Ulu egiteko
bolondres bila

HARKAITZ CANO

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2023 Harkaitz Cano

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2023ko azaroa

Edizio hau: 2023ko azaroa

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

Otsoen Ikerketarako Egitasmoak “ulu miaketak” egin nahi ditu uda honetan hainbat eremutan, otsoak Mainera benetan itzuli ote diren ziurtatzeko.

(...) gaua basoan uluka igarotzeko prest dauden bolondresen bila dabiltza, erantzunik jasoko balute izutuko ez liratekeenak.

ASSOCIATED PRESS (Holden, Maine, 2009-V-26)

NATIONAL PORTRAIT GALLERY

PORTRETWEDSTRIJD

Hipodromo alboan jaio nintzen,

baina ez naiz zaldian sekula ibili.

Izan naiteke eskuzabal, nire erara:

keinuak konpartitzen ditut arrebarekin,

eta neska-lagunarekin, gastuak.

Idazle profesional izatea amestu zuen

idazle on bat da nire aita.

Ni, berriz, idazle on izatea

amesten duen idazle profesionala.

Idazlea naizela dakit

jende larregiri buruz diodalako

“personaje bat” dela

eta gehiegitan errepikatzen dudalako

derrepente hitza.

Harro askok ez bezala,

badakit nire akatsak onartzen

—betiere, haietaz jabetzen

lehena ni izatekotan—.

Zoriontsua naiz hitz egitea

hautazkoa ala ezinezkoa den lekuetan

(adibidez, urpean).

Munduan gehien gustatzen zaidana

goizetan igeri egin

eta arratsaldeak

irakurtzen ematea da.

Idatzi beharra da

hori egin ahal izateko

pagatu behar dudan ordaina.

ZOOM OUT

Apalak jarreran,

harroak keinuan,

konbentzitzen zailak eta

engainatzen errazak,

langileak, nobleak,

hitz gutxikoak

—baina hitzekoak—,

burugogorrak,

salbaiak ez izan arren

hala garela ukatzen

nekerik hartuko ez dugunak;

barojazale bakartien lurra gurea,

garaiz erretiratzen diren

futbol atezainena

(defentsa on bat, derrota dotore bat).

Leialagoak gara usteak plazaratzen

sentimenduak adierazten baino;

puritano deklaratu gabeak,

xuhurrak sexuan,

eskuzabalak organoen dohaintzan

—giltzurrunen post mortem erotismoan

sinesten dugu, apika—.

Gutxi izan asko izan,

lotsatzen gara

bankuan dugun diruaz.

Oteizaren itzalean hozberatuak,

edale sendoak

(sendo baino

sentimentalagoak),

jainko-voyeurren asmatzaile

zelatatuak-izan-zale,

ezin bizi

mendi puntatik gure etxeak

eta adikzioak

seinalatzean puztu gabe…

Katastrofeei deitu eta haiek besarkatzeko irrikaz:

“Zer-egin-behar-da?”,

mahukak biltzeko beti prest,

burua etzi, gorputza hemen;

hizkuntza da

gure Akilesen orpoan ezten.

Txotxa kupela baino handiagoa.

Eztena gorputza baino sakonagoa.

Herri ttipiegia hau,

etsipena zokoratu ondoren

hura zokoan ezkutatzeko

(zokotik zokoko

zoko guztiak

ikusten baitira, erne!).

Melankoliko guztiak legez

jonki ikonikoak:

heroina

poesia

borroka armatua

feminismoa

adimen artifiziala,

edozertara katigatzeko

prest gatoz etxetik, barren;

beti zerotik hasten ibiltzeak

mantentzen gaitu

hil arte

gazte;

lurrik ez oinen pean,

firmamentua hatz artean:

intxaurra intxaurrarekin

apurtzean nola,

zeruaren kontra

kraskatzen dugu zerua,

ezinen zirrikitu ezinezkoen bila:

sumendian lore,

lore artean zantar,

nolaz eta

haritz kimu bat

txertatuta

daramagun

harkaitzean.

BOOKFACE

Idazleen kasuan ere, ezin uka,

axola du itxurak.

Ez da doakoa, kasu, Rimbaudek,

lepoko begizta okertuarekin itxurakeria eta

jende zintzoaren gustua mespretxatuz

eternitatea ukitu zuenean,

ez Facebook ez Instagramik

ez existitu izana.

Marguerite Duras norbaitek goizegi

baztertzeko asmoz zimurtutako

nerabearen erretratua izatea,

sugarretatik in extremis salbatua.

Ez gutxietsi, Nobel saria jaso berri,

Harold Pinterrek

kazetariei bekainean

tirita bat zuela egin izana ongi etorria.

Beckett, bekozko-masailak

intxaur porrokatu gabearen pare.

Sontag eta ile glazialaren irakaspena.

Houellebecqen utzikeria narrasa,

eszeptikoa edo sinesgabea,

nobelagintzaren ahalmen plakoari dion

fede xaloak soilik traizionatua.

Paul Auster: Amerikan zahartu

ahal izan duen Kafka ederrago bat.

Salingerri lapurtu zioten

argazki bakarreko keinu sumindua.

Saramagoren dortoka sapiens jakinduria naturala.

Lilya Brik ulukaria, altaboz eternala;

Virginia Woolfen betazaletako pisua;

Maiakovskiren kasko larru-arras moztua,

literaturaren historian lekutxo bat

aldarrikatu duten hainbeste burezurren

oroitarazle; agur eta ohore.

Eta, nola ez, Highsmith, Patricia;

katuak bezain zital,

beti haien konpainian, norbait despistatzeko zain.

Walt Whitmanen bizarra, erlauntza joria.

Lorcaren irribarrea, lihozko jakarekin erosia.

Cortazar, begi biko Tartalo handia.

Anne Sexton, edertasun orbangabeko maldizio sorta.

Cheever, eskumuturreko erlojuen

iragarle aldizkarietan.

Eta zer esan Bukowskiri buruz, adiskideok,

haren arlote bizarraz, marka zuriko

gominaz, ile lakatuaz?

Idazleen kasuan ere, ezin uka,

axola baitu itxurak:

gutxik irakurriko dituzte zure poemak,

askok miatuko bisajea, ordea:

“Nik ulertzen nuen bera, zierto,

aurpegian du poemarik onena”.

ESPEZIALIZATU
EGIN BEHAR ZENUKE

Bai, badakit. Kasu egin behar nioke.

Burutsu jokatu, lehenetsi,

betelana baztertu, hau laga, hura egin,

gutxiago baina hobeto, tentuz aukeratu:

“Jada ez dauzkazu hogei urte”.

(Ezta berrogei ere, hara bestea).

Asmo irmoa hartu dut, hasiko naiz

ezezkoak esaten: gonbidapenei uko

talentua maxkaldu aitzin. Ez dut idatziko

hitzaurrerik batere, ez dut aurkeztuko

kolegen libururik;  ez dut kolaboratuko

egunkarietan, hitzik ez kantarientzat.

Akabo komiki gidoiak;

agur poesia jaialdiei, sayonara baby

bidaiak eta kongresuak,

utikan irakurle txokoak, idazketa tailerrak,

solasaldirik ez X idazleak Y poetaren obran

izan zuen balizko eraginaz; amaitu dira

erakusketetako katalogoak, ez naiz joango

mahai inguruetara gehiago, ez dut sinatuko

manifestu futuristarik, salaketarik, gutunik.

“Zentratu egin behar zenuke”, esan dit.

Eta nik badakit arrazoi duela. Aukeratu

behar nukeela musikaren eta zinemaren artean;

Hollywood ala Kiarostami, kitsch ala klasiko,

bohemia ala sistema, buhardilla ala koktela;

jolaserako ala borrokarako nagoen,

Deabru izan

                   nahi ote dudan

                                           ala aitortza entzule;

“Hautatzen ikasi behar duzu,

                                                        iheskorrago izan,

erabaki —ezertan izatekotan— 

zertan zaren berezi, ez hainbeste

argitaratu”.

Mea culpa, mea culpa, badakit!

Esan dit “kokatu” egin beharko nukeela

eta —hitzez hitz—

“nitxo bat bilatu ikusgarriago izateko”.

Lasai arraio bota dit

                                                         bikoitza kobratu

eta erdia lan egin beharko nukeela.

Hara! Interesatzen zait.

Kontsideratzera noa, kontsideratzera noa...

Eta erabaki dut azkenik naizen horretan

espezializatzea: oilategian kilker,

txukundadean anabasa, interesik gabeko

                                                               kanbio-letra,

—eta ene lagunen lagun, pentsatu nahi nuke—;

                                               testu

                                                                    barreiatu,

                                               asterisko triku

                                               oin oharretan xahutua,

talentu hala moduzkoa, noizbehinkako

aurkikuntzen paseatzaile,

                                               ezerezaren

                                               eminentzia,

aldakor eta dibertitu diren gauzen zokomian beti,

zianuroan plazera

bilatzen duena

eta bere burua saboteatzean

aurkitzen duena

—gutxienez—

pozaren

              erdia.

GAZTAINONDO BATI
SEKULA IDATZIKO
EZ LIOKEEN POETA

Kritikari batek behin esan zuen:

“Ez dut imajinatzen poeta hau

gaztainondo bati poema bat idazten”.

Arrazoi zuen, bururatzea ere.

Oso bakarrik sentitu nintzen igande hartan.

Bizitzan aurrera, jardunaldi, sinposium,

errezitaletan, topatu nituen

gaztainondo bati sekula poemarik

idatziko ez lioketen poeta gehiago.

Ez nintzen jada bakarra.

Ziurrago nengoen neure buruaz.

Norbait ezagutu orduko galdetzen nion:

“Idatziko zenioke zuk poema bat

gaztainondo bati?”.

“Ez, prefosta!”.

Baietz erantzutekotan, edatekoa ordaindu ere gabe

ihes egiten nion ziztuan ondotik.

Bai, fanatiko bihurtzen gara urteekin.

Maniaz beteak. Sufriezinak.

Fundamentalista hutsak.

Oheratu nintzen orgasmoaren gorenean

haizeak astindutako urkiak ziruditen emakumeekin;

larrua jo zidaten brankako maskaroien traza

zuten poeta bular beteek,

eta, haien hankartean bazkatzen nintzelarik,

galdetzen nien:

“Idatziko zenioke zuk gaztainondo bati?”.

“Ez, ez, baina segi, ez gelditu orain”.

Lelo bat da: “Ez gelditu orain”.

Ez dugu esaten:

“Trikuak ematen dituzun habe zut”.

Ez dugu esaten:

“Oinez orbel erori, hatzaz fruitu eme irudi”.

Ez dugu esaten:

“Zaude lurrera bezain zerura sustraiturik”.

Ez dugu esaten:

“Gaztainondo, hago geure etzanaren zain

                              ohe edo oholetan”.

Gaztainondo bati poema bat idatzi, guk?

Faborez, lehenago hil.

Interesgarri gerta dakiokeen orori gaztigua:

gero eta gehiago gara,

eta ez diogu sekula idatziko poema bat

gaztainondo bati.

POESIA JAIALDIA

Teatro batean da irakurketa, leku goxoa omen.

“Gertu dago antzokia lo-lekutik?”.

Nagia izan, beti jakin nahi du poetak

asko ibili beharko ote duen.

Ezetz antolatzaileak, “seko mozkortuta ere

hotelera katuka itzultzeko bezain gertu”.

Eskertzen da eskertzen denez.

Baina beti dago adur txarreko norbait:

“Behin galdu zen, egiaz, poeta bat...”, dio.

“Behin bakarrik”, aztore begiz antolatzaileak.

“Istorio tristea”, jarraitu du besteak.

“Ez zen kalea zeharkatzeko ere gai,

taxi bat eskatu genion”.

“Morroi noblea, halere, poeta errusiarra”.

Besteak etsi ez:

“Handik bi urtera egin zuen bere buruaz beste”.

Horrela ezagutzen dira batzuetan

poeta errusiar izengabeak, etenka.

“Gehiegi edaten zuen, hogeita zortzi urte zeuzkan.

Pozik zirudien Rotterdamen, Lego bat

erosi nahi zion semeari”.

“Ez da beti erraza piezak enkajatzea”, nire artean.

Gutxi edaten dut azkenaldian,

eta ez daukat seme-alabarik.

Ez naiz, horratik, lasaiago sentitu.

Errusiar hura, hasitako liburu guztiak amaitu eta

Lego-ak osatzeko argibideak buru-belarri

jarraitzen zituenetakoa ote zen?

Ala trauskil utzia,

jakaren botoiak okerreko begian lotu

eta opariak aireportuetan

ahazten dituen horietakoa?

Hasi da poesia jaialdia,

zabaldu da Pandoraren kutxa.

Idortuta dauzkat ezpainak.

Demonio urdea: nik antzokia gertu zegoen

besterik ez nuen jakin nahi.

MUSEN HILETA

J.J. Arreolarekin zorretan

Aldrebeskoa ulertzen du askok:

baina ahaztea da errazena, ez barkatzea.

Nik, hala ere, ez dut ahazten:

muinoraino lagundu nien emakumeak ditut gogoan.

Zer gertatu zen haiekin? Muinoan geratu zirela.

Nork bere muinoa zeukan, egiaz.

Ni, beherantz nator.

Eta ez ditut ahazten:

musa bakartiak muino bakartietan.

Urteak konplitu dira, promesak ez.

Neronen umiliazioetatik urrundu naiz,

umiliazio haiei buruz eskribitu ahal izateko.

Urteekin lortzen dena:

gutxi urrundu arren, idaztea.

Are, umiliazioa iritsi aurretik idaztea.

(Areago: deus ez idaztea).

Hilkutxan ikusten zaitut, lasai, luze,

ez lizun eta ez biluzik:

lepoz gora gainezka botoi lotu kastoz.

Zure izerdia zurrupatu banuen,

zergatik ez nekien zeure gaixotasunaz deus?

Badaude gaiari buruzko ikerketak:

emakumeak albiste txarrak jasotzera

bakarrik joaten zaretela, eta gizonezkook, aldiz,

amaren, izuaren

edo emazteen eskutik.

Asko gara zuri so. Zuk, ez duzu inorentzat begirik.

Jendeak negar dagi.

Ni, negar eginda etorri naiz etxetik.

Muinorantz begiratu dut.

Ez zaude han; bai zerua, ordea.

Ez zaude han; bai urdina, ordea.

Maite zenituen haien irri bareetan

agertuko zara: jada mamu.

HEROIA

Pauso bat aurrera egiten duena

beste inork baino lehenago.

Seinalatzen duena ezpataz, ez hatzaz.

Egia eta justizia ezpainetan irmo dauzkana:

“Egin bidea: nik esango diot!”.

Ekintza gizona. Joan eta esan. Etorri eta egin.

Besoetan dakar haurra, katu ikaratua, altxorra.

Argizaria du belarrietan, txalorik ez entzuteko.

Sutea itzali du. Ozeanoak baretu, kea uxatu.

Gabana kendu du amorante hotzituari uzteko.

Sonbreirua azken istantean jaso du,

doi-doi ingudeak eskua zanpatu aitzin.

Abildadea behar du kirruak gehiegi ez narrasteko;

ez du ile zuriak tindatzeko premia genetikorik:

beltz-beltz ilaje sarria,

kalparretik gauari isuriz bezala

harrapatuko du Heriok.

Bideaz elikatzen da.

Bakarrik doa, berdin da nola,

oinez edo zaldiz, gasoila urtzen den

eguzki, asfalto, basamortu ertzean galtzera.

Heroia da.

Zorretan geratzen zaio jendea:

esker ahalegin hutseginak

eztarrian behera doazkigu,

hazi irentsia bezain lodi.

MEZULARIAK

Gaizkiulertu bati fermuki atxikiak.

Denbora eskuetan dutelakoan denborak maneiatuak.

Txorimaloekin dantzatu ostean, fris-fras,

hatz arteko lasto izpiak jakan igurzten dituztenak.

Itxarongeletara sozializatzera doazenak.

Etxejabeen bilerara, lezioa ematera.

Beldurra harrokeriarekin mozorrotzen dutenak.

Izuaren lika dutenak bostekoan.

Mihiz atergabe, belarriz iragazgaitz.

Sorbalda karramarro-matxardaz harrapatu eta

“hau ziur gustatuko zaizula” esaten dizutenak.

Inor hil ez arren “saminean lagun”

esan beharko geniekeenak.

Haien alkandorek bizitza hartzen dute

soilik hedagian lehortzera jarritakoan.

Ozenegi hitz egiten dute,

azkarregi iraungitzen dira haien sekretuak.

Gaur eskaintzen digutenari atzo egin genion uko.

Ez mutil ez neska: gizonezkoak dira beti.

Haien listua zurixka da, zaharra eta salataria:

ahaztu dute herenegun ja

balentria bera kontatu zigutela.

Mandatariak dira, tragikoki.

Badakite hala direla, baina ez

zein den haien mandatua.

(OBRA HAU
MAILEGUAN
UTZIA IZAN DA)

Ez Vermeer argi-ehiztaria berdintzen duena.

Ez Velazquezek margotu

eta erregek diosal egin zion

Adrian Pulido almirantearen

erretratua bezain egiantzekoa.

Ez, Dorian Grayrena legez,

armairu barruan zahartzen dena.

Ez, Davidek bezala, esku eta oin handiegiak dituena.

Marmolezkoa, agian; biribilantza,

baina ez derrigorrez biluzia.

Eskultura bat, hari besarkatuta

negar egin dezakezuna.

JENDARTEKO

Jende honek guztiak,

non aurkitzen du intentsitatea?

Begien atzean bizi den

eta negargura izan gabe haren antzekoa den

bulkada horretaz ari naiz.

Non aurkitzen du?

Zaldi karreretan, futbol partidetan,

ezkontzak eta bataioak lotzen dituen

antzara-jokoaren dado ukaldian,

gaixotasun arin edo larrien sendabide

posible ala ezinezkoen kroniketan?

Fentaniloan? Tinderren?

Bihotzeko aldizkarietako goi-arnasako literaturak

apaltzen die barruko munstro samurra, irrika?

Ikusle izatearekin konformatzen direnez gero,

noiz harrikatu eta non lurperatu zuten talibanki

euren clown tragiko bokazio benetakoa?

Gehiegi sufritu ez eta albo-kalte sotilak izatea

zoriontzat sinatu zuten aukera-aukerako eguna,

izan ote nuen nik ere? Non sinatu behar zen?

Zerk oztopatu zidan gauzen eta egunen

mekanika onuragarria?

Noiz pasa zitzaidan oharkabean ate aurretik

letra ttipirik gabeko tratu hura, apiril sorta,

negu hurbilik eza ziurtatzen zuen

deabru-biajantea?

Harrokeria ez den zer bestek

eragozten dit jende izatea?

OTOITZEN LIBURUA

GURE SASOIA

Guztiak bezala, nahasia.

Gutxi bezala, pribilegiozkoa.

Jaso genuen moduan maitatua.

Elkarrekin birsortu ahala gorrotatua.

Eraldatzen lagundu dugun guztia legez, arrotza.

Guk gaizki oroitua eta okerrago kontatua.

Beste norbaitek trakets irakurriko duena.

Zakur jaio gabeek bitzate prezia,

laztan eta uler gure hezurrak.

ZATOZ ELUR

Zatoz elur, esnezko polen, zure gehiegizko izartxo

                                                                    dardartiekin

ezinbestekoa ez den guztia ezabatzera;

hutsune ospelean hitz esanguratsuenak soilik idatz

                                                                          eta eseki

ditzagun, zatoz lerroarte bikoitzarekin

paisaiari arnasa ematera;

zatoz lurra gatzatu ahala gozatzen duen ispilukeria;

bai mundu ederra baldin malutak

banan-banan ereitea bagenu ogibide!

Zatoz hirutasun,

zatoz bedeinkatua zure sabeleko fruitua elur;

zatoz, ez dira benetakoak batere zu gabe

kanpandorreko kanpai beltza eta odolaren gorria;

zatoz hodeien erraustegira,

zatoz ikas dezagun

txorien begiek

                      arkupeetan babestuta

                                                        betilerik baduten;

zatoz aterik jo gabe ongietorria den gonbidatu,

zatoz —zure eskrima zoroa da dotoreena

                                        gure masailetan—;

azalean zabaldu zaizkigun so guztien

kontaktu lente errekan bustia,

zatoz, hain zara gu, elur,

burko bat behar dugu

                                   zure luma ttipiena.

Zatoz “lurra zarete eta zauria” gogoraraztera:

aitzakia premiarik ez zurekin mendiko botak

                                                        ganbaratik jaisteko,

lau hazbeteko sakonera oinez goldatzea denez

                                                   argi eta garbi

                                              transzendentziarako

                                                          bide

                                                       bakarra.

Zatoz, haurrak bala-gizon-emakume

bilakatzeko irrikaz daude,

zatoz heriotzaren samurai papurtua,

zatoz finko zirudiena dantzaren ziztadaz irabiatzera;

kamikaze barreiatuen poza nola zu gabe uler, elur,

ziutateko hauts errementaria bekaitz denez

zure zuri iheskorraren…

Zatoz,

guri entregatzen zatzaizkigun ura

                                izanagatik

                                                 zuretzat

                                                             akabuko errauts;

gure begietara urtzea dena izan arren zeuretzat

                                                                        odoluste,

zatoz elur,

zu malkotu artekoa da bizitzaren neurria;

zatoz, malutarik zehatzena

behar dugu

jostorratzaren burua

zeharkatzeko.

ISILKA ETA
STENDHALI KASU EGINEZ

Merezi du berriz esatea:

isilka eta Stendhali kasu eginez.

Desiatu, ikaragarri;

ez deus askorik espero, ez eskatu ezer

inori sekula.

Sustraiekin galtzada-harria espaloiaren ardatzetik

apartatzen duten arbola horiek legez:

hazi beherantz, izan

baimenik eskatu gabe

erraietaraino hedatzen doan

tango motelaren uhin doia.

OTSO ZINTZOA

Ez duena jaten beste otso zintzo bat.

Hasteko eta behin, hura bereizteko gai dena.

Begiak garden, laku izoztuan barna zoazela,

soa iltzatu eta iltzatzen dizuna ohartarazpena.

Letaginak ezarriko lizkizuke lepoan, baina soilik

beste erremediorik ez balu;

gero, elurrari koska berriz,

bere burua salatu edo zigortuko du.

Begia inguratzen dizu oinatzez,

eta, zalantzarik balu,

jauzi dagi, ez kanporantz,

baizik begi-ninietan barru.

OTSO GAIZTOA

Otso zintzoa den berbera,

zintzo izan aurretik edo doi bat berantago.

Edota haize zakarrarekin.

Edota atzaparra zepoan, noski.

Zilarrezko bala bat balu azalpean taupaka, berdin.

Bizirauten du errudun bila,

bere arrazoiak lagaz

matrailezurraren arrazoien menerat.

Otso gaiztoak onetik duena:

zango-letaginetan itsu fedea.

Inoren izua usnatzean,

poliki-poliki zeharkatzen du,

pasarela bat legez.

Dotoreziak salbatuko duelakoan dago:

ez du salbatuko, baina hari esker da

indartsuago.

ULUA
(MAITE LARBURU)

EGIZU OHEA

Aitaren batean egiten zuen amak ohea.

Zeregin zailxkoa, baina ez

zapaten lokarriak lotzea bezain.

Begiak itxita egiten zuen. Liluragarria zelan

eransten zion burkoaren zigilua

gutunazal zuriari, zehatz,

inoiz heltzen ez zen mezulari bati

eskura emateko prest;

lau hankako gutun estatikoa, ohe hura,

izerdiaren pitzadurez marraztua,

larruaren eta atsedenaren lurrin,

ametsen eta lokamutsen sokaz

letorkeenari lotutako altzari.

Zerorrek beharko gero ikasi, egikera traketseko,

ohazala burkoaren pean sartzen

—nahi baino zimurrago beti—,

alde batetik teloia beti gorago,

tapakiaren gonak ezker-eskuin ezin berdindurik,

oihal geruza lar koltxoian gainjarrita.

Ohea egitea, eguneko lehen zeregina:

simetria onari zor zaion errezoa, bidesaria,

boy scouten, apezgaien, presoen diziplina.

Gaur, ostera, egin gabe utz zenezake aise.

Aske-edo zara hemen eta bakarrik zaude.

Ez zaizu nehor etorriko kontu eske.

Zer da askatasuna, akabuan,

zigorraren gertagarritasun urriari,

munduak gure aferekiko duen axolarik ezari

ematen diogun izenaz harago?

Zalantza egin duzu, ohea jantzi-ez-jantzi.

Bere horretan lagaz gero, flâneur ohetiarra,

eguerdia baino lehen berriz izaretan

kukutzeko tentazioa izan zenezake:

lo-susta, irakurketa, olgantza anfibioa

(ez derrigor dena batera;

ez beti hurrenkera horretan).

Baina gorrotatuko zenuke zeure burua

izarak narras, hortzak eskuilatu gabe,

eguerdi gorrian ohetik telefonoz mintzo.

Egizu otoi ohea, taxuz eta ganoraz,

burkoak zakuetan gorde, zabalik leihoak.

Erronka, mila bostehuni gorri,

merezi ote duzun dutxaren saria,

baldin talentu amiñirik bazenu

akitzeko, logaleak jota eta biluzik,

bart amaitu gabe laga zenuen poema.

EPE LUZEKO
HELBURU ETA NAHIAK

Epe luzeko helburu eta nahiak maite ditut,

hain epe luzeko ze, badakidan

ez ditudala aseko inoiz.

Epe luzeko bidaia-planak,

hain epe luzeko ze, badakidan

ez dudala hiri hori ezagutuko sekula.

Hizkuntza eslaviarrak ikastea, demagun,

badakidanez, masokistaren pozez,

haiek ni menperatuko nautela.

Epe luzeko lagunak maite ditut,

hain epe luzeko ze, ez dakidan

lagun garen ala maitale.

Epe luzeko maitasmoak maite ditut,

ez baita orbanik sortzen

—ezta ohitura derrigorra ere—.

Epe luzeko eztabaidak

non ez den inorena arrazoia

—non eta ez den biona—.

Epe luzeko zenbait zauri,

hain epe luzeko ze, badakidan

bihurtuko direla

galdera ikur laztankorrak aurki.

Epe luzeko desio eta nahiak maite ditut:

batere bete gabe

bihurtzen direnak

                                   epe luzeko

beste nahi eta desio.

JULES WINNFIELDEK VINCENT VEGARI,
LABOAREN TXORIAZ MINTZO
—chatGPT, 2025—

Laboa, Artze, zuek maiteen, zuek gure mihi eta eztarri, zuek gure kontzientzia, izpiritu, ereserki, eta hala ere, zer zenuten buruan, arren, batak idatzi eta besteak kantatu, baldintzazko esaldia dela, potentziala, subjuntiboa, bai zera, metafora bat, biblikoa igual, jakina, barnebiltzailea, laburbilduz, zentzu figuratua, ideien mundua, deus ez gore-a, guztiz gurea, esaten ditiagu handiagoak ez, lepoa moztu, jata akau,  potroetatik zintzilikatu, zenbat astakeria zabar, errutik libre denak jaurti dezala lehen harria e, baina ez txori bati, alegia, “banizkio”, ez zenutela egin, ez zeundetela egiteko prest, txoria maite zenutela, baina burutik pasa zitzaizuen —ez, ala?— aukera hipotetiko hori, libre izaten utzi egingo zeniotela azkenean, aske izaten laga, zepotik askatu, eskerrak eman behar al dizkizuegu balizko prerrogatiba hori gauzatu ez zenutelako, eskuzabaltasunez edo, ideien mundutik, kantuaren gozotik, edonork ulertzeko moduan, noski, baina orduan zer, “hegoak ebaki” idatzi duk, txo, “hegoak ebaki” abestu duk, “banizkio”, metafora bat, dena duk metafora mundu honetan ezta, ze txori ote zen gainera, zozoa, birigarroa, usapala, alostorrea zurubi luzean, kua kua kua kua leihoetan, jakingo duzue ba umeak izutzen dituzuela kantu horrekin, eta maite izan ez bazenute, putrea balitz, saia, saia putrea maitatzen, gure patua hitz jokoak, gure patua endogamia, orduan zer, orduan bai, “zenizkioke” baldintzarik gabe, ezin mintzatu horretaz zuekin, baina kantu bat mintza daiteke, mintzatzen ahal da eta mintzo da —kantua ez gara ba?—, edozertaz mintzatu, ezertaz ez orduan, handitasuna, komunitatearen aterki eternala, hutsa, oro eta ezer ez, kontu serioa, mutilazioaz ari gaituk, gauzatu ez den mutilazioa nahi bada, ez da dolurik, ez da errurik urrerik ez bada, gonbita kontrakoa da, eta hala ere ez diozue “lotu”, diozue “ebaki”, metafora bat, kontundentzia behar du kantuak, esan-indar handikoa da “ebaki”, hitzak ebakitzen dira eta harremanak eta egunak moztu, maite dugunari joaten utzi behar zaiola, ala? Hori al zen? Hori da? Ni konbentzitu beharrik ez daukazue, zuek zaituztet maiteen, zuek aske, utzi ditiat eta utzi naitek (bai, ala?), seguru ere ez nagok, ideiak direla hegoak moztu ezin zaizkionak, txo, ados, iristen nauk horraino, ulertu nahi diat, eta hik? Eta nik, eta nik, hala ere, eta zuek, zer zenuten buruan, ze, badakizue hemen nola esaten diogun hegoak ebakitako kontu horri, ezta?

HEGOAK EBAKI BANIZKIO

FESTA UTZI

Eginahalak egin: ez atera erretratuetan.

Beste erremediorik ez balego,

jarri atzeneko ilaran.

Beste erremediorik ez balego,

haizena baino zaharrago

atera hazala beti argazkilariak.

Beha horri: doan denbora ez duk doakoa

—dohakabea, agian—.

Jakin galleta kutxetako heure argazkiak

besteentzako altxorrak direla beti; ez heuretzat.

Beha amuari, beha begiari:

bi-biak dituk gauza bera.

Beha odol arrastoari:

heure begia dateke hurrengoan amuko

—heure heste-korapiloa damuko—.

Beha, ez ahaztu: zoriona duk mendekurik onena.

Depresioaren zakur beltzari erran,

begi beltzetara so:

“Enteratu hadi, perrua,

beltzagoak dituk ene begi perruak”.

Eskua laztantzen jarraitu agurrekoan, otoi,

sekula heure oherik nahiko ez dugun emakumeoi.

Ez uko egin festei

jai-ugazabarekin muzindu haizelako soilik.

Beha, ez ahaztu. Izan eskuzabal:

ez hadila sekula festa uzten azkena izan.

EGUN ON BAT

Cala Morell, uda

Mila hitz idatzi.

Mila metro igeri.

Cynthia Ozick irakurri.

Ebakirik gabe bizarra egin.

Postontzian: ez eskaintza, ez eskari.

Isilik diraute gorputzak eta buruak,

baina gai naiz txoriek adarra uztean

ateratako hotsak bereizteko haien kantutik.

Garaiz heldu da bere hegazkina.

Gauez, izarren esku-liburua magalean,

gure ez diren geure gauzen pozarekin

ezagutu dugu zeruan konstelazio zahar bat.

BAINA ZE TXORI

Txori gintezke,

baina ze txori, bada? Ze hegazti?

Arrano, mika, sorbeltz, enara?

Baxutik doa eta orbita herrena

da gure hegada.

Inon izatekotan haien antz postura,

akaso, moko ñimiñoz makur errekak edan guran?

Txitoei jaten eman, galderak pausa,

erakuts eta seinala arriskuak: Hau, Hori, Hura…

Gure lana hor bukatu da.

Hileta batean, bart:

mikatza zen garagardoaren aparra

eta, tenplutik at, eliza ondoko tabernan

edaten geratu naiz, bizitzari atxikia atzaparra,

loro zahar bat bere kakoan bezala.

Urrun usteko irlara heldu gabe,

lokatz gertuko zirrara.

Urreari errefus baina,

nahimenez zilarra.

Irismenez labur, borondatez nomada,

asfaltoan ahul, zeruan saldo beharra:

luma busti, hegaldi kamuts,

ttipiago bihurtzeko era da iparra.

Arrazoia emateko nire modua? Dardara.

Prest nago onartzeko eta agian hala da:

txori bagintezke, txori gara.

ZERRENDEN LIBURUA

ZERRENDA BERRIA

Egin dezagun zerrenda bat,

zerbait lortzen ari garela sentitzeko.

THE VAN PELT, Let’s Make a List

Zu eta ni ere bai,

dena hasten da zerrenda batekin.

Otoitz oro da zerrenda, zelanbait,

otoitz baten funtsa behin eta berriz

errepikatzea denez.

Badira bi modu poema otoitzetik aldentzeko:

                                   — ipuin bilakatzea

                                   — ulu bilakatzea

Hemen biak saihestera gatoz.

(Ez dugu ia inoiz lortuko).

testu bakarrak.

irakurtzen diren

behetik hasita

Manifestuak dira

neure buruari.

eman nizkion

plazera eta ohorea

bihurtzeko

manifestua zerrenda beltz

Horrekin

lagun asko zeudelako bertan.

baina sinatu egin nuen,

Manifestuarekin ez nengoen ados,

nahastu behar.

tabernekin

manifestuak

ez nituzke

Arrazoi duzu:

HEMEN DOA ATXIKIPENEN ZERRENDA

ITXASO ZENA

The Police: Roxanne.

The Smiths: Some Girls Are Bigger Than Others.

The Cure: Let’s Go to Bed.

Lou Reed: Vicious.

U2: Sunday Bloody Sunday.

Jamiroquairen edozein, berdintsuak dira denak.

Pulp Fiction filmeko kanturen bat, tarteka.

Kamareroa nostalgiko bazegoen, Duncan Dhu, agian.

Ixterako Itoiz, Mikel Laboa eta errezel beltza.

Goian bego tabernek ildo editoriala zeukaten garaia.

BANAKETA

Elkartu ginen egunean bertan hasi zen, agian:

hormetako estanpatua edo kolore laua

aukeratzean tentuz.

Sukaldea kolore pastel, lau, txepelaz,

trukean kako japoniar zatarra apaintzeko

zure amak oparitu zizun zapelarekin.

Nik, ordez, egongela, lore estanpatuz,

zuk zure artean: “Heuk irabazi duk, beraz”.

Hasieratik banatuak genituen metro util sotilak.

Loa ere aspaldian txandaka,

zentinelek gazteluan nola.

Armairuak, tiraderak, apalak, baldosak,

geometria isoszelez, konpas deskonpasatuez,

nork bere territorioak, nork bere kuxinak,

sofan ere nork bere oxigeno dezimetro koadroak,

nork lagunari jelosia eragiteko

proportzio eskubidezkoa,

nork bere maitaleak,

nork bere orduak seme-alabarik gabe,

nork bere familia artatu beharra:

lehengusuak, izeko-osabak;

nork bere adiskide zaharren erretolika irrigarriak,

nork bere mugak lagunaren lagunei

grazia ergelak txalotzen,

nork bestearen lagun minekin flirt egin

eta bikotekidea umiliatzeko okasioren bat.

Baina gero diskoak, gero liburuak, gero gutunak,

zenbait auzo zapaltzeko debeku adierazi gabea,

helbide-agenda, egunkariko gehigarriak

banatu beharra;

“Babelia, Zazpika, Mantangorri, zein nahi dun?”.

Lagunak ere leon-kastillo, zotz ala motz,

Orrialde Horien listina bitan apurtzearen pare,

ezinezkoa, lan titanikoa, azazkalen galbide.

Nekeza banaketa, bikoitiak ez direnean gauzak:

“Edurne hautatzen baduk, bye-bye

70etako soul diskoen bildumari, bai?”.

Ez da samurra bereiztea.

Inork bere etxe berrirako nahi ez dituen,

eta tximiniarik bazenute suari emango zenizkioketen

gauza guztiez ez hitz egitearren:

nik zuri eta zuk niri idatzitako guztiak

ezkontzako argazkiak (euria ari zuen)

alabaren argazkiak zurekin

(zuk ez dakizu dauzkadanik)

semearen fotoak nirekin

(nik ez dakit dauzkazunik)

zuk semeari oparituak

nik alabari oparituak

nik oparituak

zuk oparituak

nork nori

garbi ez dauden opariak.

Duda kasuan, dena erretzea onena:

arropetan Koch-en baziloren bat

gera daiteke; osatuta egon arren,

gaixoa aski gaztea bada

—jasango du, aterako da—

kimioarekin segi beste hiru astez

badaezpada… Badaezpada?

Ezta, bada.

Telebista, hozkailua, aulki tolesgarriak (hiru),

ordutegiak ere banatu,

“Biba Churchill!

II. Mundu Gerrako partiketan ere, halako lanik!”.

Eta ez hori bakarrik, hau ez da sekula bukatzen:

moztu, eten eta banatzea, finitzea da ebaztea

elkarri itzuri egingo diogun metro geltokiak,

gustuko jatetxeak, dermatologoaren telefonoa,

kanixea, Tom eta Jerry arrain laranjak,

Jean Vigoren edizio kritikoa, bikiak,

Trueba eta Principe,

Victoria Eugenia eta Antzoki Zaharra,

taxi geltokiak, hiriko hiru hondartzak,

banana split-a egiteko errezeta liburua,

taroteko kartzelaren eta eguzkiaren kartak,

etorbideak karrikatxoak parkeak zumardiak,

hurrengo hogeita hamar urteetan

zapalduko ditugun tabernazuloak.

Errazagoa da, hagitzez,

norbere burua bitan banatzea,

psikofarmakoz edo aizkoraz,

triangularki ia beti,

geometria izotz denez.

AKASTEN ZERRENDARAKO

alborategian lan egiten duen

maitematika irakasleak

esna du

no hay dios sin tres

BERTIGOA

Zerrenden bertigoaz

mintzo da Umberto Eco,

idazleak zerrendatu ahala:

“Joyce, Borges eta Nerudaren

zerrendei dagokienez,

nabarmena da

ez dituztela erabiltzen

ez dakitelako hori beste era batera esaten,

baizik eta gehiegikeriaz

adierazi nahi dutelako

esan beharrekoa,

hybris bidez,

geruzen suertez,

hitz oldez,

pluralaren zientzia

zoriontsuaren bitartez,

mugagabearen arau eta legez

—gutxitan modu obsesiboan—.

Zerrendak egiten ditugu

munduaren eltzekoa nahasteko,

norbere jabetza peko berbak pilatu

eta elkarrengandik urrun

dauden gauzen artean

ezusteko loturak sor daitezen.

Zerrendak egiten ditugu

gure ustezko zentzuak ontzat

ematen duen oro

                            kinkan

jartzeko gosez”.

NIRE INSOMNIOA

Nire insomnioa Wyoming edo beste edozein estatu

                                                                       karratu

Nire insomnioa idi baten sabel taupatia

Nire insomnioa erbi ehiztari

Nire insomnioa baloi medizinal

Nire insomnioa atetik sartzen ez den altzari

Nire insomnioa egunez sekula idatziko ez ditudan ideia maisu-maistrazkoak

Nire insomnioa bila nabilen eta aurkitu ez dudan

Nire insomnioa aurkitu dudan eta bila ez nenbilen

Nire insomnioa baiezko otzanen mamuen damu

                                                                           amu

Nire insomnioa hegaldatu ez den kometa

                                                                    bahiketa

Nire insomnioa Batman balitz sorbeltza

Nire insomnioa Jesus, don’t cry!

Nire insomnioa emearen eta enearen arteko labar

                                                                        etabar

Nire insomnioa hitz pornografikoekin balizatutako itsasoa

Nire insomnioa Bergaran besarkada

Nire insomnioa ituna itogina

Nire insomnioa Cojo Manteca Keyser Söze
herren pilaketa

Nire insomnioa gonaduna zipperduna
bizarduna aluduna

Nire insomnioa lore bat da eta ez du mea culparik

Nire insomnioa plagiatzaile doilor

Nire insomnioa eraikitzen ari zirela ehunka erromatar hil ziren akuedukto

Nire insomnioa erdian elkar topatuko dugulakoan zure insomniorantz tunel bat

                                                                      zulatzen
zure insomniorantz nire insomnioan

Nire insomnioan ito zaitezke behin eta berriro
berriro berriro

Nire insomnioan iruten ari

Nire insomnioan nobela guztiak dira laurehun
eta hamar orrialdekoak

Nire insomnioan haikuak e-mailak waxapak idazten buruko karruselean

Nire insomnioan “maitea” idazten dut beti
sekula ez “estimatua”

Nire insomnioan zaborrontzia eta spam mezu guztiak

Nire insomnioan Brad Mehldau kontzertu ostean bakarrik erretzen Wabasheko

                                                                        izkinan

Nire insomnioan lan zerrendak eta aspaldiko lagunen suizidioak

Nire insomnioan larrua jotzen ari zela okerreko izena esan du bizilagunak

Nire insomnioan ura edan eta hoditeriak marru

Nire insomnioan jogurt bat jan

Nire insomnioan lurra inarrosi ordu txikietan barru

Nire insomnioak maite ditudan guztien hiletak antzeztu

Nire insomnioak Michigan laku izoztuan aurreskua dantzatu

Nire insomnioak banku korronteko zenbaki gorriak Brontë ahizpak eta Axular

                                                                irakurri ditu

Nire insomnioak gaixotasun guztiak

Nire insomnioak prospektuak oro

Nire insomnioak saminean lagun amets biribilak irabiatu eta birrindu

Nire insomnioak amesgaiztoen metraila
egurrezko habeetan

Nire insomnioak kintsugi pitzadura urrezko

Nire insomnioak loaren realpolitik-a aldarrikatzen du

Nire insomnioak ez du miraririk egiten baina oso-oso oso ona dago

Nire insomnioak hamaika

Nire insomnioari bost

Nire insomnioa eguneko lehen argiak zurrupatzen du

Nire insomnioa ez da nirea

Nire insomnioa ez da nirea

Nire insomnioa ez da nirea idatz nezake arbelean ehun aldiz

Nire insomnioa ez da nirea

Nire insomnioa ez da nirea

                                          eguneko lehen argia

                                          nirea ez den ber gisan.

NAZIO BATUAK
(BERDINTASUNAREN LAUDORIO)

Suizo bat eskatu du filosofoak gosaltzeko,

arrautzopil frantses arin batekin,

Kolonbiako kafea italianan bor-bor.

Holandarra deritzen tamainako foliotan idazten du

gereziondo japoniarrek

udaberria iragartzen duten bitartean.

Joan zen udan apenas hartu zuen bainurik,

marmoka portugaldarren izurritea medio.

Luze amerikano bat hartuko du bazkalostean,

eta gâteau basque edo crema catalana hautatu ezinik

entretenituko da: “Ziur biak direla etxean egindakoak?”.

Entsaladilla eta pontxea bai, baina suizidatuz gero

—bururatzen zaizkio metodo hobeak—, ez luke sekula

erruleta errusiarra hautatuko.

Munduko hiritarra izaki, konbentziturik dago

nazionalismoa dela gaitz guztien jatorria.

23-F, INVENTARIUM

1981eko estatu kolpearen gauean

Espainiako Kongresuko tabernan

edan zirenen artean:

19 xanpain botila;

horietatik lau,

Moët & Chandon.

MY FAVORITE THINGS
(RODGERS & HAMMERSTEIN)

Raindrops on roses and whiskers on kittens

Bright copper kettles and warm woolen mittens

Brown paper packages tied up with strings

These are a few of my favorite things

Cream-colored ponies and crisp apple strudels

Doorbells and sleigh bells and schnitzel with noodles

Wild geese that fly with the moon on their wings

These are a few of my favorite things

Girls in white dresses with blue satin sashes

Snowflakes that stay on my nose and eyelashes

Silver-white winters that melt into springs

These are a few of my favorite things

When the dog bites, when the bee stings

When I'm feeling sad

I simply remember my favorite things

And then I don't feel so bad

NIRE GAUZA KUTTUNAK
(RODGERS & HAMMERSTEIN)

Euri tantak, petalo-kilimak,

artilezko manoplak hotza epeltzen,

katu mustaxak, eta zintzilik

opariak kordel batetik:

aski dut, kasik, kuttun horiekin.

Moxal pinttoak eta sagar-tartak,

zintzarri, trineo, txirrin-kanpaiak

eta xerradun noodle alaiak.

Ilargiz gaindi hegaz antzarak,

horiek ditut kuttun bakarrak.

Soineko zuri, satin urdinak,

malutak sudur-betileetan,

neguak urtuz udaberritan,

horiek ditut kuttun bakarrak.

Ez zakur-hozkak ez erle ziztak

nazakete ni osorik trista:

aski dut, kasik, kuttun horiekin

akordatzea aldiro berriz.

ITZULPENAREN
DEFINIZIO BATEN BILA

— Bidean galtzen dena

— Bidean galtzen ez dena

— Bidean topatzen dena

— Bidean apurtzen dena

— Ateak ilunpean irekitzearen artea

— Ogibide bat

— Zaldi kontrabandoaren pareko delitua

— Manipulazioaren negozioa

— Adimen artifizialaren pagotxa

— Filologoen aparkalekua

— Gaizkiulertuen negutegia

— Boterea pitzatzeko modu bat

SUZKO ARMEN BIKTIMAK

21.175            suizidio

11.208            hilketa

505                 istripu

Non: AEBetan

Noiz: 2013an

Arrazoia: defentsa

(nagusiki, norbere buruaren aurka)

ZINEMAN FUNTZIONATZEN DUTEN GAUZAK

Zineman funtzionatzen dute:

Inurri domadoreek

Kristal lurrundu batek dutxan

Kristal esmerilatuak edonon

Enkajeko lentzeriak

Korrika datorren moja batek

Esku-pilotan dabilen apaizak

Zineman funtzionatzen dute:

Txistu egiten duten gazteek

Zurrunga egiten duen agureak

Autobusean eztei-jantzian doan emakumeak

Sokasaltoak

Josephine Bakerrek

Autoen kristal gainera isurtzen diren zuhaitzek

Zineman funtzionatzen dute:

Igitaiak emakume baten eskuan

Takoidun zapatak gizonezko baten eskuan

Laban batek ume baten eskuan

Bi zilbor dituen haurrak

Hortz bakarra daukan eskaleak

Itsuen bastoiek

Zineman funtzionatzen dute:

Ogi txigortuegiak

Ogi txigortuegiaren gainean

gurinak egiten duen hotsak

Hilobi batera gauez sartzen den nerabeak

Haur batek zabortegi batean

Ahate-pasak

Izter zuriek udan

Zineman funtzionatzen dute:

Dena dakiten zakurrek

Ezer ez dakiten gizagaixoek

Desio bat norbaitek piztu

eta beste norbaitek asetzeak

Xantaiak

Zartailu batek

Lehenbizi kolpekatu eta gero galdetzeak

(“Primero lo quebramos, luego lo averiguamos”)

Zineman funtzionatzen dute:

Eskailera zabalegiek

Eskailera estuegiek

Igogailua jartzeko zuloak,

pikatuan eta kontrapikatuan

Armairu handiek

Semaforo eta farola desenfokatuek

Enborrak aizkoraz mozteak

Zineman funtzionatzen dute:

Gabardinek eta bikiniek

Nasan korrika joan eta trena azken unean hartzeak

Markesina hutsek, gauez

Zaldiek, beti

(mexikarren westernetan txaparroagoak izan arren)

Akerren burezurrek basamortuan

Durangoko eskorpioi pozoitsuek

Zineman funtzionatzen dute:

Era guztietako protesiek

Tiradun kamiseta zuriek

Zigarroek, puruek baino hobeto

(aireplanoek, hegazkin handiek baino hobeto)

Animalien zintzarriek

Elizako kanpaiek

Errekaren zurrumurruak

Zineman funtzionatzen dute:

Kaioen txilioek (protagonistek larrua jo ondoren)

Jatetxe, saloon eta kirofanoetako ate bikoitzek

Suaren inguruan mantaz bilduta hitz egiten dutenek

Erle bati bizitza barkatu ondoren

urkatzen diren pertsonaiek

Legenardunek

Karta jokoek (nahiz guk ez jakin jokatzen)

Zineman funtzionatzen dute:

Sineskeriak (hiru zakurrek zaunka egiteak

ume bat hilko dela esan nahi du)

Arto-oskolez betetako koltxoi batek

Lurrean lo egiten duten pertsonaiek

Gominak

Ile bustiak

Adar batetik zintzilik dagoen arrosario batek

Zineman funtzionatzen dute:

Metro bagoietako jende pilaketek

Bulegoko atetik izena espatulaz ezabatzeak

Estoreak itxi eta zirrikitutik begiratzeak

Burdindegi batean edozer erosten duen norbaitek

Basurdeentzako zepoek

Basurdeentzako zepoetan harrapatuta

geratzen diren iheslariek

Zineman funtzionatzen dute:

Ondo ahoskatzen ez duten aktoreek

(gidoia txarra denean)

Ondo ahoskatzen duten aktoreek

(gidoia ona denean)

Cuernavaca, San Jose Purua eta Cuautlako errebalek

Via Tuscolanako Cinecitta estudioek

Fontana di Trevik

Churubuscoko estudioetan grabatutako safari batek

Zineman funtzionatzen dute:

Zuhaitz baten enborrari lotutako edonork

Binilo batek, jiraka

Ura edan ondoren

“ze ona dagoen gerezi likore hau” esateak

Neskamearen esamesek

Zuringo handia duten begiek

Proiektorean harrapatuta geratu den ileak

AKATSAK

Mundu guztiak egiten duena

Zuk baino egin ez zenuena

Ez aipatu ez esan ezin daitekeena

Besteek egin eta zuk isilean

                                          daramazuna

Sudurki lizuna

                        mahaipean nola

                                                  hurkoari erantsi

                                                  diozuna

Denok batera egin duguna

Aitortu ez arren bakarka egiten duguna

Kastako akatsa

Lasta den akatsa

Basta den akatsa

Hashtag akatsa

Militarra

               bitarra

                          balistikoa

                                          artistikoa

Ausarkeriarena

Koldarkeriarena

Errimarik gabeko kopla

Edan behar ez zenuen kopa

Pentsatu bai, baina ez opa

Pentsatu bai, baina zertan kolpa?

Zigilatu gabeko teila

Egin ez zenuen beila

(Deituiozu Iñaki, deituiozu Sheila)

Biologikoa

Etxekoa

Bion logikatik apartekoa

Estrategikoa sentimentala politikoa profesionala

Seme-alabak izatea

Seme-alabarik ez izatea

Adoptatzea

postura bat

Gertuegi geratzea urrunegi joatea

Aski ez edo gehiegi

                              laztantzea latz

                                                     izan liteke akats?

Egin ez arren ongi geratzeko

soilik aitortzen duguna

Truka dezakezuna

(berriro truka dezakezuna)

                                                     (eta hemen berriro)

Atezainaren kantada

Makinistaren irristada

Pilotuaren lo-susta

Lerro umezurtza

Ejertzitoaren funtsa

Euskadi, zero akats

Akatsa halaber

garbi ez zegoena garbi ez uztea

Garbiegi zegoena berrestea

Bestaldera begiratzea

Begietara begiratzea (zakurrei, nonbait)

Termostatoarekin pasatzea

Garagardo garestia izozkailuan ahaztea

Kalkulu akatsa

Kalkuluak hatsa

(Argazkian)  gaizki ematea

(Bueltak)     gaizki ematea

Uretara tripaz jauzi egitea

Aritmetikoa eta lo arin eta betikoa

Gozatu nuena zenuena sufriarazi geniona ziguna

Error 404 not found

Tipografikoa biografikoa bibliografikoa

Areto hartara sartu izana

Perfekzioaren narda

Gertaeren lekuko ziur / ustezko egile izanik

                                                              deklaratzean

oker egindakoa

                                   jakinaren gainean

                                   ezjakinaren azpian

Bi taila handiagoa ez erostea jakinik

                                       goizetik gauera hazten direla

Bufanda uztea itzuliko ez zaren

leku laiotz batean

Eguzkitako kremarik ez jartzea

(ene, ezta aftersuna ere)

Tabakoa ez uztea

Zartakoa, ezustea

Akats izanik ekibokazio ez direnak

Gizartearen _______

Kontatu ez zenuen _______

Ahapaldia ahaztu eta leloa errepikatzea

(life, oh life!)

Harridura ikur batekin dena izorratzea

Puntu etenekin poema bat amaitzea

On-off sistemak giza haragian

                                           funtziona

                                                       dezakeela sinestea

Pentsatzea beti “hau, ez bestea” / “hau ez, bestea”

                                                  (hautatu behar nuen)

Makatza

Arkatza

Berakatza

Ortografia akatza

Gorde izana

Ez ezabatu izana

Mihi puntan instalatua

et

en

gabea

Seriean fabrikatua vs. akats artisaua

Hutsegitea

Hutsean enbasatua, korporatiboa

Akatsak, etab.

           — hitz jokoetan galtzea

           — errimatzea eta ez errimatzea

           — zerrenda gehiegi luzatzea

Dena azaltzen

                               eta

                                                      edo

                                         ala

                                                      baina

—baina den-dena—

azaleratzen duena

Onartzeko prest zaudena

Ez zenukeena sekula onartuko

Akats ederra eta akatsik ederrena

(batak ez du bestea kentzen)

Ustekabekoa nekeak eragina

Akatsen jopua akatsen erregina

Kasik egina

Nahita ere behin baino egin ezin dena

Nahita ere behin baino ezin egin

                                                    zena

Berriro egin nahi zenukeena

Behin eta berriro egin nahi zenukeena.

CHICAGO:
CITY ON THE MAKE
(NELSON ALGREN)

Inork ez ditu sekula

zuk otordurik egin behar ez duzun

jatetxeak izendatuko,

ez eta

bertan edan ezin duzun

tabernazuloak ere.

Egin zerorrek zerrenda:

     — bizi beharko ez zenukeen kaleena

     — gaurik pasako ez duzun hotelena

     — lanik egin ezin duzun bulegoena

     — kide izan ez zaitezkeen sindikatu guztiena

Egin zerrenda txukun eta luze bat

eta makinaz pasa, hirukoiztuta.

Bidali kopia bana Douglas senatariari

eta Levinsky Erregeari.

Erregea zein senataria, biak

daude zinez gaiarekin kezkatuta.

SUSAN SONTAGENA

Zerrendak egiteko joera handia ei zuen.

Lehena, 15 urte bete aurretik, hauxe:

“Esango nuke,

a) ez dagoela pertsona den jainkorik ez eta heriotzaren osteko bizitzarik;

b) desiragarriena norbere buruarekiko leial
jokatzeko askatasuna dela;

c) gizakien arteko ezberdintasun bakarra
haien inteligentzian datzala;

d) edozein ekintza egiteko irizpide bakarra
ekintza horrek pertsona baten zorionean
daukan azken buruko eragina dela;

e) txarto dagoela ezein pertsonari bizitza kentzea”.

TELEFONOZ DEITZEN DIODAN JENDEA
—POEMA VINTAGE BAT—

Badago garai batean asko maitatu eta orain

urtebetetze egunean soilik deitzen diozun jendea.

Lan kontuak haizatu eta mesede eske

deitzen diozuna. Fakultateko inozoren bat,

zure frakasoaren tenperatura berritzeko

hots egiten dizuna: “Ni ez, baina bera… inoiz ez”.

Badago emazteak utzi zaituenean soilik

deitzen diozun jendea

(senarrak utzi duenean soilik

deitzen dizuna, bestalde).

Badago gertuago balego

hainbeste deituko ez zeniokeenik.

Badago kontu hartzeko deitzen diozun jendea,

kargu hartzeko hots egiten dizuna.

Badago lau urtean behin deitu arren,

masailez masail

eta arimaz arima izpiritua epeldu

eta zurekin dagoela

sentiarazten dizun jendea.

Badaude basamortuko ispilukeria deiak,

komertzial zapuztuak,

“Le interesaría si…, le ha tocado un…”.

Badago jendea, “deituko diat nik berehala”,

beti norbait garrantzitsuagoa duena beste adarrean

—eta gero ez du deitzen—.

Badago jendea,

hari whisky bat ez ordaintzeagatik deitu,

eta azkenean deia

tragoa baino garestiago ordainarazten dizuna.

Badago deitu ezin diozun jendea,

haserre dagoelako zurekin,

edo kartzelan, edo zutaz ahaztuta,

edo hilik; faena bat.

Badago zurekin hitz egiten duen bitartean

sudurzuloa haztatzen duela

gehiegi nabaritzen zaionik.

Badago jendea sekula telefonorik hartu ez

baina beti hor dagoena txirrin-hotsak zenbatzen

gela ilunean —edo, xanpain kopa eskuan,

mahats ale bana irensten hots bakoitzeko—.

Badago jendea ez dizuna deitzen,

badakielako beste norbaitek hartuko duela agian;

badago jendea geratzeko deitzen dizuna

eta badago bere geratzeko modua

telefonoz mintzatzea bera dena.

Badago hilaren hamahiruan deitzen dizuna beti,

malenkonia esoteriko apur batez, beharbada.

Dakizuna berresteko deitzen diozuna.

Kontra egin diezazun deitzen diozuna.

Edo markatzen hasi eta

bere telefonoaren azken zenbakia

jada inoiz gogoan ez duzuna.

Eta gero dago, zu bezala,

oso bakanetan deitzen diodan jendea:

adibidez, su-eten bat eman, edo apurtu,

edota elurra ari duenean kanpoan,

esateko: “Eta orain zer?”,

edo, “Elurra ari din hor ere?”,

eta zuk: “Bai, ari dik”.

KLARION LABORATEGIA (1)

Huntzak bere bidea egiten du eta guk gurea. Gutxi esatea da hori baina, asko litzateke egia balitz.

Ogia, lagunak, ardoa. Hurrenkera horretan. Frankenstein doktoreak sortutako izakiak esaten dituen lehen hiru hitzak.

Hainbeste borroka, katramila, sesio; hainbeste literatura eta harrokeria, azkenean, bueltan-bueltan gauza guztietan pentsalari greziarrei arrazoia emateko. Edo are okerrago dena: zure gurasoei.

Laztandu al daiteke hatz mamiekin keinu bat, edo hatz oskolekin ferekatu?

(Italiarra izan gabe, esan nahi dut).

Jakina fereka —eta are laztan— daitekeela keinu bat: zertan zabiltza zu hemen gaur bestela?

Keinua da denbora ehuntzeko daukagun modua.

Irakurlearen keinua: orrien arteko hutsuneetan hauspoa bilatzea.

Arreta jartzea balitz beste era batera laztantzea?

Ohartu zara? Tenperatura aldaketa bat, lausotze bat atmosferan: sortzear da erlijio berri bat.

Luzeago irauten dute erlijioek ideologiek baino, dio Rafael Chirbesek.

Izan ere, kredoa ez da arrazoizkoa delako sinesten, askotan errepikatzearen poderioz baizik, dio Oscar Wildek.

Inpresioa, sekta bat jazartzearen ondorio bakarra dela sekta berri batentzat leku egiten ari zarela, dio David B. komikigileak.

Ohea bero zegoen, txantxangorri baten sabela bezain, dio Merce Rodoredak.

Egitate bat: hormaren kontra ipintzen diren oheak beti dira gela erdian jartzen direnak baino ttipiagoak.

Hormaren kontra ipinitako ohe batean lo egiten dudan bakoitzean, ez dakit goizean goiz bart baino haurrago esnatuko naizen edo bart baino abadeago.

(Haurrak abade ttipiak dira, agian?).

Haurtzaroa: ingurua aldagaitz mantendu eta norbera altueran baino aldatuko ez den ilusioa.

Izan haurtzaroko edo nerabezaroko, unerik lotsagarrienak ez zaizkigu inoiz ahazten.

Ondorioz: memoria endekatzen hasten denean, guretzat garrantzitsuak diren oroitzapenak oroitzapen lotsagarrien barruan ezkutatu beharko genituzke, lehenak bigarrengoen bidez ahanzturatik gotortzeko.

Yoko Ono eta John Lennon Amsterdameko Hilton hotelean gotorturik, haien bed-in aldarrien bitartez ohetik Vietnameko gerraren kontra protestan. Il dolce far… something?

Hauexek izan omen ziren Hilton hotel kateko jabeak hil aurretik esan zituen azken hitzak: “Gogoratu: bainuontzian errezelak beti behar du barruko aldetik”.

1900. urte inguruan oraindik bainuontzi eramangarriak norbere logelara igoarazten zituzten zenbait aristokratak, tximinia ondoan bainua hartzeko. Bainugela inorekin konpartitzea gustu txarrekotzat jotzen zen.

Lagunak musukatzeaz, Izet Sarajlicek: “Egiaz, musukatu ditut jada Plaza hotelaren aurrean, Salernon. Ez dut motiborik ikusten, beraz, poema baten baitan gauza bera berriro ez egiteko”.

“Ez nintzateke sekula zurekin oheratuko”. “Eta munduko biztanle bakarrak zu eta biok bagina?”. “Errekuento bat eskatuko nuke”.

Celui qui se perd dans sa passion perd moins que celui qui perd sa passion. (Esaldi batzuk itzultzeak pena ematen du, esate baterako, Côte-D’Or txokolatina baten bilgarrian topatutako San Agustinen hau).

Sasiak besoaz alboratuz basoan sartu, asunak zapaldu gabe bidea egin. Lurrera begira, gure oinatzak lehenbizikoak ez diren jakitun.

Zibilizazioa: oinatzak uzteak baino gehiago kezkatzen gaitu zapatak zikintzeak.

Keep a diary and one day the diary will keep you! (Mae West).

Ni-a destornilladore bat dela dio Michael Lewisek: “Hari esker, kisketa kendu eta aire apur bat sar dadin uzten dut”.

Jolas-parkera sartu orduko galdetu zuen: “Non dago Ni-aren kontrako tiro-barraka?”.

Egoari tiroka ez gabiltzanean, egotik tiraka gabiltza.

Neure burua harrapatu dut nire apaltasunaz harrotzen: ihesbiderik ez.

Caetano Velosok esan zuen askok uste duguna: gertutik inor ez dela normala.

Engoitik, erretratugileen ogibidea errukarria da.

Pertsona alferrak, talentu izugarria izanagatik, bigarren eskuko hausnarketak eta bigarren eskuko lagunak izatera kondenatzen du bere burua. (Cyril Connolly)

(Ejem).

Picassok bere gustuko artisten artelanak erreproduzitzen zituen pospolo kaxatan.

Picasso hura mimi bat zen. Minotauro misogino bat.

Picasso inkontinente artistiko bat ere bazen: 60.000 pieza inguru egin zituen orotara. Ez dago gaizki, 33.402 egun bizi izan zela kontuan izanez gero.

Nick Cave-ek 20,000 Days on Earth izeneko dokumentala filmatu zuen bere lur gaineko hogei mila egunak ospatzeko.

(Bai, nik ere egin dut kalkulua: 17.626 egun daramatzat jada lur gainean).

Ume irlandar baten erantzuna, handitan zer izan nahi ote duen galderari: “Preso ohia”.

Kartzeletako oheak, haurrenak bezala, hormaren kontra egon ohi dira.

Felt-ek, Arthur Millerrek sortutako pertsonaiak: “Aukeratu beharra dago: gizakia leial izan dakioke bere buruari edo leial izan dakieke gainerakoei. Gainerakoei leial eta norbere buruari leial izatea, hori ezinezkoa da”.

Erruak dauka matrioxkaren antza: handiak barruan txikiak dauzka.

Emazteak senarrari: “Gu biotako bat hilko balitz, ni Parisera joango nintzateke bizitzera”. Sigmund Freuden txisterik gustukoena omen.

Esperientzia da lortzen duzuna, nahi duzuna lortzen ez duzunean, dio Ratab Manzilek.

(Ez, nik ere ez dakit nor den Ratab Manzil).

Sekula ez erortzea, kontu zaila da hori. Behin bakarrik erortzea, ezinezko mirari.

Aldiz, ez erortzea da eraikinen berezko joera. (J.R. Amondarain)

Seme-alabak gerraren jarraipena dira, beste bitarteko batzuekin.

Jainkoak dena egin du ezerezetik abiatuta, baina ezerezak bere horretan dirau, dio Paul Valeryk.

(Ezer baino lehen, Paul Valery osorik irakurri beharko nuke, dena den).

Japoniarren ustez, bada urtero hilabete bat jainkorik gabea: urria. Hilabete horretan ez ei dago jainkoen esku sartze edo parte hartzerik. Hamargarren hilabetea, guretzat bakarrik da.

Zure fedea meharra eta hauskorra dela diozu. Baina zein fede ez da mehar eta hauskor? Mehar eta hauskor ez den fedeari beste izen bat eman behar genioke: xalotasuna, ameskeria, diziplina.

Ray Charlesek zioen gospelaren eta rhythm & bluesaren arteko aldea God hitza baby hitzarekin ordezkatzean besterik ez datzala.

Ze ezberdintasun dago Jainkoaren eta neurozirujau baten artean? Jainkoak ez duela bere burua neurozirujautzat.

Jainkoak inkontzienteei laguntzen die. Tamalez, haiek ez dira enteratzen.

“Goizean argia joan da. Arratsaldean bueltatu egin da, baina ez erabat”. Albistegian esan dute, elurtearen ondoren.

Lear Erregeren fantasietako bat zen zaldien ferrak feltroarekin biltzea, isilpean iritsi ondoren hilketa inor jabetu gabe egiteko.

Kotoizko ferrak jantzita goaz bizitzan barrena?

“Isilik geratu ginen / inork lorik egin ezin duen etxe bateko isiltasunean”, dio Raymond Carverrek.

Ze epailek erabaki du konformismoa txarra dela eta inkonformista izan beharra dagoela?  Ez ote da konformatzea besteengana hurbiltzeko dugun modua? Ez ote da konformismoa guztion bizitzak bat datozen puntu komuna, mardulena eta sutsuena? (Milan Kundera)

Eusteko adorea behar da. Eta amore emateko ez, ala?

J’adoube. Xake-jokalariek pieza mugitzeko asmorik gabe dagokion laukitxoan haien gustura finkatzen ari direla adierazteko erabiltzen duten esamoldea.

“J’adoube-egunak” badira. “J’adoube-asteak” ere bai. J’adoube-bizitzak?

Demagun: “Gaur ez espero askorik nigandik: jadubatzen ari nauzu”. Jadubalariak bagina?

Eta etorkizunaz ari direnak etengabe? Ene, ze astunak! Kizunlariak.

Teatro testuaren irakurketa egin dute eta zenbait gauza aldatu nahi dituzte. Aktoreak dio zaila dela “baitakarzkigu” esatea.

“Baitakarzkigu” esateko arazoak izateak erretratatzen gaitu apur bat.

“Baitakarzkigu” bezalako aditzak entzuteko gutizia, guraria… Nostalgia?

(Nostalgia ttipia, bederen: nanostalgia).

Berri onak ez baitakarzkigu edonork.

Euskaldunok hizkuntzatik konkistatzen gaituztelako sarri.

Gutxirekin konformatzen gara, egia esan.

Nola desmaitemindu, maiteminduta zaudenean ideia txar batekin?

Berak dio ziurrenik gizonezkoek bakarrik abandonatzen dutela euren gorpua hiltzen direnean, emakumeek, aldiz, hantxe jarraitzen dutela, gorputzari josita, erreka hondoan urperatutako itsasontziek bezala. (Sergio Gonzalez Rodriguez, Ciudad Juarezen eraildako emakumeen harira)

Badirudi haurrek lau urteak bete arte ez dutela oso ongi bereizten zer den “lehen” eta zer “gero”… Politikariei berdin gertatzen zaie hauteskunde-aldi bakoitzean. Kasualitatea da legegintzaldiek gurean lau urte irautea?

Gustatzen zait ze gertu dagoen oraina oreinetik.

Nahiz eta oraina zaratatsuagoa izan.

Hiragana akats isil batekin dator beti.

Orainak hautatzen du zein iragan egokitzen zaion hobeto, zioen —gutxi gorabehera— Walter Benjaminek.

Pobreak gara: doi-doi daukagu prêt-à-porter iragana janzteko adina.

Demagun, iragana jantzi eta pentsatzea: “Taila bat handiagoa behar nuke”.

Oroituak direnek immunitatearen trajea daramate soinean, dio Djuna Barnesek.

Baina erregea ez al zihoan biluzik?

(Bai, kontua da paparazzi italiarrak bakarrik ausartzen direla argazki horiek argitaratzen).

(Inoiz ez da ideia txarra apur bat italiar izaten ikastea).

(Euskaldun izan ezin badugu, esan nahi dut).

(Edo euskaldun izanda ere, berdin).

Desengainatuta zaudenean, House doktorearen esaldi honekin gogoratu: “Jende belaxkaren sumintzeko modua besterik ez da desengainua”.

Hekatonbe hitza grezieratik dator:  hekaton (ehun) eta bous (idi) hitzen baturatik.  Literalki, ehun idi hiltzen zituztelako gerra ospakizunetan eta sakrifizioetan.

Erroman, aurrekontu arazoak medio, arkumeak eta zerriak sakrifikatzen hasi ziren idien ordez. Garaiak aldatzen doaz.

Euli asko dabil uda honetan, hil ditut bakarren batzuk, daitort.

Idi-proba batera joateko gogoa dut, halere. Idi bat gertutik ikuste hutsagatik. Bat ikusi eta esateko: “Horrelako ehun? Ene! Greziarrak ez ziren txantxetan ibiltzen”.

Eskala kontua. Mila urteko sekuoia baten altuera arkatzarekin neurtzen saiatzean pentsatzen duzunean legez: “Alafede, neu naiz-eta arbolarentzat arkatza!”.

Egurra ematen badizute, gorde ohola hurrengo naufragiorako.

Ghetto hitzak “fundizio” esan nahi omen zuen jatorrian. Lehen juduak fundizio batean giltzapetu zituzten Venezian, hortik orokortu zen hitza gero.

Auschwitzen sartzeko 12,5 euro ordaindu behar dira egun. Bisita gidatuak badira 70-80 euro bitartekoak.

Gustatzen zait kezka hitza kezko hitzetik gertu egotea.

Zigarroak banaka ere saltzen zituzten lehen gozoki-kioskoetan. Ez dut gogoan zenbatean. Duro bat? Ez dut uste 80etako film batean halakorik sekula ikusi dudanik.

Zigarro solteak Historiaren zirrikituetan. Zulo beltzetan. Orri arteko hutsuneetako hauspoan.

Hiraganean.

Betirako galtzen doazen errealitate puskak.

Nonbait irakurri dut dhakar hitzak arabieraz berdin esan nahi duela “gizona” edo “zakila”.

Darama hitza gertuegi dago dama hitzetik. Daraman zamaren drama?

Hizkuntzak halako kontuak baitakarzkigu.

Desio batzuk jasanezinak dira oinarrian, simaur gurdikada bat bezain, baina hein berean elikagarriak, dio Eva Baltasarrek.

Hegelek zioen desioaren hasiera inork gu desiatzeko desioan datzala.

Elkarrekikoa denean, desioa bilbe bat da, biren artean harilkatua, eta mundua ardazten duten beste bilbe guztiei egiten die aurre, erronka joz. Biren arteko konspirazio bat da. (John Berger)

Gaizki asetako desirak beti uzten du agresibitate hondar bat, dio Mariasun Landak.

Zer edo nor desio du Gregor Samsak?

Gregor Samsak esnatzen denean pentsatzen duen lehen gauza da berandu helduko dela bulegora. Ez du oihurik egiten, ez zaio erraietatik ulurik ateratzen. Fabio Morabitoren arabera, sentiberatasun modernoaren aurkikuntza bat da hori, XIX. mendeko nobelagintzari amaiera eman eta XX. menderantz jaurtitzen gaituena.

XXI.ean ere, denok gara Gregor, antza.

Aintza luzea Gregor Samsari.

Badirudi nahiko segurua dela Franz Kafkak aseguru etxe batean lan egin zuela.

Jon Mirandek Parisko buro batean lan egin zuen bezain seguru.

Bakero pare bat ekoizteko zazpi mila eta bostehun litro ur behar dira.

Kokaina gramo bat ekoizteko lau metro koadro oihan tropikal heze suntsitzen dira.

Zure bizitza osoko lanaren etekina ez da Coca-Colak urte amaierako iragarkia egiteko gastatuko duenera iristen.

Deprimentea.

Depresioa: iragan gehiegi. Antsietatea: etorkizun gehiegi. (Belen Gopegui)

Every study, every test shows that so-called “depressed” people have a “more accurate” view of the world, a more realistic view of themselves and the future. (Lucy Prebble)

Zenbait esaldi itzultzeak nagia ematen du.

Prêt-à-porter depresioa. Prêt-à-porter antsietatea. Prêt-à-porter etorkizuna.

Iragan bat, hostoz hosto, erantzi.

Ostraz betetako tren batek garraiatu zuen Anton Txekhoven zerraldoa.

Ostrak janez, hutsune sentipena gainditu eta, haien itsaso zaporeari esker, zoriontsua izaten hasi omen zen berriz Hemingway.

Bi aldiz egon naiz hilzorian: Donostian eta Goteborgen. Bietan izan da ostra intoxikazio bategatik.

Zenbat denbora zeraman Hemingwayk ostrarik dastatu gabe suizidatu zenean?

Leonardo Padurak dio Hemingwayk joera zuela bere akolitoen akatsak azaleratzeko, gero, akabuan, haiei beti barkatzen zien arren.

Zure lagun eta pertsonaiekin egiten duzuna, zertan ez zeure buruari opa?

“Zerua itsaso zikin bat da”, abesten du Ruper Ordorikak.

Ulises irakurriz ikasi dut Txina Tianchao izenetik datorrela: Inperio Zerutarra.

XIX. mendean zerutarrak esaten omen zieten txinatarrei.

“Zerutik gertu ez da ondo egoten”, abesten du Ruper Ordorikak.

Tristeza não tem fim, felicidade sim, dio bossa nova ospetsuak.

Munduaren makina-gela Macaoko kasino bat da. Hala dela badakit, bertan egona naizelako.

Munduaren makina-gela gauza tristea da.

Zenbait zerrenda gero eta luzeagoak eta tristeagoak direla dio David Marksonek.

Joera bat zenbateraino da estrategia? Estrategia berriak lantzeko joera izan nahi nuke.

Jorge Oteiza eskultorea Arantzazun lanean ari dela, artzain bat pasa zaio paretik. “Zure apostolu horiek aizkoraz laurdenkatu eta tripak ateratako txerriak ematen dute”. Eta Oteizak, lagunari, harro: “Ikusten zein ongi ulertzen duen herri xeheak nire obra?”.

Oteiza, Italiako museo baten atarian, ikaragarri sumindu da ordutegia errespetatu ez eta atea itxita topatu duelako. “Florentziaraino etorri eta, nola liteke…!”.

Bastoiarekin kolpeka hasi da, atea dardarka jartzeraino, zoro moduan oihuka: “Zabaldu behingoz! Hitzordu bat daukat-eta Michelangelorekin!”.

Lizardi eta Rimbaud. Oteiza eta Michelangelo. Arteak ahalmentzen du hori: hainbat belaunaldi lehenago jarritako hitzordura garaiz iristea.

(Atezain italiarren apetaren menpe, betiere).

Artean, zain gaude.

Komarik gabe eta hurrenkera aldatuta ere berdin: “Artean gaude zain”.

Oteizak klarionak erabiltzen zituen eskultura ttipiak egiteko. Klarion laborategia deitu zion lan egiteko modu hari.

The Days Run Away Like Wild Horses Over the Hills da Charles Bukowskiren poema liburu baten izenburua.

Egunak ihesi doaz muinoen gainetik zaldi basatien gisan.

Zenbait esaldi itzultzea plazer hutsa da.

Some Like It Hot filmaren itzulpenei begira: Certains l’aiment chaud, Frantzian. Con faldas y a lo loco, Espainian. Hegoamerikan: Algunos prefieren quemarse eta Una Eva y dos Adanes. Italieraz: A qualcuno piace caldo. Portugalen: Quanto Mais Quente Melhor. Finlandian Piukat paikat (Leku estuak). Polonian Półżzartem, pół serio (Erdi txantxetan, erdi serio). Katalunian: Ningú no és perfecte.

Nola esango ote da euskaraz Some Like it Hot? Ez dakit ba. Kikara beroa, aukeran?

#somelikeithoteuskaraz

Sutan jartzean probatzen da nolakoa den eltzea. Beste itzulpen posible bat.

Shell konpainiako gasolindegi bat ikusten dudanero Ruper Ordorikarekin gogoratzen naiz.

(Gehiegi aipatzen ari naiz Ruper Ordorika? Niretzat zaila da Ordorikarik gabeko unibertso bat imajinatzea kulturalki inplosionatu gabe).

Shell konpainia imitatuz hautatu zituen Tower Records-ek kolore horia eta gorria; urrunetik ikusteko moduko logo bat nahi zuten.

Lehen disko-denda izan zen lokal erraldoiak erosten. Sukaldeak non jarri behar ote zituzten galdetu zieten langileek: “Ez, ez, hau ez da jatetxe bat izango, musika saltzera goaz”.

Dena saldu zuten, nonbait. Jada ez dago zer erosi.

Kolore gorria eta horia garaiezinak dira —galdetu bestela McDonald’s-i, Kodak-i eta Sobietar Batasunari—.

Taxi Driver filma X izendatzeari utzi eta R baimena eman zioten doi-doi azken unean. Zergatik? Editatu zutenean gorri biziak apur bat apaldu zizkiotelako. Serio. Pornoa intentsitate kontua da? Gorri intentsitate kontua?

Lolitaren bihotz itxurako piruleta gorria karteletan baino ez da gorria: Kubricken filma zuri-beltzean da.

Bizitza gorriak ikusi eta gorriak apaltzean ote datza?

Zuri-beltzezko filmek laguntzen zuten mundua ordenatuago egon zedin. Txukuntasun bat, iraunkortasun bat, sinplifikazio bat.

Lolitarik gabe jada, ziztuan autoz doala semaforoak gorri pasatzea “Borgoina ardo tragoxkak hartzearen pare” da Humbert Humbertentzat.

Semaforo gorriekin mozkortu daiteke bat.

Eta zer edaten zuen Nabokovek Lolita idatzi bitartean? Zer edaten zuen Kubrickek Lolita filmatu bitartean? Topa egin zuten biek inoiz?

Ardoa edaten dudanero apur bat greziar sentitzen naiz eta beste apur bat erromatar. Idiak sakrifikatzeko gogoa pizten zait.

(Tira, agian apur bat esajeratzen ari naiz).

…ogia, lagunak, ardoa…

Ardoa da humanitatearen asmakizunik handiena. Gurpila ere ez dago gaizki, baina ez da gaztarekin horren ondo ezkontzen. (Rotterdameko taberna bateko arbelean, klarionaz)

Akuerdate de mí. (Donostiako geltoki pareko buzoi horiaren ahoan, errotulagailuz)

Pudimos. (Trintxerpeko garaje bateko atean, espraiz)

Hiria ez dago salgai. (Ez: aspaldi saldu genuen, tamalez)

Mundu guztiak daki Franz Kafka ez zela aitarekin ongi konpontzen.

Baina Franz Kafka amianto lantegi bateko bazkidea izan zen, aitaren diruari esker. Are: bere ahaideak Kafkak enpresako zuzendaritza har zezan saiatu zirenean, pentsamendu suizidak izan bide zituen.

Hain da arraroa gizakiaren bizitza, behin etorrita, zer egin ez dakigula ibiltzen gara maiz. Horregatik, agian, besteak baino argixeagoak direnek aski dute atea erdi ireki eta behako bat eman ohartzeko hobe dutela lehenbailehen itxi. Agian, haiek daude zuzen. (Philippe Claudel)

Kax-kax…

Etxeko ateak erauzi, itsasora bota, eta itsas-mareak ate horiek nora, hara joaten ziren antzina islandiarrak euren hiriak eraikitzera. Hala sortu omen zuten Reykjavik.

Harramazkatu edozein zibilizazio eta superstizio bat topatuko duzu. Edo gaizkiulertu bat.

Superstizio bat ez al da, berez, gaizkiulertu bat?

Suizidatu zaitezke gaizkiulertu bategatik.

Oteizak gaizki ulertu zuen. Biennalera Txillidaren obra ere bazeramatela jakin zuenean —eta ez berea bakarrik— bere burua giltzapetu zuen komunean, jeloskortasunak erasanik.

Handik gutxira tiro bat entzun zen atearen bestaldean.

Oteizak beti izan zuen pistola bat etxean.

(Agian errebolber bat zen, konfirmatu).

Itziar Carreñok, emazteak, eskultoreak bere buruaz beste egin zuela oihukatu zuen: “Akabatu da, akabatu da Jorge!”.

Ez zen hala izan. 2003an hil zen, 95 urterekin, Eduardo Txillida baino urtebete beranduago.

Egitate bat: Maria Tsvetaievak bere burua urkatzeko erabili zuen soka Boris Pasternaken opari bat izan zen. Maleta ixteko soka bat zen, izatez.

Sinbolismo madarikatuak.

Paul Celanek bere buruaz beste egin zuenean, zein eta, Apollinaireren baladan aipatzen den lekua aukeratu zuen Senara jauzi egiteko: Tsvetaievak Sobietar Batasuneko desolaziora eta heriotzara itzuli aurretik bizileku izan zuen gelako leihopea.

Paris ez da inoiz bukatzen. Tsvetaievaren bizitza bai, ordea. Zure oporrak ere bai.

Rothkok 1970eko otsailaren 25ean egin zuen bere buruaz beste. Aneurisma baten ondoren, kardiologoak debekatua zion metro bat baino handiagoak ziren koadroak margotzea.

Napoleonek suiziden hilotzak jendaurrean biluzik erakusteko derrigortasuna ezarri zuen. Ikaragarri jaitsi zen suizidio tasa.

Mariano Peyrou-ren liburu bateko elkarrizketa zatia: “Duela gutxi erabaki dut: mundua gustuko ez dudanean, ez naiz kexuka hasiko. Hanka egingo dut mundutik eta kito”. “Suizidioaz ari zara?”. “Ez, itsasora bizitzera joateaz”.

Goethek zioen suizidioaz direnik eta angelu guztietatik mintzatu eta aritu bagara ere, etorkizuneko jendeak beti hartuko duela parte eztabaidan, eta garai bakoitzean berriro aztertu beharko dela auzia.

Suizidioa kontu bizia da.

Botaka egitea suizidio ttipi bat dela ere bazioen Mariano Peyrouk. Urdailaz beste egitea.

Wittgensteini azaldu nahi nioke euskaraz “norbere buruaz beste egitea” esaten diogula suizidatzeari, ze aurpegi jartzen duen ikusteko.

Jaume Vallcorba Acantilado argitaletxeko editoreak zioen interneten infinituak, beste edozein infinitu materialek bezala, antz handiegia duela basamortuarekin.

Google da modernoen tarota.

Tarota da hipsterren Google-a.

Ez da teknologiak geure ordez liburuak idatziko dituela, baizik eta gu jada ari garela idazten haren ordez teknologia bera idazteko nagiegia den horiek guztiak.

Apustua egin dut: baietz hemendik urte batzuetara telefono-kabinak berriro jarri. Tranbiekin gertatu zen.

Kapitalismo zuzentzailea deritzo.

Artikoa urtzen ari den bitartean, nik Destroyerren Massey Hall-eko solo kontzertua entzuten dut Youtuben.

Israelek Gaza  birrintzen duen bitartean, Oz-eko aztiaren soinu bandako If I Only Had a Heart entzuten dut, Afghan Whigs-en bertsioan.

Harlauza horien azpian infernua dago.

Ardura daitezela beste batzuk kaosa ordenatzeaz. Ni, ordenan kaosa txertatzeaz arduratuko naiz. (Kurt Vonnegut)

Beste aukerarik ez bada, nahiago dut bizidunen kanibalismoa, hildakoen banpirismoa baino. (Heiner Müller)

…somos mirlos en los ojos de otros mirlos que se van… (La M.O.D.A.)

Cheguei a Lisboa, mas não a uma conclusão. (Bernardo Soares)

New Yorken ere, New York botatzen dut faltan. (Don DeLillo)

New York ez da inoiz bukatzen. Baina zure oporrak bai.

“Zer moduz dago New York, Barbara?”. “Oso aldatuta. Eta zenbat eta gehiago aldatu, orduan eta bere buruaren antz handiagoa”.

(Geure buruari buruz beste hainbeste esan ahal bageneza).

Barbara aurten ezkutatu zaigu. Reckless affair esamoldea nola erakutsi zigun oroitzen dut, besteak beste.

Ze zerikusi daukat nik euskaldunekin? Neure buruarekin ere ez daukat zerikusi handirik… Beraz, egin behar dudana da nire txokoan geldi-geldirik geratu eta arnasa hartzearekin konformatu. (Kafkak bere horretan errana, judutarrekin)

1914ko abuztuaren 2an idatzi zuen Kafkak bere diarioko sarrera ezagunenetakoa: “Alemaniak gerra deklaratu dio Errusiari. Arratsaldean, igeriketa eskola”.

Ezer ez da hainbesterako.

Ezer ez da hainbesterako?

Agian ezereza bakarrik. Ezereza bai, bada hainbesterako.

Literatura esajerazio bat da. Gutxiegi esajeratzen dugulako da hain eskasa gure literatura?

Ilargia balitz ageri, ulu nik hari.

Kafka Kierling-en hil zen, Vienatik gertu, 1924ko ekainaren 3an, 41 urte zituela.

14.945 egun bizi izan zen.

Kafkaren adiskide Klopstock doktoreak zina egina zion, mina jasanezina bihurtu orduko morfina dosi hilgarria ipiniko ziola.

#ZinaMinaJasanezinaMorfina

Une erabakigarria iritsi zenean laguna zalantzan ikusita, honela esan omen zion Kafkak: “Hil nazazu, bestela hiltzaile bat izango zara”.

Kurt Vonnegutek dio oinatzak izan zirela lehen inprenta. Oinatz horiei begiratzen dienak badakiela jada irakurtzen: “Hemen nago, orain hemen, hemen nago, hemen nago orain…”.

Beraiena zen historia bat ezin zena amaitu, desharilkatu baino ez. (Patti Smith)

Desharilkatu baino ezin den historia hau geurea ere bada.

Ebaki iezazkidazu hegoak: hartara jakingo dut non neuzkan.

“Hemen nago, orain hemen, hemen nago, hemen nago orain…”.

Huntza / klarionak.