean ematen dugu bizitza. Arrunta egiten zaigu, misterio hutsa izan arren, eta zertan datzan ulertzeko beharrik ere ez dugu sentitzen, baina, antzertia, zorionez, giza izaeran itsatsita dago erabat. Une honetan, esate baterako, ispiluaren aurrean, ohi ez bezala sentitzen naiz nire baitan, baina ez asaldatu; ez naiz ezer txikitzera etorri, nahiz eta antzertia, azken batean, emozioen atzetik dabilen zerbait izan eta, sarritan, indarrez agintzen zaiguna urratzea dakarren berekin.

      Antzezle honen iritzi apalean, Wolfram, antzertia, ikuskizun zoragarria izateaz aparte, arimaren egoera berezi bati dagokion zerbait da batez ere. Edozein igogailu, adibidez, leku aparta iruditzen zait antzezlan bat jokatzeko, edo itsasertzeko karpa bat, edo etxeko dutxa, edo argazkiak ateratzeko txabola hau, besterik gabe. Horrela, bada, zulo beltz honetara etorri naiz, antzezle japoniarra, emankizuna hasi aurretik, bere aldagelara bezala. Ez da zoko txiki bat besterik, baina han gertatzen da miraria, bertan sortzen da pertsonaia; ispilu baten aurrean. Orduan gertatzen da bere antzaldaketa.

      Atari zabalera aterako da gero, eta bere lana bukatutakoan, aulki tolesgarri batean eseri, eta aurrean daukan jendeari begiratuko dio ispiluari begiratzen dion bezala. Ez du alde egin, ez du alde egin nahi, eta antzezpen egoeran dirau; ez dagoenaren plantak egiten ari balitz bezala. Hori da bila nabilen irudia. Ea nola atera diren argazkiak.

Morfeo

Inork ez du sekula jaso beste munduko berri. Errua ez da, hala ere, defuntuona. Aurreneko aldia da hiltzen naizena, niretzat ere gauza berria izan da, eta onartu beharra daukat ustekabean harrapatu nauela zeharo. Istripuak halabeharrari zor dizkiogu, eta gaitzak lurrari; alegia, ohartu orduko zahartu egiten zara, larruazala sugandilarena bezalakoa bihurtzen zaizu, eta urtero zapatila pare bat oparitzen dizute hodeien gainean ibiltzeko, baina tira, honezkero zer eskatuko diot nik bizitzari, eusten nauen honek izen hori merezi badu, behintzat.

      Urruntasun sideral hauetan erruz aspertzen gara gehienok. Ez dago zeregin handirik eta, espaziontzitik at loka gelditutako astronauten gisan, zilipurdi alferretan gabiltza patxada ederrean, harik eta aldian behin, ez oso sarri, baten bat gurekin oroitzen den arte lo dagoela. Orduan ematen du pospolo bat piztu dutela gauaren erdian eta inoiz imajinatu gabeko ikuskizunetan parte hartzeko aukera izaten dugu. Zinearen antzeko zerbaiten itxura dauka; are gehiago, filmean ere ateratzen gara.

      Azkenaldian badago norbait, zorionez, bere ametsetan ateratzen nauena eta, berari esker, hil aurretik uste nuena baino hobeto bete ahal izan ditut nire asmoak; zuzendari batek bere antzerkia oholtza gainetik bertatik gobernatuko balu bezala. Nire adineko jaun isil bat da. Oinak oraindik lurrean neuzkanean, egunero, gosaltzeko garaian, kafetegi berean egiten genuen topo, eta han ezagutu nuen egunkariko gurutzegrama egiten aritzen nintzen bitartean.

      Errazak izaten ziren gehienetan, baina noizean behin trabatu egiten nintzen bukatu aurretik. Egun hartan begira-begira ari zitzaidan gizona. Etsituta harrapatu ninduen nonbait, eta laguntza eskaini zidan. Olinpoko jainko baten izenaren bila nenbilen; hasieran “m” zeraman, laugarren lekuan “f”, eta sei letra zeuzkan guztira. Istant bat nahikoa izan zuen asmatzeko: Morfeo.

      Ordutik aurrera, amore eman baino lehen, berarengana jotzen nuen laguntza eske. Halako batean esan zidan bazirela urte batzuk erretiratu zenetik, baina ez omen zuen lanik falta. Irakurzale porrokatua zen antza eta, azkenaldian, ipuin-sorta batekin zebilen tematuta. Atsegin ditut, oso, narrazio laburrak, eta nire zaletasuna adierazi nion, baina inori utzi baino lehen burutu ezinik zebilen kontakizun bat amaitu nahi omen zuen.

      Astean behin, kartoizko karpeta bat ekartzen zuen besapean, eta tentazioa menderatu ezinik ibili nintzen ikusi beretik. Egun batean, kanpoan zigarroa erretzen eman zuen tartea baliatuta, ireki egin nuen, eta barruan gordeta zeraman libreta txiki bat kuxkuxeatzen ausartu nintzen presaka eta muturka. Era horretan jakin nuen, besteak beste, egun berean jaiotakoak ginela eta, gainera, nire izena bera eman ziotela. Orrialde batean, nahiz idazkeraren errebesa, ondoko pasartea irakurri nuen:

      Ez zaitez abiatu inora ez daraman bidetik; nora aterako zaren jakin behar duzu aldez aurretik edo, hobeto esateko, irtenbideren bat badagoela.

      Ohar labur batzuk zeuzkan jasota; idazten ari zen azken ipuinari begira, seguru asko. Astebete geroago tentazioan erori nintzen berriz, eta beste pasarte bat irakurri nuen.

      Ipuin bat ez da, azken batean, bere izenburuaren bila ibiltzeko aitzakia besterik.

      Ordura arte, garrantzirik gabeko indiskrezio txikiak baizik ez ziren izan, baina denboraren poderioz ohitura bihurtzeko joera hartu zuten. Oraindik gogoan daukat hil baino astebete lehenago aurkitu nuen pasartea.

      Ipuin bat, lehenik eta behin, lurralde bat da; baso bat, esate baterako. Arbolaren sustraiak nola, hala dabiltza bide guztiak bata bestearen bila, eta osatzen duten amaraunak kontakizunaren zabalera osoa bildu behar du.

      Egun hartan, betiko kafetegian geundela, mendira buelta bat emateko gonbita egin zidan hurrengo iganderako. Udalaren muga barruan zegoen erreserba natural bat ezagutu nahi zuen. Alaba udaletxean zebilen, nonbait, lanean; beraz, bitartekari lanak agindu zizkion esparruan sartzeko baimena eskuratzearren. Asmo literarioren bat igarri nuen ibilaldi hartan, baina banuen bere diskrezioaren berri, eta ez nion hitzik atera nahi izan.

      Eguraldi ederra egin zuen, eta egun atsegina ari ginen pasatzen, baina, konturatu orduko, ilunabarraren lehen zantzuak hasi ziren nabarmentzen. Itzalak ez ziren oraindik lur gainean biltzen ari, baina lainoa mantso-mantso zihoan barneratzen, eta bueltako bidea hartu genuen berandu baino lehen. Abiatu aurretik, hala ere, bi neurri hartu genituen, badaezpada, itsumustuan ez galtzeko; alegia, elkarrengandik ehun urrats baino gehiago ez aldentzea, eta arriztu egitea, ozen, bost minuturo gutxi gorabehera.

      Inguruko zuhaitzak, lerroz lerro, lausotu egin zitzaizkigun gero eta gehiago. Urrutienak desegin ziren lehendabizi; handik tarte batera, baita hurbilenak ere. Arrasta-lainoak, azkenean, bideak ere ezabatu zituen, eta noizbehinka zizturen bat entzun arren, ezin izan nuen berarengana bildu. Ohartu orduko galduta nengoen, eta alferrik saiatu nintzen lagunaren bila. Handik puska batera, gaitz erdi, goroldioa haitzen artean hasi zen nabarmentzen, eta abarretan kateatutako hodeiak gora egin zuen.

      Uste baino samurragoa gertatu zitzaidan heriotzako ordua; larruazala gainetik kendu eta gakoan zintzilikatu izan banu bezala, edo haziak oskola galtzen duen modura. Ordura arte, tripaz betetako zahagi zahar bat nintzen; handik aurrera, aldiz, espazioan barreiu, hutsik nengoen, hala nola galtzerdi bat barruz kanpo jarri eta gero.

      Erroiak eta mirotzak inguru-minguru ari zitzaizkidan zirurika, eta lurraren azpian, gero eta hurbilago, harren eta zizareen dardara zebilkidan. Orbelaren gainean nengoen etzanda, luze bezain zabal, eta nire barruan galduta nenbilen eskuak garondoaren azpian lotuta. Arestian, nire begietan barrena ikusten nuen unibertsoa; gero, aldiz, pixkana-pixkana, izarren diz-diza nagusitu zitzaion nire begiradari.

      Ustekabean harrapatu baninduen ere, nire heriotzaren lekuko izan nintzen, eta badakit hil eta gero ongarri bihurtzen garela lurrarentzat, eta oroitzapenak, bestalde, gure bizialdia partekatu duten ezagun, lagun eta hurbileko kutunen oroimenean irauten duela. Ez dago atarramentu egokiagorik gure hezurrentzako; ezta beste modurik gure iragana ahanzturatik libratzeko.

      Alabaina, basoa ez da hiltzeko leku egokia; biziak jakin behar du hila non dagoen etzanda, bestela ezin izango dio berak utzitako zuloari leku bat eman. Ortziak eta lurrak bat egiten duten seinale bat jarri behar du defuntuaren oroigarri, udazkeneko orbela erratzarekin garbitu edo epitafioaren gaineko elurra kendu ahal izateko neguan, baina, kontuz, hala ere: kanposantutik landa baldin badago, albait hobe, badaezpada.

      Auskalo noiztik ote datorren hildakoen ametsak profanatzeko joera doilor hori. Aspaldi batean Erromako katakonbak, Egiptoko piramideak edo Txinako mausoleoak arpilatzen zituzten, baina gaurko eskuluzeek nahikoak izaten dituzte hortzaduren urrea, titaniozko inplanteak edo oinordekoen oharkabean lurperatutako bitxi merkeren bat. Ez da harritzekoa, bada, lur santurako joerarik sekula izan ez badut.

      Hildako bakoitzari, ordea, bere hobia dagokio. Hilarri bat, esate baterako; oinarri lau eta karratua azpian daukala, eta harrizko gazta biribila gainean. Edonola ere, konformatuko nintzateke, baldin eta asabak jaio ziren etxeko hegatzaren azpian lurperatu izan banindute, edo arimen egunean olio-argi bat piztuko balute nire izenean. Aukeran, halere, nahiago nuke atseden hartu liburu baten barruan. Erruz gustatzen zait nola hartzen duten berme bata bestearen bizkarrean, ezkatek arrainaren azalean edo teilek teilatuan egiten duten bezala.

      Egun batean, esan bezala, unibertsoari pultsua hartu beste zereginik ez neukala, ustekabean harrapatu ninduen nire bizkiak, eta bere ametsaren eraginpean gertatu nintzen. Amets bera egin zuen hiru bider, eta denetan agertu nintzaion. Ez ziren guztiz berdinak, baina antzekoak hala ere, eta berehala ohartu nintzen mundutik alde egin nuen leku hartan bertan geundela. Itxuraz, lainoa sartu aurretik bezala zegoen egoera, baina ni ordurako denboraren mugetatik kanpo nengoen. Eztul txiki batzuek hautsi zuten bat-batean isiltasuna:

      — Arrasta-lainoa baliatzen du pagoak lekuz aldatzeko.

      Neu nintzen, azkenaldi honetako nire ordezko honi “neu” deitu badakioke, behintzat. Bera, berriz, enbor baten gainean eserita zegoen, mapa bati arretaz begira.

      — Ez al zeunden, bada, hilda? —esan zuen bere artean aurreneko agerpen hartan—. Nola liteke...!

      Ametsak, jakina, zentzugabekeria errebesenari aurre egiteko ere prestatuta daude, baina orduko hartan usteak ustel atera zitzaizkion, eta berehala esnatu zen. Une horretan bertan desegin zitzaigun lehenengo ikustaldia.

      Aurrekoaren oso antzekoa gertatu zen bigarrena ere. Ez dakit egunak, asteak edo hilabeteak pasatu ote ziren bata eta bestearen artean, baina leku berean geunden biok; alegia, azken hatsa eman nuen bazter hartan, eta nire laguna basoaren erdian galduta zegoen lehen bezala, bere lekutik mugitu gabe.

      — Hurritzak ez daki hizketan —esan nion oraingoan—, baina bide berriak eragiten ditu.

      — Ez da posible! —harritu zen beste behin ere—. Ez al zinen, bada, hil...?

      Oraingoan, lehen ez bezala, inoiz amets bera egina zuela iruditu zitzaion; hala eta guztiz ere, laster esnatu zen berriro. Azkeneko irudien arrastoak harrapatzen saiatu zen, baina lainoa desegiten den bezala galdu zituen berehala. Oroimenean egin zuen murgil, baina ezin izan zuen ezer ekarri azalera.

      Eskarmentuari esker ikasten du gizakiak, eta hurrengoan ez zion bere buruari galderarik egin nire gainean; ez zion espanturik adierazi bere aurrean nengoelako, eta isilik gelditu zen nire hitzen zain. Espero zuen, beharbada, orduan erakutsiko niola, behingoz, nola irten ataka gaitz hartatik.

      — Elorri zuri bat bidera ateratzen zaizun bakoitzean —esan nion azkenik— egizu ezkerretara, eta laster ailegatuko zara zabalera.

      Alde egin baino lehen hurbildu egin zitzaidan besarkatzeko asmotan, baina ezin izan zuen; desegin egin nintzaion, eta haritz handi bat aurkitu zuen nire ordez bere besoen artean. Alimaleko habaila baten sardea ematen zuen, eta goitik behera irekita zegoen tximistaren eraginez. Ez zuen botoirik alboetan, baina zamarra baten antza hartu zion eta, nahiz eta aukeran handi samarra zetorkion, besoak mahuka-zuloetan barrena sartu, jantzi eta, mapa poltsikoan gorde ondoren, alde egin zuen.

      — Aurreko ametsetan —esan zuen bere kolkorako— nire bizkia ikusi orduko esnatu naiz. Orain, ordea, ez; beraz, oraingoan egia ematen du.

      Oinak lurrean dauzkaten horiek uste dute euren segapotoen eraginpetik kanpo gaudela, eta neurri batean egia ere bada, baina badugu bitartekorik; aurrena, Morfeo: aspaldi hartan gurutzegraman agertu zitzaidan olinpotarra. Izan ere bera baita ametsetan ageri diren giza irudien jainko sortzailea. Ametsa du aita, heriotza da bere osaba, eta gaua, berriz, amona, eta berari esker eragin genezake defuntuok gure bisitarien bizitzan lo daudela; beraz, ez dut aukera alferrik galdu nahi izan ipuin hau zure baitan pizteko.

      Ipuin batean behar adina leku dago edozein defuntuk atseden har dezan. Ipuin bat hilobia bezain egokia izan liteke horretarako, eta, epitafioa nahi izanez gero, izenburua ere erabil liteke bere ordez. Ez zait letren baratzea baino hoberik bururatzen iraganaren oroitzapena jasotzeko.

      Aurki esnatu zen ostera, baina igelak itsasoaren berri ez daukan bezala, edo euliak neguarena edo tximeletak urtaroena, berak ere ez zuen amestua oroitzerik izan. Amets gehienak bezala ahanzturaren biltegian gelditu zitzaion gordeta, atzera gogoratu ezinik, nahiz mundutik at gaudenoi —niri, kasu honetan— mezuak bidaltzeko baliagarri gertatzen zaizkigun.

      Azkenean, aldez edo moldez, ipuin bat antzeman zuen bere irudimenean, nirekin lotu ez bazuen ere. Idatzi egin behar zuela erabaki zuen orduan, eta iruditu zitzaion bera zela egile, neu diktatzen ari nintzaion arren. Ametsen antzekoa da, izan ere, literatura; oroitzapenak nahasi, puztu, laburbildu, eraldatu eta komeni zaion moduan jartzen ditu harremanetan.

      Orain, irakurleak biziberritzen nau. Irakurketa bakoitzean eta guztietan antzematen dut nire itzala, baina bat bakarra ere ez da erabat errenditzen nire bertsiora. Abantaila handia daukat, hala ere, eragile nagusi naizen aldetik; alegia: barrandan ibil ninteke kontakizunaren barrenean murgilduta dabiltzan bitartean; edo puntu eta koma baten aurrean gelditzen direnean; edo atzera jotzen badute esaldiren bat berreskuratzeko behar bezain argi jaso ez dutelako.

      Ez dago beste etorkizunik guretzat. Eternitate puska txiki hori egokitu zaigu, eta besterik ez dugu utziko zeruaren azpian. Ez naiz batere harritzen baldin eta gure isiltasun hau ulertzen ez badute. Inori ezin zaio erakutsi ikus dezakeena baino gehiago, nahiz eta gizakiak, zorionez, erraztasun handia erakusten duen egoera harrigarrienetan egokitzeko orduan.

      Oraindik ikasten ari naiz hilik moldatzen, baina bizitza, itxura guztien arabera, zirkulu baten barruan dago, eta heriotza, berriz, kanpoan dabilen beste guztia dateke. Ezagutzen dugun apurrak pospolo baten argia ematen du gehienez ere, eta baztergabetasun ulertezinez inguratuta dago. Errealitatea, izan ere, ez da magiaren aztarren bat baizik, eta, hark eutsiko ez balio, ezerezean amilduko litzateke erremediorik gabe.

      Izarrak, bitartean, milaka ari dira biderkatzen inguruotan, baina badakit handitasuna bezain neurrigabea dela txikitasuna. Nire barruko apurrik apal eta galduena kanpoan dagoen unibertsoa bezain mugagabea da gezurra badirudi ere; hortaz, bat ez ezik, bi ortzi leudeke, eta oraindik ez dakit zer dudan hobe: haize-parpaila batetik zintzilik gora igo, ala guardasolaren kirtenari eutsi, eta nire baitan behera jaitsi. Edonola ere, aspaldiko bizki maite hori, hemen ez dago ezer, baina hor urrutiko inguruak munstro izugarriz beteta omen daude.