LUTXO EGIA

Txakur ingelesak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© 2011 Lutxo Egia

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2011ko apirila

Edizio hau: 2011ko ekaina

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.com

            Webgunea: http://susa-literatura.com

Unai Dorronsorori

Txakur ingelesak

Fostertarren lorategira sartu da Maider. Nahiko lukete Evelyn eta Jonathan senar-emazte edadetuek ryegrassa euren txalet zurian. 2004an ailegatu ziren Lanzarotera, Mikel eta biak heldu ziren urte bertsuan.

      Maider harritu egin da Tim eta Pat –Jonathanen txakurrak– harrizko lauza nabarrez osaturiko kaktustegian ez ikustean. Burdin hesia zabaldu orduko, saltoka eta zupaka hasten zaizkio beti. Oso animalia zalea ez bada ere, maitagarri deritze auzoko txakurrei.

      Abante egin du kristalezko ate nagusiraino. Txirrina jo aurretixe, Tim eta Pat zaunkaka bertaratu dira. Atzeko hanken gainean zutik jartzeko ahaleginetan dihardute. Berriro txirrinari sakatu dio Maiderrek. Atzo arratsaldean bere burua eskaini zuen Evelyn uharteko aireportura eramateko. Nottinghamera joan behar du aste biz, alaba ikusten.

      Beste behin saiatu da. Azkenekoz.

      Itsas-Begi txaletera itzuli da artega. Mikel bizarra egiten hastekoa da bigarren pisuko komunean. Sano gela argitsua da. Behatokia desio zuela azaldu zion Mikelek arkitektoari. Distiranta. Artelan txipi bat. Maiderrek, aldiz, zer edo zer funtzionalago gurago zuen.

      – Ez dute erantzuten Fostertarrenean.

      – Irten egingo ziren honezkero –esan du Mikelek ezaxola.

      – Txirrina jo dudanean, txakurrak ziztu bizian bildu dira ate nagusira.

      Olgetan ari da Mikel, dantzan beharbada. Atzamar luze-hezurtsuez ferekatzen du bizar sarria. Laster ez da arrastorik geldituko.

      – Taxi bat hartu izan balute, entzungo genukeen –esan du Maiderrek–. Eta, gainera, Evelynek deituko zidakeen abisatzeko.

      – Eta zergatik egin behar luke hori?

      – Normalena delako. Areago Evelyn izanda.

      – Batek daki, orduan.

      Irriño ohartezina egin du Mikelek. Umore onean itzarri da gaur. Bost egun barru Erromara bidaiatu behar du neurologia kongresu batean parte hartzeko. Maiderrek maiz laguntzen badio ere, bakarrik joango da oraingoan.

      Mikeli begira geratu da Maider. Komunera sartu denetik ispiluaren bidez so egin dio. Mikelek, aldiz, ez dio bere begi marroiez aurpegiko aparrari behatzeari utzi.

      – Zerbait gertatzen da.

      – Zergatik gertatu behar du zerbait? Zergatik gertatu behar du beti zerbait?

      – Zer esan gura duzu?

      – Zure eldarnioekin hasi behar al duzu?

      – Ez aipatu berba hori, badakizu gorroto dudana.

      – Zer esango dut, ba? Etengabeko paranoia batean bizi zara. Saiatu zara, behintzat, telefonoz hots egiten?

Maiderrek marapiloa du eztarrian, boaren estutua. Bihotzak ez du behar moduan punpatzen. Ez dio SOS Txakurra elkarteko boluntarioari erreparatu Fostertarren etxera ailegatu denean. Polizia-autoek eta anbulantziek batzuek besteen atzean aparkatu behar izan dute kale estuan. Boluntarioak Timi eta Pati lepotik heldu dienean, ordea, harri eta zur geratu da. Uhalez lotu ditu, muturreko bana ipini. Lasterka joan da harengana. Berrogeita hamar urte inguruko gizona da. Egin gabe dauka bizarra (minutu batzuk lehenagoko Mikelen mugimendu soraioak ekarri dizkio gogora). Ezohiko usain bat dario, garratza, animaliek ekarria beharbada.

      – Fostertarren alboko bizilaguna naiz –esan dio Maiderrek–. Nora daramatzazu txakurrak?

      – Arrecifeko udal-txakurtegira.

      – Zer gertatuko da eurekin?

      – Ez dakit. Nik animaliak jaso baino ez dut egiten.

      Orduantxe kontatu dio SOS Txakurreko boluntarioa dela. Espainiako elkartea. Koska bat gorago obratzen dutenen banitate txipi hori.

      Maider ez dago horretan interesaturik. Harira jo du:

      – Eta nork daki zer gertatuko zaien?

      – Txakurtegiko albaitariarekin hitz egin beharko duzu.

      – Baina ez dituzte sakrifikatuko, ezta?

      – Ez, hori segurua da. Nolanahi ere, bada beste kontu bat...

      – Zein kontu?

      – Poliziak agindu du ezer ez egiteko txakurrekin. Ikerketaren parte bihurtu dira.

      Polizia-agenteak Evelynen eta Jonathanen etxera sartu direnean, kanpoan gelditu da Maider. Geroago bakarrik utzi diote sartzen, lekuko moduan. Haietako batek, gainera, agiraka egin dio auzokideen kristalezko atea apurtzearren.

      Gogoratzera egin du Maiderrek.

      Evelynek ez zion telefonoa hartu.

      – Mikel, benetan, hemen zerbait gertatzen ari da.

      Mikelek ezker-eskuin mugitu zuen burua, begiak ispilutik aldendu gabe. Toalla beltz batez ezabatu zituen apar arrasto zuriak.

      Maider Fostertarren etxera itzuli zen. Berriro jo zuen atea, hatz erakuslea txirrinetik jaso gabe. Berehala agertu ziren Tim eta Pat zaunka zoroan, zarata kirrinkariak eroarazirik.

      Luzetsita, lorategiko harri zapal handi bat hartu eta ateko kristala apurtzen hasi zen Maider. Txakurrek atzera egin zuten metro bat.

      – Hori da Pat! Hori da Tim! Kendu paretik!

      Hautsitako kristal zati handienak kendu zituen lehen-lehenik. Besoa luzatu gero. Zerrapoko giltzari buelta osoa eman. Maratilari eragin. Atea zabaldu bezain laster kalera irten ziren Tim eta Pat. Ohi bezala, gainera igo zitzaizkion jauzi urduriez, minutu batzuk lehenago kristalaren kontra burutu zituzten mugimenduak errepikatuz gorputzaren inguruan. Segidan txiza egiteko toki bana bilatu zuten eta, osteratxo bat egindakoan, etxe barrura bueltatu ziren zaunkan.

      Orain Maider Fostertarrenean bigarrenez sartu aurretik, polizia asko ibili da barruan. Anbulantzia bitako medikuak eta erizainak ere barneratu dira bera baino lehen. Olga Brito eta Ikko Betancourt ezagutu ditu, Mikelen lankideak dira ospitalean.

      – Hil egin dituzte –komentatu dio Olgak, Maiderrek lehendabizi eta Mikelek geroago gorpu odoleztatuak ikusi ez balituzte bezala–. Lapurreta izan da.

      Maiderrek Mikelen laguntzarik gabe sartu behar izan du bigarrenez Fostertarren etxean, poliziak heldu direnean ospitalera joan baita senarra. Maiderrek senperrenak egin ditu berriro negarrari ez emateko. Hasieran, auzokideen hilotzak ikusi dituenean, itolarria sortu zaio. Baina ez zaio malkorik etorri. Tim eta Pat eraman dituztenean, orduan hasi da negar batean.

      Agente batek han eta hemen bistadizo bat botatzeko eskatu dio Maiderri.

      – Lasai, presarik gabe. Esadazu zerbaiten falta sumatzen baduzu, zer edo zer arraroa iruditzen bazaizu. Lekuz aldaturik dagoen objekturen bat edo...

      Etxe oso ordenatua zeukaten Fostertarrek. Dena betiko lez iruditu zaio Maiderri. Apaingarri asko hormetan, mahaietan, apalategietan, komodetan, liburutegietan. Baina dena ageriko ordena batean. Koadroak. Portzelanak. Argazkiak zilarrezko markoetan. Eta batez ere Jonathanen trofeoak beira-arasetan.

      – Argazki bat falta da –bota du brastakoan, asaldaturik –. Jonathan Winston Churchillekin zegoeneko hura.

– Burutik egin al zaizu?

      Oihu egin orduko, Mikelek hatz adierazle biez bortizki zigilatu dizkio ezpainak.

      – Ahapeka, Maider, dedio! Polizia Fostertarrenean dago oraindino.

      – Baina erotu egin zara?

      – Apal berba egiteko, kaguenlarrusia!

      Ahots-tonua beheratu du Maiderrek:

      – Nola bururatu zaizu Jonathanen argazkia hartzea? Ez al zara konturatzen horrek hilketetan inplikatu ahal zaituela?

      – Ez ezazula tontakeriarik esan, mesedez! Batzuetan ergel hutsa ematen duzu.

      – Ezin dut sinetsi! Eurenera sartu, hilotzak ikusi eta hori bakarrik bururatzen zaizu: argazkia lapurtzea!

      – Eta nork deitu dio Poliziari?

      – Joder, Mikel! Lapurtu egin duzu argazkia!

      Mikelek ahoan jarri dio berriro eskua, tapoi gisa.

      – Hartu egin dut, bai, eta zer? Jonathani ez dio jada balio.

      – Argazkia ez da gurea.

      – Ann alaba zen Jonathanen senide bakarra. Eta ezinikusia zioten elkarri. Alabari baino lehenago emango zidan niri.

      Sofa tapizatuan etzan da Maider. Etxera bueltatu denetik puzzle osaezin baten legez ibili ditu goizeko irudi lausoak. Ez da gose. Mikel, ordea, tripa zorriak etorri da ospitaletik. Sukaldean labana batez ebaki txikiak egin dizkie patata handi biri. Plater batean jarri eta olioztatu egin ditu. Mikrouhin labean bost minutuz egosi ondoren, ketchup tomate ugarirekin irentsi ditu.

      – Saiatu ez pentsatzen –aholkatu dio senarrak telebistako albisteei begira–. Ezin dezakezu ezer egin.

      Argazkia berak egin balu bezala ikusten ditu Maiderrek Churchill eta Jonathan elkarren ondoan. Zer dagoen ondo eta zer ez dagoen ondo.

      – Behintzat, zaharrak ziren.

      Salto batean agondu da Maider:

      – Zaharrak? Hori al da bururatzen zaizun guztia?

      – Zaharrak ziren. Ez gaizki interpretatu propio nire berbak. Zaharrak ziren, beste barik.

      – Beste barik, ez. Zer gertatuko da orain?

      – Orain? Kontxo, Maider, ez dizut ulertzen. Ann etorriko da eta denaz kargutu beharko du. Gurasoez. Etxeaz. Saldu egingo du seguru aski.

      – Ez naiz horretaz ari.

      – Zer arraiori buruz ari zara orduan?

      – Txakurrez. Zer gertatuko da Timekin eta Patekin? SOS Txakurreko boluntarioak esan dit aditu-frogarako erabiliko dituztela.

      – Ederra kontua! Txakur-aditu bat –Mikelen irri sarkastikoak durundi egin du egongelan–. Akabatu egingo dituzte. Hori egiten dute honelako kasuetan.

      – Eta zergatik akabatu behar lituzkete?

      – Ez dakit ba... Beharbada ez dituzte garbituko. Beharbada Ann kargutuko da horretaz ere.

      – Annek ez du ezer jakin gura izango, aurretiaz diotsut. Hau tamala, Tim eta Pat maitagarriak dira.

      – Pat eta Tim txakur puta bi baino ez dira.

      Maiderrek bekainak jaso ditu Mikelek puta mespretxuz trenkatzean.

      Pixka bat lehenago, Mikel patatak prestatzen ari zenean, hilketaren zioaz jardun du Maiderrek: une labur batez Olga Britorekin mintzatu dela. Mikelek barre egin du: Olgak sexu-afera daukala kardiologiako zuzendariarekin. Maiderrek ez du iritzirik eman nahi izan: Olgak lapurreta aitatu diola. Baina Maiderrek ez du indarrik izan agenteei horri buruz galdetzeko. Ezta minutu batzuk geroago, txaletera berriro sartu denean, lapurretaren aukeraz hausnartzeko ere. Mikel egongelara sartu denean, patatei egin behar izan dizkien ebakiak etorri zaizkio burura. Ebaketa txikiak, polizien galderak bezain. Mordoa egin diote. Bart Mikel eta biak Puerto del Carmenera joan ziren afaltzen ospitaleko lankide batzuekin. Maiz biltzen dira italiar jatetxe berean. Handik itzuli baino lehen burutu zuten hilketa ezinbestean.

      Bat-batean Television Canariak isilarazi egin du txakurren gaineko Mikelen eta Maiderren eztabaida. Evelyn eta Jonathan Foster senar-emazte ingelesak hil dituzte bart. Evelyni tiro bi desarratu dizkiote, bularrean eta buruan; Jonathani bakarra, buruan. Polizia zergatia ikertzen ari da. Joan den astean Cala Blancan jazotako hiru lapurretekin zerikusia ote duen.

      – Bulgariarrak baietz! –erronka egin du Mikelek.

Hamar eta erdietan telebistari begira afaltzen hasi da Mikel. Kontsulta pribatuan eman du arratsalde osoa. Irtendakoan bere abokatuarengana joan da, ezorduko bilera batera. Bada urtebete beste auzokide batek auzitara eraman zuela txaleteko atzealdeko harrizko hesiaren luzeragatik. Abokatuarenetik irten eta gero Famarara gidatu du hondartzan korrika egitearren.

      – Txerriki xerrak harri zapalak lez daude.

      – Gure auzokideak bart hil dira asasinaturik eta zu txerrikia harria lez dagoela. Ederra, gero.

      – Leher eginda nago, Maider, ez eman kaparradarik auzokoekin!

      Maiderrek lo-kuluxka egin du arratsaldean. Interneten sartu da gero. Albistea lehen edizio digitaletan ageri da. La Voz de Lanzarote-ko eta Diario de Lanzarote-ko web guneetan bigarren albistea izan da, PIL alderdiko zinegotzi batzuen ustelkeria-kasuari dagokionaren ostean. Espainiako agerkarietan ere ageri da. Agentziako albiste baten arabera, Jonathan Foster cricket izarra izan zen Ingalaterran joan den mendeko 50etan. Thunder esaten zioten. Pilota bateaz jotzen zuen aldiro dardarka jartzen zuen Obaloa, Surrey Cricket taldearen zelaia. Trumoi leherketa bortitzei esker, Surreyko Lehoiek dena irabazi zuten hamarkada hartan. 1990ean, Malagan bizi zelarik, Marbella Cricket taldea fundatzen lagundu zuen. Deus berririk ez.

      Iluntzeko zortzietan, ostera, azken orduko batek zimiko egin dio bihotzean. Egunkariek gertaeren bertsio berria jaso dute: badirudi zaharretako batek bestea hil eta, ondoren, bere buruaz beste egin duela.

      Aurretik, bostak aldera, SOS Txakurreko boluntarioak bere ustea adierazi du Facebooken: Asasinatu egin dituztela esan dit polizia nazional batek. Usteko zioa: lapurreta. Serbiarrak edo kroaziarrak. Manchester Terrier arrazakoak dira txakurrak. Doberman txikiak dirudite eta horrek nahastu egiten du jendea. Ez dira oldarkorrak. Elkartean nabilenetik sekula ez dut halako txakurrik batu. Inork ez du halako terrierrik abandonatzen. Gaurkoek asko balio dezakete.

      Maiderrek bere burua madarikatu du Facebooken ez izateagatik. Beldurra dio izen emateari. Agerkari digitaletako laburpenekin konformatu behar izan du. Haien arabera, boluntarioak etxe barruan ezarri die lazoa txakurrei. Bistadizo bat ere bota du. Begiratzearekin batera aise konturatu da zer edo zer ezohikoaz. Txakurrek jateko piloa zeukaten. Mordoa utzi diete. Goporrak eta platerak lepo. Lehen begi-kolpean ez ditu janaren ugaritasuna eta gertatutakoa uztartu. Furgonetan, Arrecifera bidean, behin eta berriz galdetu dio bere buruari. Azkenean argi ikusi du: hilketen teoriak ez du ez bururik ez hankarik. Eta suizidio bikoitzarenak ere ez. Ezkutuko asmo bat zegoen janariaren aferan.

      Boluntarioaren tesia sutautsa lez hedatu da Interneten. Zaharretako batek jan mordoa utzi die txakurrei bere buruaz beste egin baino lehen; ez daki, baina, bestea hil aurretik edo hil ostean bete ote dituen goporrak. Edozelan ere, txakurrak maiteago zituela bizikidea baino.

      Maiderrek ez du bertsio ofizialik aurkitu komunikabideen web guneetan. Irlako foro nagusian sartu da. Hamaika erabiltzaile hasi dira euren iritziak zabaltzen. Yaizak barre egin dio Poliziari: honezkero damuturik egon behar dute SOS Txakurrari deitu izanaz. Lehenago jakin izatera, txaletaren atzealdean bertan egingo zieten tiro bana txakurrei. Tinajoren aburuz, txakurrek eurek kalitu dituzte ingelesak haginkadaka.

      Maiderrek ordenadorea amatatu du zeharo higuindurik.

Biharamunean Maider abaila bizian abiatu da Arrecifera. Etxetik irten baino lehen gizon batek deitu dio telefonoz. Atzoko polizia dela argitu du. Maiderrek ahalegin txiki bat egin du haren aurpegia irudikatzeko. Atzo polizia asko ikusi zituen. Burua lehertzear zeukan. Ibuprofeno pastilla bat hartu behar izan zuen.

      – Zure senarrarekin eta biokin hitz egin nahi dugu Jonathan eta Evelyn Fosterri buruz.

      Maiderrek zalantza egin du.

      – Oraintxe bertan?

      – Ez. Beste momentu batean izan daiteke. Bata bestearekin zer moduz moldatzen ziren jakin nahi dugu. Zer nolako harremana zuten elkarren artean. Baita zuek eurekin zer harreman zenuten ere.

      – Guk?

      – Ez du luze hartuko. Badirudi haietako batek hil duela bestea.

      – Hori irakurri nuen Interneten atzo iluntzean.

      Maider berehala damutu da.

      – Kasua argi zegoen hasieratik –jarraitu du poliziak damuari igarri balio bezala–. Atea bortxatu gabe zegoen...

      Maiderren eztul txikiak lipar batez eten du poliziaren hizketa.

      – ...ustez dena bere tokian... argazki bat izan ezik, dena txukun eta nahastu gabe, gorpuak, balen traiektoriak... Autopsiak argituko du erabat, noski.

      Poliziak ez du hiltzaileaz ezer esan. Maider ere ez da galdetzera ausartu. Eskegi ondoren hura Evelyn ez izatea desiratu du. Une bateko kontua izan da, berehala kontrako desira piztu baitzaio. Bart berdin gertatu zitzaion. Mikeli ez zion deus aipatu. Senarrak garbi samar utzi zion telebista lasai ikusi baino ez zuela nahi. Maiderrek, ordea, buelta ugari eman zion jazotakoari. Une batzuetan Evelyn hiltzaile gisa ikusten zuen, eta bere buruari xuxurlatzen zion Jonathanek segur aski merezi zuela. Beste batzuetan ez zuen dudarik egiten gizonak asasinatu zuela. Eta gogoeta haiekin batera, nor gurago zuen hiltzaile gisa. Nazka ematen zion halakoak bururatzeak, baina ezin saihestu.

      Arrecifera iristean Timek eta Patek ordeztu dituzte jabeak Maiderren pentsamenduetan. Haiekin jokatzeko erak Jonathan bihurtzen du susmagarri. Hobendun kasik. Hura zen, azken batean, benetako jabea.

      Maiderrek orube batean utzi du 4x4a. Biziki harritu du txakurtegiaren eraikinak. Behinola udal tailerrak hartzen zituen. Luze gabe behera botako dute egoera kaxkarragatik.

      – Arrecife erdian dagoen orube eraikigarri bati buruz ari gara –zehaztu dio albaitari atseginak.

      Faina du izena. Txabusina zuri bat daroa soinean. Ahots sano amultsua duela iruditu zaio Maiderri. Azken bi egunetan entzun duen lehena.

      Barrura bidean hatsak zaplaztekoa eman dio. Desinfektantea, hezetasuna eta txakur-usaina.

      – Beti ez da kirats garratz hori izaten –lasaitu du Fainak irribarre batez–. Bustitako txakur bat atera berri dugu. Gainean txiza usaina zuen.

      Fainak ez du Maider konbentzitu. Txakur, hezetasun eta desinfektante usainak izan behar du beti han.

      Albaitaria bere lanaz solasean hasi zaio Maiderri. Ekartzen dizkioten animaliei izenak jartzen dizkie. Macherren abandonaturiko txakurrari, Cher deituko dio; San Bartolomeko katuari, Lome.

      Tim eta Pat ondo daude. Atzo kaioletara sartu zituztenean, galanta sortu zen. Ohikoa ez besteko giroa sumatu zuen Fainak. Bazirudien beste txakurrek bazekitela gertatutakoa eta iritsi berriei harrera berezia egin nahi zietela.

      – Pentsatuko duzu tontakeria hutsa dela.

      – Ez... benetan. Ikus ditzaket?

      – Bai, itxaron berton apur batean.

      – Ez gara barrura sartuko?

      – Ezin da. Txakurrak urduritu egiten dira pertsona bat sartzen den bakoitzean. Atera ezazu kontu, une honetan hamabost txakur dauzkagu.

      Maider harrituta geratu da.

      – Eta orduan zelan aukeratzen du jendeak adoptatu gura duen txakurra?      – SOS Txakurra web gunean txakurtegi honetako eta beste batzuetako argazkiak eta datuak daude. Jendeak gehien gustatzen zaiona aukeratu eta guri deitzen digu. Ondoren harrera-leku honetan ikusten du berriro. Baiezkoan, adopzio-tramiteak egiteari ekiten diogu. Ezezkoan, kaiolara ostera ere.

      Atera bezain laster, Tim eta Pat urduri antzean hasi dira Maider usaintzen. Lapa bat lez itsatsita, pozezko salto txikiak eman dituzte bernetatik gora. Fainak barrura eraman dituenean, Maiderrek zaunka-hots tristeak aditu uste izan ditu.

      – Ezagutzen zaituzte, hori segurua da –onartu dio Fainak bueltatu denean–. Eraman nahi zenituzke?

      – Noiz? Orain?

      – Ez, ez. Poliziak baimena ematen duenean.

      – Ez dut uste. Ezingo nituzke hartu.

Faina, aldi berean, ospitale bateko zuzendari, familia-sendagile, hainbat espezialitatetan mediku, zirujau, erizain eta psikologoa da; adoptatu nahi duten pertsonen psikologoa batez ere. Animalia bat hiru orduz operatzen duenean, zirujau batek edozein gizon-emakumeri hil edo biziko operazio batean eskainitako ardura beraz jokatzen du. Gaixotasun terminalak, infekziozkoak edo zauri sendaezinak dauzkaten animaliak bakarrik hiltzearen aldekoa da. Txinako edo Ukrainako ume batez ariko balitz bezala iruditu zaio Maiderri.

      – Fainak esan dit neuk hartu behar nituzkeela Fostertarren txakurrak.

      – Nor da Faina?

      Sukaldeko mahaian eseri dira bazkaltzen eguerdia jota. Irlako argi itsugarriak distira egiten du azulejo zurietan. Maiderrek eskua ukitu dio Mikeli. Berehalako keinu batez urrunarazi du senarrak, erre izan balio bezala.

      – Arrecifeko udal-txakurtegiko albaitaria da. Tim eta Pat ikusi ditut. Ez dizut esan joango nintzela?

      – Ez, ez didazu ezer esan. Baina orain diostazu albaitari ganorabako batek gura duela guk hartzea Fostertarren txakurrak? Kopla ederra. Zergatik ez diozu gomendatu bera kargutzeko?

      Maiderrek senarra usnatu du. Ospitaletik ekarri ohi duen izerdi usain berezia dario. Ez da oraindik ohitu.

      – Fainaren iradokizun bat baino ez da izan.

      – Tenteldu egin zara? Gure auzokideek elkar hil dute eta zuk euren txakurrak gura dituzu.

      Maiderrek begiak itxi ditu une batez. Errazagoa da argazki batekin geratzea. Ez dio galdetu non gorde duen.

      – Niri neuri ez zait hain anormala iruditzen.

      – Hori ere ez da harritzekoa. Galdetu gure lagun guztiei. Ikusiko duzu zer dioten.

      – Fainak uste du nik...

      – Espabila zaitez, Maider! Faina gora Faina behera zabiltza berbetan hasi garenetik. Zer da albaitari puta hori? Pertsonok baino animaliak gurago dituen kolgado horietako bat?

      Min eman dio Mikelen komentarioak. Lantokian ere, medikuak ez beste guztiak mespretxatzen ditu senarrak. Ipurdi-garbitzaileak batez ere (halaxe esaten die).

      – Aditzen lankideen trufak? Txakur hiltzaileak! Buelta zaitez jende normalaren mundura behingoz. Ez zara konturatzen Fostertarrek abandonatu egin dituztela txakurrak?

      Maiderrek hausnar egin du. Fainak antzeko zer edo zer aipatu dio ordu bi lehenago. Egunkarietan, ordea, ez da abandonu hitza agertu. SOS Txakurreko boluntarioaren haritik egin dute tira. Hiltzaileak askoz maiteago zituen txakur gaixoak bere bizikidea baino. Horregatik utzi zien jana bere buruaz beste egin aurretik. Jonathan Foster cricket jokalari mitikoa da erruduna prentsaren arabera. Poliziak ez du bestelako argibiderik oraindik eman.

      – Abandonaturik izatearen esperientzia opa diet animaliak abandonatzen dituzten sasikumeei –ohar egin dio Fainak txakurtegian.

Arratsaldean La voz de Lanzarote-ra eta Diario de Lanzarote-ra itzuli da Maider. Herenegun, gauerdia baino apur bat lehenago, Jonathan Fosterrek, Surreyko Lehoien jokalari historikoak, emaztea asasinatu eta segidan bere buruari tiro egin zion pistola batez. Beste web gune batzuetan ere ageri da. Genero indarkeriako beste kasu bat, azpimarratu dute egunkari guztiek. Aurtengo hamazazpigarrena, zehaztu batzuek.

      Mikelen sakelakora deitu du.

      – Zer duzu?

      Umore txarreko begitandu zaio Maiderri.

      – Poliziak jakinarazi du Jonathanek hil zuela Evelyn.

      – Eta horretarako deitzen didazu?

      – Pentsatu dut jakin gura izango zenuela.

      – Gauean esatea bazeneukan. Itota nabil, Maider, heldu ezinik. Zuk, ordea...

      Mikelek esaldia amaitu gabe eskegi dio. Sarri aurpegiratzen dio munduko denbora guztia duela nahi duena egiteko.

      Maider terrazara igo da. Eguzkiaren ostentzeari begira gelditu da Coca-Cola light bat edaten ari delarik. Astia du, zer duda egin. Evelyn ekarri du akordura askotan ikusten zuen talaiatik. Egia esan, oso bakanetan batzen zitzaion. Ez zuten hain harreman estua. Gehienetan herri ondoko harrizko bidezidorretan promenatzen ziren. Jonathanekin are gutxiagotan izaten zen. Hura bakarrik ibiltzen zen beti, Tim eta Pat aldean zeroatzala. Eguneko edozein ordutan ikusi ahal zuen eurekin etxe osteko muinoan. Lorategian garbitzen zituen eguraldi ona egiten zuenean. Gizon lasaia zen. Behin, ordea, zoro baten moduan jarri zen beste auzokide baten autoak kasik Tim harrapatu zuelako. Bere onetik atera zen. Maiderrek gomutan du eszena. Bidetik zetorren auto azpira joan zen Tim, artez. Jonathanek auzokidea jo nahi izan zuen.

      Gero ahaleginak egin ditu gogoratzeko noiz ikusi zuen Evelyn txakurrekin. Beharbada ez zitzaizkion gustatzen.

Arrautza bakarreko tortilla eta jogurt bat afaldu ditu sukaldeko mahaian, Mikel bueltatu baino lehen. Kilker-hotsek bakarrik urratzen dute kanpoan iluntzea. Eskorbuto bilatu du Spotifyn. Badago. Urteak dira ez duela Eskorbuto entzuten. Cuidado kanta entzuteko gogoa sortu zaio bat-batean.

      Mikel etxera sartu denean, abestia kentzeko agindu dio zakar.

      – Lehen gustatzen zitzaizun.

      – Gaueko hamarrak dira, errementata nator. Uste duzu Eskorbuto entzun gura dudala?

      Senarra egongelara joan eta telebista piztu du. Ondoren afaria eraman du erretilu batean. Maiderrek cabrilla bat prantatu du labean, panadera erako patata eta tipulekin.

      – Ez da barregarria? –Mikel kanalez kanal ari da aldagailuaz.

      – Barregarria, zer?

      – Gure auzokide zoroak arrazoi bat zeukan emaztea hiltzeko.

      – Zergatik diozu hori?

      – Hil egin duelako. Bazeukan edo uste zuen bazeukala.

      – Ez da, baina, gauza bera. Zelan izan zaitezke hain friboloa? Ikaragarria da gertatutakoa.

      – Niri ere ikaragarria iruditzen zait. Bizitza normalera bueltatzeko gogoa besterik ez dut.

      Mikelek haginka egin dio arrainari, txakur goseti batek egingo lukeen moduan. Tipula uztaiak alboratu ditu.

      – Zuk behin baino gehiagotan berba egin zenuen Jonathanekin –esan dio Maiderrek–. Inoiz aipatu zuen zer edo zer emazteari buruz?

      Arratsaldean, terrazan zela, Ann etorri zaio burura Maiderri. Evelynek kontatua zekien aitak eta alabak elkarri gorroto ziotela.

      – Behin aipatu zidan hiltzeari buruzko zerbait.

      – Joder, Mikel, saiatzen ari naiz ulertzen zer ez dugun ikusten jakin.

      – Eta neu telebista lasai ikusten. Hori bakarrik gura dut. Egun puta osoa zoratu beharrean eman dut.

      Maider ahalegindu da atzera ere:

      – Harreman normala zirudien. Zimeldua baina normala. Nik tratu apur bat nuen Evelynekin eta ez nintzen ezertaz konturatu. Eta zu...

      – Eta ni, zer?

      – Jonathanekin berba egiten zenuen eta hala ere...

      Mikelek uzteko eskatu dio. Ez du eztabaidatzeko gogorik. Telebista ikusi eta ohera nahi du.

      Maiderren aburuz, arratsaldez terrazan emandako denboraren ondorioa da guztia. Zelan jakin gabe, pareak ezarri ditu. Batetik, Evelyn eta biak. Evelynek Londresi buruz hitz egiten zion eta Maiderrek Bilbori buruz. Bestetik, Jonathan eta Mikel, futbol kontuez.

      Eta txakurrak. Tim eta Pat. Lehen Jonathanekin. Eta orain txakurtegian, jabe berriaren esperoan.

      – Aukerarik badaukat, Tim eta Pat adoptatu gura ditut.

      Mikelek ezentzuna egin dio. Beharbada ez du deus entzun. Zirkinik ere ez du egin.

      – Ez duzu ezer esan behar?

      Mikel geldiro bihurtu da emaztearengana. Begietara noiz begiratu dion azkenekoz gogoratzera egin du Maiderrek. Fostertarrak hil baino lehenago, ebatzi du.

      – Gura dut.

      – Popatik!

      – Ez dizut txakurrez arduratzeko eskatzen. Neu kargutuko naiz.

      – Deputamadre! Txakurren Calcutako Teresa bilakatu zara goizetik gauera! Ze tentela zaren, neska! Batek daki albaitari horrek zer kontatu dizun.

      – Fainak ez du zerikusirik.

      – Faina! Joder, aspaldiko laguna balitz bezala ahoskatzen duzu izena. Hark deitu dizu, ezta?

      – Ez. Bai. Tira, nik deitu dut arratsaldean jakiteko txakurrak zelan zebiltzan.

      – Eta bide batez burmuin bigundua xurgatu dizu.

      – Neure erabakia da.

      – Txakur horiei begiratzen diezun bakoitzean Fostertarrak etorriko zaizkizu burura –barre-algara egin du.

      Maiderrek, bataren begi urrikariak eta bestearen begi suminduak imajinatu ditu.

      – Txakurrek ez daukate ezelango errurik. Gainera zuk beti gura izan dituzu txakurrak. Hobe seme-alabak baino, defenditu izan duzu.

      – Eta zuk ez duzu inoiz txakurrik gura izan. Zer aldatu da orain auzokideenak irrikatzeko?

      – Ez dakit. Bakarrik dakit hemen inon baino hobeto egongo direna.

      – Hori ere esan dizu albaitari horrek? Txakurraren salara!

      Mikelek atzera ere barre egin du ateraldiarekin.

      – Zuk hil egingo zenituzke, ezta?

      – Ez esan lelokeriarik!

      – Bai, zu Tim eta Pat akabatzearen aldekoa zinateke.

      – Ez hasi eldarnioekin!

      – Ez aipa halakorik, gero!

      – Ba, orduan ez esan lelokeriarik!

      Isilune bat egin da. Mikelek telebistarantz mugitu du lepoa, erantzun guztiak handik baletozkio bezala.

      – Tira, birritan pentsatuz gero...

      – Zer?

      – Ondo legoke. Dinbi! Danba!

      Hatz erakusleaz eta lodiaz pistola bat itxuratuz, tiroka hasi da.

      – Dinbi, Pat! Danba, Tim!

Hurrengo goizean, Evelynen hilketa gaitzesteko asmoz Cabildo aurrean antolatutako bilkurara joan da Maider. Lehenago, telefonoz deitu zion agentea eta beste bat azaldu zaizkio etxera. Foster senar-emazteekin zeukaten harremanaz solasean aritu dira. Polizietako batek adierazi dio gaur helduko dela haien alaba.

      Eguerdian sartu da txakurtegian. Harrera-lekuko usaina ez zaio aurreko egunean bezain garratza iruditu. Atera orduko Maiderren gainera salto egin dute Timek eta Patek, pozarren. Fainak barrura itzularazi dituenean, begiak malkotan zituztela otu zaio. Txakurren tristezi bihotz-erdiragarri hori. Maiderrek bere kabutan ibili du oraindik gogoratzen ote diren Jonathan eta Evelyn Fosterrekin.

      – Ezagutu zaituzte –esan dio Fainak–. Dagoeneko badakite zer esan nahi duen kaioletatik ateratzeak. Baita zu bueltatzeak ere.

      Lagun mordoa interesatzen ari dira Timez eta Patez. SOS Txakurrak ehunka korreo elektroniko jaso ditu. Europako eta Amerikako hainbat herritatik ere idatzi dute. Gehienek jakin nahi dute zein den txakurren egoera edo, beste barik, elkartasun mezuak bidaltzen dituzte. Asko dira adoptatzeko gertu daudenak.

      – Zenbat dira asko?

      – Ez dakit. Berrehun. Agian hirurehun.

      – Halakorik!

      – Normala da honelako kasuetan. Benetan uste zenuen inor ez zela txakurrokin arduratuko? Akordatzen zara polizia batek pitbull bati tiro egin zionekoaz?

      – Ez.

      – Belarri ondotik sartu zitzaion bala. Hil edo bizi operatu zuten sei orduz. Ehunka lagunek eman zuten dirua operaziorako, ohikoa izaten da. Oso ondo geratu ez bazen ere, txakurrak bizitza salbatu zuen. Istorioak oihartzun handia hartu zuen komunikabideetan. Polizia arrazoirik gabe beldurtu zen pitbullarekin eta tiro egin zion. Elkartasun olatu handia sortu zen txakurraren inguruan. Beti gertatzen da. Gogoratzen zara bere artzain-txakur alemaniarra jipoitzen zuen galego hartaz?

      – Hartaz bai.

      – Berdin. Halakoetan txakurra nori laga izaten da arazoa. Enkantean salduko luke batek baino gehiagok.

      – Nik, zoritxarrez, ezin ditut txakurrak eraman.

      – Lasai. Ulertzen dut.

      Fainak sakelako zenbakia eman dio badaezpada ere.

      Joan aurretik, Maiderrek azkenekoz begiratu die Timi eta Pati. Txakurtegia bisitatu zuen lehen egunean Fainak azaldu zion, frogaturik dagoela txakurren begietan bizitza osoak betikotzen direla. Kronologia zehatzeko fitxa egiazkoak. Dena.

Kontrabiografoa

Martxoaren 22an ailegatu nintzen Bartzelonara hegaldi gorabeheratsu baten ostean. Euskal Etxean hitz egin behar nuen. Aireratu baino lehen, duda egin nuen Manuel Delgado antropologoarekin harremanetan jarri-ez-jarri. Urtebete lehenago ezagutua nuen, Abisal espazioan antolatutako tailer batean. Harako hartan, inork gogaitua izan gabe bizitzeko nahi irmoa agertu zigun Delgadok.

      Hari bakea eman eta Itziar Zigari eskaini nion arreta. Ordura arte ihes egin zidan Bartzelona bat zegoen Devenir Perra liburuan. Beharbada garaia duk, esan nion neure buruari, hiria beste era batera bizitzeko.

      Azkenean, Belaustegiri hots egitera deliberatu nintzen. Adiskide donostiarrak hamabost bat urte zeramatzan Bartzelonan. Itzultzaile ziharduen eta idazle arrakastatsua zen, gurtzen zuen publiko txiki batentzat behinik behin. Belaustegik funanbulistaren sokatik ibiltzeko gaitasun naturala zeukan. Errusiar erruleta guztietara emana zen. Nik, aldiz, amildegi ertzeko jarreren lekuko ezinbestekoa izateaz konformatu behar nuen.

      Berbaldira sei lagun etorri ziren. Amaitu eta gero afaltzera joan ginen. Belaustegik ez zuen harremanik Euskal Etxeko jendearekin. Moncadako jatetxera sartu orduko, nire baitan galdetu nuen hark ezinegona sortu ahal zien antolatzaileei. Azken batean, bildutako guztiek ondo baino hobeto zekiten nor zen Belaustegi.

      – Badira hamasei urte etorri nintzela hiri honetara eta, sinets egidazue, gaur arte ez naiz Euskal Etxean sartu.

      Euskal Etxekoek elkarri begiratu zioten. Hala ere, berehala sentitu ziren gustura. Jendea erakartzeko abilezia handia zuen Belaustegik.

      – Beldurrari buruz idazten ari da–komentatu nuen.

      Belaustegik aurka egin zion detaileak emateari. Itxura hutsa.

      – Beldur-eragile profesional baten bizitza kontatzen duen liburu bateko lehen fasean nago.

      Gaiak politika-mundura egin zuen, Belaustegiren gogoaren kontra. Politikari ezagun askoren berba su-emaileak ekarri genituen hizpidera. Publizitate-mundura jausi ginen gero. Han ere adibide mordoa aurkitu genuen. Belaustegiri, aldiz, Tim Burtonenak bezalako ipuinak zebilzkion buruan.

      – Marrazkiak indar handiagoa hartzen ari dira orain, hitzak eurak baino. Film bat ere egin liteke ditudan ideiekin. Beste aukera bat eman nahi diot beldur-eragileari.

      Izua era literario batean bentzutzeko ideia gailendu zen afarian. Belaustegiren distirak arratsalde umiliagarri bat salbatzea lortu zuen.

      Afaldu ostean La Bata de Boatiné-ra abiatu ginen Belaustegi eta biok. Taberna Itziar Zigaren liburuan agertzen zen. Robadors kalean, Ravalen bihotzean. Belaustegik ez zuen ezagutzen.

      – Hiri honek halakoak dauzka, zorionez –esan nion–. Bertan hamaika urte eman arren, beti gauza asko falta zaizkizu ikusteko.

      Bartzelona txipien arakatzaile gisa irudikatzen nuen neure burua. Joaten nintzen bakoitzean ezin itzurizko zentralitate moduko bat sumatzen nuen.

      Ravalen zebilen jende urriaren laguntzaz, kalea eta taberna topatu genituen gauerdian. Inguruko beste kale batzuetan ez bezala, aktibitate handia zegoen. Berbetan zebiltzan magrebiar itxurako gazte batzuek erakutsi ziguten tabernazuloko atea. Txirrina jo behar izan genuen sartu ahal izateko. Leku kutrea iruditu zitzaion Belaustegiri.

      – Nora ekarri nauzu? Eixamplera joatea bagenuen.

      Nire begietara Robadors kaleko luzatze naturala agertu zen. Taberna estua bezain luzea zen. Neure burua zoriondu nuen aukeragatik. Zigaren hirian nintzen.

      Beefeater gin-tonic bana eskatu genuen. Izua garaitzeko moduez hitz egiten lotu ginen ohartu barik, gaia ere beste luzatze natural bat balitz bezala.

      – Egia esan, ez nago liburu baten lehen fasean.

      Bere liburuen lehen fasean, aztertu beharreko gaiari buruzko ideiak eta gogoetak biltzen zituen Belaustegik.

      – Ez?

      – Ez. Esatearren esan dut afarian.

      – Zertan zabiltza ba?

      – Idaztea eta argitaratzea baino gehiago, idazteko posibilitatea interesatzen zait gaur egun. Idazteko posibilitatea literarioagoa da idaztea bera baino.

      Gure aldamenenean berrogeita hamar urte inguruko gizon bat eta emakume bat zeuden. Isilik, sartu berrioi begira, hitz egiteko posibilitatean murgildurik baleude bezala, baina hitz egiteari uko militantean setaturik. Begira ere begira egon gabe zeuden. Pixka bat baztertuago, beste bikote bat zegoen: neska izugarri argal bat, larruzko jaka beltza soinean eta arrakada asko aurpegian; eta harekin itxura androginoko mutil bat, alkandora zabal arraiaduna praken gainetik.

      – Krisien bilatzaile bihurtu naiz –argitu zidan azkenean Belaustegik.

      – Ez dizut ulertzen.

      – Itzultzaile lana utzi dut krisietan sakontzeko.

      – Langabezian zaudela esan nahi duzu.

      – Teknikoki, bai. Akordio batera heldu nintzen enpresarekin. Lehen neurria handik arineketan irtetea izan zen. Krisietan barneratzeko adinako indar eta osasun eman zidan.

      – Baina zer krisi?

      – Huraxe izan zen hasierako arazoa. Ez nekien zein krisitara bildu behar nuen krisi-bilatzailearen bizi-proiektuari ekiteko. Lehenik eta behin, krisi ekonomikoa etorri zitzaidan burura. Teknikoki lanik gabe nengoen eta adierazle guztiek hura seinalatzen zuten, badakizu, dena hurrupatzen duen diru-zurrunbiloa. Krisi ekonomikoari beldurra. Nire hausnarketan minutu erdi ere eskaini ez nion izu-aukera. Krisi arrunta da erabat, xarmarik gabea, gorabeheren pentzuan beti. Edozelan ere begi aurrean nuen krisien unibertsoa: balio-krisia, pentsamendu-krisia, kultura-krisia, politika-krisia, justizia-krisia, erlijio-krisia...

      – Hiri-ereduen krisia...

      – Baita hori ere, noski.

      Hurrengo egunean, Camp Noura laguntzera behartu nuen Belaustegi. Aurka egin zidan. Ez zuen inondik inora etorri nahi. Krisi sakon batean lokaztuta zegoen kirol bateko buru ikusgarria zen Bartzelona futbol taldea. Eta Camp Nou bera, zirikatu nuenez, krisia jokatzen zen eszenatokia. Azkenean, Belaustegik futbol-krisia errespetatzea onartu zuen, beste edozein krisi bezalaxe, batere erakarrita sentitu ez arren.

      Osasunaren kontrako partida zen, asteazkenean. Belaustegi eta biok nazionalitate askotako hamaika zale culez inguraturik geunden. Gure atzean eskandinaviar itxurako hamar bat gazte genituen, Erasmus programako ikasleak nonbait. Bartzelonako zale katalanek villarato, villarato oihukatzen zuten bitartean, klubak partida aurretik banatutako publizitate orriak astintzen zituzten gazteek. Ikaragarri disfrutatzen ari ziren. Partida, berriz, trabatua bezain gogorra. Guardiolak eskaini ohi zuen ikuskizun distiratsuaren arrastorik ez, bederen. Ni Belaustegi animatzen saiatu nintzen. Harmailak krisiz beterik zeuden.

      – Milaka atzerritarrok ez dakite jatorrizko zalearen portaerak interpretatzen. Zelan aldatzen ari den futbola!

      Ordurako banuen Belaustegiren krisiaren berri. Hilabeteak zeramatzan kreatibitate-krisian miaka. Literaturatik heltzen ari zitzaion. Bere lan-tresna, hain juxtu, sortzeko posibilitatea zen.

      – Beldurra garaitzeko posibilitatea literaturan –zehaztu zuen.

      Beldurra lurperatzeko posibilitatea, nik neure kolkorako.

      Aurreko gauean, La Bata de Boatiné-n, gaiaz beste egin ondoren –agian batak bestera eraman zuen–, iraganak lurperatzera dedikatzen zen pertsona baten berri eman zidan Belaustegik. Hirugarren eta azken gin-tonicaren ondoren etorri zen. Alkohol-karga aitorpen latzak mahairatzeko legezko zama ez izanagatik, deliberoa hartu zuen Belaustegik:

      – Iaz pertsona bat ezagutu nuen. Gizona edo emakumea den esatea tokiz kanpo dago. Iraganak ezabatzera dedikatzen da.

      Detektibe pribatu bat ekarri nuen burura. Krimenaren profesional bat.

      – Antibiografoa esaten diot. Biografia kantzerigenoak erauzten ditu. Kirolarien odol lohia mudatzeaz arduratzen den mediku horiek bezalakoa da. Desagertu nahi duten pertsonei arrastoak ezabatzen laguntzen die.

      Biharamunean bestondoko itzelaz esnatu nintzen. Ezin nuen Belaustegik kontatutakoa burutik uxatu. Lehen orduan Bartzelonako Kultura Garaikideko Zentroaren artxibora joan nintzen. Hogei pdf baino gehiago bidali nituen nire helbide elektronikora beste horrenbeste korreoren bidez. Artxiboko datuak kopiatzeak sortzen zidan emozioaren antzekoa sentitu behar zuen antibiografoak bere bezeroen datuak ezabatzen zituen bakoitzean. Aurpegirik gabeko pertsona hark diskrezio osoz desagerrarazten zituen biografiak. Haraino iristen zen bere lana. Bezeroari inoiz ez zion laguntzen nortasun berria eraikitzen.

      Ezker-eskuin begiratu nuen Camp Nouko tribunan. Fenomeno bera gertatzen ari ote zen futbol-zelai hartan? Katalanak ez besteko zale igarokorrak gero eta gehiago ziren etxekoen kaltetan.

      Partida bukatutakoan, La Bata de Boatiné-ra bueltatzea proposatu nion Belaustegiri. Biharamunean alde egin behar nuen azken batean, eta ez nekien noiz elkar ikusiko genuen berriro. Printzipioz, ekainean itzultzeko asmoa nuen. Urtero joan ohi nintzen sasoi hartan. Astebete ematen nuen Manuel Delgadoren –egun batean molestatu behar nuen– hiria zabaltzen, karamelu bati papera kentzen zaion moduan. Oraingoz nahikoa nuen Itziar Zigarenarekin. Krisi-bilatzaile aparta iruditu zitzaidan hura ere.

      – Nik neuk erosiko nizuke Devenir perra, hemen non saltzen duten jakinez gero.

      Belaustegik zakurraren ipurdira bidali ninduen.

      – Bi egunetan jasan dugu elkar, nahikoa da.

      Boz larriz ebaki zituen hitzak. Lipar batez, Manuel Delgadoren beraren aurrean nengoela begitandu zitzaidan.

      Metroko beste linea batean galtzen ikusi nuen adiskidea. Nik neuk, lotara baino lehen, La Bata de Boatiné-ra bueltatzea erabaki nuen. Tabernazuloan ez zen ezer gertatu. Jendearen begi gorrituek nireak tenkatzen zituztela sentitu nuen, lepo-bueltan Bartzelonaren bufanda gorri-urdina zeroan giri bat banintz bezala.

Apirilaren erdialdean Poloniako hegazkin-istripu tamalgarria gertatu zen. Caceresen nenbilen. Autoko irratiaren bidez heldu zitzaidan albistea. Bide-bazterrera gidatu nuen autoa, isilean hausnar egitera, negar-malkorik isuri gabe. Aurreko urtean Poloniara joana nintzen oporrak pasatzen. Harrezkero lotura estua sumatzen nuen herriarekin.

      Ez nengoen ahaztuta Belaustegirekin. Zelan edo halan antibiografoaren peskizan jarria ninduen. Bartzelona-Osasuna nekagarrian hari buruzko datu gehiago jasotzen ahalegindu nintzen.

      – Zer dela-eta mututasun hori? Ezagutzen dudan norbait da? Pertsona publikoa da? Ez dizut ulertzen. Esan gizona edo emakumea den, behinik behin.

      – Berdin da hori.

      Hala ere, ezusteko detaile bat argitu zidan. Non bizi zen.

      – Baina ez da hemen bizi?

      – Lehen bai. Orain Bilbon bizi da.

      Bilbora itzulitakoan, hurbiltasun fisikoak antibiografoaz gehiago arduratzera eraman ninduen. Bestetik, Bilbo hautu logikoa iruditu zitzaidan. Azken batean, geroz eta gehiago zeukan Bartzelonatik eta geroz eta gutxiago Bilbotik. Gure hiriko auzo txinatarra –han bizi ei zen antibiografoa– Bartzelonako auzo txinatar bilakatzeko borrokatzen ari zen eta, bide batez, desagertzeko, lehenago inoiz existitu ez balitz bezala, hots, egunetik egunera ezerezago eta auzo txinatar gutxiago izateko.

      Hausnar egin nuen. Kontrabiografoak –ordurako horrela esaten nion– nahiago zuen ospa egin bere hiritik bidalia izatea baino, Ravaleko putei gertatzen zitzaien moduan. Heldua zen jazarpenari amaiera emateko ordua. Hala ere, ez nuen konprenitzen jazarpenean oinarritutako beste proiektu urbano batean sartu izana.

      Belaustegik kontatutakoaren arabera, kontrabiografoak idazle batzuk desagerrarazi zituen. Partidan izen bi ikasi nituen buruz: Mia Balaguer eta Juan Puig. Lehen aldia zen aditzen nituena. Kataluniako letren idazleak izan zitezkeen. La Bata de Boatiné-ra iritsi orduko esku-zapi batean apuntatu nituen izenak. Bilbon nintzela, Googlen eta udal-liburutegien sarean begiratu nuen. Googlen, hainbat sarrerak beltzez nabarmentzen zuten Juan Puig. Blog batean zeliakoentzako janariaz idazten zuen gizon bat zen. Hura ez zen, bistan zegoen, bila nenbilen pertsona. Mia Balaguerri buruz, aldiz, ez nuen aztarrenik ere topatu. Argitaletxe batzuetako katalogoetan ere begiratu nuen, emaitza positiborik gabe. Izen-deitura haiek inoiz idazle gisa existitu baziren, jada ez zegoen arrastorik. Milaka idazle anonimo etorri zitzaizkidan burura. Agian Mia Balaguer eta Juan Puig haietakoak ziren, beste barik. Edo, hain zuzen ere, kategoria horretakoak izateagatik, kontrabiografoak erraz asko ezabatu zituen euren garrantzirik gabeko biografiak.

      Wikipediako ezabaketa-politikari zegokion orria bisitatu nuen. Artikulu bat ezabatzeak, kasu, azken bertsioa eta aurreko guztiak desagerraraztea zekarren erabiltzaileen begietatik, baina datu-basean jarraitzen zuen. Edozein momentutan, kontraorden batez, jarri ahal zuten berriro. Irakurtzen segitu nuen: Liburuzainek bakarrik ezaba dezakete. Nortzuk ote ziren liburuzainak? Sakatu egin nuen hiperloturaren gainean. Liburuzainak Wikipediaren kudeatzaileak ziren. Zalantza egin nuen. Parean burokratak izeneko beste hiperlotura bat neukan.

      Kontrabiografoak, derrigorrez, beste modu batean jokatu behar zuen Interneten. Orritik irteteko zorian nengoela, zerbaitek deitu zidan arreta: Orrien zuritzea. Datuak ezabatzeko praktika bandalikoa zen. Kontrabiografoak orriak zuritu behar zituen.

      La Bata de Boatiné-n emandako bigarren gauean bertan kontsideratu nuen kontrabiografoaren bezero bilakatzeko posibilitatea. Mozkortzeko bidean nenbilen. Nire literatura goitik behera aldatu nahi nuen aspalditik. Gaiak, istorio motak eta estiloa bestelakotzea ez zitzaidan zaila iruditzen. Kalean inor ase ez zuten liburu bi neuzkan. Irakurleak behar nituen ezer baino lehen. Baina ezinezkoa zen irakurleak erakartzea iraganaren zamarekin. Beharbada pertsona hark, kontrabiografoak, lagundu ahal zidan. Ez zen zentzugabea.

      – Desagertzea oso gutxitan da erabatekoa –azaldu zidan Belaustegik Camp Noun–, baina bazterreko bihur gaitzake. Harri eta zur geldituko zinateke jakitean zenbat lagun desagerrarazi dituen antibiografoak. Mia Balaguer. Juan Puig...

      Bigarren izenetik aurrera ez nuen besterik buruz ikasterik lortu. Pere zetorkidan gogora. Baina Pere sano izen arrunta zen Bartzelonan. La Bata de Boatiné-n lehenengo biei buruzko zalantzak ere sortu zitzaizkidan. Zalantzok Interneteko bilaketaren ostean areagotu zitzaizkidan.

      Belaustegik argi zekusan:

      – Literaturan gaizki hasitako jendea. Beste arte batzuek eskatzen ez duten ahalegina exijitzen du literaturak. Zure lehen obrak ez baditu irakurleak eta kritikariak seduzitu, ordenadore aurrean denbora galtzen duzun zonbia zara.

      Literaturako zonbia ote nintzen? Lurperatua izan ostean, irakurleen bizitzetara behin eta berriro bueltatzen saiatzen zen idazlea?

Apirilaren 10ean, betiko aienatzearen aldeko hautua egin nuen. Atzera ere Bartzelonak jokatu zuen gau hartan, Madrilen kontra Santiago Bernabeun. Bi eta huts irabazi zuen, Osasunaren aurkako partidan bezalaxe. Egun berean gertatu zen Polonian Tupolev-ek izandako istripua. Kitzikatu egiten ninduen Poloniako desagertze-ereduak. Desagertze ez traumatikoa zen. Urtero gogoratuko zituzten joandakoak. Hainbat hamarkadatan behinik behin.

      Gauerdian, apartamentuko egongelan Beefeater gin-tonic bat prestatu ondoren, Belaustegiri telefonoz hots egitea otu zitzaidan. Biharamunean deitu nion, ordea. Hariaren bestaldean, ahots batek azaldu zidan bezeroak baja emana zuela. Atzera ere deitu eta ahotsak mezu bera errepikatu zidan. Popatik hartzera bidali nuen boza. Aje apur bat banuen. Ordenagailua piztu eta korreo elektroniko bat bidali nion. Automatikoki, helbide okerraren berri ematen zuen erantzuna jaso nuen. Ostera ere bidali nion eta ostera ere ezezko bera jaso nuen.

      Neure burua madarikatu nuen. Belaustegirekin harremanetan jarri ezean, ezingo nintzen kontrabiografoaren bezeroa izan. Arratsalde osoa eman nuen nire oroipenak ordenatzen. Beharbada zer edo zer pasako zitzaidan oharkabean La Bata de Boatiné bigarrenez bisitatu ostean. Kontrabiografoa enpatia aditua izan zitekeen. Hots, bere burua berriro asmatuagatik, dena kanpotik ikusteko gaitasuna zeukan pertsona aritua. Mia Balaguer eta Juan Puig ekarri nituen ondotik gogora. Haietakoren bat idazle arrakastatsua izan zitekeen gaur egun.

      Hurrengo egunean Belaustegiren argitaletxera deitu nuen. Ahots larriko gizon batek erantzun zidan. Ezin zuten inori buruzko informaziorik eman.

      – Hil edo bizikoa dut Belaustegirekin hitz egitea.

      Gizonak eztul egin zuen gogorik gabe. Beste toki batera deitzeko iradoki zidan. Baita egin ere. Bartzelonako beste argitaletxe batera hots egin nuen. Antzeko erantzuna eman zidaten.

      Egun batzuk geroago berriro ahalegindu nintzen lehendabiziko argitaletxean. Berriz ere ez deitzeko agindu zidan gizonak.

      – Zure lagunak bere burua kendu du katalogotik.

      – Zer esan nahi duzu?

      – Pertsona batek Belaustegiren stock osoa erosi du. 650 ale guztira. Akordio batera ailegatu gara prezioari dagokionez. Ondoren zure lagunak deitu du katalogotik ezaba dezagun eskatzeko.

      – Benetan?

      – Dagoeneko Belaustegi ez da gure katalogoko idazlea.

      – Esango didazu, mesedez, nork erosi dituen liburuak?

      – Ezin dugu halakorik egin.

      – Eta esan ahal didazu, behintzat, gizona edo emakumea zen?

      – Ezta ere. Orain eskegi egin behar dut eta, mesedez, ez deitu berriro argitaletxe honetara.

      Erosleak Belaustegiren aleak beste argitaletxean ere erosi zituelako bihozkada izan nuen.

      Interneten ekin nion bilatzeari. Egun hartara arte ez nintzen lagunaz arduratu, bion sarrera-kopuruak alderatzeko ez bazen. Beste idazle batzuekin ere egiten nuen. Belaustegik askoz gehiago zeukan nik baino. Astelehenean 112.000 zeuden. Ez nuen kalkulatu zehatz-mehatz zenbat zegozkion lagunari. Paper batean apuntatu nuen zenbakia. Asteazkenean 82.000 zeuden. Eta astearen amaieran 16.000. Haren izen-deituren sarrera-kopurua, Antartikoko fitoplanktona bezala, egunetik egunera gutxitzen ari zen. Sarrera gehienek, gainera, berarena bezalako izena edo abizena zuen jendearekin zuten zerikusirik. Belaustegi, bada, saretik desagertzen ari zen erremediorik gabe. Orrien zuritzeaz gogoratu nintzen.

      Kontrabiografoa Belaustegi kalitzen ari zen.

      Deskatalogatzearen ondoren, liburu-denda pare batera sartu nintzen adiskidearen aleren bat aurkitzeko itxaropenarekin. Ez nuen bakar bat ere ikusi. Bidebarrietako Liburutegira joan nintzen. Jakin banekien han bazeudela bi edo hiru liburu. Ordenadorean ez zitzaidan ezer agertu. Usaina hartu nion. Belaustegi deitura ere ez zen udal-liburutegien sarean azaltzen. Fitxa bat bete nuen. Liburuzainak, ordea, ez zuen signaturarik gabeko fitxa onartu.

      – Begiratu, mesedez, katalogo digitalean.

      – Ez dago.

      – Orduan ez daukagu udal-fondoetan.

      – Orain dela aste batzuk bazegoen. Bai eta autore beraren beste bi izenburu ere.

      – Bai arraroa.

      – Izan liteke zuek kendu izana? Hau da, liburuzainek, burokratek edo dena delakoek ezabatua, Wikipedian bezala?

      – Zuzendariari idatzi behar zenioke. Hark argituko dizu.

      – Barkatu, bada hemen orri zuritzerik?

      – Zer?

      Alde egin nuen liburutegitik. Kontrabiografoak aurrea hartua zidan beste behin. Bidebarrietan barrena arin ibili nintzen, katedralerantz. Eskuin hartu nuen, Jardines kalera sartu. Belaustegik, errusiar erruletaren erregeak, azken tiroa egina zion bere buruari. Desagertzea bera jarria zuen desagertzeko posibilitatearen aurrean. Ez jakin, ez nekien atzera ere agertuko zen izen berri batekin, beste produkzio batekin, estilo desberdin batekin eta beste argitaletxe batekin.

      Kontrabiografoa, aldiz, agerikoago bihurtua zitzaidan. Ez nekien deus hari buruz, salbu eta Bilboko auzo txinatarrean bizi zela. Beste toki batera hanka egin izana ere ez nuen baztertzen. Azken batean, ogibideak etengabeko mugikortasuna eskatzen zion. Bartzelonara bueltatu izatea ez zen zentzubakoa erabat. Are gehiago, bazitekeen Bilbora etorri izatea Belaustegiren zorrak kitatzera. Auskalo. Beharbada ez zegoen kontrabiograforik. Belaustegi bera izan zitekeen bere antibiografoa.

      Pentsamenduotatik tiraka, Camp Nouko harmaila hantustera itzuli nintzen. Partida hasi aurretik ilun zegoen. Euria zekarren. Ederra bota zuen La Bata de Boatiné-n izan nintzen artean. Belaustegiren azalpenek beste zentzu bat zuten orain. Bata bestearekin izan ginen denbora osoan, laster desagertuko zela adierazten saiatu zen adiskidea. Krisi-bilatzaile bilakatzeko –beharbada gau hartan bertan, ni La Bata de Boatiné-n bakarrik mozkortzen nintzen bitartean– zama arindu beharrean zegoen. Zama literarioa. Sortzeko posibilitatearen bidez bete-betean hondoratuko zen kreatibitatearen krisian, izu-industriaren profesional guztiak bentzutuz, beldur eragile endogamikoak, famara eta banitatera kondenatzen gaituztenak, zanpatuz.

      Jardinestik San Frantziskora zuzendu nintzen. Merced zubira ailegatzean, barandan bermatu nintzen. Posibilitateak ezartzeko erreminta aldean zeroan laguna non edo non zebilen krisien xerka. Auzo txinatarrerantz egin nuen Maiatzaren Biko kaletik, aldapan gora.

      Bartzelonar erako aldapa, pentsatu nuen.

Lerdo makiladuna

Aurreneko argazkian elkarren ondoan ageri dira Arriaga eta Gerry Adams Dublinen, kongresu-jauregi batean. Irriz ari da Adams. Bizkar gainetik pasatzen dio eskuin besoa Arriagak.

      Garai hartan sano ezaguna zen hemen Sinn Fein alderdiko buruzagia. Arnaldo Otegiri orduantxe hasi zitzaizkion Gerry Adams deitzen. Komunikabideek asmatu zuten. Zentzua ez zegoen beti garbi; barregarri uzteko erabiltzen zuten batzuek, baina bazen fede itsuz esaten zuenik ere. Geroago, herri-epai baten itxura hartuta, desagerrarazi egin zuten. Arnaldo Otegi, baiki, ez zen Gerry Adams.

      Bigarren argazkian pausatu du begirada Arriagak. Beste hau, Parnell plazan egina. Atzo, hegazkinera igotzear zelarik, Arriagari iruditu zitzaion bigarren argazki hark euriaren erdigunera itzularazten zuela. Arrazoia oso besterik izaki: administrazio publikoko lengoaiei buruzko jardunaldi batzuetan parte hartzeko bueltatu behar izan du Dublinera. Plain English-en gainean eztabaidatuko dute bihar-etzi.

      Lau urte dira Arriagak Dublingo argazki biak azkeneko aldiz begiratu zituenetik. Urte hartan ezagutu zuen Woodworth. Hari erakutsi zizkion afaritan.

      – Nor da bigarren argazkiko gizona?

      – Ez dakit, ahaztu egin zait.

      Arriagak argazkiaren binperra erakutsi zion Woodworthi. To Arriaga with love. Argazkiak Arantzabalek eta Urkizak atera zituzten 1998an. Dublingo egonaldi laburrean egin zuen Arriagak bien ezaupidea.

      Arrazoi bat edo beste, bigarren argazkiko irlandarra –jatorri hori duela erabaki du Arriagak– ikusezina bihurtu da, Otegiri gertatu izan zitzaion moduan. Nor ote da? «Nor ote haiz?». Irlandar misteriotsua eta Parnell plaza ikusten ditu argazkian, eta haien gibelean, urruti samar, Conway’s taberna. Akorduan dauka taberna, behin edo birritan ikusi du The Snapper filmeko eszenetan. Irudi, ahots eta elkarrizketa mordoa datozkio nahas-mahas; haietan, ordea, ez dago argazkiko irlandar hezurtsurik.

      Gizon ikusezinak ezinegona sortu dio Arriagari. Haren ukabilkatutako eskuak, lepo mehea, belarrietako aroak eta bekokiko orbana baino urrutiago ez du ezer ezagutzen. «Ezin ikustea ez ote da behin-behineko oroimen-galtze baten lehen seinalea?», galdetu du bere kabutan. «Tamalgarria litzateke». Baina baliteke, bestalde, bere bizitzan sekula ikusi ez izana. Argazkian ageri dena eta binperrean eskaintza idatzi duena pertsona bat eta bera ez izatea. Horrek, jakina, buruhaustea areagotzea besterik ez luke eragingo. Ikusezin bat izan barik, bi izango lituzke.

      Parnell plazak, ezinbestean, Charles Stewart Parnell politikari historikoa ekarri dio gogora Arriagari. Baita Daniel O’Connell ere, hura bezain edo are historikoagoa. Honore de Balzacen aburuz, XIX. mendeak Napoleon eta O’Connell bakarrik ikusi baitzituen. Eta hortxe asaldatu zaio zalantza Arriagari. Beharbada bigarren argazkiko gizonaren ikusezintasuna Parnellen beraren ikusezintasuna da.

      Duda-mudetan barna aterik ate ibiliko balitz bezala, Arriagak bere buruari galdetu dio argazkiko gizona ez ote den Otegi irlandar bat, XXI. mendeko une jakin batean irlandarren eta ingelesen oroitzapenetik desagertua. Baina hala bada: «Noiz utzi zion Gerry Adamsek Gerry Adams izateari Otegi bilakatzeko?».

Atzo, Bilbao-Londres-Dublin hegaldian, argazki zuri-beltzeko gizonari Pearce deitzea erabaki zuen Arriagak. Beldurra ematerainoko argala iruditu zitzaion, fotografia-paperak mehetu egin balu bezala, plaza eta taberna bere horretan utzita. Argaltasun fisikoa baino gehiago, zer edo zer lotsagarria zeukan. Gorputz iharrak ikusgarriago bilakatzen zuen eta, beraz, are ikusezinago Arriagarentzat.

      Alboko bidaiariak areagotu egin zion sentipena. Arriagak inoiz ikusitako gizon lodiena zihoan propio egokitutako eserleku batean. Wichitako erlojugile beltz bat zen. Emaztea, semea eta hirurak Europako herri batzuk bisitatzen ari ziren. Irlanda zuten azken geltokia, Shannon aireportutik Estatu Batuetara itzuli baino lehen. Arriagari otu zitzaion, Irlandako itsasoa zeharkatzean Bermudetako Triangeluak soilik desagerrarazi ahalko zuela giza-masa beltz hura. Masa astun mordoa desagerraraziak zituen Florida-Bermuda-Puerto Rico eremu ekilateroak. Eta gero bururatu zitzaion, beharbada Parnell plazak ere joka zezakeela Triangeluak bezala.

      Parnell plazara ailegatutakoan, doi aztertu du tokia.

      Lehenago, egunsentian, argi itsugarri batek itzarri du. Alferrik saiatu da berriro lokartzen. Hoteleko buffet librean gosaldu du. Zelatatze arin bat egin du jangelara sartu orduko. Ez du jardunaldietako inor ikusi. Jan bitartean bakarrik sentitzearen sentsazioa gustatzen zaio Arriagari. Amaitutakoan Parnellera abiatu da denborarik galdu gabe. Argazki biak eroan ditu aldean.

      Topografo baten zehaztasunez etsaminatuko du plaza.

      Rotunda amaetxe zaharrean hasi du azterketa. Iparrerantz egin du berehala, Oroipen Lorategira, Irlandako askatasunaren alde hil diren guztiei eskainia. Pearce heroi haietako bat izan litekeela uste izan du. «Zenbat Pearce jausi ote dira!». Ondoren Gate antzokira abiatu da, Orson Wellesek eta James Masonek estreinako urratsak eman zituzten hartara. Arriaga luzaro promenatu da batetik bestera, miaka, plaza katedral bat edo museo bat balitz bezala, detaile ñimiñoei ere erreparatuz. Behar horretan barneratu da Findlater eliza neogotikora, Hugh Lane arte galeriara eta plazako beste eraikin historiko batzuetara.

      Azkenean Parnell eta O’Connell kaleen elkargunean dagoen Charles Stewart Parnellen monumentura zuzendu da. Gizonari eskaini dio arreta une batez. Ez daki ezer askorik. XIX. mendeko politikari irlandarra, handienetakoa. Parnell, subiranotasunaren alde (kontzienteki edo ez) agertzen ziren irlandar guztiak bezalaxe, derrigorturik zegoen izatera ikusia izan gabe. Eta horixe izan liteke Parnelleko desagerpenen arrazoia. Arrazoi politikoa eta historikoa. Hala ere, irudi du Parnell guneak ez daukala fotografia errebelatuen pertsonaiarik ikusezin bilaka dezakeen magnetismoa sortzeko beste indarrik. Ez da Irlandako Bermudetako Triangelua.

      Parnellen monumentutik O’Connell kalera joan da Arriaga. Dublinek ikusezintasunean eraginik badu, O’Connell kaleko Posta Bulego Nagusiak baporizazioen santutegia izan behar du. Oraindik antzeman daitezke ingelesen balak eraikinaren zutabe joniarretan. Belfasten gatazkaren guneetan ibilbide turistikoak antolatzen dituzten era berean, Dublinen ere mereziko luke heroien bideetan barrena paseatzeak. «Eamon de Valerak eta Michael Collinsek kale bana izango dute, seguru» esan dio Arriagak bere buruari. Alderdi politikoak bakarrik hartuko lituzkeen Ulysses berria idatz lezake norbaitek, halako palinpsesto iraultzaile bat. Toki batzuk errepikatuko lirateke, izen berriez gehienak.

      Turista asko dabiltza O’Connellen barrena. Glasnevin kanposantua etorri zaio gogora Arriagari. Baita harako bidea hartu ere. Hilerrian eman zieten lur Parnelli eta O’Connelli; De Valerari; Collinsi; Arthur Griffith ere han da, Sinn Fein alderdiko fundatzailea; Maud Gonne; Sir Roger Casement; Kevin Barry; Constance Markievicz kondesa gorria; Irlandako kausaren aldeko hamaika poeta. Ibilbide historiko literarioa antola liteke. Ez al da beste horrenbeste gertatzen ari Suedian Stieg Larssonekin? Ez al dute Lisboako Chiado auzoa Pessoaganako pelegrinazio bihurtu? A Brasileira kafetegi ondoko estatuaren argazkirako erromesaldi.

      Birritan pentsaturik, Pearce enigmak –gisa horretan bataiatu du Arriagak– zerikusi artezagoa izan lezake Pessoarekin Otegirekin berarekin baino. A Brasileira alboko estatua desgastatuaren altzoan kamera digitalez erretratatuak izateko ilaran jartzen direnei, luze gabe, ikusezin bihurtuko zaie Pessoa; Dublinen bertan, O’Connell eta Earl North kaleen artean, Joyce ikusezin bihurtuko zaien bezala –the prick with the stick esaten diote: lerdo makiladuna–.

      Bilboko estatuekin akordatu da Arriaga. Guggenheim museotik hurbil dagoen bat da fotografiatuena: Ramon Rubial politikari sozialista historikoa, sozialisten Parnell moduko bat. Bisitari askok, erraturik, Miguel de Unamunotzat jotzen dute. Estatua besarkatu eta klik gabeturiko kamerak bere lana bete arte itxaroten dute. Estatua-bilatzaileak dira guztiak. Arruntak eta gustu gabekoak.

      Arriagak bere burua zoriondu du, estatua baten ondoan fotografiarik inoiz egin ez duelako. Gero Pessoarengan jarri du arreta, Pearce enigma deskubritzeko giltza izan daitekeelakoan. Pearce desgastatua norbaiten heteronimoa –Otegi irlandarrarena, akaso– izan liteke. Beharbada okerreko arrastoaren atzetik ibili da. Pearce barik, Ronan O’Driscoll izan liteke. Brian Sexton. Eoin D’Arcy. Fergurs Cullem.

      Eguerdian, Glasnevin kanposantutik alde egiterako, unaturik dago Arriaga. Lur-azpian edo panteoi dotoreetan behin betiko atsedena bilatzen duten pertsonaia historikoak ikusgarri bihurtzeko ahaleginak zeharo leherrarazi du. «Hierarkiak daude ikusgarritasun aferetan» ebatzi du. Irribarre txiki bat egiten ere saiatu da, baina neke-keinu hutsa iruditu zaio. Ikusezintasuna bere burutik ezabatzera egin du. Alta, zenbat eta gehiago pentsatu horretan, orduan eta ikusgarriago bilakatzen zaio. «Zer da ikusezintasuna? Gauza bera ote dira ikusezin bihurtzea eta desagertzea?». Umezarora bueltatu da, sei urte zituelarik Laida hondartzan galdu zenekora. Beti lotu du desagerpena, ideia bezala, episodio harekin. Ama estuturik ibili zen itsasertzean. Harentzat desagertua zen; hondartzan ziren beste guztientzat, aldiz, ikusezina. Amaren begi-bistatik desagertzeak ez zuen besteen begietan ikusgarriago bilakatu. Bihurtzekotan, ama bihurtu zen ikusgarriago.

      Arriagak orain arte ez du inoiz ikusezintasuna desagertzearekin lotu.

Parnell plazara bueltatu da arratsaldean. Bihar Plain English-i buruzko ikuspuntuetan murgilduko da. Entzungailuak ipini beharko ditu, azkenekoz Norwich-ekoan egin zuen bezala. Paradoxa da deus ez ulertzea lengoaia zuzenaren gaineko jardunaldi batzuetan.

      Bostak aldera iluntasun beldurgarri batek bahitu du plaza. Orain dela ordu batzuk ikusitakoa itxuraldatu egin da. Arriagak ez daki zein den plazarekiko pertzepzio zuzena –the plain and only, aitortu dio bere buruari ingeles eskasean–. Bere bizimoduak, egunekoa guztiz, goizekoaren aldeko hautua egitera bultzatu du. Goizez argi berunkara batek hauts-distira eman dio plazari, Pearce gizajoaren argazkiaren berdintsua. Euria zekarren. Tanta batzuk besterik ez dira izan azkenean.

      Bat-batean, ikusezin bihurtu dena tokia bera ez ote den otu zaio Arriagari. Ez da lekuekin edo objektu bizigabeekin halako sentsazioak dituen lehen aldia. «Zenbat aldiz ez ote naiz harritu, senide edo lagun baten etxean, existitzen zirenik ere imajinatzen ez nituen liburuak aurkitzean; edo kitzikatzen nauten liburu-azalak ikustean». Sentipen iniziatikoa da, behin arrebarenean lo zegoela, aurpegi gainera Short Cuts jausi zitzaionean bezala. Beharbada Pearceren argazkia ez da Parnell plazan hartutako argazki arrunt bat, baizik eta Irlandako literaturako liburu baten azala. Izan ere, argazki artistikoa da bigarren argazkia. Sepia tankerakoa. Pearce, irlandar ikusezin baten isla izan liteke, kultuzko musikaria Stoneybatter-eko auzokide ilunenentzat. Liburuak irlandar musikari honen bizitza tragikoa kontatuko luke. Protagonistak izan lezake Pearce izena. Eta kontakizunean Pearce musikariak zirt edo zart egin beharra dauka ikusgarritasunaren eta entzungarritasunaren artean. Pearce, Stoneybatterreko belarri zolientzat gero eta entzungarriago bilakatzen den heinean, badoa bistatik desagertzen. «Aisling O Braonain izeneko idazle batek idatzi du liburua», begitandu zaio Arriagari.

      Parnell plaza, Pearceren ikusezintasunaren eragilea izan beharrean, biktima izan liteke. Leku guztiak desegite-prozesu antzemanezinetan murgiltzen baitira. Lehen Vaughan hotela zegoen plazako 29. eta 30. zenbakietan. Michael Collinsek beste edozein toki baino areago estimatzen zuen biltzeko eta, batez ere, ezkutatzeko. 46.ean Irlanderaren Ligako egoitza zegoen. Plazak berak Rutland Square izena izan zuen Parnell izan aurretik. 18.ean, berriz, zabalik segitzen du Irlandako Idazleen Museoak. Hango kafetegira eta liburu-dendara sartu da Arriaga.

      Pearceren argazkia erakutsi die langileei. Inork ez du ezagutzen, denak aurpegia ezaguna egiten zaiela adieraztean bat etorri arren.

      – Pearce sano deitura arrunta da Irlandan –zigortu du liburu-dendako arduradunak–. Eta gure Pearce famatuena Padraig Pearse duzu.

      Arriagak ez dio tutik ere ulertu, baina museora sartu denean, Beckett, Shaw edo Butlerren erretratuekin batera ikusi du Padraig Pearserena. Poeta, Pazkoko Altxamenduaren buruetako bat eta Irlandako behin-behineko gobernuaren presidentea. «Iraultzaileak dira herri honetako idazle guztiak?» esan du bere baitarako; «idazleak iraultzaile guztiak?».

      Museoan andrazko batek hurrengo atarira bidali du. 19.ean Irlandako Idazleen Elkartea dago. Arriagari zentzuzkoa iruditu zaio. «Nire adin bereko idazle dublindarra izan liteke Pearce», pentsatu du. Agian egunen batean museora eramango dute. Agian Aisling O Braonain bera ere bai, Pearceri asmatu dion idazle hori. Agian.

      Seiak eta erdietan tripa-zorriak hasi zaizkio Arriagari. Bilaketak zuloa sortu dio urdailean. Parnellen erronkari eustera deliberatu da. Chapter One jatetxea aukeratu du, plaza inguruan dagoen bakarretakoa. Michelin izarra du 2007tik eta Dublingo jatetxe onenaren saria lortu du hainbat urtetan. IVAPi bidaliko dio faktura.

      Afaldutakoan Conway’s tabernara joan da. Idazleen museoan irakurri du tabernako kanpoaldean etsi zuela Padraig Pearsek britainiarren oldarren aurrean. Paddy Reillyk abestutako The fields of Athenryren doinu melankolikoak aditu ditu barrura sartzean, harrigarriro tabernan musikarik ez badago ere. Pinta bat Guinness eskatu du. Giro ederra dago. Beirate nagusi alboko mahaira joan da jesartzen. Beiratean, tabernaren izenarekin batera, irekitze-data azaltzen da: 1745. Urte hartan fundatu zuten Rotunda amaetxea ere. Ezin da kasualitatea izan. Urte batzuk lehenago eserita egon zen tokian dago orain Arriaga. Orduko hartan ezagunekin izan zen, Dublinera bizitzen joandako euskaldunak gehienak, Arantzabal eta Urkiza tartean. Gerry Adamsen eta Pearceren argazkiek zuzen daroate eurengana. Argi ikus ditzake. Eta argi ikusi ahal dituen arren, bere bizitzatik betiko desagertu direla konturatu da.

      «Arantzabalena eta Urkizarena baino neurea da errua», onartzen du Arriagak. Dagoeneko ez du modurik haiekin harremanetan jartzeko. Ez ditu ez telefono-zenbakiak ez posta elektronikoen helbideak, eta inoiz izan bazituen, galdu egin ditu. «Dublinen bertan bizitzen segitzen duten ere ez dakit». Eguerdian, Glasnevin hilerria utzi ostean, North Circular errepideko haien lehengo apartamentura hurbildu da. Aurpegia orezta gorriz beterik zuen morroi atsegin batek adierazi dio ez dituela bere adiskideak ezagutzen. Arriagak ez zuen besterik espero.

      – Go raibh mait agat –eskerrak eman dizkio Arriagak irlanderaz, eta atoan lotsagorritu eta hanka egin du.

      Tabernako ateraino eraman du itxaropenak. Han tinkatu du begirada. «Bizitzaren zirkunstantzia bategatik sar litezke Arantzabal eta Urkiza oraintxe». Laster etsi du baina. Irlandar itxurako bezeroak soilik sartzen dira. Orduko lagunak ez dira inoiz itzuliko. Pearcek –Pearce ikusezinak–, ordea, irribarretsu jarraituko du argazkian.

      Trago luzea jo du Arriagak. Azken ahalegin akigarria egin du –benetan neka-neka eginda dago– adiskide guztien aurpegiak bistaratzeko. Oroipen-kronologia bat ezarri du. Denboraz gaindiko hierarkia bat datorkio gogora. Bere burua hilduratu du marrazten ez jakiteagatik. Filmetan legez, lagunen erretratu robot bana osatuko luke eta haien izenak idatziko lituzke orrien behealdean.

Sei pinta edan ditu eta bederatziak laurden gutxitan irten da Conway’s tabernatik. Zama arindu baliote bezala sentitzen da. Joyceren aurretik igaro da hotelerako bidean. The prick with the stick.

      – Lerdo makiladuna! –oihu egin dio, oinezkoengan errezeloa ernaraziz.

      Pessoarekin akordatu da Arriaga. Rubialekin akordatu da, Guggenheimeko Unamuno deskafeinatuarekin. Orduantxe deskubritu du, oinezko horien belarrietara iristen ez den oooooooo! borobil bat sortuz, hiru estatuak uztartzen dituen argaltasun beldurgarria.

      Dublin eta Bilbo bazterturik, pentsamenduak Lisboara eramatea erabaki du berriro. Argiaren azken pausalekua, Edorta Jimenezen esanetan. Behin eta berriro bueltatzen da hiru berbako esaldi horretara Lisboaz ari denean. Eta hiru estatuen artean argitsuena Pessoarena denez, duela hamahiru urte Erramun Landari La Brocha galerian erositako Lisboa koadroarekin gogoratu da. «Apartamentuko salan eskegita dago, berde kirofanoz margoturiko horman, zeharo hondaturik». Tonu ilunak ditu mihiseak. Beltzaren gainean trazu grisak, trazu bertikalak. Barne belztasuna lehertzen da pintzeletan. «Zer dela-eta jarri ote zion Landak Lisboa» pentsatu du Arriagak, «non aurkituko ote zuen han belztasuna?». Edozelan ere, fisikoki elkarrengandik urrun dauden honetan, ezin adierazizko kitzikapena dakarkio. Haren mardultasuna Pearceren, Pessoaren, Joyceren eta Rubialen estatuen argaltasun anorexikoaren kontrako tapoia da, halako azken pausaleku bat.

      Lisboako kontrasteaz hausnartzeak sosegatu egin du Arriaga. Dagoeneko ez du bere burua kolapso baten atarian sentitzen. Berba egiteko gogoa sortu zaio. Premia. Baina Arantzabal, Urkiza, Woodworth eta Pearce ikusezina alde batera, ez du inor ezagutzen Dublinen. Irrikak eta premiak derrigorturik, bat-batean, hamaika helbide posiblez galdezka hasi zaie O’ Connelleko gizon-emakumeei. Oldarrean datozkio Erresuma Batuaren kontrako borrokako liderrak eta Glasnevin hilerrian ehortzitako guztiak (Peadar Kearney, Brendan Behan, Liam Whelan eta Luke Kelly barne). Baina galdetu du beste dublindar entzutetsu batzuei buruz ere: Patrick Kavanagh edo Paddy Moloney edo Kevin Moran; eta baita ere Bono –where is Bono Street?– edo Michael O’Riordan –is this place O’Riordan Corner?– edo Jonathan Swift –where born Swift?–, hirurak Glasnevin auzoan bizi izandakoak. Andrazko zahar bati Otegi kaleaz itaundu dio, gehiegikeriatan ari dela jakinik. Hitz egitean halako Plain English batez komunikatzen da, O’Connell kalera ekarritako lengoaia erraz batez, boz gora, hartara hobeto ulertuko baliote bezala edo existitzen ez diren kaleak adierazi ahal izango balizkie bezala.

      Arriaga abante doa pozarren. Dublin Lisboa da; Joyce Pessoa da; eta Pearce ez da Pearce, inoiz ez baita Pearce izan. Erramun Landa bera izan liteke, zuririk gabeko erretratu beltz batean, kolorearen dantzan, beltzaren emaitza den edo beltza bere semea den ez asmatzeraino; sekula ikusi ez duen Erramun bat, orain, bere beltzean, metro erdi batera ikusiko balu bezala agertzen zaiona. Gizakien gauak badu mila gezur zutabe artelanaz akordatu da Arriaga. Artistaren hitz batzuk –«ezagutzen ez dugun bidetik ibiltzea bezalakorik ez dago, nahi dugun lekura iristeko»– zeharo plain egin zaizkio. Zeharo cool.

      Eta une horretantxe, itzalen artetik irrist egin duen argia laztantzean, bururatu zaio beharbada bera, eta bera bakarrik, dela ikusezina.

Neuk diseinatu nuen
John Lennon hil zuen pistola

PISTOLA

Nahiko erraza da pistola baten arrastoan jartzea. Denek daroate serie-zenbaki bana, autoek edo garbigailuek bezala. Zaila da, ordea, jakitea nork diseinatu duen pistola jakin bat. E0130025 serie-zenbakidun pistola, adibidez. Eta are zailagoa deskubritzea nork diseinatu zuen Mark David Chapmanek erabilitakoa.

JOHN LENNON

John Lennon naiz. Ez Chapmanek New Yorken akabatutakoaren izen bereko gizona. Esan nahi dut ni neu naizela John Lennon hori.

      Hamaika biografia argitaratu dituzte nitaz. Azkena, Philip Norman kazetariak idatzitako John Lennon. Ez dut oraindino irakurri. Dardarka hasten naiz nire bizitzaren gaineko liburu baten aurrean ipintzen naizen bakoitzean. Ez dut neure burua ezagutzen. Gaztetan berdin gertatzen zitzaidan ispiluaren aitzinean: Koño! Hi ez haiz hori! Edo geroago irratietan eta telebistetan: Horrela hitz egiten duk? Halakoetan Paulekin alderatzen nuen neure burua. Paulekin beti. Egun zineman jazotzen zait. Bazter bateko aulki batean eseri eta nor naizen jakiten ahalegintzen naiz. Ikusi duzue The Killing of John Lennon?

      Biografia guztien artean, Cynthia lehenengo emazteak idatzitakoak artegatu ninduen gehien hasieran. 2005ean argitaratu zuen Hodder & Soughton-ekin, John izenburupean. Beste guztiak bezalaxe, baimendu gabeko biografia da.

      Noizean behin, banitate handiz, pentsatzen jartzen naiz nori baimenduko niokeen biografia bat. Beharbada Cynthiari berari, Yokori, Julian seme nagusiari (Sean txikiegia zen hil nindutenean) eta izeko Mimiri.

CYNTHIA

In my life kantarekin zoratuta zegoen Cynthia. Paulek eta biok konposatu genuen. Cynthia, Julian eta hirurok zoriontsu bizi gineneko sasoi batekoa da.

      Beti akordatuko naiz zenbait tokirekin, / nahiz eta haietako batzuk aldatu. / Batzuk betiko aldatu dira, eta ez hoberako, / beste batzuk joan dira eta bere horretan dirauenik ere bada.

JULIAN

Herentzia beldurgarria utzi nion Juliani. Sarritan, umemokoa besterik ez zela, kaleko jendeak ez zion bakerik ematen: Nire bizitzak zure aitarena orbitatzen du.

      John gora, John behera.

      Batzuk nire kontra jartzen ere saiatu ziren.

      Cynthia eta biok banandu ginenean, kasik betiko aldendu nintzen Julianengandik. Halako urrutiratze-zigorra.

      Inor legitimaturik baldin bazegoen ni tirokatzeko, huraxe.

      Eta inork mereziko balu nire errautsen gainean txiza egitea, hura Cynthia litzateke.

BESTE NIAK

Hil ondoren biografoek mantendu naute bizirik. Haiei esker nago hemen.

      Neronek beste niak esaten diet. Ondo ezagutu nindutenak; nirekin une zailak eta une goxoak bizi izan zituztenak; nirekin behin ere hitz erdirik egin ez zutenak eta gure kontzertu bat egundo ikusi ez zutenak; zeharo arrotzak zaizkidanak; edo harreman laburrak eta azalekoak baliatu dituztenak nitaz berba egiteko.

      Figuranteak, antzerkian bezala, asko eta asko. Estrak. Bost mila eta hamar mila artean izan litezke.

JOHN

Sumendi bateko laba lez zabaltzen den legenda naiz. Erre eta solidotu egiten dut. Baina kontu guztiak argi: hanka-sartzeak eta biolentzia-episodioak gorabehera, pertsona bikaina izan nintzen. Kritika eta agiraka guztiak alboratu gabe, kontrakoa dioen kontakizunik ez duzue aurkituko.

PLASTIKOZKO PISTOLA BAT

1980ko abenduaren 7an, Galesko iparraldean zeukaten jatetxe txikerrean zeuden Cynthia eta Angie. Bazkideak ez ezik, lagun-minak ere baziren. Arratsaldean Gabonetako apaingarriekin ari ziren. Kanpoan eguraldi mina egiten bazuen ere, tabernan giro alaia zen nagusi. Ardo botila bat ireki zuten. Zuhaitzean bolak ipini zituzten. Halako batean, barnean sorpresaren bat edo beste gordetzen duten kartoizko kutxa horietako bat zabaldu zuten. Lurrera jausi zen barruko jostailua. Cynthia goragaletu egin zen pistola bat zela ikustean. Seinale txarra iritzi zion.

      Biharamunean Cynthiak Londresera bidaiatu zuen. Egun horretantxe hil ninduten.

      Baliteke Cynthiak istorio hori asmatzea edo egunarekin erratzea.

      Baina litekeena da kontatzen duen moduan gertatu izana.

ABENDUAK 8

New Yorken tirokatu ninduten, Dakota eraikineko nire etxe aitzinean, 1980ko abenduaren 8an, gaueko 22:50ean. Londresen 9ko 03:50ean.

MEHATXUAK

Behin baino gehiagotan etorri zitzaidan burura hil ahal nindutela. Baina ez hor zehar aipatzen duten beste bider. Eta, Cynthiak uste duenaren kontra, ez nintzen zama horrekin bizi izan nire azken hamalau urteetan.

      1966an lerdo batek gutun bat bidali zidan. Bere burua igarletzat hartzen zuen memelo hutsa. Ohartarazten ninduen egun batean tiroka hartuko nindutela Estatu Batuetan. Garai hartan Ingalaterran bizi nintzen. Adierazia nuen Jesukristo baino famatuagoak ginela. Hura eskandalua! Mehatxu ugari bidali zizkidaten. Baina egia zen: kristorenak ginen!

HILKETA

Eleberri beltz bateko hilketa-tokia balitz bezala eraiki dut hamaika aldiz nire tiroketa. Ironikoa da ikertzaile baten azalean sartu behar izatea ongi ulertzeko zelan kalitu ninduen Chapmanek. Biografiak eta filmak ditut iturri. Baita garaiko egunkariak. Poliziaren ikerketak. Yokoren testigantza. Eta batez ere Chapmanen beraren adierazpenak.

PETE

Musika munduan bateristaz urri ibili gara beti. Zer esanik ez onak badira. Pete Best izan zen gurea Ringo ailegatu baino lehen. Bere barnera bildua, melankolia aieru batek joa beti. Neskak berehala maitemintzen ziren harekin.

      1962an Parlophone Records zigiluak disko bat grabatzeko proposatu zigun. Gure lehen kontratua! Paul, George eta hirurok, orduan, aho batez erabaki genuen Pete kanporatzea. Zigiluari buruz deus ez esateaz aparte, Brian agenteari eskatu genion bota zezala. Pete gizajoak aste bi eman zituen etxetik irten gabe. Ez zuen ulertzen zer zela-eta geuk, bere lagunok, gibeletik sastakatzen genuen. Sano krudela eta bidegabea zen. Gainera, sinetsita zegoen bateria jotzeko bere moduak eraman gintuela urrun. Eta guk azalpenik gabe kaleratu. Ez genuen adorerik bildu hura bisitatzen joateko. Nik neuk pentsatu nuen amorrutan egon behar zuela, eta agertuz gero txiki-txiki egingo ninduela. Ez nion hots egin.

      Hark ere bazeukan eskubidea niri tiro parea desarratzeko. Gibeletik.

JOHN 2.0

Murgil egiten dut Internetera niri buruzko kontuak jakin nahian. Egunero ipuin berriak. Banitateak eta oroimena koipeztatzeko beharrak lotu naute Facebookera.

      Zergatik kalitu ote zuen Chapmanek John? Horra talde birtualaren izena.

      Holden Caulfielden (J.D. Salinger idazlearen The Catcher in the Rye nobelaren pertsonaia nagusia) eraginez burutu zuela aitortu du beti. Holdenek hipokrisia gorroto zuen eta ni pertsona zuria nintzen Chapmanen begietara. Oparotasunean bizi baina Imagine kantan jabetzarik gabeko mundu bat amestu.

      Holden Caulfieldi eta hipokrisiari buruzko teoriak nahastu egiten nau. Kontradikzio ugari bizi arren, ez nuen nire burua hipokritatzat. Gainera, ez da Holden bera kontradikzioen paradigma?

LENNON 2.0

Interneten denetik irakur daiteke. Psikologo batek adierazi berri du, Yokorengan bilatu nuela haurtzaroan eta nerabezaroan izeko Mimik emandako babesa. Izugarria da norbere bizitzaz halakoak deskubritzea hil ondoren.

      Internetek mundu zabalago bat ekarri dit. Lehen betikoek hitz egiten zuten nitaz, badakizue, Bob Spitz, Ray Coleman, Barry Miles, Peter Brown eta halako jendeak. Ezin zulatuzko hierarkia osatzen zuten. Egun, berriz, lauagoa da dena.

      Oraindik orain, kasu, Mauricio Gondra Ugalde izeneko gizon baten erranek zurtu naute. Chapmanek erabilitako pistolaren egilea dela dio.

CHAPMAN

Inor hilez gero, pertsona ospetsu bihurtzen zaituzte. Gizarteak bere egiten zaitu. Haietako bat zara. Jendeak soberakinak uxatzen ditu liposukzioen bidez, kisteak egotzi, tumoreak kiskali. Hiltzaile ankerrak, ordea, mimatu egiten ditu. Hiltzaileak sona handiko pertsonaia bilakatzen dira telebista-saioei eta biografiei esker.

      Zenbat eta sarriago berba egin nitaz Chapmanek, orduan eta onartuago.

      Ni hil ondoren Atticara bidali zuten preso. Sei urte inguru eman zituen prentsarekin mintzatu gabe. 1987an Chapmanek elkarrizketa bat eskaini zion James R. Gaines-i People aldizkarirako. Ondoren Jack Jonesi eman zizkion batzuk, Democrat and Chronicle egunkarirako. Jonesek berak, 1992an, liburu bat argitaratu zuen: Let Me Take You Down: Inside the Mind of Mark David Chapman, the Man Who Killed John Lennon. Izenburua lar luzea da eta ez du aski indarrik nire izena aitatu gabe.

      Chapmani buruzko film aipagarri bi ere egin dituzte: Chapter 27 (Salingerren liburuak 26 atal dauzka) eta The Killing of John Lennon.

HOLDEN CAULFIELD 2.0

Zendu ondoren atzera ere irakurri nuen The Catcher in the Rye. Hasi eta buka. Hamaika bider harrezkeroztik. Aztertu egin dut Salingerren literatura.

      Egun Salinger 2.0 eta Holden Caulfield 2.0 interesatzen zaizkit. Facebooken gune bat zabaldu dut hausnartzeko Mr. eta Mrs. Antoliniren etxean Holdeni gertatzen zaionaz. Sarean honakoak ere aurki daitezke: Salingerrek ez balu Caulfield sortu, beharbada inork ez zukeen Lennon hilko. Eta nik neure artean: Salinger bere burua hilduratzen penalti erabakigarria huts egiten duen futbolariaren antzo? Bai zera!

DOUBLE FANTASY

Sinatutako azken diskoa nori eta Chapmani sinatu nion. Ironia krudelagorik!

      Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band entzun ondoren sentitu omen zuen ni hiltzeko beharra. 1980an Hawaiin bizi zen. Abenduaren 6an New Yorkera abiatu zen (hirugarren aldia udazken hartan). Sheraton Hotelean hartu zuen ostatu bi egunez. 8ko goizean esaldi batek durundi egin zuen bere buruan: «Gaur duk eguna». The Catcher in the Rye erosi zuen liburu-denda batean.

      Eskolakideek jazarria kirolari eskasa izatearren, erlijio-kontu ilunetan nahasturik, amarekin lotsaturik, aitari gorrotoa, Gloria emaztea jipoitu... Horra hari buruz esaten dutena. Batek jakin.

      Chapmani Double Fantasy diskoa sinatzen ari nintzeneko unea harrapatu zuen bere kameraz Paul Goresh argazkilariak. Bion aurpegiak baino ez dira agertzen. Horri, berriz, ez dakit zelan deitu.

DAKOTA

17:00etan Yoko eta biok Record Plant estudioetara joan ginen eguneko grabazio-saioak prestatzen. Limusinara igotzear nengoela, Chapmanek eskua luzatu eta Double Fantasy sinatzeko erregutu zidan. Hala egin nuen (pazientzia handiz jokatu dut beti fan guztiekin; haiei esker lortu genuen, azken batean, arrakasta. Cynthiak ezin hobeto biltzen du bere biografian).

      22:49an bueltatu ginen Dakota eraikinera. Chapmanek bost tiro desarratu zizkidan. Bik bizkarra jo zuten eta beste bik sorbalda. Baletako batek aorta zulatu zuen. Berehala ailegatu zen polizia-auto batean eraman ninduten Luke’s-Roosevelt ospitalera.

      Zeharo odolusturik hil nintzen 23:07an.

CHARTER ARMS WIKIPEDIA

Chapmanek 38 kalibreko Charter Arms bat hautatu zuen nire egunei akabua emateko.

      Colt eta beste etxe batzuentzat lan egin zuen Douglas McClenahan armen diseinatzaile gazteak Charter Arms Co. fundatu baino lehen.

      Hainbat errebolber mota fabrikatu zituzten Charter Arms-en: .22 Long Rifle, .22 Magnum, .32 Long, .32 Magnum, .357 Magnum, .38 Special eta .44 Special, besteak beste.

      Lehena 38 kalibreko bat izan zen, Undercover izeneko modeloa.

      Ni, baina, kalibre bereko beste modelo batez hil ninduen Chapmanek: Hawaiin eskuratutako 38 Special Off Duty bat.

PISTOLA 1.0

Interneti esker jakin dut Poliziak ez zuela Chapmanen pistola erre. Epaiketaren egunetan ez nuen ikusi nahi izan. Nire bizia hautsi zuen frogari tresna deabruzkoa neritzon. Eta ikusteko gogoa sortu orduko, Poliziak aspaldi kiskalia behar zuela otu zitzaidan.

      Henry Leutwyler-ek argazkia atera zion, ordea, Queenseko Auzitegiko Ikerketen Institutuan. Chapmanen armarekin daude han, besteak beste, David Berkowitzen pistola eta 60ko hamarkadan Nazio Batuen erakundea erasotzeko erabilitako bazoka.

MAURICIO GONDRA UGALDE

Urte askoan, Interneten eta prentsa idatzian, Smith & Wesson batez akabatu naute, Dixie Derringer batez, Patriot batez eta, are, Luger batez ere bai. AEBetan, Argentinan, Alemanian eta beste hainbat lekutan sortutako armez hil naute. Hamaika entzuteko hil gara.

      Mauricio Gondra Ugalderen Neuk diseinatu nuen John Lennon hil zuen pistola liburuaren sinopsian irakurri dudanaren arabera, autoreak, autobiografiaren aitzakian, errebolberraren industria aztertzen du. Nor da Mauricio Gondra Ugalde? Googlen 81 erreferentzia daude dagoeneko. Gondra eta Lennon sartuz gero, 7. Egunkari batean elkarrizketa bat ageri da: Pistola batek elkarrengana hurreratzen ditu John Lennon eta euskaldunak.

      Gondra Espainian hasi omen zen, Astra eta Star enpresetan. 1960an Estatu Batuetara joan zen High Standaren kontratu bati esker. McClenahanek 1964an Charter Arms-era eraman baino lehen, Sturm-en ere lan egin zuen. Dirudienez, Gondrak sortu zuen Off Duty modeloa.

      Estatu Batuetan urte mordoa eman ostean, Ean bizi da egun Gondra. Ea Gernikatik hur dago. Picassoren koadroari esker dut ezagun Gernika. MoMAn ikusi nuen New Yorken bizi nintzelarik. Eak toki ederra dirudi Googleko argazkietan. Bisita bat egingo diot Gondrari. Eta, ondoren, Cynthia emazte ohiari. Mallorcan bizi da bere laugarren senarrarekin.

EA 2.0

Web-bilatzaileak keletone.org blogera eraman nau. «Julio Cortazar mila aldiz euskaldunagoa da Lennon baino», dio Keletonek. Antza denez, Ean zituen sustraiak idazle argentinarrak.

Pinche looser

Mexikon ezagutu nuen Taka.

      Hara joan baino lehen hareazko jokaleku batean zaildu nintzen, euri egunetan lokatzezkoa bihurtzen zen zulo hartan. Danok Bat eta Begoñako taldearen aurka jarduten genuen Mallonako kanposantu zaharraren gibelean (altzairu-fabrikaren arrastorik ez ordurako), marmolen artean, hilen gainean.

      Bastidak Begoñara alde egin zuenean, Emilianok belarria zulatu zidan:

      – Egiok kosk barrabiletan urde horri!

      Eta Arostegik Danokera (etsaietan gorrotatuenera) ihes egin orduko:

      – Jan egizkiok gibela eta bihotza!

      Esana bete nuen.

      Lehen mailan jai neukala esaten zidan.

      – Hi bigarrenean, asko jota –Emilianoren ezpain okertuek mexikarren azentua behartzen zuten–. Bigarrenean irabazi ahal izango duk diru apur bat. Jada ez zagok pagotxarik.

      Laurogeita hamarrekoan Mediterraneoko futbol klubetan dirua sartu zutenetatik ugari kartzela ezagutuak ziren.

      – Hoa Mexikora, Langarita, neuk konponduko diat.

      Goitizenak estimua zekarren aldean. Behin baino gehiagotan berba egin zidan Isidro Langaraz. Gerra Zibilean Euzkadiko Selekzioarekin jokatutakoa zen pasaitarra. Hasieran Europan, Jose Antonio Agirre lehendakari eta Athleticeko jokalari ohiaren aginduetara; Hego Amerikan geroago. Hotsak neurriko oihartzuna sortu zuen Mexikon. 1938-39an selekzioa Barruti Federaleko txapelketan aritu zen Club Deportivo Euzkadiren izenpean. Hantxe Langara. Bizia, argia, driblingean dantzaria. Argentinara joan zen, San Lorenzo de Almagrok fitxaturik. Debut egunean lau sartu zizkion River Plateri.

      – Mexikon golegilerik onena izan zuan 44. eta 46. urteetan. Pertsona argiaren baliokide erabiltzen zian jendeak haren deitura. Gaur egun Mexikon inork langara deituz gero, azeri hutsa haizen seinale. Aditu didak, Langarita?

      Kasu eman nion Emilianori. Mexiko Hiriko lagun batzuei hots egin zien.

      – Klub pare batean saiatuko haiz. Dena konponduta zagok. Athleticen ez bahaute estimatzen, fuck them all. Amerikara hoa. Nomada izango haiz aurrerantzean. Gora Santutxu, kabroi horiek!

      Ez zidan muturra sartzeko aukerarik eman. Zera errepikatzen zuen beti:

      – Amaren bularrak zeharo siku utzi nitian anaia, Hugo Sanchez, munduratu aurretik. Chingon hari txilenak bakarrik utzi nizkioan!

      Emiliano ez zebilen gezurretan. Isidro Langararen eta erbesteratu guztien segida egiten zuen. Haren pidgin bitxia eta azentua, erakusgarri. Kontaktuek duda guztiak uxatu zituzten: Mexiko DFkoak maila gorenekoak ziren. Hiriko aireportura ailegatu orduko, Ignacio Goena Euskal Etxeko presidentea eta txofer bat neuzkan zain. Gizon ñañarroa zen Goena, aspaldi gizendua. Berehalakoan konturatu nintzen egun batean egunkarietako azaletan agertuko zela garondoan bala batekin.

      – Ongi etorri DFra. Patrikak betetzeko asmotan Athletic abandonatu dutenak ezin dituk nire aurrean aipatu. Horixe duk arau bakarra.

      Sekula entzun gabeko talde batek fitxatu ninduen: Necaxa.

      Guk Puebla ezagutzen genuen Emilio Butragueñori esker (Goena jaunak okerra zuzendu zidan: Buitrek Celayan jokatu zuen Michelekin batera; Pep Guardiolak Doradosen; eta Bakerok Tiburones Rojosen).

      Necaxak, aldeak alde, Athleticen antza zuen: elastiko zurigorria, garai hobeak ezagutua eta identitatearen auzia puri-purian. Goena jauna, mimesian itsu, Necaxaren zale amorratua zen. Ezagutu ez zituen sorrera eta urrezko aroa maite zituen.

      – Frasser izeneko ingeniari ingeles batek sortu zian 1923an. Urte batzuk geroago gizona hiltzen ditek eta oinordekoek, futbol zaleak ez direnez, taldea desegitea erabakitzen ditek. Mexikoko Argiketarien Sindikatuaren esku gelditzen duk azkenean. Liga Txikia jokatu behar ditek urte askoan. 1971n afera larriago bat zagok: zorrei aurre egin ezinik, zuzendaritzako kideek enpresari espainiar batzuei saltzen zietek kluba. Toros del Atlético Español bihurtzen duk Necaxa. 1982an izena berreskuratu dik, baina dagoeneko zale askok atzea eman ziotek.

      Pendejada hutsa bazeritzon ere, Athletic beste maite zuen. Fidel Castrok berak erosi izan balu, sama urratu arte animatuko zukeen Necaxa. Athleticek egunen batean atzerritarrak fitxatzen baldin bazituen, presidenteari Browning bateko kanoia hesteetaraino sartu, bertan desarra egin eta ondoren txaloa joko zien errusiar, mexikar, argentinar, kroaziar eta espainiar iritsi berriei. Argi zuen: han-hemen zebiltzan zuzendari ustelak gorabehera, taldearekin bat hil arte. Areago erabaki makur batek ataka estuan jarri zuenetik: uztailean, ni heldu eta hilabete bira, Aguascalientes hirira mudatu ginen, DFtik 500 kilometrora. Niri neuri Goena jaunak aurreratu zidan fitxatu orduko:

      – Sasikumeok beste egoitza batera aldatuko dituk laster. Imajina ezak Bilbo utzi eta Cuencara doala Athletic. Nola erantzungo luke jendeak? Hiria erre, Neronek lez! Luze gabe Aguascalientesko Victoria zelaian egingo duzue debuta.

      Berehala ohitu nintzen. Galtzontzilo zikinak erantzi eta garbiak janztea bezalakoxea izan zen. Hilaren amaieran jokatu nuen estreinakoz zaleen aurrean. Asko DFtik etorriak. Komando Zurigorrikoak kantetan ibili ziren hasi eta buka. Ahazteko moduko partida jokatu nuen.

      Hurrengo hiruretan igualtsu aritu eta kontra jarri zitzaizkidan Necaxazaleak. Halako batean, estadiotik irteten ari nintzela, gazte batek agiraka egin zidan aurpegi betean:

      – Pinche looser, zer haiz ba!

      Telebista-kamera batek grabatu zuen eszena, tamalez. Hurrengo astean harrika hartu ninduten Santoseko harmailetan: Looser, looser, looser! Baloia ikusi ere ez nuen egin. Entrenatzaileak, haserre, Takanashi atera zuen nire ordez bigarren zatian.

      Hasierako hamaikakora bueltatuko banintzen, gibela eta bihotza jan beharko nizkion japoniarrari entrenamenduetan. Baina kontua ez zen horren erraza. Takanashi beteranoa sinetsirik zegoen goizago edo berantago bihotzekoak emango ziola berdegunean. Konplikazio kardiako larria zuen: balbula aortikoak ez zion behar bezala funtzionatzen.

      Hamaika urte lehenago, Yokowaga Denkin urte batzuk eman ostean, Holandako Utrechten jokatu zuen Takak. Garai hartan, tantaka bazen ere, Europara hurreratzen hasiak ziren Asiako futbolariak. Italiako Catanian eta Ingalaterrako Crystal Palacen ere jardun zuen. Jokatu, gutxi. Bihotz-gaixotasunak behin eta berriro aldenarazi zuen futbol-zelaietatik. Mexikoko aukera sortu zitzaionean, berriz, onera egin zuen nabarmen. Liga ez zen lar gogorra. Altuera, gainera, ezin hobeto zetorkion osasun makalari.

      – Zerutik gertuago nagok hemen.

      Ez nintzaion kontrakarrean hasi. Kideei ere ez nien deus galdetu. DFtik ospa egin baino lehen konturatua nintzen: inor ere ez zegoen Takarekin arduraturik. Harrigarria bazirudien ere, ikusezina zen klubeko jokalaririk ikusgarriena. Entrenamenduren batera azaldu izan ez balitz, ez zioketen erreparatuko. Errua, hala ere, ez zen soilik mespretxua erakusten ziotenena. Takak berak ez zuen ahaleginik egiten onartua izateko. Bere oskol barruan bizi zen, kanpoan gertatzen zenari ezaxola.

      Klubean garbi zeukaten: heldu berriak, nik alegia, japoniarrarekin partekatuko zuen hoteleko logela. Lehendabiziko partida bietan Takak ez zidan hitzik egin. Gelan bakarrik balego bezala portatu zen, halako hikikomori bat Queretaroko eta Guadalajarako hoteletan. Pachucaren aurkakoaren bezperan, ordea, zer edo zer aldatu zen. Taka kontu-kontari hasi zitzaidan:

      – Utrecht ez duk hiri bat. Zoroz lepo dagoen etxe kalamastra duk. Itoginak ditik nonahi. Zuloak estaltzeak ez dik ezertarako balio.

      Hasieran ez nion tutik ere ulertu. Kontatu ahala, kostata, zerbait bai. Takak hitz eta pitz jardun zuen goizaldeko laurak arte Holandako hiriari buruz.

      Hurrengo partidan Siziliako egunak ekarri zituen Monterreyko hoteleko logelara:

      – Kartzelan bederatzi urte eman zituen tifoso bat ezagutu nian. Lagun mordoa zeukaan Marseillako mafian.

      Eta DFko partidan Londreskoak:

      – Han ez zagok ez itsasorik ez mendirik. Itoko ez bahaiz, dokumentalak ikusi behar dituk Londresen.

      Utrecht, Catania, Londres. Hiru konpartimentu hermetiko bete bizipen zeuzkan Takak. Baina logelan bakarrik solastatzen zen. Aldagelan, berdegunean, hegazkinean edo autobusean nekez aterako nion monosilaborik. Hobe, ez bainuen gura harekin hitz egiten inork ikusterik. Loak hartu arte entzuten nion. Lokartzea ez zen nekearen edo asperraren seinalea, ase eta bete egotearena baizik. Egun haietan asea izateko behar handia nuen. Bakarrik sentitzen nintzen. Zorionez, Takarekin sano gustura nenbilen. Haren istorioek bizitza propioa hartzen zuten berbetan hasi orduko.

      Egun batean, ez dakit zer gertatu zitzaion, Takak aitorpena egin zidan:

      – Hasierako hamaikakoan ikusi nahi haut berriro, Langarita.

      Normaltzat hartu nuen, adiskide batek besteari esango liokeena.

      – Ez didak ulertu. Nire ordez nahi haut hamaikakoan. Hi nire ordez.

      Ezustean harrapatu ninduen. Sasoi hartan ez nuen berriz jokatzeko itxaropenik. Entrenatzaileak bigarren zatian kendu ohi zuen Taka eta, ni barik, edonor ateratzen zuen; begiratu ere ez zidan egiten. Zelairatutako jokalariaren ezaugarrien arabera berrantolatzen zuen taldea, aldaketaren helburu bakarra probatzea balitz bezala joka zezakeela pinche looser madarikatua gabe. Nik ez nuen amore ematen, gogor entrenatzen nintzen, asterik aste indarrak ahitu zitzaizkidan arte.

      Gero eta erosoago nengoen ordezkoen aulkian. Non zauden jakiteak egoeraren jabe bihurtzen zaitu.

      – Lapurtu diadan postua berreskuratu behar duk –esan zidan.

      – Postua ez duk inorena. Hik ez duk ezer lapurtu –esan nion.

      Eta izatekotan harena zen. Neuk kendu bainion hark niri kendu baino lehenago.

      Hausnarrean murgildu nintzen. Bazitekeen Takak ikusezina bihurtu nahi izatea. Hala bazen, erraturik zebilen: klubean ez zuen inork ikusten, egunkariek ez zuten haren izena aipatzen eta ez zegoen zaleen oihuetan. Kontuak kontu, Takak hasierako hamaikakotik kanpo geratu gura zuen. Nik neuk, asmoa gauzatzeko aukerak aztertu aurretik, arrazoia jakin behar nuen. Asmoari burugabe ez baneritzon ere, ohikoa zenik ezin esan. Baziren kasuak non jokalariak, karreraren hondarrean, aulkiaren babesa (are diskotekako geriza) nahiago izaten baitzuen. Ez zirudien, baina, Takaren kasua zenik. Taka ez zen Romario da Souza.

      – Mexiko ezinezkoa duk, Langarita. Holandarra, italiarra eta ingelesa nauk. Sekula ezingo nauk mexikar bihurtu. Saiatu nauk, bene-benetan, baina ezinezkoa duk.

      Mexikotik ihes egitearekin amesten zuen.

      – Hire fitxaketaren berri izan orduko ikusi nian tunel hondoan argia. Hik jokatuz gero, baja emango zidatean denboraldi bukaeran. Kontratuaren finitzeak lakio mexikarretik askatuko nindian.

      Orduan ez zekien ezer nire joko-mailari buruz. Baten bati entzun zion DFn konpondu zutela (Goena jaunaz ari ote zen?), ez ei nuen neurria ematen, zurrumurruak. Tamalez, gauzak hobetu beharrean, okerrera ekartzen lagundu nuen... laugarren partidan pinche looser esaten hasi zitzaizkidan.

      – Zaleak hire kontra egonda, ez nian zer eginik. Begitan hartu hindudan. Gorroto itzela. Baina ez nindian etsiak hartu.

      Takak nigana hurbiltzea erabaki zuen. Biluztu egin zuen bere burua nik hobeto ezagutzeko eta, bide batez, nahi zuen tokira ni eroan ahal izateko.

      – Bion hobe beharrez erabiliko haut –abisatu zidan–. Hi berriz jokatzen hasiko haiz eta nik akabua emango zioat lakio mexikar itogarri honi behin betiko.

      Zer erantzun jakin gabe geratu nintzen. Burua eta ahoa ez dira batera joaten, are gutxiago hark collage baten itxura hartu badu. Collagearen lehen zatia, hauxe: ezinezkoa zen niri halakorik gertatzea. Bigarrena: zer egiten nuen gela hartan. Hirugarrena: ez zegoen ihesbiderik. Laugarrena: beharbada uste baino lehenago atera nintekeen labirintotik. Bosgarrena: ni ere lakio mexikarrean harrapaturik nengoen (Europako japoniar bilakatu nahi ote nuen?).

      Berriro zaleen begiradapean geratzea arriskutsua zen. Takaren desagerpenak nire agerpena ekarrita ere (eta hura ez zen batere ziurra), argi zegoen ez nintzela goizetik gauera jokalari ona bihurtuko, ez niola galtzaile arrunt bat izateari bat-batean utziko. Balizko itzulerak ez zuen nire joko-maila zertan hobetu.

      Takak hiru puntuko plan bat zeukan, ordea.

      Lehena, nigana hurbiltzea, burutua zuen. Zaleak kontra nituen atzerritarra izateak izugarri erraztu zion lana.

      Bigarrena, antzezpena. Karrera osoko partidarik txarrenak jokatuko zituen aurrerantzean. Eta halaxe jazo zen bion arteko solasaldiaren osteko lehen norgehiagokan. Nik beste inork ez zion erreparatu nahitara egindako trakeskeria andanari. Ezinegonak hartu ninduen. Aulkia ez zen jada toki segurua. Hurrengo astean errepikatu egin baitzuen. Keria bilduma zabala zelairatu zuen atzera: nagikeria alferkeria axolagabekeria utzikeria. Zaleek irainka hartu zuten. Entrenatzaileak, baina, beste aukera bat eman nahi izan zion. Kritikak kritika, tematu egin zen Tuxtlan. Ordainean, Takak negar egiteko moduko partida jokatu zuen. Nik izugarri sufritu nuen. Ez Takagatik, noski. Aulkiaren beroa galtzear nengoelako baizik. Ekinaren ekinez lakiotik libratzen ari zen Taka, ikusi egiten zuten, ikusezin izateari laga zion.

      Eta ordurako martxan zeukan hirugarren puntua. Inoiz ez legezko gogoa erakutsi behar nuen entrenamenduetan.

      – Zor didak, Langarita!

      Beste gezur bat, nik ez bainion ezer zor. Eta hala eta guztiz, zerbaitek (ez dakit zerk) agindua betetzera bultzatu ninduen. Berpiztu egin nintzen!

      Takaren baldarkeria taldekoei oharkabean pasatu ez zitzaienez, berehala heldu ziren ziriak:

      – Txinga ezak japoniar pendejo hori! –esaten hasi zitzaizkidan.

      Identitate kontu bat ez ote zen. Ez nabil arrazismoaz, japoniarren kontrakorik ez zegoen gure artean, baina hurbilagokoa ikusten ninduten ni. Askok klubetik kanpo nahi zuten Takanashi.

      Nik jokoan hobera egin ez arren (egia da), hegan ninderamaten:

      – Erakutsi egiok nor den orain pinche looserra!

      Egunkariek ere vascoa lehenetsi zuten japoniarraren gainbeheraren aurrean. Taka aulkiko nire tokian uzten hasi zen entrenatzailea, eta gero deialdietatik at.

      Denboraldi amaierako azken bultzada besterik ez zuen falta. Eta ni, berriz, duda-mudan. Jokoan ez nuen hobera egin. Eskerrak ni bakarrik ohartu nintzen. Han-hemen Langarita gora Langarita behera zebiltzan.

      Aldatu ziren gauza gehiago ere. Taka jada ez zen nire gelakidea izango. Americaren aurkako partidan Garderekin ipini ninduten, erdiko atzelariarekin. Inork ez zuen Garderekin lo egin nahi. Tapoiak jarrita ere ezinezkoa zen haren zurrungak ez entzutea. Eta hori gutxi balitz, beldur zion ilunpeari. Argia isiotuta lo egiten zuen hark, eta begietarako mozorro batekin nik.

      Beste toki batean biltzeko proposatu nion Takari. Hasieran ez zitzaion lar gustatu, lanetik kanpoko espazioak ezin bortxatuzkoak balira bezala.

      – Zorretan hago nirekin –gogorarazi nion.

      – Hori ez duk egia –erantzun zidan–, baina gezurra ere ez –eta barrez ito beharrean lehertu zen.

      Haren apartamentura biltzen ginen biok. Hiru egun finkatu genituen: astelehena, holandarren eguna; asteazkena, italiarrena; eta ostirala, ingelesena. Baina Takari egiten nizkion bisitak ez ziren oharkabean pasatu. Goiz batean Guarrosek hots egin zidan. Larritu egin nintzen. Klubeko afera lohiez kargutzen zen Guarros. Garbitzaile klasikoa zen. Noraino ailega zitezkeen erakusten zien kazetariei. Mugak non zeuden jakinarazten zien barretakoei. Tolucaren aurkako partidan Cuevasek eta Bandak (deitura asmatuak dira, ulertuko duzuenez) putak eroan zituzten gelara. Arazoa berez ez zen putak gelara igotzea, baizik eta jokatu aurreko gauean Heraldoko erredaktoreak ikustea. Ez bat ez bi Guarrosengana jo zuen kazetariak. Hura ere andrazko batekin zegoen. Muturrekoka atera zuen hoteletik Heraldoko salataria. Eta jokalariengana joan zen atoan. Cuevasek zabaldu zion atea. Lo-plantak egin zituzten Bandak eta biek. Neskak komunean, gordean. Guarrosek jokalariak kanpora biluzik behartu eta hamar minutuko errietan eduki zituen korridorean, denok entzuteko eran.

      Tira, kontua da, goiz batean Guarrosek beregana hots egin zidala, ikaratuta joan nintzaiola eta galdetu zidala:

      – Zertan ari haiz japoarekin, marikoi hori?

      – Ez gara sekulan elkarrekin oheratu.

      – Bost axola niri zakiltxoa non sartzen duan, marikoi horrek! –hiruzpalau bider errepikatu zuen berba–. Ez zakiat zer egin dioan, baina enpresari japoniar batek hirekin hitz egin nahi dik.

      – Enpresari batek?

      – Simaur usaina hartzen diat, pinche looser. Hanka sartu baduk, neronek eramango haut Espainiara arrastaka.

      Takumi Ogata. Nissan enpresako goi-zuzendaria. Urteak ziren Japoniako multinazionalak Latinoamerikako fabrikarik handiena irekia zuela Aguascalientesen. Bost mila lagunek lan egiten zuten han. Ez nuen konprenitzen, zer zela-eta ingeniari batek hitz aspertu bat izan nahi zuen nirekin. Bozak goxotik larrira eta larritik goxora egin zion istant batez. Berrogeita hamar urte inguru zeuzkan. Argala baina gorpuzkera sendokoa. Nola arraio sartuko ote zituen bizkar zabal haiek traje estu gris ilunean? Jostun batek egingo zion propio, zuena baino itxura luzexkagoa eman zezan.

      Miraz behatu zidan Takumi Ogatak. Dudarik ez, Necaxako jokalari bat ikusi osteko erreakzio normala zen hori. Ingeniariaren begi dirdaitsuek, baina, miraz gain, beharra ere adierazten zuten. Laguntza aldarria.

      Zeremoniarik gabe sartu ginen Aguascalientesko fabrikatik atera berria begitandu zitzaidan automobilean.

      – Bakarrik sentitzen zara Mexikon –esan zidan.

      – Bueno, bai, noizean behin –erantzun nion–, denok bezala.

      – Lehengo asteko elkarrizketa batean esandako hitz batzuengatik iruditu zitzaidan.

      Solas-hari horri jarraitu barik, beste batzuekin korapilatu zen: turistentzako gidari bati zegozkion komentarioak egin zituen. Gustuko zuen hiria. Ibilbide osoan esaldi arruntak eta hizpide xaloak erabili zituen. Nire galderaren baten esperoan zegoen agian. Ez nuen, ordea, murtik ere esan. Isilik genbiltzan hirian barrena, leihatiletatik sartzen zen aireak alkandorak hanpatzen zizkigula, nora gindoazen ez nekiela.

      – Iloba dut Takanashi –aitortu zidan supituki–. Hitz egin dizu inoiz nitaz?

      – Ez –txundituta nengoen.

      Baina ez zen harrigarria Takak hartaz ezer ez aipatua. Utrecht-Catania-Londres trinitatea bakarrik zeukan buruan. Zeharo ahaztuta zuen Japonia ere.

      – Galdetu al diozu zeure buruari zergatik ari den bere azken urtean hemen? Honezkero sinesteko moduko azalpena emango zizun.

      – Ez, jauna.

      Hiri-kanpoaldeko auzune bateko etxaurrean geunden. Solairu bakarrekoa zen, aski zabala. Barrura sarrarazi ninduen Takumi Ogatak.

      – Duela hilabete batzuk Takanashi nirekin bizi izan zen, etxe honetan bertan. Umezurtza da Takanashi. Lepoa egingo nuke hori ere ez dizula kontatu. Berdin da, ez du garrantzirik. Mexikon igarotako lehen denboraldiak alde batera, nirekin izan da hamalau urte bete zituenetik. Arrazoiak ez zaizkizu axola. Zu klubera iritsi baino apur bat lehenago jarri zen bere kasa bizitzen. Ez da lehen aldia. Hala ere, kezkaturik nago. Takanashik gaixotasun arraro samarra du, azken aldion larriagotu egin zaiona.

      Japoniar erara apaindurik zegoen etxea. Tea edatera gomitatu ninduen. Kontuz ibili beharra neukan, Guarrosen hatsa nabari nezakeen saman. Artega sumatu ninduen Takumi Ogatak. Neure buruari buruz zer edo zer konta nezan zirikatu zidan, Bilbori buruz; itxura hutsa.

      Gero aldatu egin zuen gaia: futbola. Ezin nintekeen inolaz ere looserra izan. Sinetsi egin nion. Ozeanoa zeharkatzeaz aritu zen lipar batez. Ez ote zen ari bere buruaz? Nolanahi zela, Emiliano ekarri zidan akordura: «Hi fuckeatzen ahaleginduko dituk bestaldean, Langarita. Baina lehen rounda hirea duk: ez zagok burgestutako travellerrik».

      Takumi Ogata ez zen futbol zale porrokatua. Takanashirekin bizitzen hasi arte ez zuen sekula partidarik ikusi. Ilobaren etorrerak herra sortu zion, ez zuen jasaten horrenbeste astakilori begira bizi beharra. Partidetara joaten hasi zen lantzean-lantzean fabrikako zuzendari batzuekin, eta ohitu egin zen azkenean.

      – Aspaldion iruzur egiten dio errealitateari. Horixe da Takanashiren gaitz bakarra.

      – Iruzurra errealitateari? Zertaz ari zara, Ogata jauna? –lakio mexikarra etorri zitzaidan gogora.

      – Kontatuko zizun arazo larria duela arteria aortan.

      – Eta ez da egia?

      – Bihotzekoa barik, burukoa du gaitza.

      Arrangurak menderatzen zuen Takumi Ogataren begirada.

      – Propio aukeratu omen zaitu pertsonaia eraikitzeko.

      – Ez dizut ulertzen.

      – Etxe honetatik aldendu orduko bereganatu zuen Takanashik bihotzeko gaitza duen pertsonaia. Klubera jo nuen berehala. Detektibe bat kontratatu zuten.

      Guarrosi buruz ari zen, zer duda egin. Hark erabaki zuen biok gela berean jartzea kontzentrazioetan.

      – Ailegatu berria, bakardadean nire iloba bezala, izaera malgukoa eta, gainera, zaleak zure kontra... Mutil jatorra dirudizu.

      Guarrosen hatsak Takaren bizipen guztiak kontatzera derrigortu ninduen. Europako etapako oroitzapenak azaldu nizkion Takumi Ogatari: Utrecht, Catania eta Londres, munduan besterik ez balego bezala.

      – Takanashi ez da inoiz Europan izan.

      – Zer esan gura duzu? Utrechten, Catanian eta Crystal Palacen jokatu du eta!

      – Aditu duzu inoiz Castillejo sindromeaz? Nortasun-plagioak egitera bultzatzen duen desoreka obsesibo muturrekoa da.

      – Total igualtsu geratu naiz –erantzun nion.

      Takumi Ogatak denbora hartu zuen.

      – Ez dakizu zer den castillejo bat, ezta?

      Javier Castillejo boxeolari espainiarraz gomutatu nintzen. Oscar de la Hoya handiaren kontra galdu zuen mundu-titulua urte bi lehenago Las Vegasen. Noski, Takumi Ogata ez zen Castillejo hari buruz ari.

      – Aldamioei esaten zaie castillejo. Aldamioak eraikinen itzalak dira. Dozenaka metro egin dezakete gora, eraikinek dituzten adina. Ikusi duzu DFko Dorre Nagusia? Aurten amaitu dute. Mexikoko altuena da. 230 metro luze izan dira castillejoak.

      Ez nuen ulertzen noraino zihoan.

      – Gaitz arraroen artean sailkatuta dago sindromea. Inoren berdina izateko borrokatzen den gero eta herritar-multzo handiago bat biltzen du. Postmodernitateko gaitz bat da.

      – Argiago mintzatuko zinateke, mesedez?

      – Neurosi-gaitza da Castillejo sindromea. Patologia horren arabera, eraikinaren ezaugarriak dituela sinesten du aldamioak. Bere burua eraikintzat hartzen ez badu ere, bat egiten du haren ezaugarriekin.

      Unean-unean nahastuago nengoen. Taka sindrome haren pean zebilen, horraino iristen nintzen. Norbait kopiatzen ari zen, hortik aurrera ez nuen deus ere konprenitzen.

      – Iraupen laburreko egiturak dira aldamioak. Jarri eta kendu egiten dira. Ez dago denboran luze irauten duen castillejorik. Lantzean behin, lanak atzeratuz gero... baina besterik ez. Farmakoekin errealitatera itzularazten zaio gaixoari. Botika hartzeari uzten dion momentuan (eta ohikoa izaten da), gaixoak aldamioa muntatzen du ostera ere.

      – Eta zein da Takanashiren kasua?

      – Batzuetan muturreraino eroaten du, orain bezala. Bizimodu normala egiten du. Zuk zeuk ez duzu ezer arrarorik nabaritu. Harekin bakarrik ibiltzea izan liteke arrazoia.

      – Zer esan gura duzu?

      – Fikzio koherentea sortu du nire ilobak. Bete-betean sinetsi duzu zuk. Litekeena da beste jokalariek zorotzat hartzea. Hori da ez dakidana. Ez dut hain urrun joan nahi izan.

      Zeharo ezezaguna zitzaidan Takanashiri buruzko xehetasunak kontatu zizkidan: Diamante Beltzetan aritu zela umetan, hamazazpi urterekin fitxatu zuela Tokio Gas Football klubak.

      – Mende berriarekin batera Mexikora etorri behar izan nuen Nissanen eta Renaulten arteko aliantza zuzentzera. Neurekin ekarri nuen iloba. Irapuaton sartu nuen (talde ona zen urte hartan), Aguascalientestik gertu. 2002an fitxatu zuen Necaxak. Orduan mudatu zen DFra. Ni ailegatzerako beste jokalari baten ezaugarriak eta bizipenak egin zituen bere: Nwanko Kanu nigeriarra. Jakingo duzu nor den...

      – Bai, Arsenalen jokatzen du. Lehenago Ajaxen eta Interren.

      Kanuren bihotzeko gaitz larriaz mintzatu zitzaidan Takumi Ogata, bai eta Clevelandeko ospitalean jarritako arteria artifizialaz ere.

      – Ikusten duzunez, xurgatu egin du.

      Banpirizazio ekintza zirudien. Castillejo sindromea barik, Bram Stoker sindromea proposatu behar zuten.

      – Eta zer gura duzue nik egitea? –bota nion barru-barrutik.

      Takumi Ogatak, Necaxako presidenteak eta, beharbada, entrenatzaileak berak aurretiaz adostutako kontua izan zitekeen. Guarrosek ere jakinaren gainean egon behar zuen.

      – Zer gura duzue nigandik?

      Takumi Ogatak ikara antzeman uste izan zuen nire bozean. Ez zen halakorik. Zegoeneko nire kabutan ari nintzen. Madarikatu egin nuen Emiliano:

      – Hoa Mexikora, Langarita, neuk konponduko diat.

Gutunak

Txabi Aretxagari

2007ko irailaren 29ko gutuna

Egun haietan logelako pertsianako zirrituetarik barrandatzen nuen biluz, ezer definitu gabe. Oso aldi bakanetan kaleratzen nintzen, korrespondentzia postontzitik hartzera batez ere. 29an ezustean harrapatu ninduen Beitiak bidalitako gutunak. Baziren hiru hilabete ez nuela haren berririk. Bidaiatzen ari omen zen. Hamabi urte zeroatzan inora joan ahal izan gabe.

      Hilaren 24an zigilatutako gutuna zen. Harri eta zur gelditu nintzen. Beitiak bere etxetik bertatik igorria zen. Denbora faltaz edo gogo faltaz –edo biak, edo bat ere ez–, postala kanpotik bidali beharrean, etxetik bidali nahiago. Gutun-azal zuriaren barnean, ordea, ez zegoen postalik, gutun bat baizik. Sano arraroa begitandu zitzaidan. Zer edo zer idatziz komunikatu nahi bazidan, etxeko postontzian uztea bazeukan. Ez alferrik bizi ginen elkarren parean, hamabost metrora.

      Irakurtzen hasi nintzen. Niri gutunak bidaltzeko prest zegoen –jarraitu eta berreskuratu aditzak ere erabili zituen–. Nik ez nuen ordainean erantzuteko beharrik. Ondoren gure kaleaz aritu zen. Ondo pentsatuz gero, zioen sarrera gisa, balkoietara azaltzen garenean gure bizitzek ikuspegi diferenteak hartzen dituzte. Berehala etorri zitzaidan irudia burura: Beitia eta biok, nor bere balkoian kaleari beha. Funtsean arrazoi zeukan. Nire ikuspegia ez zen osoa. Kaleko aldaketez ere jardun zuen: meskita, etorkinen ugaritzea –batez ere aljeriarrak eta marokoarrak–, Halal, Pasio-Irudien Museoa, Machu-Pichu. Irakurri ahala kalea gorpuztu egin zen.

2007ko irailaren 30eko gutuna

Goizean eraman nuen erantzuna postetxera. Nik ere kaleaz berba egin nion Beitiari. Hiri-manifestua prestatzen ari nintzen. Hasiera bidali nion: Hiria indibiduoen arteko solasa da, akzioa, joan-etorria, talka. Etenik gabeko mugimendua. Hiria indar-eremua da, magnetismo-gunea, pultsio-esparrua, desio-aldea. Dena zegoen Manuel Delgadorengan, baina hori ez zekien Beitiak. Azken momentuan amore eman nuen: Manuel Delgadori zor, idatzi nuen.

2007ko urriaren 7ko gutuna

Pertsiana atzeko barrandatzeek ustekabeko zentzua hartu zuten. Lehenago ere horrela aritua nintzen Beitiarekin. Aurrekoan lez, eskuz idatzitako gutuna jaso nuen, laburra, telegrafikoa aukeran. Harekin batera Delgadoren El animal público. Hacia una antropología de los espacios urbanos liburuaren hiru kritika zetozen.

2007ko urriaren 12ko gutuna

Moilara ematen duen kale aldatsu horietako bateko argazki bat eskaneatu eta inprimatu nuen. Kartulina gorri batean itsatsi nuen. Edozein oinezkoren egitekorik arruntenak poesiara hurreratzen gaitu. Hori bakarrik idatzi nion, esan gabe hartan ere bazegoela Delgado; ulertuko zuen.

1999ko abuztuaren 23ko gutuna

Ez nuen akorduan Beitiarekin behin ere hitz egin izana. Ekaineko edo uztaileko bidaiari ekin aurretik –zer bestela?–, 12 urte igaro zituen kartzelan. 1995ean atxilotu zuten. Lehenago, nahiz eta kale berean bizi, nahiz eta beti balkoitik balkoira elkar agurtu, arrotzak ginen bata bestearentzat. Goiz batean izotza apurtzea erabaki nuen. Soto del Realeko presondegian zuten atxilo. Gutun bat idatzi nion. Etxera bidean, hi baino gorago nagok garden ahoskatzen zuen boz karrankaria entzun nuen barruan. Ez dut gogoratzen –zinez diot– erantzun ote zidan. Nik neuk hiru urte eman nituen ezer bidali gabe. Kartzelaldiko laugarren urtean, berriz, zer edo zer gertatu zen gure kalean eta beste gutun bat idaztera animatu nintzen. Eta hantxe ekin genion noizean behin gutunak elkarri igortzeari. Berrogeita hamasei gutun zortzi urtean.

Manuel Delgadori buruzko gutunak

2007ko irailetik aurrera, bada, gutunak trukatzen jarraitu genuen. Bata bestearengandik mila kilometrora bizi diren aspaldiko lagunak bagina bezala bidaltzen genituen. Edo Beitiak kartzelan jarraituko balu bezala. Manolo Delgadoren inguruko materiala biltzen genuen, Wikipedian topatutako datu eskasetatik –loturak salbu– bere blogeko artikuluetara. Baita han-hemen aurkitutako elkarrizketak ere –Noticias de Navarra, Cultura Urbana, Avui, Clarín, Gara, Solidaridad Obrera, Revista Austral de Ciencias Sociales, Minerva eta Tribuna Latina–.

      Ordurako amaitua nuen manifestua eta mugimendu bat sortu gura nuen: Izurde Hiria. Izenarena adostu beharrekoa zen gainerako kideekin. Izurdea hautatu izanak arrazoi batzuk zeuzkan: izurdeak animalia sozialak dira oso, haragizaleak, larru-jotze laburrak dauzkate eta, hiriek bezala, ez dute lorik egiten –edo oso gutxi–.

2008ko apirilaren 29ko gutuna

Presondegi bateko erregelamendua bidali zidan Beitiak egun hartan. Ez zegoen Delgadoren arrastorik gutunean. Presoentzako arautegiarekin batera, gogorarazten zidan kartzelan zegoelarik, gutun banatan, nork bere iritzia eman zuela egungo gizartearen arau gero eta zorrotzagoei buruz. Nik ez nuen halakorik oroitzen, baina derrigorrez izan behar zuen Delgado bera –entzun diodan aldi bakarrean– Bartzelonako arautze itogarriaz mintzatu zen batean. San Joan suak izan zituen hizpide. Txikitan nonahi eta baimenik eskatu gabe pizten zituzten. Egun, berriz, sua piztea mirakulutik hurbil zegoen. Beitiak, bada, kanpoko arautze muturrekoari barrukoa gehitu nahi zion, gure balkoiek ematen zizkiguten ikuspegi diferenteekin egin bezala.

      Ziegetan presoek eduki ezin zitzaketen gauzak zerrendatzen ziren erregelamenduan. Banan-banan, Espetxeetako Zuzendaritza Nagusiak ezarritako debeku guztiak irakurri nituen. Lehen kolpean batzuk zeharo logikoak iruditu zitzaizkidan, hala nola egiazko armak, su-armak zein arma zuriak edukitzea. Arma gisa erabil zitezkeen gauzak ere –burdinagak, objektu zorrotzak eta ebakitzaileak, xiringak edo orratz hipodermikoak– sartzen ziren logika hartan. Egiazko armekin batera, gezurrezkoak ere ageri ziren. Presoek ezin zuten imitaziozko armarik gorde. Egia esatera, hori ere zeharo normala iruditu zitzaidan. Pentsa, bestela, zer nolako aurpegia geratuko zitzaion engainatutako kartzela-funtzionarioari egunsentian preso batek Star edo Astra batez destatzen bazuen. Zur eta lur gelditu nintzen, aldiz, irakurtzean presoek ezin zutela hartzitutako frutarik edo hartzitzen hasia zen frutarik ziegan izan. Zertarako nahiko ote zuten presoek horrelako frutarik eduki? Erantzuna ere halakoxea begitandu zitzaidan: arautegiaren bosgarren puntuan baldin bazegoen, esan nahi zuen lehenagoko ohitura zela.

      Beste artikulu interesgarri batzuk ere bazeuden: presoek ezin zuten 14»koa baino telebista handiagorik izan; 20x30 zentimetro baino gehiagoko irratirik; presondegiko bizitza lasaia hankaz gora jar zezaketen txanpon, billete eta gainerako balio-objekturik; tabakoa biltzeko paperik; edo Estatuko Segurtasun Indar eta Kidegoetako jantzirik eta sinbolorik –zertarako gurako ote zituzten presoek?–. Era berean, ezin zezaketen arroparik eta zapatarik garbitu patioetako dutxetan. Landareak –eta animaliak– debekaturik zeuden. Azkenik, BIC eta CLIPPER markako metxeroak ere galarazita zeuden. Balizko arrazoiez galdetu nion neure buruari. Erregelamenduan ageri baldin baziren, arrazoi on bana zegoen noski. Zein, ordea? Ziegan landare bat edukitzeari egoki neritzon presoaren bergizarteratzerako. Zalantza handiagoak nituen, berriz, BIC eta CLIPPER markako pizgailuekin. Presoek ez zuten ziegan metxerorik eduki behar. Su eman ahal zioten kartzelari, Hego Amerikako presondegi ikaragarrietan behin edo behin gertatzen den bezala. Baina zer dela-eta BIC eta CLIPPER? BICera deitzeko deliberoa hartu nuen. Debekuaren berririk ba ote zeukaten galdetu nion gizon bati. Bozaren tonuagatik, adarra jotzen ari nintzaiola pentsatu zuen. Ez dakit ezer horretaz, esan zuen hotz. Benetan hotz. Hurrena CLIPPERera hots egin nuen, Bartzelonara. Andrazko batek aitortu zidan sinesten zidala –zergatik ez zidan sinetsiko–, baina sano kontu barregarria iritzi zion.

2008ko apirilaren 6ko gutuna

Egun batzuetako dudak uxatu ostean, CLIPPER pizgailu bat erosi eta Beitiari bidali nion gutun-azal barrubigun horietako batean. Une batez otu zitzaidan itzuliko zidala, preso bat espetxez aldatu eta presondegitik gutuna itzultzen dizutenean bezala lekuz aldatuta!!! oharrarekin. Ez nuen nahi, inolaz ere, Beitiak pentsatzerik artean presoa izaten jarraitzen zuela. Kartzelan izandakoek sarri aipatzen duten estigma hori. Beharbada Joseba Sarrionandia nuen buruan Preso egon denaren gogoa poeman. Hark zera idatzia zuen: Preso egon denaren gogoa kartzelara itzultzen da beti. Kalean juje, fiskal eta abokatuekin gurutzatzen da eta poliziek, identifikatu ez arren, beste inori baino gehiago begiratzen diote, bere pausua sosegatua ez delako edo sosegatuegia ez delako. Bere bihotz barruan betirako kondenatu bat dago. Bernardo Atxagaren Zeru horiek ere etorri zitzaidan burura. Baina ezin nuen zehaztu narrazioan kartzelatik irtendakoaren gogoa ere kartzelara bueltatzen zen. Noiz irakurri nuen nik Zeru horiek?

2008ko ekainaren 17ko gutuna

Beitiak, eskerrak emateaz gain, Kropotkinen erretratu horiztatu bat bidali zidan. Ziegan luzez gorderik eduki nuen bera, azaldu zidan gutunean. Espetxeetako Zuzendaritza Nagusiko erregelamenduaren U eta 16. artikuluak –kartzelen arabera– aipatzen zituen. Konstituzioaren aurkako anagramak, pegatinak eta posterrak debekaturik zeuden. Baita sinbolo zein lelo arrazistak zituztenak, askatasun erlijiosoaren nahiz sexualaren kontrakoak, erakunde terroristen aldekoak zirenak edo indarkeria bultzatzen zutenak ere. Beitiak luzaro –Valdemoron eta Valladoliden– eduki zuen Kropotkinen argazkia ziegan. Nadar argazkilari frantziarrak ateratako haren kopia zen. Lantzean behin presondegi-funtzionario batek galdetzen zion erretratuko gizon bizardunaz. Piotr Alekseievitx Kropotkin, noblezia errusiarreko anarkista, Beitiak erantzun. Egun batean funtzionario batek argazkia kendu zion. Kropotkinen gainean ikertzen ibilia zen. Bonbak jartzen zituen putaseme hutsa zen Kropotkin hura. Beitiak enpin erantzun zion, erratuta zegoen –ez zion erratuta zegoenik leporatu–. Eta U –kartzela hartan U– artikulua ezarri zioten. Agur anarkista unibertsalari, Deustuko Unibertsitateko Soziologia fakultatean ere ikasgai arrunta zena. Aste batzuk geroago, Beitiak Bakuninen argazki bat eskatu zion lagun bati gutun bidez. Jakina denez, haurrek errekara harriak bota lez zartatzen zituen bonbak Bakuninek. Edozeinek daki hori. Funtzionarioak, berriz, ez zion ezer aurpegiratu. Ez zen Kropotkin errukigabea. Gutunaren amaieran, Bakunin ziegako horma batean zegoen bitartean, zioen Beitiak, beste Kropotkin batek, aurrekoa baino txikerragoak –BIC edo CLIPPER bat bestekoa–, ziegako zoko-moko guztiak ezagutu zituen miaketa saihesteko. Batzuetan liburu artean edo ohatze azpian bizi izan zen; beste batzuetan, jakako poltsiko batean edo Bakuninen argazkiaren atzean.

Kropotkini buruzko gutunak

Ekainetik abendura. Kropotkinen kaiera hasi genuen, Delgado erabat ahaztuta. Trukaketan aurrera egin ahala, beste izen historiko batzuk ere ekarri genituen. Zeharka beti ere. Luze gabe literaturara egin genuen salto. William Goldwin batez ere. Henry D. Thoreau, Benjamin Tucker, Allen Ginsberg, Tolstoi bera. Aldous Huxley. Ibsen. Ciberpunka. Galtzen hasiak ginen.

2009ko maiatzaren 6ko gutuna

Postariak oharra utzi zidan buzoian. Postetxera abiatu nintzen arineketan, Santa Maria kaleko bulegora. Bonsai bat eman zidaten. Beitiak Bartzelonatik bidalia. Hemendik aurrera Aurelia Arkotxaren artikuluak paperean irakurtzea botako dut faltan, ziostan.

2009ko ekainaren 21eko gutuna

Izurde Hiria proiektuaz idatzi diot Beitiari. Tamalez –amorruz diot–, ezerezean geratu da. Ez zait Aurelia Arkotxaren artikuluak sartzea ahaztu. Gutuna postetxera eraman baino lehen leihotik begiratu dut pareko etxerantz. Erasmus programako ikasleak bizi dira egun, nahiko argi dago hori.

Zer grina izan daiteke bortitzagorik

Zerk bultzatu ninduen Palermora, batek jakin. Politeama antzokira, aldiz, gose minak. Harrizko sagarra taularatu behar zuen Bielorrusiako Teatro Luzea konpainiak. Urtebete lehenago estreinatua zeukan Vitsebsk-en, agerpen klandestino batean. Hurrengo hilabetean Minsken ausartu zen Aliaksandr Lukaxenkaren gobernuak ezarritako debekuari kontu egin gabe. Ordurako taldeak arrakasta bildua zuen Europako eszena alternatiboan.

      Antzokiaren kanpoaldean zoriondu nituen aktoreak, Cuadriga dell’ Apollo brontzezko goi-erliebearen azpian. Teatro Luzeko kide bat, goitizenez ere Apolo geroago jakin nuenez, hizketan hasi zitzaidan gazteleraz. Metro eta erdi eskaseko gizona zen, aurpegi zurbilekoa, erkina oso. Zangoak eta besoak sano ahulak zituen. Baina batez ere begirada larriak, min ematerainoko tristeak, deitu zidan arreta. Ez genuen luze berba egin. Hitz truke laburrean, ezin definituzko harrotasun falta batez, aitona baten berri eman zidan. Sortzez sopuertarra, haurretan Ukrainara erbesteratua. Eta bertantxe, beste Apoloren zaldien maiestateaz nahasturik, eten zen gure solasa.

      Gauean ez nuen begirik bildu. Apoloren aurpegi hitsa eta begi ikaratiak agertu zitzaizkidan ilunpe sargoritsuan.

      Biharamunean, eguerdi aldera, Kaputxinoen Katakonbetara abiatu nintzen. Bisitari ugari gindoazen herioaren arte-galeria hartara miaka. Bero sapa ustela egiten zuen. Apolo bistaratu nuen ustekabean, katakonbetako sarrera ondoko banku batean eserita. Haren parera iritsi nintzenean, kopetako izerdia xukatu zuen zapi zuri batez.

      ― Barrura sartzen garenean izerditzeari utziko diot ―agurtu ninduen irri samin batez.

      Ez dut akorduan nola, heriotzari buruz hasi zitzaidan:

      ― Katakonbak hibernazio-guneak dira. Hemen bizitzak bere zentzu erabatekoa hartzen du, fisikoa zein espirituala. Infiniturainoko luzamendua da.

      Katakonbetan momifikatutako makina bat gizon-emakume eta haur azaldu zitzaizkigun lerro-lerro. Zutik zeuden asko, soka banaz hormetan estekaturik, burua makurtuta zeukatela, bisitari beldurtuari agur edo erreberentzia aieru bat egin nahi baliote bezala. Gehienek pildak zeramatzaten soinean. Hormetako gainaldean ere bazegoen mordoa, gakoetatik zintzilik batzuk eta ohatze bihurtutako zuloetan etzanda besteak. Epaileak, irakasleak, sendagileak eta militarrak zeuden ―Napoleonen garaiko jantzi eta guzti―, zein baino zein izugarriagoak, beso bakoak asko, begirik gabe denak.

      ― Min akigarria pairatu behar izan zuten bizitzan ―esan zuen Apolok.

      Korridoreetan barrena genbiltzan. Haur momifikatu baten aurrean gelditu ginen.

      ― Den-denek, neskato honek izan ezik.

      Arretaz behatu nion haurrari, Apolo zertaz ari zitzaidan ulertu nahian.

      ― Laurogeita bederatzi urteko momia honek, hilik barik, lozorroan dirudi, lo goxo batean, sufritzeko astirik izan ez zuelako seinale. Hazpegien narean da nabaria, ile nahasia eta orraztu gabea gorabehera.

      Ez nintzaion kontrakarrean hasi. Egiatan ematen zuen lokartuta zegoela umea.

      Rosalia Lombardo deitzen zen. Urte bi zituela momifikatu zuen doktore batek 1920an. Paper batean irakurri genuenaren arabera, monje kaputxinoek mende batzuk lehenago ekin zioten ordenako kideen gorpuak momifikatzeari, kasik oharkabean, lurraren idortasuna eta haize-lasterrak baliatuta, teknikak hobetuz denboraren poderioz. Hilkutxarik gabe lurperatzen zituzten gorpuak, galerietan propio prestatutako horma-hilobietan, artseniko-geruza edo kare-bainu batez, denbora luzeagoz iraunarazte aldera.

      Aitzina jarraitu genuen mia eta mia. Ikaragarria zen Apoloren eta momien arteko gertutasuna. Baten begirada urrikaria eta besteen behako galdua. Baten begi iheskorrak eta besteen zuloak. Elkar agurtzen zuten.

      ― Beroa bizitza baldin bada eta berorik eza heriotza ―jarraitu zuen nire burutazioei ezaxola―, idortasunak eta umeltasunak ere elkarri begiratzen diote existentziaren arloan. Baina maila fisikoan soilik. Barneak, kimikak leundu ezin ditzakeen beste arau batzuk dauzka. Soin hauek ―harritu ninduen soin hitza erabili izanak― ez dira betikotuko. Mina, ordea, ad eternum dugu behin heriotza ezagutu ondoren. Bizitza, hasi eta buka, sortu eta hil, ez da minak gainditzeko sasoia baino. Minaren entomologoak ditugu kaputxinoak.

      Lipar batez hesi-lasterketa baten gisa irudikatu nuen bizitza. Zaldiak jausten eta zutuntzen Grand Nationalen.

      Ez genuen berehala hanka egin Kaputxinoen Monasteriotik. Kanposantura sartu ginen, bizien eta joandakoen artean mugitzen dakienaren soseguz. Harrizko panteoi eta hilobi handien artetik paseatu ginen burumakur, hala jardutera derrigorturik bagina bezala. Bat-batean Apolok begietara behatu zidan, katakonbetan Rosalia Lombardo haurrari behatu nion begirada bertsuaz. Modu hartan begiratzen zidan aurreneko aldia zen. Nik ezer galdetu baino lehen, idazle siziliar baten gogoeta beltza ezarri zuen aire itogarrian:

      ― Zer grina izan daiteke bortitzagorik, zintzilik duzun heriotzaren sentimendua baino?

      Hausnarrean geratu nintzen hitzen esanahiari buruz, zeri eta Lampedusaren hilobiari begira.

      Berriro abiatu nintzenerako desagertua zen bielorrusiarra. Panteoien eta hilobien artean bilatu arren, ez nuen haren arrastorik aurkitu. Aurretiaz zapaldutako lur-azpiak berak irentsi balu legez. Katakonbetako sarrerara bueltatu nintzen. Ez zen han.

      Iluntzean, Kaputxinoen Monasterioan lehenago agertu eta geroago desagertu bezala, atzera azaldu zitzaidan Apolo. Gau-merkatu batean. Lepo zegoen tokia. Gaueko iluntasunean usain hordigarriek bahiturik zituzten goizeko kolore biziak. Ilargia aise barruratzen zen hiriko zirritu zaharretatik.

      ― Hark ere ikaragarri erakartzen gaitu ―komentatu zuen―. Ilargiari zor diot goitizena. 1969ko uztailaren 20an jaio nintzen, Apolo XI espazio-ontzia ilargira heldu zen egunean. Abenturaren omenez bataiatu nuen neure burua denbora luzea ez dela.

      Aurpegieran barre-zantzurik agertu beharrean, tristezia sakon bat marraztu zitzaion Apolori, min sendaezin bat, halako ezagupen dramatiko bat. Bazirudien une batetik bestera barne-izatearen amildegitik salto egingo zuela. Ulerkor begiratu nion. Ilargiak besteko erakarpena sortzen zuen nigan ezin deszifratuzko min hark.

      Luze promenatu ginen postuz postu, saltzaileek eskainitako arrain frijitu berriei kasu eman gabe. Eta halako batean, kaputxinoen kanposantuan gertatu legez, jendartean galdu zen Apolo. Gauak ―edo ilargiak― xurgatu egin zuen.

      Larriturik, neure buruari galdetu nion desagerpen eta agerpen haiek guztiak ez ote ziren indar zentripeto batek sortutako ilusioak besterik. Seguru nengoen ez nuela berriro ikusiko. Ez zen horrela gertatu. Azken egunean pare bat bider topo egin genuen elkarrekin, larritzea areagotuz.

      Bilbora bueltatzeaz bat sentipena ahuldu egin zen, egunak joan egunak etorri bielorrusiarra gogotik zeharo aldendu ez bazitzaidan ere. Ekain amaieran, Portugalera eginiko bidaia labur batean, berriro piztu zen.

      Alentejo eskualde zabalean barrena nenbilen, eta Evorara zuzendu nintzen. Bisitatu eta ezagutu beharra zegoen erromatarren garaiko hiria. Sao Francisco elizako A Capela dos Ossos izeneko kaperara sartu nintzen. Sarreran hezurrak ezin argiago mintzatu zitzaizkidan: Nós ossos que aqui estamos pelos vossos esperamos. Berba gordinek eta barruko freskurak Palermoko egunetara eraman ninduten. Hezurrek behin betiko penitentzia iradokitzen zuten. Ezker-eskuin behatu nuen, ez ote zen Apolo handik ibiliko.

Ez nuen Apolo Politeama antzokian ezagutu. Ez nintzen harekin Kaputxinoen Katakonbetara murgildu. Ez zidan Rosalia Lombardo ume momifikatua erakutsi. Ez zen Lampedusaren hilobiari begira nengoela desagertu. Ez nintzen harekin Palermoko kale-merkatuetan ibili. Ez naiz egundo Evoran izan.

      Teatro Luzea konpainia Bilbora etortzekoa zela irakurri nuen egunkari bateko elkarrizketan. Bielorrusiako zentsura zuten hizpide. Errazago zeukaten kanpoan jardutea euren herrian baino. Kideetako batek, Apolok, jatorri euskalduna zuela zioen. Argala eta begirada galdukoa. Aurrez Palermon Kaputxinoen Katakonbetan ikusiriko momiak ekarri zizkidan akordura. Pertsonaia egokia iruditu zitzaidan ipuin bat idazteko.

      Bilboko lehen saioaren egunean banekien, Interneti esker, Teatro Luzeari buruz jakin zitekeen guztia, hala taldearen web gunean behin eta berriro sartuta nola Google bilatzaileak eskaintzen zituen arrasto urriei jarraiki. Kazeta guztietan nabarmentzen zuten Tom Stoppardek, Harold Pinterrek eta Mick Jaggerrek taldea babesten zutela.

      Teatro Luzeak emanaldi bi eskaini behar zituen egun banatan. Lehen egunean, iluntzean, ordubete lehenago heldu nintzen antzoki txikira, Apolo atean, auskalo zertan, ikusiko nuelako esperantzan. Eszenatokira irten arte, ordea, ez zen halakorik gertatu. Soinean galtza maiztuak soilik zituen. The Lord of the Rings filmean hamaika bider ikusi dudan Smeagol izaki errukarriaren antza zeukan. Eta, Smeagolek lez, barne-min osaezin batek joa zirudien. Negarrak, bihurritze-keinada muturrekoak eta, batez ere, izerdi-jario geldiezinak eragin zidaten katarsia.

      Emanaldia amaitu ostean izango zen topaketa eduki nuen buruan denbora osoan: zeintzuk izango ziren gure lehen hitzak, zeri buruz solastatuko ginen, aukera izango ote genuen elkarrekin afaltzeko. Berari buruz idatzitako ipuina kontatuko ote nion.

      Antzezlana bukatu eta ordubetera abordatu nuen elizako kanpoaldean. Apolok irriño goibel bat marraztu zuen. Egunkariko argazkian baino itxura kezkagarriagoa zeukan ―beharbada nire ipuinean baino gehiago―. Abaildurik zirudien, zurbilagoa, txikerragoturik; gogogabeturik, indarge. Histura sakonago baten mendean, akaso. Antzezlanaren karga, beharbada.

      Espero ez nuen zerbait bota zuen:

      ― Emanaldiak iraun duen bitartean, sano urduri nabaritu zaitut jesarlekuan, bihurrituta saxofoi baten moduan.

      Taxi bat geldiarazi zuen Abandon. Udazkeneko gaugiro ederra zegoen, ibiltzeko egokia. Kalean, hala ere, inor gutxi.

      ― Hamar urte zituela ―kontatu zidan Santurtzirainoko bidaia laburrean― bidali zuten aitona Habana ontzian anaia gazteago birekin. 1937ko udaren atarian. Euria ari zuela entzun dut makina bat bider. Eskifaia beldur zen matxinatuen gerraontzi batek ez ote zuen hondora bidaliko. Bordelera heldu ziren. Handik Leningradera eraman zituen beste ontzi batek. Heltzeaz bat sakabanatu egin zituzten. Gure aitona Odessara joan zen hasieran, Haur Etxe batera, bere anaiekin eta beste haur batzuekin. Handik hiru urtera Saratoven zebilen, Volga ibaiaren ondoko hiri batean, arma-fabriketan beharrean. Minskera ezkondu zen. Eta ez zen sekula itzuli.

      Itsasadar ondoko kale batean utzi gintuen taxiak. Hurbileko moila baterantz abiatu ginen. Bilbon ez bezala, gurma zarratu batek lausotzen zuen dena.

      ― Atzo ere etorri nintzen. Zalantzak nituen. Orain argi daukat aitona ez dagoela moila honetan.

      Itsasoari beha gelditu zen Apolo, Abra ilunetik haraindi nik bereizi ezin nezakeen zer edo zer ikusiko balu bezala. Zer, ordea? Gurma trinkoak belztasun amaigabea irudikatzea ere eragozten zuen.

      Moila ingurura bota nuen bistadizoa. Hamar metrora ere ez zen deus ikusten. Ordu hartan ez zebilen inor portuan, baina inor ibili balitz ere, ez ginatekeen konturatuko.

      Itsasotik begiak alderatu gabe, Apolok bere berben zentzua argitu zuen:

      ― Bukaera zein hasiera adieraz lezake moila honek. Atzo, gaurko ordu berean bertaratu nintzenean, ez nuen ezer sumatu. Hemen inoiz ezer egon bazen, ez dago egun. Baina sinetsita nago hutsak nirekin duela zer ikustekoa, ez tokiarekin berarekin. Toki honek, atzo baino lehenago, ez dit sekula zirrara berezirik sortu.

      Amarraleku batean eseri nintzen. Apolo, berriz, lanbro lodira zuzendu zen. Urrutiratu ahala, ulergaitzagoak egin zitzaizkidan haren hitzak. Berehala ostendu zen gortina umelaren gibelean. Begien bistatik galdu nuen. Zain gelditu nintzen pixka batean. Desagertua zen, nire ipuinean Palermon gertatu bezala.

      Zerura jaso nituen begiak, ilargia agertuko ote zen. Hura ere irentsia zeukan gurmak.

      Ez zen luze joan bielorrusiarra bueltatu arte. Berbetan zerraien, nirekin baino areago bere buruarekin:

      ― Zer grina izan daiteke bortitzagorik, zintzilik duzun heriotzaren sentimendua baino?

      Harri eta zur gelditu nintzen. Apolo pertsonaiak kaputxinoen monasterioan, Lampedusaren hilobiari begira nenbilela, ekarritako gogoeta bera. Hitzez hitz. Duda egin nuen. Beharbada déjà vu hutsa baino ez zen. Orrietara bueltatu beharko nuen.

      ― Zuri ere barrenak bihurritu dizkizu Lampedusaren aipuak? ―galdetu nion esaldi misteriotsuarekin kezkaturik.

      Apolok zuzendu egin zidan okerra:

      ― Lampedusa? Gesualdo Bufalino. Siziliarra, hura bezala.

      Ez nengoen kontrakoari eusteko egokieran. Gainera, esanahia nuen zain.

      ― Zer dela-eta heriotzaren sentimendua?

      Une hartan galdetu izan balidate, lepoa jokatuko nukeen Apolo gerraz, erbesteratzeaz edo moilaz arituko zitzaidala. Baina bere jaioterrian gertaturiko hilketa bat aipatu zuen:

      ― 2003ko maiatzaren 16an Zinaida Kotiuga izeneko emakume bat hil zuten Minskeko kale-bazter batean. 36 urte zeuzkan. Svislatx ibaiaren ondoan bizi zen, auzo zaharrean.

      Melankolia ukitu batez ebaki zituen Apolok auzo zaharra hitzak.

      ― Bere tabernan lan-eguna bukatu ondoren etxeratu zen. Pisu ondoko aparkalekura gidatu zuen autoa. Kotiugak itzal bat sumatu zuen. Nor edo nor zelatan. Metro batzuetara zegoen telefono-kabinarantz egin zuen. Ez zen heldu. Gizon batek labanaz sastakatu zuen bizkarrean eta, lurrera jausi orduko, sabelaldean. Odoletan, garrasika hasi zen Kotiuga. Inguruko etxeetako argi ugari piztu ziren berehala. Erasotzaileak, Vasil Gurenkok, ikusi egin zituen. Leiho batetik oihu bat iritsi zitzaion: «Utzi bakean neska hori!». Oihu bakarra, besterik ez.

      ― Esan nahi duzu inork ez zuela ezer egin?

      ― Lehen labankada bien ondoren ―abante egin zuen Apolok―, Gurenko urrundu egin zen pixka bat. Kotiuga, bitartean, janari-denda batera tatarrez ailegatu eta zerraldo jausi zen. Apartamentuetako argi gehienak itzalita zeuden. Kalean isila zen nagusi. Lasaitasuna lagun, lana finitzera bueltatu zen Gurenko. Jantziak odolez blai zituela topatu zuen Kotiuga. Denborarik galdu gabe hasi zen berriro sastakatzen, eztarrian eta aluan oraingo honetan. Emakumeak oihu ito batzuk jaulki zituen. Apartamentu askotako argiak piztu ziren atzera. Gurenko aldendu egin zen ostera ere. Kotiugak bere etxebizitzako atariraino heltzea lortu zuen arrastaka. Oihu itoek aiene batzuei leku egin zieten. Gurenko, bidea libre zuela ikusirik, bigarrenez itzuli zen. Kotiugaren gona altxatu, barne-arropak urratu eta, hilik ala bizirik zegoen jakin gabe, lehendik ezagutzen ez zuen tabernariaren gainean etzan eta hazia bota zuen. Ospa egin aurretik, aldean zeroan dirua kendu zion.

      Aitona bezala, Apolo ere ez zegoen moilan. Urrun zuen gogoa une hartan. Minskera bihurtua zen, Zinaida Kotiugaren ondora.

      Ez zuen luze jo detaile berriak zehazterako. Taxi bila genbiltzan.

      ― Gurenkok 03:15etik 03:50era burutu zuen hilketa. Lekuko ugarik ikusi zuten. Garrasi lazgarriak aditu zituzten. Hiru erasoetan piztutako eta amatatutako argiak horren erakusgarri dira. Baina ez zuten ezertxo ere egin. Lehendabiziko erasoan, argiez gain, auzokide batek bakean uzteko eskatu zion Gurenkori. Ondoren argia amatatu zuen. Bigarrenean ere piztu zituzten argi asko. Hirugarrenaren ostean, beste auzokide batek Poliziari deitu zion. Kotiuga ospitalerako bidean hil zen. Hasiera batean hilketak ez zuen hautsik harrotu. Handik lasterrera, baina, Sergei Usov izeneko kazetari batek deskubritu zuen auzokide askok ikusi zutela. Ikertzen hasi zen. Usovek ondorioztatu zuen 43 lekuko izan zirela osotara, zein baino zein axolagabeagoak. Izutu egin zen. Zerk atxiki ote zituen ezer ez egitera? Telefono-dei bat egitea bazuten euren bizitzak arriskuan jarri gabe. Ez zuten halakorik egin, ordea. Inork ez zuen emakumearen bizitza salbatzeko ahalegin mendreena egin. Zergatik? Zerk eragin ote zuen axolagabekeria? Usoven haritik tira egin zuten psikologia-aditu batzuek. Kotiuga Sindromea deitu zioten. Dirudienez, argi gutxiago piztu izan balira, askoz errazago gertatuko zatekeen inplikazioa.

      Bekozkoa jarri nuen nora zihoan ulertu ezinik.

      ― Norbere etxean argia piztu zuenak, itzal bi edo pertsona bi ez ezik, beste argiak ere ikusi zituen. Are gehiago, argiak ikusi zituen batez ere. Auzokoek elkar ezagutzen zuten. Hayeva andereak bazekien Franak Vetxorka bizi zela bere parean. Leonid Martinov doktorea Aksana Stahurskayaren leihora beha zegoen argia piztu zen unean berean. Lehen auzokideak oihu egin zuenean, beste bik ere pentsatu zuten gauza bera egitea. Haren gelako argia amatatzeaz bat, eurek ere beste horrenbeste egin zuten. Ordu erdiz zain egon ziren denak, besteek zer egingo. Eta Zinaida Kotiuga gero eta lausoagoa bilakatu zitzaien.

      Bilbon ginen. Hoteleko kafetegian trago bat hartzera gomitatu nuen. Apolok ez zuen onartu. Nekatuta zegoela. Alferrik egin nuen protesta.

      Hurrengo eguneko emanaldira ere joan nintzen. Adi jarraitu nuen Teatro Luzearen antzezpena. Apolok bikain jardun zuen. Aretoko atetik irteten ikusi nuenean, nigana bihurtzeko keinua egin nion. Artega nenbilen. Hiriko bodega batera ―ardoaren katakonba, pentsatu nuen― gonbidatzeko asmoa neukan.

      Apolo desenkusatu egin zen:

      ― Antolatzaileekin afaltzeko hitza emana dugu.

      Eta besterik erantsi gabe, begietan artean makillajearen gorria zuelarik, aienatu egin zen, dagoeneko bera ere ikusezina balitz bezala, ikusgai izatera bueltatzeko aukerarik gabe.

      Neure kabutan galdetu nuen ez ote zen ausaz halakoa eta, beraz, neu ere bai.

Bartzelona gainezka dago gaur. Hiri zital honek ere badu ahalmen zentripetoa.

      Atzo lan miresgarria bilakatu zen Rambletan behera egitea. Katalunia plazatik hotelerainoko bide laburrak, turista aldrak saihestu beharrez, unatuta utzi ninduen. Gelako ohean etzan eta telebista piztu nuen. Albiste baten arabera, ETAk guardia zibil bi hil zituen Mallorcan. Ezin egonean eta espantu handian begiratu nion bonba lapa batek zartarazitako autoari. Keinu automatiko batez amatatu nuen telebista. Handik lasterrera lokartu nintzen.

      Esnatzearekin bat akordatu nintzen hilketaz. Aparatua piztu nuen atzera ere. Lehengo kanalean Belen Estebani buruz hitz egiten ari ziren. Beste bat jarri nuen. Hartan ere Belen Esteban, arratsaldeko magazinean esku hartzen. Ahalegin bat egin nuen gogoratzeko noiz pitzatu zituen Belen Estebanek gure bizitzak.

      Telebista amatatu gabe, aurreko egunetan idatzitako narrazioan jarri nituen begiak. Gehiena asmatua zen: Bilborockeko emanaldiak, gurma zarratua, Zinaida Kotiuga, Vasil Gurenko, Sergei Usov. Ez zegoen gaizki Santurtziko moilan Apolo bielorrusiarrak kontatutakoa.

      Dena ez da, ordea, ipuin hutsa.

      Teatro Luzea existitzen da. Gaur ekarriko du azken lana Bartzelonara. Badira aste batzuk iragarrita ikusi nuela taldearen web guneko agendan. Aspalditik nahi nuen Bielorrusiako talde jazarria ikusi.

      Apolo ere existitzen da. Bielorrusiako Teatro Luzearen zuzendaria da. Taldeko web gunean jasotako elkarrizketa batean onartzen du ilargiratze famatuari zor diola ezizena. Eta nire pertsonaiak bezalaxe, jatorri euskalduneko senideak dauzka.

      Azkenik, hilketaren istorioa ere benetakoa da. Baina Zinaida Kotiuga barik, Kitty Genovese da neskaren izena, eta hilketa New Yorken gertatu zen 1964ko martxoaren 13an. Sindromea, bada, Kitty Genovese sindromea da. Psikologian ikasi nuen.

      Gaurko enkontrua Boquerian gertatu da, arratsaldean. Rambletako merkatu biziak Palermokoa ekarri dit akordura. Lehenago, eguerdia jo orduko, Bielorrusiako Teatro Luzearen konpainiaren prentsaurrekora bildu naiz. Ez zait zaila izan haren berri izatea.

      Bertan ikusi dut Apolo aurreneko aldiz. Antzeztu behar duten obraz eta Bielorrusiako zentsuraz jardun du. Nire ipuinetako pertsonaiaren antza hartu diot berehala. Lehen ipuinekoarena baino gehiago bigarrenekoarena. Genoveseri eskainitako antzezlana izateak zerikusia izan du, noski. Amaitutakoan geratu ez geratu egon naiz. Ez dut egin. Hiru edo lau kazetarik elkarrizketatu nahi zuten.

      Bostak aldera Borneko kale mehar batean ikusi dut Apolo. Kasualitate hutsa izan da. Ezer esan barik, jarraitzen hasi natzaio. Apolo karrika zikinetan barrena ibili da eguzki kiskalgarriari ihesi, ustez noraezean. Behin baino gehiagotan kalezulo berera bueltatu gara. Lantzean-lantzean, jende ugari zebilenetan, Picassoren museora heltzean kasu, aurrea hartu diot. Halakoetan Apolok ezinikusia egin dit, edo egiatan ez nau ikusi, ez dakit. Boqueriara heltzerako, asperturik, geldiarazi egin dut.

      Palermoko alegiazko hartan bezala ibili gara merkatuko postuen artean. Batzuk itxita topatu ditugu. Nire ipuinetan bezain argal ikusten dudala esatekotan izan naiz, gaixo-itxura daukala. Bigarren ipuinean piura espantagarria zeukan. Auskalo. Mediterraneoko usainekin hordituz paseatu gara, nire galderen zain Apolo ―sinetsirik kazetaria naizela―, hark zer istorio kontatuko ni. Baina ez du murtik esan. Luzaro itxaron dut.

      Hotelera joan zait gogoa. Prentsaurrekoaren ostean hara bueltatu naiz, eguneko albisteak entzuteko garaiz. Atzo garbitutakoen senideak ageri dira elkar besarkaturik, negarretan eguzki-betaurrekoen atzean. Ikaragarri kupitu naiz malkorik isurtzera ailegatu barik, ohean erdi etzanda erdi eserita, aldagailua esku batean dudala.

      Telebista itzali dut. Ez da minutu bat joan, ordea, atzera ere piztu arte. Ordurako hurrengo albisteaz ari ziren. Beste kanal bat bilatu dut. Esatari batek etakideen ihesaren gaineko hipotesi bi aipatu ditu. Barne ministroak berak onartu du ez dakiela atentatugileak irlatik irten diren edo bertan jarraitzen duten. Ministerioan hipotesi biekin jokatzen dute. Bigarrenari begira, zer gerta ere, kaiola-operazioa jarri dute martxan. Telebista amatatu dut berriro. Eta piztu. Amatatze-pizte une laburrean Palmako hotel bateko langile gisa irudikatu ditut etakideak. Beharrean ari dira une honetan, ministroaren adierazpenei axolagabe. Zenbat diren ez dakit. Hiru. Hiru izaten da batez bestekoa.

      Apolok arduragabe dirudi, ez omen daki ezer atentatuaz. Den-dena kontatuko nioke, baita egun bi lehenago Guardia Zibilaren Burgosko kuartelean leherrarazitako bonba-furgonetarena ere. Ihes egiteko desioa aitatu gabe, noski.

      Den-dena ezin da esan.

      Isiltasun itogarri batek azpiratu gaitu.

      Gauean, Apolok Montaner antzokira eroango du Kitty Genoveseren oihuak. Tarteka argi motelak piztu eta itzaliko dira eszenatoki ilunean. Eklipse ttipien gisa.

      Jada ez dugu elkar ikusten.

Killing Txema Larrea

ARIEL URKIZA

Arrunta da hildako idazleak agertzea bizirik daudenei. Xabier Lizardi sarri azaldu zitzaion Gabriel Arestiri, bilbotarrak Lizardi poema argitaratu ostean. Egunez agertzen zen, Cía. Vasco Africanako bulegoetan, Zorrotzan, eta, azken hilabeteetan, Eako etxean. Adiskide minak egin ziren denboraren poderioz.

      Agerpenak funtsezkoak dira edozein idazleren ibilbidean. Joseba Sarrionandiari astebetez agertu omen zitzaion Pessoa. Sarrionandia kartzelan zen Izuen gordelekuan barrena liburuko poemak atontzen. Pessoa hura ez zen Pessoa bera. Gorpua harena zen, baina hildakoak Rui Miranda zela esan zion, Pessoak post-mortem propio sortutako heteronimoa. Miranda proselitismo literarioaren muga-mugetan zebilen eta, dirudienez, akolito egokitzat jo zuen Sarrionandia. Edozelan ere, euskal letretan, hari bakarrik agertu ei zaio kanpoko literaturako egile bat.

      2009ko otsailaren 9an, Ariel Urkiza agerpenik gabeko idazlea zen. Brendan Behan, Dylan Thomas, Charles Bukowski eta Txema Larrearen zain zegoen Urkiza. Behan idazle irlandarrarekin amesten zuen batez ere; dibertigarririk bazen, hura. Behanek, Thomasek eta Bukowskik, jakina, ez zioten inoiz kasu txikienik egingo. Larrea, ordea, beste kontu bat zen. Ondo ezagutzen zuen. Baina bazeukan arazo bat: Larrea bizirik zegoen.

      Aupada bat egin zion telefonoz Larreari. Bilboko Somera kaleko Madariaga tabernan elkartu ziren. Urkizak argi eta garbi azaldu zion: «Hil egin behar duk lehenbailehen, Txema. Hil eta agertu literaturaren tunel ilunean barrena gidatzeko. Barre galantak egingo ditiagu». Zakurraren salara bidali zuen Larreak: «Egin otoi Krutwig handiari!». Eta hiltzeari uko egiteaz gainera, tragoa ordaintzera behartu zuen.

      Egun batzuk geroago, Urkizak korreo elektroniko bat jaso zuen. Hauxe zioen gaiak: Ariel Pagani. Heriotza-oharren idazlea. Urkiza apur bat larritu zen. Bidaltzailearen helbideari erreparatu zion lehenik eta behin: arielpagani@scrittorimorti.org. Izen berbera eta scrittori morti.

      Larrearen mendekua ote zen? Larreak ondo baino hobeto baitzekien Urkizak obituarioak idaztetik ateratzen zuela bizimodua.

      Mezu elektronikoak testu laburra zekarren: Ariel Pagani nauzu. Nekronimoa da nire izena. Eta ez litzateke batere harrigarria zurea ere hala izatea. Nik ere obituarioak idazten ditut, zuk bezala. Heriotza-oharrak 2.0 dira, hortxe dago gure etorkizuna. Oharrak 1.0 baztertzera animatu nahi zaitut, enmemoria.com lagatzera. Hilda nago. Hilda zentzu figuratu batean. Eta hilda nagoenetik obituario-idazleei agertzen natzaie. Amaieran blog baten lotura zegoen (blogs.arielpagani.org).

      Urkiza, luze gogoetatu ostean, laburrago erantzutera deliberatu zen: Horixe uste dut nik ere, nekronimoa dela nire izena, baina ez dakit seguru.

ARIEL PAGANIRI BURUZKO OHAR LABURRA

Ariel Pagani (Bartzelona, 1951ko uztailak 21 – Bartzelona, 2007ko azaroak 8). Obituarioen idazle bikaina. Bere ibilbide profesionalean 4.378 heriotza-ohar argitaratu zituen prentsan. La Vanguardia Españolan hasi zen 1970ean. La Vanguardian jarraitu zuen 1987ra arte. Urte hartan Juan Luis Cebrianek El Paíserako fitxatu zuen. Egunkari horretan lan egin zuen 2007ra arte.

      Hil-oharren mundua azpikoz gora jarri zuen literatur obituarioak sortzean. 1974an, Oskar Schindler-en heriotzaren karietara, kategoria bat ezarri zuen enpresari alemaniarraren izenaren ondoan: Obituario Bidaiaria. Hortik aurrera Paganik hamaika kategoria ekarri zituen bere obituarioetara: Obituario Inarrosiak (Divine, Juanma Suarez, Sid Vicious); Obituario Estrabikoak (Roy Orbison, Federico Fellini); Obituario Beltzak (Blas de Otero, Charles Mingus, Carlo Giuliani); Obituario Sakonak (Jacques Cousteau, Gilles Deleuze); Obituario Tamalak (Drazen Petrovic, Natalie Wood); Obituario Neurrigabeak (Jorge Luis Borges); Obituario Desorekatuak (Mobutu Sese Seko), eta abar. Guztira, ehun kategoria baino gehiago, halako moduan non kategoriarik gabeko hil-oharrak arruntzat hartzen zituen.

      Hainbat obituario daude Ariel Paganiri buruz, gehienak bere heriotza figuratuaren hurrengo egunean blogetan edo hil-egunkari digitaletan agertutakoak, hala nola rememori.com-en edo necropoli.com-en. Keinua lankideari. Bestalde, badago beste bat, arauz beste, post-mortem ez dena.

ARIEL PAGANIREN NEKRONIMOA

Heriotza-oharrez arduratu baino lehenago, bere nekronimoarekin kezkatuta ibili zen luzaro Pagani. Sei urte zituelarik aitak esan zion harro sentitu behar zuela bere izenarekin. «Aldizkaria joan zitzaigun momentuan jaio zinen». Bartzelonako Ariel aldizkari literario eta artistikoaren omenez eman zion aitak bataioa. Agerkaria, Kataluniako kulturaren panorama grisari argi apur bat emateko asmoz sortu zen 1946an. Bost urte geroago itxi behar izan zuten. Carles Ribak eta Salvador Espriuk idatzi zuten aldizkarian; Joan Brossa nabarmendu zen; Joan Miroren grabatu berriak ezagutarazi zituzten. Geroago, izena zor zien haietako askoren obituarioak erredaktatuko zituen Paganik. Batzuk ezagutzeko aukera ere izan zuen. Ezin ezkutuzko harrotasunez hitz egiten zien nekronimoari buruz. Aitak, La Vanguardia Española-ko linotipista, aldizkaria maketatzen eta Bartzelonako liburu-dendetara dohain banatzen kolaboratu zuen.

      Paganik ez zituen beti harreman onak izan bere nekronimoarekin. Haurtzaroan karga astuna izan zen Ariel izena. Nekronimo bat zer zen ere ezin zien lehen hezkuntzako lagunei azaldu. Aukeratzekotan, gainera, beste nekronimo bat aukeratuko zukeen. Ez zuen zaila. Munduratu baino egun bat lehenago, uztailaren 20an, zendu zen Prusiako Gillermo, Inperio Alemaniarreko azken printzea. Eskolan Gille esango zioketen begirunez.

      1985era arte ez zuen bere izenarekin bakea egin. Sylvia Plathen Ariel poema-liburu hilondokoa espainieraz kaleratu berria zuen Hiperion argitaletxeak. Jakin-minak kitzikaturik erosi zuen Paganik. Zaldi baten izena zen Ariel, Sylvia Plathek ekitazio-eskolan ibiltzen zuena. Poema-liburuaren izenburua, beraz, nekronimo bati zegokion.

HIL-OHARRETARA BIDAIA

Heriotza-oharrak ez du zer ikustekorik biografiarekin. Obituarioa sinkronikoa da. Pertsona hil osteko egunean argitaratu behar da, ahal izanez gero. Obituarioak, gizarte post kapitalistaren exijentziekin bat, azkartasuna, laburtasuna eta sotiltasuna eskatzen ditu.

      Pagani amorratzen jartzen zen, ohar biografikoak erredaktatzen zituela esaten zioten bakoitzean. «Obituarioa generoa da izatez», erantzuten zuen. Egunez egunekoari begira eta neurrikoa beti. Hitz bakoitza zentzuz hautatu beharra zeukan.

      Batzuetan, publizitatea gorabehera, hiru hil-ohar ere sartu behar izaten zituzten orri berean. Egunkariak agintzen zuen luzeagoak edo laburragoak egitea. Edozelan ere, mugatua zen espazioa. Baina ez Paganik ez beste edozein obituario-idazlek ez zuten trabarik ikusten espazio-mugan. Are gehiago, Paganik harro esaten zuen hainbat pertsona famatu hobeto agertzen zirela bere obituario laburretan biografia arranditsuetan baino. Literatur kritikari batek idatzia zuen Ariel Paganik hil-poema narratiboak idazten zituela. Eta, izan ere, uste horretan idatzi zuen liburu bakarra (Hilatorraren poemak, 2006).

      Aitak behin eta berriro errepikatua zion: «Gu baino lehenago izan den inor edo zerbait daukagu beti. Ez ahaztu inoiz». Bere aurretik aldizkari literario bat izan zen, zelan ahaztu. Aurretik gertatutako guztiarekiko errespetua eta miresmena iradokitzen zizkion aitaren esaldiak. Banitatearen kontrako txertoa. Eta hortxe ikusten zuen Paganik –denboran eta espazioan baino areago– obituarioaren beharra, bai eta biografiatik gehien aldentzen zuen arrazoia ere. Beren proiektu eta akzioen bidez hobeak izatera laguntzen ziguten gizon-emakumez osatutako mundu batean bizi ginen. Hori gogorarazten zigun obituarioak, Paganiren arabera, biografiaren elitismotik urrun. Obituarioak bigarren edo hirugarren mailako jendearen merituak ere jasotzen zituen. Sinetsita zegoen, noski, edozein pertsonak merezi zuela obituarioa. Bai eta nekronimoa ere.

      1970eko maiatzaren 12an erredaktatu zuen lehen hil-oharra. 18 urte zituen eta Bartzelonako ikuskizunen saila atontzera dedikatzen zen. Johnny Hodges jazz saxofoi jotzailea hil zen aurreko egunean. Kulturako erredaktore nagusia bila zebilen, nork moldatu arratsaldeko lehen orduan erredakziora iritsi zen ingelesezko teletipoa. Ariel kalera bidean ikusi eta nota biografikoa egokitzeko gai izango zen galdetu zion. Arielek bistadizo arina bota zion ohar biografiko hotzari. Ez zekien nor zen John Cornelius Johnny Hodges. Oharrak honako hau zioen hasierako lerroetan: American alto saxophonist, best known for his solo work with Duke Ellington’s big band. Ezagun zuen Duke Ellington, ordea. Musikaren Palaun jo zuen lau urte lehenago Ella Fitzgeraldekin batera.

      Paganik, Jamboree jazz klubera sarri biltzen zen lagun bati deitu zion telefonoz. «Onena izan da, Charlie Parkerren baimenarekin. Bird da lehena, zer duda egin. Baina gero Hodges dator». Negar-zotin moduko batzuk egin ondoren Hodgesen lan-ibilbidean murgildu zen adiskidea. Ez zen denbora luzea joan Jamboree txikerrean Ornette Colemanek eta Tete Montoliuk elkarrekin jo zutenetik, eta bartzelonarrak klubeko eszenatokitik hitz eman zuen Hodgesek egunen batean Plaça Reialeko lurpekoan joko zuela.

      Honelaxe titulatu zuen Paganik obituarioa: Johnny Hodges: saxo altua Jamboreerantz. Larregizkoa iruditu zitzaion erredaktore nagusiari. Ezin zuten horrela argitaratu. Beste bat, klasikoagoa, proposatu zion Paganiri: Argi propioz Duke Ellingtonen itzalpean. Pagani, ostera, lagunak sortutako musika-geografian lubakitu zen. Hodges, inoren itzala izan bazen, bere itzalaren itzala izan zen. Obituarioa Paganiren tituluaz argitaratu zuten azkenean. Eta aurrerantzean, kontratu berri batez, heriotza-oharrak idazten jarri zuten Pagani.

ARIEL PAGANIREN BIZITZA

1972rako, gurasoak auto-istripu batean hil zitzaizkionean, bizidunen eta, segur aski, hilen errespetua ere irabazia zuen Paganik. Obituarioak idazten hasi zenetik, igogailu baten moduan irudikatu zuen bizitza-heriotza bikotea. Gorakoan bizia. Beherakoan hila. Inork itzuri ezin ziezaiokeen igogailua, baina inork sekula ikusi gabea. Igo egiten ziren bizitzak, jaitsi obituarioak.

      Caronte gisa ikusten zituen obituarioak. Pagani zen oboloa hildakoen mihi azpian jartzen zuena, txalupa-zainak ibaiaren beste aldeko hilerrira eraman zitzan. Paganiren aburuz, txanpona ipintzeak joandakoen alde egitea sinbolizatzen zuen. Arreta eta mimo beraz erredaktatzen zuen Jaume Casademont enpresariaren obituarioa eta Henri Cartier-Bresson argazkilariarena; Antonio Gades dantzariarena eta Rafael J. Salvia zinema-zuzendariarena; Ramona Komandantearena eta Charles Richter sismologoarena; Joseph Llorens zeramika egilearena eta Adolfo Bioy Casares idazlearena; Enzo Ferrari auto fabrikatzailearena eta Luis Barragan arkitektoarena; Josep Barris maratoilariarena eta Jesus Maria Leizaola politikariarena; Antonio Bienvenida toreatzailearena eta Ramon Mercader agente sekretuarena.

      Ez zuen inoiz inor hil aurretiko obituariorik prestatu egunkarietarako. Hil baino lehen atondutako heriotza-oharrari fianbrera esaten zioten argotean. Bere kide gehienek (Puig, Requena, Melero, Ferrin, Albiol), gaixotasun sendaezin bategatik edo zaharraren zaharraz hil-usaina hedatzen zenean, fianbrerak idazten zituzten. Lantzean-lantzean gerta zitekeen haietako baten telefono-deia jasotzea: «Urlia eta Berendia nireak dira, Pagani. Ukitu ere ez, aditzen?».

      Fianbrerarik idatzi ez arren, hil ez zen pertsona baten obituarioa argitaratu zuen behin. Paganiri gerta zekiokeen okerrena, bere kideen zorionerako. Jose Gorostiza poeta mexikarrari buruzko teletipo bat heldu zen erredakziora. Inork ez zuen hartaz arduratu nahi izan. Heriotza gora heriotza behera beti poeta hura, eta nahastu egin zen nonbait bidaltzailea. Hurrengo urtean hil zen Gorostiza, 1973ko martxoan.

ARIEL PAGANIREN OBITUARIOA

Heriotzari bizkar ematen dion gizarte batean, Pagani buru-belarri zebilen hildakoak duindu guran bizidunen artean. Hilak bizitu.

      2007an, bere irakurle guztien eta kideen harridurarako, El País abandonatu zuen Paganik. Blog bat zabaldu zuen bere hiriko pertsonen obituarioez kargutzeko. Inor hiltzen zenean hiletara joan eta haren bizitzaz interesatzen zen. Senideei eta lagunei esaten zien: «Cecilia emakume bikaina izan zen, zinez» edo «Carles gizon bikaina izan zen, zinez». Ezagutzen ez bazituen ere, esateko beharra sentitzen zuen, guztiz sinetsita baitzegoen pertsona guztiek obituario bana zeramatela barnean. Hildakoaren merituak eta haren bizitzaren une gogoangarriak ekartzen zituen gogora hiletara bildutakoen laguntzarekin. Inoiz edo behin ezagunekin topo egiten zuen hiletetan. Zera esaten zioten: «Pagani, utzi behar didazu Rosita andrearen bizitza kontatzen. Ravaleko azken puta handienetako bat». Pagani hunkitu egin zen Rositaren obituarioa idaztean, harena Raval osoko obituarioa baitzen, eta Ravalekoa Bartzelonakoa, mundu zabaleko hiri handi guztietakoa azken batean, denak diseinuak, garbi koloreak, zuzentasunak eta asperdurak pipiaturik.

      El País utzi aurretik, Paganik salbuespena egin eta fianbrera posible bakarra prestatzeari ekin zion. Bere heriotza figuratuarena. Halako bulkada berekoi bat, bere buruaren babeslea. Edo, besterik gabe, irrikan zegoen erredaktatzeko. 726ko hitzekoa izan zen, 2007an sei hilabetez ardura handiz idatzia. Azken 20 hitzak prentsatik desagertu baino lehenagoko momentuetarako utzi zituen, kasik kirol finaletan, irabazlea zein den jakin ostean, kopak grabatzen dituzten bezalatsu. Ez zuen zalantza izpirik egiten hil-iraultza, behin betiko matxinada nekrologikoa, 2.0ren eta 3.0ren –zer zen ez zekien artean– eskutik helduko zela.

ARIEL PAGANIREN HERIOTZA

726 hitzetan Paganik argi utzi zuen, aukera izan balu, gustura akabatuko zukeela Brendan Behan idazle irlandarra eta, jarraian, haren oharraz kargutu. Behanek idatzia zuen ez zegoela norberaren obituarioa baino publizitate eskasagorik. Paganik ulertu egiten zion eta, areago, Obituario Behanianoak zeuzkan sortuak. Txalaparta argitaletxeak berak Confesiones de un rebelde irlandés liburuaren hitzaurrea idazteko eskaini zion. Paganik umorez erantzun zion editoreari: «Baina Behan hilda dago! Gehienez ere gibel-solas batekin ausartuko nintzateke».

      Hil ondoren obituario-idazleak bisitatzera dedikatuko zela idatzi zuen fianbreran.

ARIEL PAGANI

1975era arte Pagani ez zen inoiz Bartzelonatik irten. Bidaiatu egiten zuen, asko, betiere bere obituarioetan barna. Jim Morrisonen Parisera eta Alejandra Pizarniken Buenos Airesera eramaten zuten heriotza-oharrek; Salvador Allenderen, Pablo Nerudaren eta Victor Jararen (hirurak 1973ko irailean hilak) Santiagora eta Bruce Leeren Hong Kongera; Sevilla taldeko Pedro Berruezoren Pontevedrara eta Frank Costelloren New Yorkera. Egun korapilatsuetan ere, bi edo are hiru obituario erredaktatu behar zituenean, bilokazioaren dohainaren jabe zela sumatzen zuen.

      Azaroaren 13an, Francisco Francoren obituarioan pentsatzen hasteko deitu zioten. Egunkariko zuzendariak berak egin zion enkargua. 24 urte zituen Paganik. Ezin zuen goragokorik irudikatu. Hildako ilustreen heriotza-oharrak errepasatu zituen urduri. Egunkari eta aldizkari guztietan obituario bakarra agertuko zen, adostua, berak idatzia. Oker zebilen, ordea. Pardora ailegatu bezain laster, argi gutxiko gela batera gidatu zuten. Espainiako obituario-idazle entzutetsuenak pilatzen ari ziren, astiro. Paganik legez, denek sentituko zuten Espainia bera zegoela hil-hurren, eta eurek erredaktatu behar zutela azken ohar nekrologikoa. Han ziren, besteak beste, ABC, El Alcázar, Hola, Blanco y Negro, Pueblo, La Gaceta Ilustrada eta Actualidad Española-ko maisuak.

      Aste tamalgarria eman zuen talde-fianbrera negoziatzen. Madrilera eraman zuen autobusean pentsatu zuenaren oso bestela, zentsura ez zen Arias Navarroren Gobernutik etorri, bere kideen gristasunetik baino, hekatonbe nuklear batean legez, Espainiaren heriotzara amiltzeko irrikatan. Gupidarik gabeko baltsamatsaileak ziren denak. Adjektibo bakoitza inposatzeko borrokatzen ziren, gaixoaren hil-atorraren txatal bat balitz bezala.

      Azaroaren 20an, Caudilloaren heriotzaren egunean, munduan ez zen bestelako ilustrerik zendu, Madrilen elkartutako aditu beltzen talde hari aurka egitera inor ausartu ez balitz bezala, heriotzaren ordua atzeratuz eta berandutuz. Pueblo egunkarira bakarrik heldu zen, eta azken momentuan, Estatu Batuetako irrati- eta telebista-gidoilari baten heriotzaren teletipoa. Frank Provo zuen izena.

      Hurrengo egunean emakume bat ezagutu zuen Paganik. Francoren beilarako sortutako ilara amaiezinean zen. Parean zeukan andrazkoa. Ilarara batu zirenetik Francoren aitzinean pasa izan zirenera arte, isildu gabe egin zuten berba. Paganik sentitzen zuen gai zela guztia kontatzeko metro batzuk aurrerago zetzan gizonaz. Emakumeak, bere adin berekoa, zihoanari eta zetorrenari buruz hitz egiten zion. Ilara hura ekuatorea zen, zioen, alde mordoa banatzen zuen. Paganik zazpi belarriz entzun zion. Zerraldoaren paretik igarotzean otu zitzaion erredakta zezakeela emakume haren fianbrerarik zehatzena eta literarioena, bere bizitza osoa ilara hartan geldituko balitz bezala, eta heriotza-desio bat izan zuen harekiko, aitorrezina bezain gaitzesgarria. Aldi berean, harekin bizitzeko gogo ezezagun bat ere sentitu zuen. Hura ere aitorrezina eta iragankorra. Azken batean, irakurleentzat bizi nahiago zuen. Bizitzaz beteriko heriotzak eraman, biziarazi herioren bidez.

ARIEL URKIZARI BURUZKO OHAR LABURRA

Web-obituarioen idazlea. Bere lan-ibilbidean heriotza-oharrak gizarte-sareetan zabaltzeagatik nabarmendua.

ARIEL URKIZAREN NEKRONIMOA

Nekronimo bat norberaren gurasoenganako bidaia da.

      Urkizak lepoa jokatuko zukeen bere izena nekronimoa zela. Zer edo zerk baieztatzen zion buru-bihotzean. Aierua baino gehiago, zimikoa. Baina norena? Nori galdetu ahal zion? Nekronimoak esan gura zuen bere gurasoek Ariel izena jarri ziotela inoren omenez. Beti pentsatu zuen egin zutela juduak zirelako. Judu askoren artean nekronimoak erabiltzea aski zabaldua zegoen. Baina juduak zirenik ere ez zekien. Urkizak ez zuen aita ezagutzen eta ez zion amari garaiz galdetu, hamar urte zituela hil baitzen. Ez zuen izen bereko jende ugari ezagutzen eta, gainera, gehienak bizirik zeuden. Ariel Sharon egiten zitzaion hurbilen, ustezko judaismoagatik noski. Ariel Dorfman idazle txiletarra ere oso gertukoa zitzaion, arrazoia oso besterik izaki. Dorfmanek Asel Luzarraga idazlearen alde egin zuen bere zigor-prozesu tamalgarrian. Valentzian jokatu zuen Ariel Burrito Ortega futbolari argentinarra umetatik ezagutzen zuen, bai eta ere Ariel Ramirez musikari –argentinarra hura ere– hil berria. Emakumeen artean, bazekien nor zen Ariel Durant idazle amerikarra, Pulitzer sariaren irabazlea, hala nola Ariel X porno-izarra eta Ariel Rebel (A Riel Rebel) pornografia biguneko online modelo quebectar famatua.

      Behin baino gehiagotan hausnartua zen aita biologikoa bilatzeko aukeraz. Baina inoiz ez nekronimoarena azaltzekoaz. Eta bazekien, ondo jakin ere, haren xerka abiatzeko posibilitate bakarra izenari argi ematetik pasatzen zela. Zor zion. Eskola-garaia ez zitzaion samurra gertatu. Gelakideek –are gehiago goragoko kurtsoetakoek– behin eta berriro gogorarazten zioten detergente baten lez deitzen zela. Multinazionalak egiten zituen iragarkiek ere ez zuten ezertan laguntzen. Mutilentzat neska-izena zuen eta neskentzat mutil-izena. Umezaroan, ama hil zen arte, ez zen egunik joan bere izenaz nazkatu gabe. Baina sekula ez zion deus leporatu. Bere baitarako gorde zuen tragedia. Nerabezaroan, kasualitatez, Ariel Roten berri izan zuen. 2005. urtea zen, 16 urte zituen eta berandu deskubritu zuen Ariel Rot, Tequila ohia eta Los Rodriguez ohia. Edade hartan Ariel deitzea oso besterik zen. Udaberri usaineko izena zen, freskoa. Generorik gabeko izena ere bazen. Ez zen ez mutil ez neska sentitzen. Batzuetan mutil. Neska beste batzuetan. Izenaren inguruan garatzen ari zen sexualitatea. Eta kitzikagarria zen.

HIL-OHARRETARA BIDAIA

Aita. Bizirik zegoen ere ez zekien. Gehien-gehienetan hil bizidun baten gisa ikusten zuen, bere habitatetik desagertzeko zorian dagoen espezie bat bailitzan. Inoiz edo behin ere, Indonesiako ohian ilunetan bizi denaren moduan, zain gizajendeak noiz deskubrituko. Egun batean, ustekabean, Urkizak aitaren desagerpenari buruz idatzi zuen. Gaztaroan idatzitzako gazte baten oharra zen: Aitaren heriotza errealari buruzko fikziozko glosa. Hurrengo egunak beste bat ekarri zuen, lehenaz damutu eta berehalako erantzuna beharko balu bezala: Aitaren fikziozko heriotzari buruzko egiazko exegesia. Hortik aurrera ohar gehiago etorri ziren tantaka, nekronimoa ipini zion gizonari buruzkoak denak. Ez egoteko posibilitateen gaineko egunkaria zabaldu zuen kaier batean. Ez egotea bazuen. Hain zuzen ere, huraxe zen ordura arte ezagutu zuen bakarra. Une hartan, ordea, ez egoteko posibilitatea interesatzen zitzaion. Abandonuak, desagerpenak, ihesak, heriotzak, kanporaketak, botatzeak, deportazioak, erbesteratzeak, akabatzeak, kalitzeak, ezkutatzeak, iluntzeak, ebaneszentziak, lurruntzeak, hiltzeak, reabsorzioak, erradikatzeak, atzera egiteak, uko egiteak, desertzioak.

      Lan-ibilbideko lehen oharra goianbego.com web gunean –egun itxita– argitaratu zuen 2008ko apirilaren 5ean. Aitari buruzko oharrak idazteak bilaketa bat baldin bazekarren, beste batzuei buruz idazteak beste bilaketa batzuk ere ekarriko zituen eta, batek daki, agian gizajendearen beraren bilaketa ere bai. Ez zioten ezer askorik ordaintzen, baina musu-truk ere idatziko zituzkeen. Lehena notario batena izan zen. Egun bat lehenago asasinatu zuten Gran Via kaleko bulegoan. Ignacio Egileor notarioak uko egin omen zion kaxafuertea irekitzeari. Lapurrek tiro bi desarratu zizkioten garondoan. Urkizari iruditu zitzaion obituarioa bigarren planoan geratuko zela. Albisteak zeharo jango zuen.

      «Berriaren eta obituarioaren etengabeko tentsioa da», komunikatu zion web guneko arduradunak mezu elektroniko batez. «Gertakarietatik urrundu beharrean zaude. Beti. Haietan dago-eta albistea. Baina haietan bakarrik. Albistea mugatua da oso. Zuk, ordea, hildakoaren bizitza osoa duzu».

      Irakaspen ederra iruditu zitzaion Urkizari. Eta zera ipini zion lehen ohar publiko hari: «Ignacio Egileor: bizitzaren notarioa».

ARIEL URKIZAREN BIZITZA

Ignacio Egileor hil ondorengo egunean, Charlton Heston aktore amerikarra hil zen. Urkizak ez zeukan artean erabat prozesaturik hil-oharrak erredaktatzen ari zela web gune batean. Aurreko egunean beste notario batzuekin hitz egin zuen. Egileor ondo ezagutzen zuen jendea. Abokatu birekin ere bai. Obituario-idazleak bizitzaren notarioak zirela konturatu zen, pertsona baten merituak zertifikatzen zituzten neurrian. Legitimaturik zeuden, beste inor ez bezala, pertsona baten bizitza jakitera emateko, are gehiago publikoa eta pribatua bereiztea gero eta zailagoa zen gizarte eta sasoi batean. Eta, jakina, sinadura ez zen eszenifikazio hutsa. Idazlearen notario-ekintzari ematen zion balioa. Han-hemen gero eta sinatu gabeko albiste gehiago irakur zitezkeen –agentziakoak batzuk, kazetarienak besteak–, baina ez zegoen sinadurarik gabeko obituariorik.

      Judua susmoz, Urkiza ez zen erlijiozalea. Ez oso, bederen. Heriotzara gerturatzeak lasai eta aurreiritzirik gabe harremanetan jartzen zuen erlijioekin. Baina ez zuen ezeren alde egiten. Katolikoek heriotza –eta hilezkortasuna– salmoz, otoitzaz eta makurtzez betetzen zuten modu berean, obituarioz betetzen zituen hark bere bizitza eta besteena. Bat zetorren idazle gehienekin sinestean heriotzak etorkizunez beteriko bizitzak zirela. Bizitza behar bezala ezagutu ahal izateko heriotzan sakondu beharra zegoen, neurri batean gorputegian nekropsia egiten duen nekrologoaren antzo, gorpuak behin eta berriz eskaintzen dituen seinaleak interpretatuz, bizitza heriotzan soilik baitago.

      Urkizak gero eta meheagoa ikusten zuen fikzioaren eta errealaren arteko marra. Poliki-poliki bere hil-geografiak fikziotik ateratako errealitate bihurtzen joan ziren. Ez denak, jakina. Asko, edozein kasutan. Lehena 2008ko abuztuaren 2an. Fujio Akatsuka manga-marrazkilari japoniarra hila zen. Urkizak, Interneten aurkitutako datuez, obituario sano literarioa sortu zuen. Gaztelerazko Wikipedian ia ez zegoen erreferentziarik. Ingelesezkora jo zuen. Akatsuka, 1935ean jaioa, polizia-ofizial baten semea zen. Gerra ostean industria kimikoko faktoria batean hasi zen beharrean. Tabakozale eta edale amorratua. Urkizak konprenitu zuen Japoniako mangako Bukowski –Behan, Thomas eta Larrearekin batera inoiz agertu behar zitzaion hura– bat zela. Oharkabean, baina, hamaika puska egin zuen testua. Baita berridatzi ere. Obituario berrira, Zero hegazkinak buru gainetik iragaten zitzaizkion bitartean komikiak idazten zituen gazte baten istorio bikaina ekarri zuen.

      Biharamunean, 3an, ikusezintasunaren idazle handia hil zen, Aleksandr Solzhenitsyn. Zeharo txunditurik, Urkizak ez zuen bereizterik izan bere obituarioa hildakoaren bizitza ikaragarriaren fikziozko errealitateari ala egiazko fikzioari zegokion.

      2009ko otsailaren 18an, Ariel Paganiren mezu elektroniko bat jaso zuen Urkizak. Paganik obituarioak 1.0tik urruntzera animatzen zuen eta, «gorputz eta arima», ohar nekrologikoak 2.0ri ekitera.

ARIEL URKIZAREN OBITUARIOA

Paganiren bizitzan, obran eta heriotza figuratuan murgildu zen Urkiza sukar ero batek eroanda legez, urte batzuk lehenago Paganik berak Sylvia Plath agonikoarenean egin zuen moduan. Hain zebilen emana ezen Paganiren biografo bihurtzeko arrisku larrian suertatu zen.

      Diakroniaren tentazioari ihes egitearren, Urkizak bidaiatzea erabaki zuen, bere nekronimoaren jatorriaren bila zihoala simulatuz. Ordurako Gogoan Zaitugu izeneko bloga zeukan. Hainbat hilabetetan Ertamerikan barna ibili zen. Segizioen esperoan gelditzen zen kanposantuetako ate nagusietan. Lur-ematea amaitzen zutenean zendutakoari buruz galdetzen zien bertaratutakoei. Chichicastenangoko hilerri koloreanitzean luzaro geratzea ere aztertu zuen. Gizon-emakume xumeen ohar nekrologikoak erredaktatzen zituen, itxura batean aparteko bizitzarik ez zutenenak.

      Aldi berean, eta Interneti esker, Ted Hughes poeta loriatzen ere hasi zen. Luzaro mespretxatua, miretsia bezain. Haren lehen emazteak, Sylvia Plathek, bere burua hil zuen 30 urte zituela. Geroago ere, beste horrenbeste egin zuten haren bigarren emazteak eta bien alabak. Eta Plathen eta bien semeak ere, depresioak jota, bere buruaz beste egin zuen Hughes hil eta urtebetera. Urkizari, abandonaturik bizi eta hiltzearen artista iruditu zitzaion poeta, ispilu ezin fidelagoa.

      2010eko uztailaren 15ean, amaitu gabeko obituarioa idazten hasi da Urkiza, lehen fianbrera. 726 hitzeko obituario itxia da, ez bat gehiago ez bat gutxiago, Paganiren estiloan. Ez dio beldurrik heriotzari, erreala zein figuratua izan baina, notarioa denez gero, ondo baino hobeto daki hobe dela dena ondo lotuta uztea.

ARIEL URKIZAREN HERIOTZA

Egiazko bizitzak

FONETIKA ESPERIMENTALAREN EKARPENA GEOPOLITIKARI {1}

Daniela Contrerasen semeen arrasto bila etorri naiz Patagoniaraino. Begi aurrean dauzkat azkenean Puerto Edeneko etxeetako teilatu kolore anitzak. Badia honetako zerua sabai gris hutsa da, arrakala urdinik gabea. Euria ari du goian-behean, etorri aurretik ohartarazi ninduten. Euri hotza da, zurrustaka labaintzen zait aurpegian behera. Tamalez, oraindik ezin gara lehorreratu. Kapitainaren aginduaren zain, kubierta abandonatu dut.

      Bistadizoa bota diot Newsweek astekariari. William Marullo soziologoaren artikulua dakar. Argitaratu berri duen ikerketaren arabera –Sounds of Power: Theoretical, Empirical and Methodological Discussions, in Sociological Research aldizkaria, Georgetown Unibertsitatea 2010–, Osama izenak eragina izan zuen amerikar mordoarengan azken bozetan. Lanak ez du ulertarazi nahi boto-emaileek Osamaren eta Obamaren arteko hurbiltasun fonetikoagatik egin zutenik hautagai demokrataren alde, baina uste baino garrantzi handiagoa izan ei zuen munduko gizon boteretsuena aukeratzerakoan.

      Marullok linguisten, logopeden eta bozaren terapeuten laguntza jaso du. Espektografo, nasometro, glotografo, palatografo eta inoiz entzun ez ditudan hamaika tramankulu erabili dituzte adituek. Hala ere, psikologo sozialen ekarpenak hobetsi ditu Marullok lotura ezartzeko. Lotura, neurgarria dela dio. Ez dakit zer pentsatu.

      Aldizkari honetan bertan oraindik orain agertutako beste artikulu bat etorri zait gogora. Obamari buruz idatzitako biografien gainekoa zen. Iaz, presidente hautatu berri, hamaika biografia kaleratu zituzten hartaz. Osama Bin Ladenez ere batzuk argitaratu dira. Neure artean galdetzen dut zeintzuk diren sinesgarriagoak, ezkutuan bizi den gizonarenak edo munduko pertsona agerikoarenarenak.

      Obamari buruz kaleratutako guztiak irakurriko bagenitu, hamaika puskatan hautsiko litzaiguke ispilua. Autoreak oihuka aritzen dira merkatu txiki bateko saltzaileak balira bezala: Erosi nire biografia, berton benetako presidentea topatuko duzu-eta! Zein baino zein egia aldarri. Film hartako eszena gogoangarrian bezala: Neu naiz Espartako! Neu naiz Espartako! Ondo akorduan dut. Erromatarrek matxinoak menderatu dituzte. Espartako buruzagia nor den jakin nahi dute. Baina inork ez du salatzen eta garrasi latz horretan lehertzen dira kideak, banan-banan zutuntzen: Neu naiz Espartako!

      Utikan Espartako eta Obama! Euria ez du atertuko Puerto Edenen, ez da gertagarria. Domingo Montero artistak ekarri nau hona, Daniela Contrerasen bigarren semeak. Ez naizena naiz leloaren asmatzailea. Eta Andy Warholen laguna.

DOMINGO MONTEROREN BIZITZA EGIAZKOA {2}

Domingo Montero New Yorken sortu zen Txilen jendea desagertzen den modu berean. Ezkutatu ere hala ezkutatu zen, 1977ko urriaren 23an, Marc Bolan glam rock mugimenduaren aitzindaria hil eta aste batzuetara. Ez da debaldeko detailea. Harrigarria iruditzen zait orain arte inork denbora hurbiltasun hori nabarmendu ez izana. Domingo Monterok eta Marc Bolanek elkar ezagutu behar zuten ezinbestez. Eta aipu honekin ez dut glamekiko harreman hertsirik ezarri nahi. Monterok panterazko eta lehoinabarrezko prakak janzten zituen; lumazko beroki luzeak zeramatzan; ileorde kolore anitzak, bisoizko lepalarruak, makillaje eta purpurina tonak, baina ez zegoen sensu stricto lotuta glam mugimenduari. Lehenik eta behin, ez dakit noiz eduki zuen mugimenduaren berri, edo sekula bere buruari galdetu zion haren parte ote zen. Wikipedian, behinik behin, ez dugu haren izena ikusiko glamen barruan.

      Domingo Montero 1968ko abuztuan jaio zen Manhattango pisu batean. Sei hilabete lehenago heldua zen Santiagotik. Festa batean zebilen Union Squareko 33an. Gehienak bera bezalako artistak ziren. Andy Warhol izan ezik, ez zuen inor ezagutzen. Jendea berriketan ari zen taldeka. Warholek, lagun txiletar berriari begira, aitatu zuen artista batek ezin zuela bere benetako izena agertu –harena Andrew Warhola zen, eta haren aitarena Andrej Varchola–. Txiletar gaztea, ordea, ez zegoen prest bere aitaren izena eraldatzeko, koadro figuratiboa abstraktu bihurtzen den prozesu artistikoa balitz bezala. Ez zen arrazoi bakarra. Aitari gorroto itzela zion. Izen-deiturak aldatu behar bazituen, hari keinurik egin gabe izango zen. Zeharo aldatuko zuen. Bestalde, umiliagarri zeritzon bere izena ingeleseratzeari.

      Warholek galdetu zionean «zein da zure izen artistikoa?», «Domingo Montero» erantzun zuen begirik kliskatu gabe. «Domingo, gaur domingo delako eta Montero, boxeolari famatuaren omenez». Denek txalotu zuten erabakia. Alkoholez blaitu zuten jaioberria Domingo izena lardaskatzen zuten bitartean. Bost minuturen buruan Monty deitzen ari zitzaizkion guztiak –ez da harritzekoa han-hemen topatzea, Domingo Monterorekin batera, Monty edo Monty Montero–. Eta hortik aurrera inork gutxik jakin zuen zeintzuk ziren haren aurreko izen-abizenak.

      Domingo Monteroren biografiarik ez da inon argitaratu. Sarean eta liburuetan, berriz, informazio ugari dago. Pertsona ezaguna da. Baita zeharo ezezaguna ere aldi berean. Nahiz eta artista bikaina izan ez, I am What I am Not –euskaraz ez dut ordainik ezagutzen– mugimendua sortu zuen. IWI mugimendua. Hirian topatutako materialak erabiltzen zituen bere artelanak eraikitzeko. Eragin handia izan zuen Green Guerrillas taldean.

      Abuztu hartako egun batez Brooklyngo zubi ondoan paratu zen lauzaz osaturiko artelan bat sortzeko. Domingo Monterok –artean ez zen Domingo Montero– praka bakero maiztuak eta mahukarik gabeko tixerta berde kirofanoa zeramatzan soinean. Tixertan I am What I am Not irakur zitekeen. Bata bestearen atzean jarri zituen lauzak –«ibaia zeharkatzen duen bizitzaren ibaia»–.

      Kasualitate bategatik Warhol handik igaro zen adiskide batekin –adiskidea Lou Reed zen baina Monterok ez zuen ezagutu–. «Etorri nahi duk festa batera?», galdetu zion Warholek. Une hartan, segundo baten hamarrekoan, baiezkoa eman baino lehen, pentsamendu bi etorri zitzaizkion burura Monterori: batetik, ezagutzen zuela bi hilabete lehenago Warholi tiro egin zion emakumea –Valerie Solanas, hura ere kasualitatez ezagutu zuen Txiletik heldu eta gutxira–; bestetik, New Yorkera bidaiatu zuela Campbell zopa eta Coca-Cola latak margotzen zituen artistaren arrastoaren atzetik. Pentsamenduok, baina, ez ziren zehatzak. Warholen erasotzailea erakusketa batean ezagutu arren, ez zuen harekin hitz egiteko aukerarik izan –Warholi sei tiro desarratu izan ez balizkio ez zatekeen inoiz gogoratuko–. Besteko, zerbaiten bila barik, zerbaiti ihesi ailegatu zen New Yorkera.

      Gauean Montero Faktorian zegoen aita pontekoaren alboan. Ez zuen luze jo haren performanceak oso ezagunak bilakatu arte. IWI mugimendu txipia sortu zuen, beti ere Faktoriaren itzalean. Eta haren esanahiaz hitzik esan ez bazuen ere, hamaika orri idatzi dira.

      1977ko urriaren 23an, bederatzi urte geroago, Txilen jendea desagertzen den moduan desagertu zen Domingo Montero. Ezagutzen zutenak egun batzuk geroago konturatu ziren. Inork ez zuen gogoratzen ezer berezirik aipatu zuenik edo gertatu zitzaionik. Ondoriozta zitekeen, beraz, Domingo Monterok ez zuela ezkutatzea erabaki.

      Lagunek hilketa eta bahiketa hobetsi zituzten. Poliziak, aldiz, hipotesi guztiak hartu zituen aintzat –arreta gutxi eskaini bide zion kasuari–, eta iradoki zuen Santiagotik etorri bezala alde egin zuela New Yorketik. Polizia-tesi nagusiaren kontra detaile nabarmen bik jokatzen zuten, ordea: batetik, Monterok azken hilabeteetan ez zuen ezohiko joan-etorririk egin bere bankura. Hura desagertu aurretik zegoen tokian segitzen zuen diruak. Bestetik, haren artelan batzuk saldu gabe zeuden. Prentsako arte-adituek, azkenik, I am What I am Not ideia-multzoa seinalatu zuten. Hilabete batzuetan artista kasik mito bihurtu zen. Urteek, baina, zegokion lekura itzularazi zuten. Aski Wikipedian toki propioa izateko gaur-gaurkoz bederatzi hizkuntzatan eta Warholenean esteka agertzeko.

ERRUSIAR MENDIA {3}

Domingo Montero izateari utzi baino lehen, artistak era grafiko batean irudikatu zuen bere burua. Zero baten moduan zekusan –baliteke, Osama eta Obama legez, Monteroren eta zeroren antzekotasun fonetikoak eragina izatea, ez baitzen alferrik gazteleraduna–. Ezkerrean, zenbaki negatiboak lez, sortzetiko izen-deiturak zeuden. Eskuinean, berriz, hartu behar zituenak, positiboak. Positibotasuna laudatzetik harago, zenbaki guztien benetakotasuna nabarmendu zuen.

      Une hartan Monterok ez zuen aurkikuntza hura gozatzerik izan. Urduri zebilen, izen-deitura berriek zer ekarriko. Hautsi beharrean zegoen. Gainera, hutsik egin gabe haustera derrigortuta zegoen dena ondo aterako bazitzaion. Beraz, une hartan arreta gutxi eskaini ahal zien zenbaki negatiboei. Geroago –askoz ere geroago– hasi zen nabaritzen haien presentzia, bai eta konprobatu zeroaren inguruan batzuek eta besteek osatzen zuten simetria ederra. Haren urterik zoriontsuenak izan ziren.

      Nik neuk zalantzak izan ditut norantza aukeratzeko orduan. Zerotik abiatuta batera zein bestera jo nezakeen. Alde negatibora joanez gero, Monteroren umezarora eta nerabezarora bueltatuko nintzatekeen. Alde positibora bihurtuz gero, Montero ezkutatu osteko urteetara. Zirt edo zart egitera kondenaturik, aurrera segitzea erabaki dut. Domingo Montero artista newyorktar ezaguna Juan Vidal herritar txiletar ezezaguna bihurtzen den momentura, hain zuzen ere.

      Izen artistikoa erabiltzeari utzi aurretik, Monterok aste batzuk eman zituen hiru izen-abizen diferenterekin: batetik, pasaportean M.B. ageri zen –Txilen 1946an sortu zeneko izen-deituren laburdurak–; bestetik, Domingo Montero segitzen zuen izaten jende guztiarentzat; eta, azkenik, Juan Vidal ere bazen. Baina azkena hark eta pasaporte faltsua egin zion pertsonak soilik zekiten.

      1977ko egun haietan Monterok buruhauste franko ibili zituen. Zelan bihurtu Juan Vidal.

      9 urte lehenago kasualitatez eta mozkorturik sartu zen Domingo Monteroren azalean. Bataiatu egin zuten, eta inork baldin bazekizkien aurreko izen-abizenak, berehala ahaztu zituen.

      Juan Vidal bilakatzea, ordea, ez zen hain sinplea. Pasaporte faltsua eskuratzea izan zen errazena. Baina dokumentu hark ez zuen frogatzen Domingo Montero ez zenik. Arte-aditu baten eskuetara iritsi izan balitz, artelan gisa hartuko zukeen eta Vidalen bizitza zeharo zapuzturik geratuko zatekeen betiko. Nolanahi den ere, pasaporte bi eta nortasun bakarra zituen. Bestalde, M.B. txiletarrarekin ere apurtu behar zuen. Hori ezin zuen Juan Vidalek egin. Monterok berak kargutu behar zuen. Eta azkenik: nora joan eta nola.

      Urriaren 23an, ilea rapa-rapa eginda moztu, traje zahar bat jantzi eta, autobus geltokian, Mexikorako bide luzea hartu zuen. Hilabete batzuk geroago, DFn atsedena hartu ostean, Espainiarako bidaia egin zuen hegazkinez. Diru gutxi zeroan aldean.

      Juan Vidalen bizitzak etapa bi ditu. Lehendabizikoa Madrilen 1987ra arte, orduko movidatik zeharo aldendurik. Montero gomuta hutsa bilakatu da. Aldian behin Warholen gaineko komentarioren bat irakurriko du egunkari bateko artikuluan edo zerbait ikusi telebistako dokumental batean. Hori da dena. Madrilen Domingo Montero artista ez da existitzen. Ez da gauza bera gertatzen New Yorken. Han ez da Monteroren bizitza amatatu. Beste batzuek manipulatzen dute lema orain. Lehengo lagunek, ezagunek, arte-adituek artezten dute harena New Yorken, fideikomisarioak lez, herentzia bat –I am What I am Not– kudeatzen. Beraz, bizitza bi ditu: Domingo Monterorena eta Juan Vidalena. Zein da benetakoagoa, ordea? Biak. Eta bada besterik: Domingo Monteroren bizitza fikzio batean eraikita zegoen –benetako izena M.B. baitzen–; Juan Vidalena, berriz, gezur batetik abiatu da.

      Elementu bik dakarte Juan Vidalen bigarren etapa: lehenik eta behin, leku-aldatze fisikoa. 1987an Madril abandonatu eta Nafarroako herri txiki batera joan da Vidal. Guztira sei urte ematen ditu Oderitzen, gure aita hiltzen den unera arte hain juxtu. Bigarrenik, geroago, Internet. Sarearen etorrerak Domingo Montero itzuliko dio.

      Oderitzera kasualitatez ailegatu da. Gure arrebaren adiskidea da Vidal. Arrebak lagunartean komentatu duenean gure zaharrak egun osoko laguntza profesionala behar duela, Vidali argi bat piztu zaio buruan. Zer daki gure herriaz? Alde menditsu batean dagoela, inguruan baso oparoak daudela, berrogeita hamar biztanle baino gutxiago dituela eta zinez ederra dela –argazki batean egiaztatu du–. Benetan eder deritzo. Beste guztia irudimenari utzi dio. Ez bat ez bi arrebari esan dio halako herri batean denboraldi batez bizitzea gustatuko litzaiokeela. Handik egun batzuetara Vidal gure baserrian da, egun osoz aitari laguntzeko. Ni neu Bilbora ezkonduta nago eta sarri joaten banaiz ere –Vidal dagoenetik sarriago–, ezin dut zaharra artatu.

      Hasiera batean Vidal uste baino Vidalago sentitzen da. Atzean utzi du Montero eta are atzerago M.B., hots, Mauricio Briones, Bastian Brionesen eta Daniela Contrerasen seme txiletarra, Puerto Edenen jaioa. Lipar batez otu zaio hura berreskuratzea, baina baita ere berehala ohartu haren arriskuaz. Inork jakingo balu Mauricio Brionesen atzean Domingo Montero dagoela, Montero bihurtuko litzateke berriro eta haren bizitzaren lema astuna mugiarazi beharko luke. Gainera, zertarako atera jaioterriko lur bigunetik Mauricio Briones? Hobe da inork ezagutzen ez duen Juan Vidal, txiletarra hura ere, etorkina hura ere, etorkinen legeekin etorria.

      Juan Vidalek, bada, atzean utzi zituen Domingo Montero eta Mauricio Briones. Hala izan zen hasieran behinik behin. Bigarren urtean, baina, Juan Vidalek beste nortasun bat garatu zuen Oderitzen: Ariel Contreras. Eta Ariel Contrerasi poliki Mauricio Briones agertzen hasi zitzaion. Contrerasek –amaren abizena, bistan da– ulertu zuen Oderitz zela modurik egokiena Montero behin betiko hondoratzeko –Interneten etorrerarekin ikusiko zuen erraturik zebilela– eta Mauricio Brionesengana bueltatzeko. Aldeak alde, Puerto Edeneko ezaugarri ugari aurkitu zituen Oderitzen. Baso lokaztuetan barreneko ibilaldiek, neguko elurrak eta iluntzeko hotzak umezarora eramaten zuten.

      Hau guztiau –baita Monterorena eta Vidalena– ez dakit gure aitak kontatuta, hark ez baitzidakeen deus esango inoiz. Zaharra lurperatu osteko arratsaldean, ahulezia une barkaezin batean alkoholaren eta penaren eraginez, bere identitate guztiak aletu zizkidan Vidalek –edo Contrerasek, ez dakit zelan deitu–. Bata bestearen atzetik, karabana bateko esklaboak bezala, hala azaldu zitzaizkidan hurrenez hurren Mauricio Briones, Domingo Montero, Juan Vidal eta Ariel Contreras. Hurrengo egunean, deus iragarri gabe, jendea Txilen desagertzen den moduan desagertu zen betiko nire bizitzatik.

PUERTO EDENEKO FARO BUSTIA {4}

Mauricio Brionesen bizitzako egun bat ekarri zuen akordura Ariel Contrerasek. Arratsean gurasoekin, soldaduekin eta berauen familiekin bildu zen Puerto Edeneko barrakoi handi batera. Sarri egiten zuten, ordu mortuak pasatzearren. Herria Txileko Armadak sortu zuen 1937an, Puerto Montt eta Punta Arenas lotu behar zituen ur-hegazkinetako airebide esperimental bateko geraleku gisa. Lurralde Antartikoan, munduko toki euritsuena zen. Itsasoz eta airez bakarrik hel zitekeen hara.

      Ez zegoen giro barrakoian. Munduko ipurtzuloan beste bina urte jarraitzeko agindua jaso berri zuten soldaduek. Halako batean Ariel Pizarro pilotu zibilaz hasi ziren kalakan, erdeinuz. Begitan hartua zuten aspalditik. Bastian Brionesek gorroto zion. Soldaduetako batek Bastiani kontatu zion semea ikusi zuela goizean Pizarrorekin tantai ustelak eta zuhaitz-adarrak pilatzen faro ondoko harrietan. «Kaguenlaestepa!», oihu egin zuen Bastianek, «Mauricio, etorri hona!». Eta besterik erantsi gabe, zaplaztekoa jo zion semeari. Bastian mozkorturik zegoen, beste guztiak bezala. «Semea eta biak», jarraitu zuen soldaduak, «harri banatan eseri dituk, eta luze eman ditek horrela, orduak, egurrei beha». Gau horretan bertan pilotuarenera joateko aukeraz berba egiten hasi zen Bastian.

      Mauriciok oso bestela oroitzen zuen hondartzakoa. Egunsentian, teilatu iragazgaitz zulatuaren kontra lehertzean euri-tantoek ateratako hots konpasatuek itzarri zuten. Bota ahalean ari zuen. Leihotik begiratu zuen. Eguna hits zetorren. Urrunean, lurrin trinko bat zabaltzen zen basotik itsasorantz. Eguerdira arte ez zen irten. Euria eskasten hasia zen ordurako. Pizarro pilotuaren etxerainoko berrehun metro heze eta lokaztuak egin zituen, haizearen laztan umelak bekokia blaitzen ziola. Atea jo zuen. Inork ez zuen erantzun. Etxeko atzealdera joan zen leiho txiki batetik barrura begiratzeko. Pizarro ez omen zen etxean. Edonon izan zitekeen. Bere bidaietako batean ez zebilenean, hara eta hona ibiltzen zen, herritik kanpo beti ere. Basora sartzen zen edozein material erabilgarriren bila, erreketako ur-lasterrei eta harriei erreparatzen zien edo kostaldeko harritza amaigabean barrena promenatzen zen.

      Mauricio mela-mela eginda zegoen Pizarro faro ondoan ikusi zuenean. Harrieta hutsa zen hondartza. Arrazoi bat edo beste, enbor eta adar ugari ere biltzen ziren hara, itsasaldiak eroanda. Beharrean aurkitu zuen pilotua. Baltsa moduko bat osatzen ari zen. Marearako zela kontatu zion Pizarrok.

      «Marearako?», harritu zen Mauricio, «itsasgorak desegin egingo du. Egurrak elkarri lotzeko sokarik ere ez duzu ipini».

      «Hik uste baino gehiago eutsiko ziotek enborrek», erantzun zion gizonak. «Propio jarri ditiat. Itsasoaren mugimendu leunak eta geldiezinak ez ditik aise elkarrengandik urrunaraziko. Egurrek kontra egingo ziotek».

      Pizarrok azaldu zion uraren eta egurren arteko dantzaldiaren ostean bakarrik utziko ziola baltsak baltsa izateari. Soldaduak barrakoian adierazi bezala, Mauricio eta biak luzaro egon ziren hondartzan harkaitz banatan jesarrita, baltsara hurbiltzen ziren olatu txikietatik begirik kendu gabe. Euri sarria ari zuen, azala pitzatzen duen horietakoa.

      Gure zaharrari lur eman ondoren, Ariel Contrerasek akordura ekarri zituen soldaduaren beste hitz batzuk: «Gogotik ari zian. Lelo haiek, berriz, eguzkitan baleude bezala. Orduan, zer arraiotan dabilen galdetu zioat Pizarrori. Eta hark mugimendua miresten daudela ez zidak, ba, esan! Ukabilkazo parea jo ez diodanean!».

      Mauriciok aitortu zion Pizarrori bera ere izango zela pilotua, eta munduko denda guztiak ikustera eramango zuela ama, Puerto Monttekoak eta Punta Arenaskoak, eta Buenos Aireskoak ere bai.

      Pizarrok New York gurago zuen. Hiriko argazki bat erakutsi zion. «Buenos Aireskoak hamar halako dituk hango eraikinik altuenak. Goitik begiratuta, etxe guztiek berdinak ematen ditek. Baina behetik, ordea, zeharo ezberdinak dituk. Nola begiratzen diegun, halakoxeak dituk gauza guztiak». Orduan Pizarro mugimenduaz hitz egiten hasi zen. Egurren mugimenduaz lehenik eta harrienaz gero.

      Itsasoak baltsa xurgatu ostean, basora abiatu ziren harriak biltzen. Mauricio izugarri laketzen zen harri-bilketan. Pizarro eta biek egunak eman ahal zituzten euri-jasaren pean tamaina eta pisu guztietako harriak biltzen. Figurak sortzen zituzten eurekin basoan, errekan eta hondartzan. Ondoren, hurrengo hilabeteetan, harrizko figuren jarraipena egiten zuten. Pilotuaren etxe-zuloan aztertzen zituzten hark astero arkatzez doi egindako marrazkiak.

      Goiz batean txori bat hilik aurkitu zuten basoan. Pizarrok aipatu zuen txori hila ere bazela mugimendua.

      «Energia duk eta gugan zagok», esan zuen.

      Contreras ez zegoen guztiz seguru.

      Edozelan, hura zen azken gomuta lausoa. Hurrengo egunean Pizarro desagertu egin zen –Txilen jendea desagertzen den moduan desagertu ere–. Puerto Monttetik zetorren ontzia goiz hartantxe helduagatik, inork ez zuen gogoratzen bertara eraman izana. Beharbada ito egingo zen badian. Huraxe komentatu zuten Bastian Brionesek eta soldaduek. Huraxe bera baieztatu Daniela Contrerasek.

ISPILU DESATSEGINA {5}

Mauricio Briones aparkatzea Domingo Montero bihurtzeko eta Domingo Montero lurperatzea Juan Vidalen bizimodu lasaiagoa eraman ahal izateko gauza bat zen. Juan Vidal eta Ariel Contreras elkarren ondoan bizitzea, beste bat, oso besterik.

      Contreras zehazki noiz azaldu zen ez zekien Vidalek. Litekeena da bigarren urtearen amaieran. Oderitzen zaindu egiten zuen aita Vidalek. Paseoak ematen zituzten herritik urrundu gabe. Elkarren solasekin gozatzen zuten. Vidalek kasik ez zuen harremanik beste herritarrekin. Aitarekin ibiltzen ez zenetan, pagadietara eta hariztietara barneratzen zen. Hango mendiak, errekak eta bazterrak deskubritu. Poliki-poliki jolasean hasi zen naturako elementuekin. Egun batean adaxka berriak gehituko zizkion pago bati forma bereziak sortuz. Hurrengoan harrizko eskulturak sortuko zituen belardi batean. Oharkabean Puerto Edenera bueltatzen ari zen. Baita artista ezagutu zuen New Yorkera ere. Noizbait Ariel Contreras azaldu zen. Baina ez zen itzulera haien ondorioz gertatu.

      Herriko zein kanpoko jendearentzat, edo niretzat kasu, Vidal izaten jarraitzen zuen. Baina ez aitarentzat. Harentzat bi bihurtu zen. Vidal eta Contreras. Juan eta Ariel. Baina zaharra ez zen hasieratik bertatik jakitun izan. Gau batean, une hartara arte ez ezaguturiko kitzikapen batek eramanda, Vidal Iruñean erositako emakume-arropaz jantzi zen baserriko bere gela barruan. Ispiluaren aurrean bere buruari behatu eta atoan erantzi zuen.

      Vidal ezin gusturago sentitzen zen horrela jantzita. Izu pixka bat ere bazeukan. Gure aitak –zer esanik ez herritarrek– eraldatzearen berri bazuen, alde egiteko eskatuko zion. Izuak izu, gelatik irteten hasi zen. Lehen aldia, sukaldera joateko. Aita lozorroan zegoen ohean. Ezinezkoa zen itzartzea. Lehenari beste batzuek jarraitu zioten. Zaharra lo seko zegoen guztietan irteten zen. Ordurako Ariel Contreras zen gela barruan eta etxean barreneko sartu-irten haietan. Halako batean, baina, aitak harrapatu du. Egoera komiko xamarra da. Biak abiatu dira ordu txikietan sukaldera. Contreras bota luzeak, gona estanpatua eta ileordea soinean. Aita pijama urdin arraiadunaz. Begira geratu zaio ezer esan barik. Contreras zeharo aztoraturik dago. Orduantxe esan dio biharamunean gauzak jaso eta alde egingo duela. Zaharrak, ordea, lasaitu egin du: «Norberak nahi duen moduan ibili behar dik». Gauez begiak bildu ezinik izan da Contreras –edo Vidal–, goizean aitak zer pentsatuko eta haurtzaroko irudiak lokamuts bilakaturik. Biharamunean, sukaldera agertu denean, aitak Vidalen lepotik barre egin du: «Neure artean galdetu diat emakumez ala gizonez jantzita agertuko hintzen!». Orduan, Mauricio Briones, Daniela Contreras, Bastian Briones, Domingo Montero eta beste jende askori buruz hasi zaio zaharrari Juan Vidal. Baita bere etxezuloan emakume tankeran ibiltzen zen Ariel Pizarro pilotuari buruz ere bai, Txilen jendea desagertzen den moduan desagerrarazia.

      Aita bizi izan zen artean izen berriak gaina hartu zion zaharrari, arrazoi bat edo beste –herritar batek baino gehiagok aipatua– gero eta gutxiagotan kanporatzen baitziren.

      Sinetsi nahi dut Puerto Edenera bueltatu dela. Badia honetako zerua sabai gris hutsa da, arrakala urdinik gabea. Euria ari du goian-behean, etorri aurretik ohartarazi ninduten. Euri hotza da, zurrustaka labaintzen zait aurpegian behera. Tamalez, oraindik ezin gara lehorreratu. Kapitainaren aginduaren zain, kubierta abandonatu dut...

{1} Fonetika esperimentalaren ekarpena geopolitikari. Domingo Montero, 1972. Txileko Arte Garaikideko Museoa (MAC). Akrilikoa mihise gainean. 150 x 130 cm. Warholen eraginpean sortua. Hiru gitarra elektriko bata bestearen ondoan.

{2} Domingo Monteroren bizitza egiazkoa. Domingo Montero, 1970. MoMA. Teknika mistoa mihise gainean. 120 x 95 cm. Autoerretratua.

{3} Errusiar mendia. Domingo Montero, 1973. Txileko Arte Garaikideko Museoa (MAC). Olioa mihise gainean 100 x 80 cm. Autoerretratua. Koadroa Gauss kanpai pop bat da. Erdian, goialdean, zeroa legoke, ezezagunera amiltzeko prest, positibora.

{4} Puerto Edeneko faro bustia. Domingo Montero, 1972. Chicagoko Arte Garaikideko Museoa. Teknika mistoa mihise gainean. 200 x 200 cm.

{5} Ispilu desatsegina. Domingo Montero, 1972. Olioa mihise gainean, 150 x 130 cm.