Rosalia de Castro

itzulpena: KOLDO IZAGIRRE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© Rosalia de Castro

© itzulpenarena: Koldo Izagirre

© edizio honena: Susa

2017ko urria

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

      Rosalia de Castro figura funtsezkoa dugu galiziar poesiaren historian; hain da horrela, ezen haren Cantares Gallegos (Eresi galegoak) argitarapena (1863) jotzen da Rexurdimento (Pizkundea) mugimenduaren abiapuntutzat. Galiziar pizkundea Kataluniakoren paraleloan garatu zen gutxi-asko, abertzaletasunaren piztearekin loturik politikoki, eta poesiari dagokionez, lore jokoen antolaketek bultzaturik. Euskal pizkundea apur bat geroago loratu zen, XX. mendeko hastapenetan, eta denek dituzte neurri batean antzeko ezaugarri orokorrak. Hala ere, Galiziako kasuan, pizkundea emakumezko idazle batek abiatu izana gauza ezohikoa da, gainontzeko mugimenduetan gizonezkoak izan baitziren “jaun eta jabe”.

      Gainera, Cantares Gallegos beste ikuspuntu askorengatik da interesgarri. Poema gehienak eresi edo esaera zaharren glosa gisa osatuak dira, eta honenbestez, sorkuntza puruaren ideia erromantikoa ezbaian jartzen dute. Horrekin batera, emakumezkoa sortzaile oso gisa aintzat hartzeko zailtasunak iradokitzen dituzte halaber glosok; ez alferrik, Castrok Antonio de Truebaren Libro de los cantares (Eresien liburua) oinarritu zela aitortu zuen hitzaurrean. Edukiari dagokionez, baina, erromantizismotik edaten du hein batean behintzat. Haren maitasunezko poemetan agerikoa da hori, Aita San Antonio poema durduzagarrian esaterako, non maitasun erromantikoan bete-betean txertatutako poema dugun, gaur egundik eredu horren makurkeriaren kontzientzia hartzeko irakurtzen ahal duguna. Aberri eriari buruzko poemek ere beste sail garrantzitsu bat osatzen dute. Deigarria da nola erabiltzen duen ortuaren metafora aberria irudikatzeko, hain justu Xabier Lizardik hamarkada batzuk geroago egingo zuen bezalaxe Asaba zaharren baratza poema sonatuan. Mugimendu erromantikoak bultzaturikoari jarraiki ere, herri tradiziotik ekarritako formak erabili zituen Castrok, bereziki kopla: Kanta ezazu; Agur ibai, agur iturri.

      Follas novas (Hosto berriak) izan zen galegoz idatzi zuen bigarren eta azken poema liburua. 1880an emana argitara, Castrok berak aurrekoaren segidatzat jo bazuen ere, kritikariek bien arteko aldeak azpimarratu izan dituzte. Landutako gaiak antzekoak dira, baina Follas novas-en presentzia bereziki nabarmena du emigrazioaren arazoak. Ezagun denez, galego saldoak (milioi erdia gutxi gorabehera 1860tik 1887ra) emigratu zuen Ameriketara garai hartan, eta auziari idatziriko poemak ditugu Habanarantz! eta Lur gurea! besteak beste. Kultura portugaldar eta galiziarrean saudade hitzarekin ezaguna den melankolia sentimendu moduko hori adierazten dute poema horiek nolabait; utzitako bizitza eta aberriak eragindako mina. Sentimendu hori ere kutsu existentzialagoa duten poemetara igarotzen da, sinbolisten ennui famaturantz gerturatuz hainbat lerrotan: “bizitza hau zaigunean / neke eta etsimen”. Ildo horretako Gaur edo bihar poema ere aski nabarmentzekoa da, (norbere) heriotzari idatzitako poema aparta eta zirraragarria.

      Rosalia de Castroren lanak utzi izan du arrastorik Galiziatik kanpo ere, esaterako Federico Garcia Lorcarengan. Canzón de cuna pra Rosalía Castro, morta (Seaska kanta Rosalia Castrorentzat, hilik dela) poema idatzi zuen galegoz Castroren hilobia bisitatu ostean. Haren poemak ere kantari ugarik musikatu badituzte ere, Amancio Pradak eginiko bertsioak dira ezagunenak, arestian aipatutako Adios rios, adios fontes esaterako.

      Honakoa duzu galegotik itzulitako lehen kaiera, ez nolanahiko poetari eskainia gainera; gaur egun ere poesia galegoz idazten jarraitzen bada, neurri batean bederen Rosalia de Castrori esker baita.

BEÑAT SARASOLA

[kanta ezazu]

Kanta ezazu neskato

irrintzi batean

gaztaina erreak dauzkat

zuretzat labean

            I

Kanta ezazu neskato

gaitaren auhenaz

kanta ezazu bestela

hilko nauzu penaz

Kanta ezazu neskato

iturri ondoan

zuretzat dauzkat gozo

opilak zorroan

Kanta ezazu neskato

konpas baratzean

zuretzat esne zopak

nire laratzean

Nik emango dizkizut

sagar egosiak

nik emango dizkizut

torrada eztiak

gatz-ozpinez onduta

patata erreak:

intxaurrak dirudite

goxo xelebreak

Guk biok gozatzeko

zer erromeria

kanpotik festa eta

barrutik feria

Kanta ezazu behingoz

neska deabrua

gona emango dizut

eta kapelua

Kanta ezazu behingoz

galegoz faborez

gona emango dizut

parpaila dotorez

Gaitaren hotsa eta

panderoarena

kanta ezazu arren

ai nire morena

Gaitaren hotsa eta

atabalarena

kanta ezazu arren

deabru alaena

           II

Niri hala eskatu

itsaso aurrean

uhin handiak urrun

txikiak hurrean

Niri hala eskatu

erreka aldean

ura narrasti leun

belarren artean

Oilarrak kukurruku

kilkerra kantari

haizea hostoetan

putz egiten ari

Larreak belarretan

iturriak urtsu

mahasti-sagastietan

hezearen kutsu

Gaita guztiak joka

joka panderoak

mutilek dantzarako

neskato xaloak

Kofia zuri-zuri

parpailez mantua

gure neskek jantzian

zer pulamentua

Zer azpiko politak

mantal dotoreak

zer gerruntze estuak

gorri koloreak

Kolore bizi hauek

begi zoragarri

denen artean dute

eguzkia ekarri

Mendi eta ibarretan

dantzan ikusiak

lore zirela uste

zuen eguzkiak

          III

Leku ederragorik

munduan ez dago

ikusten dudan hura

ni sortua baino

Leku ederragorik

munduan ez dago

Galizian daukagun

polit hura baino!

Galizia ederra

zu beti loretan

parerik ez daukazu

beti aparretan

Uhinek dute ematen

aparra perletan

iturriak gainezka

loreak erletan

Zure ibar sakonak

hain berde hain heze

minez dagoenari

zaizkio atseden

Hantxe baitute hartzen

aingeruek loa

iduriz hegaztiak

iduriz lainoa

           IV

Itsaso bazterrean

zidaten eskatu

Galizia zuretzat

egin nezan kantu

Kanta dezadan beraz

hizkuntza galegoz

triste kontsolagarri

tristerik balego

Mainatsu, ezti, leun

onbera, kexati

zoratzen duzu barrez

hunkitzen negarti

Bakardade mingarri

hasperen amesti

hau bezain denik ez da

kanturako ezti

Arratseko lilurak

gaueko marmarra

kantatuko dizkizut

Galizia bakarra

Hartua naiz agindu

hartua enkargu

mintzo naizen hizkuntzan

egin dezadan kantu

Hartua naiz agindu

hartua enkargu

erne, neska gazteok

kantuan naiz sartu

Alaitasun gozoan

astiro konpasa

itsaso bazterrean

olatuen dantza

Apal eskatzen diot

zeruko Jaunari

koplok izan daitezen

penen aringarri

Gauez eta egunez

goizez, arratsaldez

kantari ibiliko naiz

mendiz eta ibarrez

Dei egiten didanak

behartzen nauenez

kantatu egingo diot

egunez eta gauez

Kontsuelo handi bat

ahal baneza ekar

algara bihurturik

kexa eta negar

Zatozte nire bila

atso eta mutiko

gari, arto artean

nauzue ikusiko

Aberatsarenean

pobrearenean

kantuok kantagarri

baitira denean

Denean, Birjinari

laguntza eskean

hark kontsola zaitzaten

zuen oinazean

Zuen atsekabean

zuen saminean

sartua naiz kantuan...

Jaunaren oinean

[igandez joan nintzen]

Igandez joan nintzen

igande arratsaldez,

eguzkia apalik pinudien ostean

aingeru iduriko hodei zuritan,

tximeletak hegal dardarika

higidura leun eta geldoan,

laino lausoak zeharkatuz,

urrezko eta harribitxizko

altxor aberatsak

printzetan apurtzen dituzten

mundu berezietan zehar

Mendiz joan nintzen

mendiz eta ibarrez,

lautadez eta bakardadez:

igaro nituen errekak

igaro nituen itsasoak

oinak lehor eta nekatu gabe

Heldu zen gaua, gau dirdiratsua

jaspez eginiko ilargiduna,

eta harekin joan nintzen

bidean aurrera,

izartxoak nituela gidari

berek bestek ez dakiten

bide hartatik

Gero egunsentia

arrosek eginiko aurpegiz

heldu zen argi egitera

eta orduan ikusi nuen

zumar eta pinu orrien artetik

gerizpean zegoen etxetxo zuri bat

usategiduna

usotxoek egiteko sartu-irtena

Bertan entzuten ziren kantu eztiak,

bertan zalapartan mutil galaiak

inongo neskatoekin.

Dena da olgeta, dena da poz,

harria jo eta jo ari da

eho eta eho, jira eta jira

konpasa ematen gustu gozoz

Ez dago baztertxo atseginagorik

gaztainadiko errota hura baino,

han dira neskatoak, han dira mutilak

borrokan dakitenak eztiro.

Han iskanbilan nekatu arte

gazte-zaharrak, txiki-handiak,

eta gura ez duten arren hara noan

etxean inork ez zekiela

lagunaren errotara

haize baten nintzen joan

airez aire eroana

[kanpai herria Bastavales]

Kanpai herria Bastavales

joka entzuten ditudanean

hil egiten naiz bakardadez

            I

Entzuten zaitudalarik

kanpai txiki, kanpaitxo

negarra datorkit nahi gabe

Urrun entzuten zaitudalarik

minetan dauzkat erraiak

ari ote zaren nire galde

Eri naiz minezko zauriz

bizi osoa neukana

gaur naiz erdiaren jabe

Erdia didate utzi

handik ekarri nautenek

handik nautenek lekutu

Ai! ez maitasun zoroek

Ai! ez zoro maitasunek

naute handik lapurtu

Maitasunak joan dira

heldu dira bakardadeak...

penaz naute uzkurtu

            II

Goizean goizik

muinoetan gora noa

arinik, arineketan

Ahuntza bezain arin

entzun ahal izateko

lehena ezkiletan

Egunsentiko lehena

haizeak ekarria

ni kontsola nadin

Malkotan ikus ez nazan

hegaletan dakarkit

jostari eta kexati

Kexati eta dardaran

basartean barrena

zuhaiztian barrena

Eta larrean barrena

ibar leunean barrena

ikotika eta ikotika

            III

Astiro, astiro

isilik noa kalean

Bastavaleseko bidean

Nire poza den bidean

harri gainean jesarri

eguzkia gorde artean

eta jesarririk begira

ageri zait ilargia

eguzkia gordean

Hau etzan, bestea gorde

ez dakigula nora

ilargia bere bidean

Norako hain bakarti

hari begira gauden tristeoi

hitza eta entzuna uko

Hitz egingo, entzungo baligu

nik zenbat esateko

nik zenbat kontatuko!

            IV

Izar orok bere pitxia

hodei orok luma zuria

ilargia aitzina doa triste

aitzina doa argituz

ibar, larre, mendi, ibaiak

egunaren murriztez

egunaren murriztez ilun

gaua gainbehera, gainbehera

mendietako basoetan

basoetan eta hostoetan

iturritxoak edonon

adarren gerizpean

Gerizpean kantari

txoriñoak txioka

egunsentian itzarri

arratsean lotaratu

ilunpean azal daitezen

kilkerrak kantari

            V

Haizea lasterka, ibaia joanean

hodeiak lasterka, hodeiak lasterka

nire etxerako bidez

Nire etxea, nire babesa,

badoaz denak, ni hementxe

lagunik ez, maiterik ez

Ni hementxe hasperenka

etxeetako keari begira

bizi naizen haren galdez

....................................

Badator gaua... eguna itzali da

Ave Mariaren doinuan

ezkilak urrun joka

joka otoitz egin dezadan:

ito bainaute negarrek

ez dut nik otoitzik egingo

nitaz egin dezala bestek

Kanpai herria Bastavales

joka entzuten ditudanean

hil egiten naiz bakardadez

[Aita San Antonio]

Aita San Antonio

itotzen banau be

emostazu senar bat

larrutzen banau be

Aita San Antonio

behar dut laguna

berdin zait bada be

artotxo garauna

   Lagun bat, Jainkoarren

izanagatik koju

izanagatik herren

Gizonik gabe andra...

santu jauna, zer da!

Arima bako gorputz

soinu bako festa

   jiran dabilen makil

inon eta inoiz

ezin egon trankil

Gizontxo bategaz da,

Ai Karmengo Ama!

bestelako mundu bat

gozamen galanta

   Okerra zein herrena

gizona izaten da

partxerik ederrena

Nik gura nukeen hori

zelako plazera

ikusita ipintzen zait

bero bat epela

   Urinezko besoak

esanak dultziak

eta guzurrezkoak

Hargatik naiz mintsu

gauez eta egunez

akordua egiten dut

haren begi ilunez

   Baina haren esanez

amodiotan bai

ezkontzekotan ez

Egizu, San Antonio

datorren nigana

niregaz ezkontzeko

soltera naizena

   Dotean badakartzat

zurezko lau zali

burdinazkoa bat

Nebatxoa badaukat

haginak agertzen

eta behi zahartxo bat

errapetik zeken...

   Ai, santu agurgarria

egizu jazo dadin

nik dudan guraria!

Aita San Antonio

itotzen banau be

emostazu senar bat

larrutzen banau be

  Okerra zein herrena

gizona izaten da

partxerik ederrena

[agur ibai, agur iturri]

Agur ibai, agur iturri

agur mendi-errekatxo

agur nire begion bista

itzuliko naiz akaso

Lur nirea, lur nirea

hazi naizen lur zoko

hain maite zaitudan ortu

landatu nuen pikondo

Larre, ibai, zuhaizti

haizepeko pinudi

nire pozaren etxe

txoriño txiokari

Gaztainadiko errota

ilargi beteko gau

bertako eliza eta

kanpai ozenkari hau

Maiteari emandako

hurrizti hartako hur

arto arteko bidexka

agur, betirako agur!

Agur loria, agur poza

banoa maite auzotik

banoa nonbait mundura

zuek ezin kenduz ahotik!

Arrotzak lagun ordain

itsasoa ibar ordain

maite dudana utzita...

Zuek hemen nire zain!

Txiroa izaki, orban latza,

ene lurra ez dut ene.

Zoritxarrak sortuari

maileguan uzten diote

hartzen duen xenda ere

Utzi behar zaituztet ba

hain maite zaitudan ortu

landatu nuen zuhaitz

nire bordako iturri

nire laratzeko su

Banoa, agur, agur

aita lurpean den

hilerriko belartxo

belartxo musukatu

hazi zintuen gozo lur

Agur, Jasokundeko Ama

serafinak bezain zuri

bihotzean zaramatzat:

Jasokundeko Ama neurea

erregu nitaz Jainkoari

Urrun, Pomar aldetik

urrun kanpaiak oso.

Niretzat, ai koitadua!

ez dute inoiz joko

Sumatzen dira urrun, urrunago...

jo bakoitza zauri makur.

Bakarrik noa, arrimurik ez...

Lur nirea, agur, agur!

Agur zuri ere, maiteño

agur betirako agian!

Negarrez diotsut agur

itsasoaren hegian

Ez ni ahaztu hiltzen, maite,

banaiz bakardadean

hainbat legoa itsasoz...

Etxe neurea! Sutondo neurea!

[ez dizut ezer esango baina... arraioa!]

            I

Horren gauza bitxiak

gertatzen dira gaur bizitzan

halako gauza arraroak ikusten

amarru mundu honetan

hainbeste mirari zahar,

hainbeste ikasteko berri

eta entsalada izeneko

hainbeste berakatz tortilla...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Soineko politeko neska

neska zapata oneko

hainbeste arropa duzuna

hainbeste arropa gordea

olgeta handiko neska

neska pertxenta askoa

eta pobrea, bekatubeltza!

armiarma bezain pobrea...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Ikusten zaitut artasorotan

ikusten zaitut orbel artean

noiz pinudi sarrian

noiz kanaberetan arin doan

ibaiaren bazter barean

eta zin egiten didazu

zaudela bakarrik

inor ez duzula aldamenean...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Ezkondu, ezkondutxo

solas ederrekoa

ezkongabeekin dantzan

erromeria eta mandiotan

ezpainetan irria, begietan berba

horiekin mintzo badirudi

egin behar dutela jauzi...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Begira jartzen banatzaizu

hain garbi eta hain orraztua

mutilekin borrokan

zutaz asetzen diren artean

eta gero zin egiten duzu

orbanik ez duen andra zarela

eta gainerakoak ez direla ezer

zu zarenaren aldean

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Eta zu, ilehori horitxoa

apala eta zintzoa

ezti duzula berba

ezti duzula pausoa

begiak gizonen oinetara

aurpegia ez ikustearren

eta badute aipu maitasuna

ez entzuna egiten duzuna...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Bazoaz goizean goizik

beatekin mezetara,

gero... (zergatik, zeuk dakizu)

berbetak dituzu luze

eta gurdibidean

parraren ondoan, hortxe

ez dakit zer jenderekin

zaren lotzen edo ez lotzen

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Eta zu, mutil segaila

hain hiztun eztitsu

hain dotore txapelaz

hain aberatsa azpantarrez

hain fina oinetakoz

nola eskuz aitonseme,

esaten baldin badidazu

soroko lanean zarela laketzen

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Zu, amodio kontuak

ongi hitz egindako ahoan

neskekiko borrokan

beste inor ez bezalakoa

zu bai ardoa edaten

hitzik ezin egin arteraino,

baina zure izerdiarekin

lur zekena bustitzen...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Baina hainbeste gauza

ikusten dut amarru huts

hainbeste eguzki hodei artean,

iturriño gardenaren antza

hartu nahi izaten duen

uhertutako hainbeste ur…

non denbora ez galtzeagatik

ezpalik irabazi gabe

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

            II

Horren gauza bitxiak

gertatzen dira gaur bizitzan

halako gauza arraroak ikusten

amarru mundu honetan

hainbeste mirari zahar

hainbeste ikasteko berri

eta entsalada izeneko

hainbeste berakatz tortilla...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Zer edo zer ikasiko nuela

koitadu ez bestea,

pentsatu nuen eskarmentuan

ez ninduela inork irabaziko

kopetan bai baitut zimurrik

iletan bai baitut zuririk

gaur egun mutilek ordea

titia hartzen dutenetik bertatik...

      non ez dizudan ezer esango, baina...

                                     arraioa!

Orain ez duzu aski, Farruco

bizimodua egitea

urte burutsuen lagun

ez soilduaren eskarmentuan

ez bizitzea erne begia

zuhurtziak eskatu bezala,

izan ere gutxien uste den hartan

egon ohi baita lo erbia

   non ez dizudan ezer esango, baina...

                                  arraioa!

Orain gaua ilun dugula

gau argian gaudela diote

orain itsasoa bare bada

ekaitza dugula esaten dizute

eta hainbeste zaituzte nahasten

hainbeste zaituzte koldartzen

non Jainkoaren legean

hitz egin nahi izanda ere...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Bazina frantsesa, lagun xaharra

bazina Australia urrunekoa

bazina eguzki horretatik jaitsia

edo izar zurbil horietatik

galdetuko lizukete agian

seriotasun zurrunean,

eta zuk, harri eginda

erantzungo zenuke ahapetik:

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Horregatik, lagun xaharra

saiatzen ez bazara

ikatzaren hautsarekin ere

aldera litekeen arren

ur gardena bezalakoa omen den

garaiotako zientzia ikasten,

horixe baita zientzia hain zuzen,

eta ezerk alde asko edukitzea

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Ikusiko duzu tutik ez ulertuagatik

zeinen ongi diren konpontzen

lotsabakoak eta prestuak

beatak eta salduak

ikusiko duzu nola diren batzen

ikusiko duzu nola egiten duten tratua

zu marmarrean ari zarela

kana eta erdiko mihiaz

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Ikusiko duzu gerezi kolorean

aurrez esmeralda izana,

eta odol urdin jario ziren

ezin urdinagoko haiek,

gaur egungo usantzan,

odola gorri jario

eta hau dena halako kopetarekin

eta halako harrokerian

   non ez dizudan ezer esango, baina...

                                  arraioa!

Ikusiko duzu nolako itzulipurdiak

zelako kontradantza landuak

zelako gaitak bere ttunttunarekin

zelako txirulak bere harparekin

zelako parpaila zuridunak

lepatrapu gorridunak

berbetan eta berbetan

halako zalaparta hanpatuan

   non ez dizudan ezer esango, baina...

                                  arraioa!

Zuk usteko duzu hau dena

inauteria itxurako bat dugula

hemen jaka dela eskas

eta lebita soberan

han erbi jana dutela

kalabazaren ordez

eta txirulak ari direla

kanpaiek jo behar luketenean

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

Ikas ezazu, lagun xaharra

halako nahaspila aberatsa

zentzu onez erakusten digun

zientzia maitagarria

jakinean egon nahi baduzu

halako gauza berezietan

izan ere, hainbeste berritasun artean

gure behialako maneratxoak...

   ez dizut ezer esango, baina...

                      arraioa!

[Gaztelako gaztelarrok]

Ez txarto hartu galegoak

Gaztelako gaztelarrok,

joan arrosen pare doaz

etorri beltzen pare datoz

Zihoala irriz zihoan

zetorrela hilik zetorren

ene begietako argia

ene maiteño bihotzekoa

Elurra baino zuriago zena

eztitasunez betea zen hura

ene biziaren jabe zen hura

gabe bizi nahi ezik naizena

Gaztelara ogi bila joanda

zakurbelarra zioten eman

hazkurri nahigabeak zeuzkan

edari behazuna zeukan

Samina baino ez zion eman

bizitzaren kolkoak.

Gaztelarrok, gaztelarrok,

burdin-bihotzekoak!

Jainkoari diot eskatzen

gaztelar gorrotagarriok,

lehenago hil daitezen galegoak

zuengana hazkurri eske baino

Halako bihotz gaiztokoak

mortuko seme sikuak,

ogi garratza irabazi eta

pozoitan ematen bildua

Gaztelako gaztelarrok

bihotzak altzairuzko

haitzak bezain gogor arimak

eta barrua errai hustuko

Gaztela eta gaztelarrok

denek batera hartuta, denek

ez dute balio gure zelai

hezeen belartxoak beste

Ez txarto hartu galegoak

Gaztelako gaztelarrok,

joan arrosen pare doaz

etorri beltzen pare datoz

Galiziako gaita

Galizia, ez zaitzatela inoiz

izendatu espainiarra

Espainia ahaztua da zutaz

izan arren, ai!, horren zilarra

Laidoan jaioa iduri

da zutaz Espainia lotsa.

Umea ukatzen duen amak

non du amaren bihotza

Inork ez dizu eskua gozo

altxa zaitezen eskaintzen,

negarrez ari zarenean

malkoak ez inork xukatzen

Galizia, ez duzu aberririk

bakarrik zara ludian

urrun doazkizu alderrai

seme-alaba guztiak

Alfonbra berdean etzanik

zagoz ilunik, bakarra

esperantza eske itsasoari

Jainkoari eske esperantza

Horregatik, festa giroan

gaita entzunik deiadarrez

jakin ezazu ari dela

ez kantuz baizik negarrez

[haizeak daroatzan hodeiek]

Haizeak daroatzan hodeiek

noiz itzaldu noiz alaitu

egiten duten lez

zeruko eremu mugabakoa

horrela nik ditudan

ideia zoroek

forma ugariko irudiek

itxura bereziz dudamudako kolorez

noiz itzaldu noiz argitu

egiten dute

nire pentsamenduaren hondorik gabeko hondoa

[zer gertatzen zait inguruan?]

Zer gertatzen zait inguruan?

Zer gertatzen neronek ez dakidala?

Bizia eta ikusezina den

     zerbaiten beldur naiz.

Beldur naiz beti datorren eta nondik datorren

ez dakigun nahigabe etoiaren

[behin izan nuen iltze bat]

Behin izan nuen iltze bat

bihotzean iltzatua,

ez naiz oroitzen iltzea zen

urrez, burdinez edo maitez

Besterik ez dakit, min,

min ematen zidala,

Pasioko Madalena nintzen

gau eta egun negarrez

Dena ahal duzun Jauna,

eskatu nion Jainkoari,

emadazu indar, kolpe batean

gabetzeko halako iltzez

Jainkoak eman, eta atera,

baina... nork uste? Geroztik

ez dut oinazerik izan

minaren zantzurik ez

Besterik ez dakit, badudala

zer bat iltze zulo hartan,

baita... min harenganako

Jainkoa, ene! naizela minez!

Buztin hilkor honen arima

ulertuko duenik, Jauna, ba ote?

[gaur edo bihar]

Gaur edo bihar, nork esan lezake noiz?

baina agian berandu gabe

esnatzera etorriko zaizkit, eta bizi baten ordez

hildako bat aurkituko dute

Altxatuko dira nire inguruan

aiene minduak,

nahigabeak, nire semeen negarrak

negarrak nire zurtzenak

Eta ni berorik gabe, mugimendurik gabe, hotz,

mutu, guztiari soraio

halaxe egongo naiz heriotzak utzi bezala

bere hatsarekin izoztutakoan

Eta adio betirako, maite nuen guztia!

Zeinen utzegite ikaragarria!

Izan diren eta diren izango

sarkasmoen artean

ez dut ikusi biziak dituenik abailtzenago

hildako gorputz baten gelditasun apalak baino

[honezkero gorrotorik eta destainarik ez]

Honezkero gorrotorik, destainarik ez

honezkero aldakuntza beldurrik ez

Egarria besterik ez... egarria

akabatzen nauen ez dakit zer batena.

Bizi iturriok, non zaudete?

Arnasa! Arnasa nik behar dudana

Zer ikusten duzu osin ilun horretan?

Zer ikusten duzu isil eta dardaran?

Ez dut ikusten! Itsua lez nago begira

eguzkiaren argi gardenari.

Jausten dena altxatzen ez den hartan

naiz ni jausi beharrekoa

Isilik!

Eskua urduri eta bularra taupaka

lanbroak begiotan kondentsatuak

zentzumenetan zalantzazko mundu bat

eta hildurazko mundu bat erraietan,

borrokan sumatzen ditudala

bataila gogorrenean

hilduratzen duten desira hilezkorrak

eta hil egiten duten herrak

bustitzen dut luma neure odolean

zain hanpatua urratuz

eta idatzi, idatzi egiten dut, zertarako?

Itzul zaitezte nire arimaren hondora

ekaitz irudiok,

zoazte hildako akorduen artera!

Esku zalantzatiak idatzi ditzala paperean

berbak eta berbak eta berbak!

Ideiaren forma garbi eta orbangabea

non ote zen ugertu?

[itzal beltza]

Joana zarela uste dudanean,

itzaltzen nauzun itzal beltza,

neure burukoaren orpora

zatoz berriro nitaz barrezka

Eguzkian bertan zara ageri

alde egina uste zaitudanean

eta argi dagien izarra zara

eta zara jotzen duen haizea

Kanturik bada, zu zara kantari

negarrik bada, zu zara negartsu

eta zara zu errekaren marmarra

eta gaua zara zu eta goiza zara zu

Dena zara zu eta denean zagoz

nigan eta niretzat bizi zara

eta ez nauzu inoiz utziko

beti itzaltzen nauzun itzala

Aberrian arrotz

Huntzek eta lirioek tapizatu

kalostra zaharrean jesarri zen

isil eta triste

antzinako tenpluaren aurrean

Ikusi zuen bide zuzen baten goialdean

agertzen zela

kaburik gabeko hildakoen progua

batzuk gorputzez, besteak espirituz

monotono eta zuri dirdaika

belarretan zabaldu oihala iduri

Horrela ikusi zuen: bazihoazen, bazihoazen

beti ere infiniturantz

begi ilun eta hondoratuek

berarengana egindakoan

noizbait ezagutu izanaren

zantzurik ez seinalerik emateke

Eta batzuk maitaleak izan zituen inoiz

ahaideak gehienak, besteak adiskideak

haurtzaroko lagunak

mirabeak eta auzoak

Baina haren aurretik igarotzean

bideari jarraitu zioten hildakoek

beren ibili soraioan

infinituari buruz

gaua isil jausten zelarik

ezin tristeagoko lutoz

lagunik eta berotasunik gabe

kalostran jesarririk

sasi-suen dirdirari begira zegoen

aberrian arrotz zenaren inguruan

[zergatik, Jainko beratza]

Zergatik, Jainko errukiorra

zergatik zaie krimen

berandutzen den heriotza bilatzea

bizitza hau zaigunean

neke eta etsimen?

Penek zamatuta,

zein bularrek eutsi?

Ez ote du bidaiari nekatuak

gorputzak behar duen

atsedena merezi?

Jasaten ez duenak

mendean duen oinazea,

zergatik, diotenez, haserretzen zara

makurtzen badu burua

hilobien artean?

Infernua munduan

mugabako infernua

arimaren gutizia den hondorik gabeko

hilobitik harantzago

begiak ezin neurtua

Hau egia bada

hau egiaren latza!

Edo dauzkagun ugarietatik uzten diguzu

infernu bakarra

edo urrikal bekizu tristea, Jainko beratza!

Bakarrik!

Egunak argiz

goizak bakez

haren tristura

zurtza bezain beltz

Egunsentiz urten

etxera arratsez...

urten edo itzuli

inori ardurarik ez

Hareatza aldera

egun batez hartu...

Haren begira inor ez,

zertan etxeratu?

Hiru egunen buruan

itsasoaren lana:

belea egoten den hartan

dago lur emana

Akordu tristeak

Arratsalde batez, Gaztelako hartan

dirdiran zela eguzkia

leku haietan beti dirdiratzen duen eran

argi, erregarri eta harro,

barka nazala, ez baita huraxe

jendea erretzeko modua

eta halako indarrez ihartzeko

errubako landare gaixoa

iturria, erreka egarrituak

Arratsalde batez, ai nolako tristurak

jo ninduen etoi

halako zakardadean!

Non dut ordea bazter jo

neure artean, zerura begira

lurrera ez begiratzearren

Zerua, hori bai

nola-halako urdina baitzen

hemen dugunaren antzekoa

Lurra berriz... ene Jainkoa!

Jauna, ba ote liteke

hura zuk egina izatea?

Baina, zertarako harritu honela

zuk egiten dituzun gauzak

ez badituzu inoiz egiten oker?

Halako ordoki tristeak egin zenituen

baina zuk, Jainko errukitsua,

gaztelarrentzat zenituen egin bakarrik

Ai, usoa bere habian

untxia bere zuloan

arima bere gozoan

Horretan ari nintzen

arratsalde hartan

malenkonia beltzeko akorduan

Eta bitartean, ikusten nituen

eguzkiak zuritzen zuen lurraren

ordoki zabal berdina

pinudi luze nekatuaren

orban beltz azkenbakoa

herriaren kolore errea

eta lurraren eta firmamentuaren artean

haizeak harrotzen zuen

hauts trinkoa ziren hodeiak

Basamortuaren eredu jatorra

txingar hats berekoa

erretzeko amorru berdina!

Mandoak urruntzen

zezenak hurreratzen

ardia eri marraka

Eta erretako arantzan

suzko eguzkian urtua

pausatu zen txoriñoa

Ene Jainkoa!, nolako arrangura astuna!

Tristurak ninduen zamatzen

bizirik lurperatu banindute bezala

Lur ederraren mina,

senda itzazu zure hezetasunaz

negarretan den arimaren penak

Laino gaiztotan bildutako

erreka egarritu honek

kalentura ematen du, hotza ematen du

Bat-batean kantua entzun

itolarrian jartzeraino

hunkitu ninduen kantua

Galiziakoa zen kantua

gure alalá horrek eragin

nire bihotzari taupaka

Pilpira berezian

ezti maitasun onean bezala

anker atsekabean bezala!

Hautsez eta izerdiz estaliak

igitaia bizkarrean lasterka

eremu mortu haietan barrena

segalari talde bat...

Eta haiek ziren, haiek izan

kantatzaile sorginak!

Adio, erretako pinudiak!

Adio, suak kiskali lurrak

eta soildu muinoak!

Bildu nituen begiak eta orduan ikusi...

iturriak ikusi, larreak eta ibarrak

nire orpora etzanak

Baina berriro zabaldu nituenean

bakardadez hil behar baten

eman nion negarrari

Eta ez nuen negarra atertu

behin ere, Gaztelatik

eroan behar izan ninduten arte

Eroan ninduten, bertan

ez nintzaten lurperatu behar

[ezkontzea ona dela dinozu]

Ezkontzea ona dela dinozu

eta santua, halan izango da

baina deabruak berak tentatu arren

San Antonio ez zen ezkondu

Penitentziak albait gehien

zilizioak zenbat gura

baina ezein santuk, nire ustez

ez zuen eroan nahi izan

ezkonduen gurutze astuna

Hainbeste laudatzen

eta idazkiak leiduten dizkiezun

aita santuen artean

inork ez zuen izan gura

horrelako lupetzan lohitu

bere oin bedeinkatuak

Egokira edo iruntzira

ezkontzea urka-bilurra da

infernuko tentazinoa.

Baina egingo naiz ezkondu...

Izan be, neguan ez izatea hankak nork berotu…!

[haur bat dardaraz arkupe hezean...]

Haur bat dardaraz arkupe hezean...

hotzak eta goseak

Aingeru kutsua dauka bere aurpegiak

ederra oraindik, baina zimel eta argibakoa

Narras eta oinutsik, harrietan

pausatu ditu zalantzan

neguko izotzak

hondatutako oin errukarriak,

badirudi dizkiola urratzen

labanaren aho zorrotzak

Lastarterik edo jaberik gabeko zakur,

denek erdeinatua,

eskailera gogorreko txokoan da

ikaraz kukutu

eta ihartutakoan makurtu den lirioa bezala

errubakoak ere makurtu du, goseak jota

urrezko burua

eta aurpegia harrietan duela datza

Eta lo dagoen bitartean

oinazearen eta miseriaren irudi triste

badoaz badatoz Jaungoikoa adoratzera!

fariseoak! lurreko handiak.

Errubakoaren zurtza ikusita

aseezina da aberatsen gose zekena

Itotasunez estutzen zait bularra

Jauna! Zeruko Jainkoa!

Zergatik daude halako arima beltz eta gogorrak?

Zergatik daude zurtzak munduan, Jainko onbera?

Ez dago alferrik itxia

misterio handien liburua...

Igarotzen dira loria, ahala eta poza...

Dena da igarotzen lurrean. Hala balitz!

Habanarantz!

            I

Saldu dituzte behiak

saldu dituzte idiak

saldarako lapikoa

oheko maindireak

Saldu dute gurdia

saldu dute alorra

bakarrik utzi diote

soinean duen atorra

Maria, gaztea naiz

ez dut nahi eskera

bizimodu bila noa

hango mundu aldera

Galizia pobre dago

banoa Habanara...

Adio, adio bihotzeko

ene maite laztana!

            II

Inork begiratzen ez dienean

aurpegi ilun dira ageri

ibar-mendietan noraezean dabiltzan

itzal galduak iduri

Bata, muinoaren goialdean

jesarri da pentsakor

bestea, haritzaren ondoan geldirik

begirada infinitura so

Besteren bat, iturrian makurtua

isurian datorren uraren marmarra

entzuten ari da erne, ahapetik

tristeeneko hasperenak eginez

Aberria utzi behar dute...!

Bortxazko sakrifizio handia.

Miseria gorria dute inguruan,

aurrez aurre amildegia...!

            III

Itsasoa harro harkaitzetan joka

eta baforaren kostaduetan

apurtzen dira Kantauri gaziaren

uhin haserreak

Kaioak txilioka

han urrun...! hain urrun...!

atsedenera eta maitasunera gomitatzen duen

bazter bare eta bakartian

Eguzkitan dirdaika dator

aurreraka eta sigi-sagan gizaki ilara trinkoa,

baina Parroteko harresi zaharraren

bihurguneak astiro jarraituz

Bihotza zimurtu egiten da ikaraz

sumatzen dira algarak, sumatzen biraoak

eta madarikazioak batu zaizkio hasperenari.

Gizon horiek, nora doaz?

Hilabete barru, zoazte Habanako hilerri handira

edo hango oihanetara, horien galde.

Lo daude sekulako ahaztuak...!

Koitaduak hazi zintuzteten amak

eta maitasunez esperoan dauzkazuenak, koitaduak!

            IV

Eutsi, lagunok

gizakiona da lur osoa,

eta jakinezak du jango

berea baino ikusi ez duena.

Eutsi! Egin duenak alde, alde du Jainkoa!

Eta orain Galiziatik urrun bagoaz

itzulitakoan ikusiko duzue

haritzak nola diren hazten!

Bihar da egun handia lagunok, itsasora!

Bihar, alde dugu Jainkoa!

Gogoan arrangura

aurpegian poza

eta esperantzaren kanpai doinua

urrun, agoniakoa joka!

            V

Hark alde eta honek alde

eta denek, denek alde

Galizia, landuko zaituzten

gizonik gabe zaude

Badituzu, aldiz, zurtzak

eta bakartasun lurrak

eta haurrik ez duten amak

eta aitarik ez duten haurrak

sufritzen dituzten bihotzak

eta absentzia luze astunak

inork kontsolatuko ez dituen

hil eta bizi alargunak

Lur gurea!

Gure herri on honetako

gaztainondoaren abaro gustagarrian

bizia eztitzen duten

hariztegi hostotsu haien azpian

ezin konta ahala urte

dituen aitaren etxeko pikondopean

zer kontu atsegin

zer maite hizketak esan ziren han

zenbat algara entzun

apiril amultsuaren arrats leunetan!

Eta hala berean,

nolako adio tristeak entzun ohi diren!

Etxea daukanak bizi erdia omen dauka.

Oihaltxo batzuk gorputza estaltzeko

lau enbor sutan gure laratzean

eta ekin lanari!

Adorea, adorea! eta egon hor

dohakabea

herentzian hartu zenituen eta inork

botako ez zaituen

pareta triste eta biluzi batzuen artean.

Inork ez?... Miseriak bai.

Labean ogirik ez, laratzean ogirik ez

kilkerrak kanturik ez han,

eta higatzen duen penarekin ez bada

pobrea bakarrik da bere oinazean.

Janik ez, berorik ez, dardaran

haize meheak

txistu egiten baitu heze harrien artean

eta ateek kirrinka.

Zer egin lezake, Jauna, inguruan

babesik ez badu?

Jaio zen lurra eta azken hatsa

emateko asmoa duen etxea utzi?

Ez, ez! negua joan da eta bidean dugu

udaberri ederra.

Zuhaitzak mentutan hasiak dira bere ortuan

Apirila hemen da!

Eta erauntsika ari duen arren ordu tristeetan,

besteetan eguzkiak irri,

lurra lan liteke, pobrearen goseak

ihes egingo du!

Ai, Galizia ederra!, zugan sortuak

zugan nahi du hil.

O, mahats albarinako parra neurea

gerizpea ematen didazu!

O, zu, loretxo zuriko intsusa

gaitz guztiak dituzu sendatzen!

O, zu, azkenik, neure ortu maitea

eta neure arbi lurrak,

ez zaituztet utziko, urrun joango dira

itolarri beltzok!

Heldu den udak fruituz beteko zaituzte

jateko daude guztiak

txoriñoek garauna dute alorretan

aterpea hostotzan.

Gauak bare dira eta jabal

ilargia beti argi,

teila artetik sartzen dira printzak

eta nire oheraino datoz,

eta horrela lokartzen naiz pobreei argia

ematen dien lanpararen argitan:

ederra lanpara, ederra sekulako

hilkor garenon kontsolagarria

Ba, bai! bizitzeko eta gozatzeko egin zuen

Jainkoak lur sorgin hau

paradisu txiki, Adamek galdu

zuenaren arau.

Argi ematen digun eguzki atsegina

itsasoko brisa hauek

eguraldi epel hau, alor hauek

parerik gabekoak

guk daukagun hizkuntza txeratsu hau

horren berbeta eztikoa,

bihotzeraino doazen samurtasunak baino

esaten ez dakiena

lur hau, ez da dudarik... Jainkoak egina da

maitatzeko eta maitatua izateko.

Ai, Galizia, lotan aingeru ametsak egiten dituen hori

eta negarra esnatutakoan,

penak arintzen bai baina gaitza

sendatzen ez duen malkoan!

Zure haurrek maite zaituzte... nahigabetu egiten ditu

zure lurra uzteak!

Kontsuelorik gabe egiten dute marru beste lurretara

baldin badoaz bizitzera.

Han dute gorputza, erresuma urrunetan

eta espiritua beti hemen

sorterriko akorduetan besterik ezin dute bizi

eta elkar animatu.

Eta esperantzan, esperantza sutsuan

Galiziara itzultzeko...

Eta nola ez zaituzte ba horrela maitatuko,

ama santu maitea

nola ez dira hilko eztiaren eztia eta loria

eta poza eta paradisua

hemen lurrezko munduan ematen dien

lekutik urrun!

Zeinen eder egin zintuen Jainkoak,

zeinen zoritxarreko apain!

Nolako sosegu baratz eta malenkoniatsua

hartzen dudan zuri begira!

Zergatik, zergatik loreen artean doaz

josiak arantzak

sekulako berdetasunez burua hartzen dizun

koroa horretan?

O, o, Galizia, har ezazu harpa ozena

lehenbailehen

menderik mende ahazturik lo dagoen

adar sikutik!

Gora dezatela ahotsa zure seme koblakariek

harietan eta konpasetan

eta lauda zaitzatela mundu osoan

harro eta harmonian

Zergatik?

Entzun, txinelak

auzoan zehar dabiltza

baina, zelan ordaindu, zelan, ailegatzen ez bada

errenta pagatzeko?

Dena bahituko dute, jende horiek

ez dute kontzientziarik, ez arimarik be.

Narrugorrian geratuko gara,

neure erraietako haurrok!

Hona orduko, adur txarrak

hilko ahal zaituzte!

Tristeak ditu pilpirak

pobrearen bihotzak, zuek entzunda!

Maria, ez balego

saritzen eta zigortzen duen Jainko bat

neuk hilko nituzke

lukiak oiloa hiltzen duen lez

Ixo! Ez egin biraorik!

negartegi bat da bizitza hau...!

Baina, zergatik batzuek hainbeste sufritu behar

bestetzuek bizia bigunkerian emoten dutela?

[bakardadez hiltzen ari zen]

Bakardadez hiltzen ari zen

hirian, hasperenka herria gogoan

Itzaldu egiten zuten etxeek beren hormekin

eta itzaldu egiten zuten dorreek eta elizek

Lauzadun kaleak iduritzen zitzaizkion

berdebako eta bizibako,

hilobi tristeetatik irtenda

hildakoak zebiltzan hilerria

Jatena egiten zitzaion

gatzbako irina, zakurbelarra lakoa

eta irensten zuen apurrak

elikatu ordez, hil egiten zuen

Noiz edo noiz heltzen zitzaizkion

ez dakit benaz edo liluraz

urruneko pinudi eta ibarretako

lurrin menditarrak

Goialde batean jesartzen zen horrelakoetan

begira egoten zen zabaldegietara

eta, ito egiten zuten hasperenetan

marrantaz, oihu egiten zuen zotinka: Ni banoa!

Eta bazihoan arin eta erremediorik gabe

bazihoan higatzen zuen tristura hilgarriarekin!

Bazihoan Errose koitadua, bai

baina... beste bizira!

Norberak justizi

Han, hirian, prestuen hotsa zutenek

lapurtu zidaten nire zuritasun garbia

satsa jaurti nire inoizko galen gainean

pildetan utzi nire jantziak

Harririk ez zuten laga ni bizitako etxean

laratzik gabe, aterperik gabe, alorretan biziz

landazabaletan egin nuen lo erbiekin izarpean.

Nik hainbeste maite nituen haurrak... nire aingeruak!

hil, hil, gosearen goseak!

Ondra zidaten galdu, bizitza maskaldu

otez eta laharrez egin behar etzango

eta bitartean odol madarikatuko lukiak

arrosazko ohetan lasai ederrean lo

Salba nazazue, epaile jaunok! nik oihu... Erokeria!

Justizia saldua, barre zidaten egin.

Jainko ona, laguntza! nik oihu, oihu... Goi hartatik

Jainko onak entzun ezin

Orduan jauzi ni amorruz igitaia hartzeko

min hartutako edo zauritutako otso eme

abiatu nintzen pausoz pauso (belarrek ere igartzen ez),

bere lagunekin ohe leunean zegoen piztia lo

eta ilargia egin zen gorde

Astiro begiratu nien, nire esku gogortuekin

bizia kendu nien kolpe batean, kolpe bakarrean!

Eta jesarri egin nintzen, pozik, egunak noiz argituko

biktimen ondoan bakean

Eta orduan... justizi egin zen orduan:

nik haiengan, eta legea sarraskitu zituen eskuan

[zula arin, zula]

Zula arin, zula

pentsamendu handi horrek,

zula zulo sakon bat non ehortzi

joanaren oroipena:

hildakoak lurpera!

Zula arin, zula!

Eta eman lauzatzat ahanztura beltza

eta hilerritzat eman ezereza