HARKAITZ CANO

Silueta

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

https://susa-literatura.eus/ebook

© 2025 Harkaitz Cano

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2025eko azaroa

Edizio hau: 2025eko azaroa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

APAILATZAILEAREN OHARRA

      Jakina denez, soka luzea ekarri eta iritzi kontrajarri andana sortu zuen Silueta nobelaren argitalpenak. Horren erakusgarri, intereseko iruditu zaigu prentsan, aldizkarietan zein agerkari digital eta blogetan agertutako 31 iruzkinok hemen biltzea.

      Ezabatu egin ditugu hedabidearen izena zein iruzkingilearena, testuinguruak irakurlea sobera ez baldintzatu eta testuetako hausnarketetatik abiatuz atera ditzan soil-soilik bere ondorioak. Kritikari batek beste kritikari bati erantzunez hura aipatzen duen kasuetan, haren izen-deiturak kendu eta inizialak mantendu ditugu.

      Kontrakorik adierazi ezean, ohar guztiak dira apailatzailearenak.

Akzioa eta morala

Akziozko film baten pare hasten da Silueta. Bizi-bizi doa Ibarbiaren nobelako lehen atala, bahiketaren gaineko motibazio, prestaketa eta eztabaiden artean, banku-lapurreta baten plangintzaren pausoei jarraitzen dieten film horien pare, tentsioa lagun eta pultsu ia dokumental baten jabe. Apenas den orrialde hauetan hausnarketarik. Dena da “helburua” (Roman) zelatatu, haren azturez jabetu, informazioa bildu, gordelekua topatu, zuloa prestatu eta atontzea… Zentzu batean, “bahiketa baten eskuliburua” (komatxoak asko erabiliko ditugu gaur) bailitzan hasten da eleberria. Erraza da halakoetan irakurlea bahitzaileen “alde” jartzea, atrakoen filmetan atrakatzaileen alde ipintzen garen arrazoi berberengatik edo antzekoengatik, seguruenik: fokua, ustez “neutral” itxurakoa, haiengan ipini duelako egileak eta ez bahitua izango denaren baitan. Kritikagarria da agian, arreta hasieratik bahituarengan jarri izan balu, edo, gutxienez, ikuspuntu biak tartekatu izan balitu, askoz ere lehenago helduko litzatekeelako harekiko lerratzea. Zentzu horretan, nobela bikaina da ikuspuntuaren hautuak duen indar baldintzatzaileaz jabetzeko, bahitua harrapakinaren estatusera murrizten den unetik beretik “beita narratibo” izatera kondenatzen baitu egileak, pertsonaia instrumentala guztiz, motibazio batzuei erantzuten dien pagaburu kasik objektuala. Bahitzaileak, aldiz, “profesional” gisa erretratatzen zaizkigu; gai gara haien gizatasuna bereizi eta preziatzeko, egitear dauden afruskeria gorabehera. Azken finean, ez ote da Silueta “lanari buruzko” liburu bat? Lan hori legez kanpokoa eta sufrimendu eragilea izatea, horratx ñabardura. Irakurleari dagokio bahitzaileekiko enpatia horren zergatiaz eta taxuaz bere buruari galdetzea.

      Fikzioan esaten dena autoreak pentsatzen duenarekin nahasten den garaiotan, tentuz interpretatu beharreko liburua da Silueta. Bereiz ditzagun garbi testuan esana (esaten dena), esan nahia (esan nahi izan dena, nahiz eta ez ausartu edo behar bezala esaten asmatu ez), esanahia (esaten denaren zentzua) eta intentzioa (idazleak buruan izan duena). Idazleak, narratzaileak eta pertsonaiek esaten dutena ez baitira gauza bera. Esplizitatzen dena hitzez hitz jaso eta prozesatzen dugu gehiegitan; “garai literalak” bizi ditugu, tamalez.

      Badakigu bahiketa bat, tentuz irakurri mesedez segidan datorren hitza inguratzen duten kakotxen ozena eta tamaina, “ongi” atera daitekeela, bahitua askatzen badute. “Amaiera zoriontsu” hala moduzko baterantz abiatuko litzateke horrela istorioa, narratzaileak ematen dizkigun arrazoiak guk irakurle bezala kongenitoki garatzeko joera dugun esperantzari txirikordatuta. Baina hasiera-hasieratik susmatzen dugu ez dela agian hori izango Silueta-ren kasua. Idazketa gihartsuak eta esaldi laburrek laguntzen dute erloju-makineriaren mekanikak perfektuki funtziona dezan, ongi olioztatuta eta jakin-minari eutsiz, gero etorriko den “ekintzak” xeheki planifikatu eta prestatutakoarekin zein puntutaraino bat egingo ote duen galdetzen diolarik irakurleak bere buruari, zainak airean, jakin badakienez ezustekoak sortzen direla eta ez dela dena beti aurreikusi bezala gertatzen.

      Literatura onak bizitza ordezkatzea du xede, eta horregatik, lehen idazketa bera “bigarren aldi bat” da gertaerentzat. Bada dioenik ezin dela lehen aldiz idatzi, beti idazten dela “bigarren aldiz”. Bahiketa ere halaxe ematen zaigu hemen, birritan: balizkoa eta “benetakoa”. Amukoa jarrita dago eta irakurleak aise kosk egingo dio; areago nobelaren hirugarren ekitaldian, poliziak bahitzaileekiko distantzia laburtzen duenean, intriga klasikoenaren eta melodramaren trikimailuak lagun eta konbentzioei uko egin gabe. Horretarako baitaude konbentzioak: erabiltzeko. Konbentzioak nola erabili da gakoa, ez hainbeste konbentzioa bera; kontua ez da nondik hartzen dituzun gauzak, baizik eta nora eraman nahi dituzun.

      Baina, ez gaitezen erratu, lehen eta hirugarren atalen izaera bizi eta trepidantea, ofiziotik txukun egikaritutakoa izan arren, horixe da egileari gutxien interesatzen zaiona. Ibarbiak erdiko trontzoa inguratzen duten bi azal horiek entretenimenduaren legeei “plegaturik” egikaritu dituela dirudi (ez diot gutxiespenez), thrillerraren kutsua erabiliz, eta bigarren atal luzeago eta mamitsuagoa gorde duela bere tesia erein eta ereindako tesia irakurlearen buruan erne dadin. “Eta zein da tesia?”, galdetuko duzue. Bada, argi eta garbi, iragazkortasunaren laudorioa. Bahituak bahitzaileekin garatzen duen harremanak, su motelean gauzatzen dena halabeharrez, garbi uzten du elkar ulertzearen nondik norakoak intimitate konpartitu batetik abiatzen direla, eta egoerarik lazgarrienean ere, badugula bizirauteko, negoziatzeko, eta, modu letetar batean esanda, “harremanetan sartzeko” sen miresgarri bat, gizakiaren muina bera dena.

      Horregatik da, hain zuzen ere, bigarren atal hau interesgarriena, orduak motel doazelako 2x2ko kubikulo batean zaudenean. Egunero zuloan ematen dituen pausoak zenbatzen ditu Roman bahituak eta 18.000 direla ondorioztatzen du; zenbatzeari uzten dio gero. Ez da kasualitatea, gainera, bigarren atal hau lehen pertsonan ematea, orain artekoak hirugarren pertsonan kontatu zaizkigun bitartean: Roman da narratzaile. Honenbestez, angelua aldatzearekin batera, osotasunaren mesede eta aberasgarri, pitzatzen hasten da irakurleak bahitzaileekiko sentitzen zuen begikotasuna. Bigarren atal honetan, bahituak/narratzaileak lehen pertsonan bizi du muturreko estuasun fisikoa zein mentala, askatasunik gabeko bizitza murritza eta inhumanoa, eta halakoetan, Gabriel Arestik esan zuen gisan, irakurlea “beti paratuko da gizonaren alde”, ergo, biktimaren alde. Horren aurrean, bahituaren burubideak eta hark bahitzaileekin harreman bat garatzeko premia nagusitzen dira, quod erat demonstrandum. Egileak, inteligentzia handiz, ikuspuntu ezberdinen arteko talka bat sortzen du, inplosio narratibo bat eragin eta liburuak irakurleari eskuak erretzen dizkiola sentiarazteraino.

      Lehen eta hirugarren ataletan ekintza nagusi bada, bigarrenak auzitan jartzen ditu hasiera eta bukaera, abiapuntua zein erresoluzioa funsgabeak direla iradokiz, non eta bahiketaren maelstrom-ean edo “gordiar korapiloan” bertan, zelan eta, muturreko isolamendu bati ihes egin nahi liokeen irismen handiko garun pribilegiatu baten bitartez. Lehen eta hirugarren atalak akziozkoak diren modu berean baita erdikoa morala, eta ertz moral horrek, zentripetoki ukitu eta ñabardura berriz hornitzen ditu hitzaurre eta hitzatze funtzioa baino betetzen ez duten lehen atala eta hirugarrena. Epilogoaz ez gara hemen mintzatuko, larregi kontatuko genukeelako eleberriari buruz.

      Eta hau guztiau, 150 orrialde eskasetan. Eska daiteke gehiago?

Gabeziak osatzen

Gehiegi esatea litzateke ezen bahiketen inguruko literaturak bere kasako azpigenero bat osatzen duela? Zein litzateke, hala balitz, azpigenero horretan arketipoa, Kafkak burokraziari eraikitako Gaztelua-ren parekide unibertsala? Bada halakorik? Berehala datozkigu akordura ez-fikziozko bi lan: Leonardo Sciasciaren L’affaire Moro (1978) maisulana eta Gabriel Garcia Marquezen Noticia de un secuestro (1996) apalagoa… Gugandik gertuago, ezin aipatu gabe utzi Gabriela Ybarraren El comensal (2015) aztoragarria. Hain agerikoa ez izan arren, nazioarteko askapen mugimenduen sasoiko Julio Cortazarren liburu menostu hura ere, El libro de Manuel (1973), ez ote zen bahiketa bati buruzkoa, hondo-hondoan? Ez dezagun ahaztu, bertan, bahitua “nobia bat bezala” zaindu beharra aipatzen zela, modu erromantizatuegi batean, klarki... Baina ez da hori bila gabiltzan liburua.

      Izan bahiketaren kausa posesio geurekoia, izan xantaia politikoa edo bahitutako pertsona truke-txanpon gisara erabiltzea, literatura bezain zaharrak dira bahiketei buruzko istorioak. Ahozko tradizioan txertatuta datoz asko, ezen heroiaren zeregina bahituaren askapena izaten baita sarri. Gogoratu San Jurgi, zeinaren mandatua den dragoia hil, hark atxilo daukan dontzeila gaztea askatu eta horren ondorengo ezkontza eta oturuntza ahalmentzea —makurrarazi dugu gaizkia eta defendatu nobleki dontzeilaren bertutea—. Alderantzizko kasurik ere bada, ezen heroia/gerlaria denekoa bahitua: Homerok berak kontatzen digunez, Ulises zazpi urtez izan zuen Kalipso ninfak bahituta, betiereko bizitzaren promesa tarteko…

      Norbaitek inor bere eguneroko bizitzatik bortxaz atxiki eta epe zehaztugabe batez inkomunikatuta atzitzea bada gizakiak bere barne-amildegi eta ertz ankerrenak ezagutzeko moduko martirioa. Harritzekoa ere bada, hargatik, gure artean bahiketen inguruko nobela gehiago ez izatea, bitxiki, hainbat hamarkadatan bizi izan dugun errealitateak bahituta eduki izan gaituela kontuan hartzen badugu… Gure denbora, gure elkarrizketa gaiak, gure haserreak, gure familia liskarrak nabarmenki baldintzatu zituen gatazkak… Bahiketa batek, gainera, nobela on bat egiteko osagai guztiak dauzka —dela harrapakariaren estrategia, ezberdinen arteko auzi morala edo poliziaren eta bahitzaileen arteko katu-saguketa, dela erreskatearen negoziazioa eta ordainketa, familiaren larrimina eta bahituaren inpotentzia…—. Agindu-kateaz hitz egiteko ere abagune aparta da, ezen aukera ematen baitu talde armatuaren barruan sor litezkeen desadostasunez eta norberaren zalantzez aritzeko.

      Baina zer diostazue fikziozko lanei buruz? Stefan Zweig-en Xake nobela (1942) nouvelle ezagunak ez luke bahiketatik asko? Ezen Vienako Metropole hoteleko gelan lau hilabetez atxilo hartzen duten aldian trebatzen baita xakean B. jauna, lehenbizi ogi papurrekin piezak itxuratuz, eta mentalki bere buru barruan piezarik gabe jokatzeko gaitasuna erdietsiz gero —nahiz eta hasiera batean, paradoxikoki, xakea estimu handitan izan ez—. Eskura daukan irakurgai bakarra xakeko maisu handien jokaldi ezagunen liburu bat izan, preseski, eta ez du bertan murgildu beste aukerarik… (“Gauzaki guztiak kendu zizkidaten: erlojua, denboraren berri ez izateko; lapitza, ezer ez idatzi ahal izateko; labana, zainak ez ireki ahal izateko. […] Urpekari bat beirazko kanpaiaren azpian bezala bizi nintzen isiltasun hartako ozeano beltzean, kanpoko munduarekin lotzen zuen lokarria eten dela, eta inoiz ez dutela sakonera isil hartatik berreskuratuko susmatzen duen urpekaria bezala. Ez zegoen zer eginik, zer entzunik, zer ikusirik, nonahi eta etengabe norberaren inguruan ezereza zegoen, hutsarte guztiz espazio gabea eta denbora gabea”. Ez dago txarto pasartea, ezta?). Neurez, hala ere, Frank O’Connor irlandarrak 1931n argitaratutako Guests of the Nation ipuina hautatuko nuke bahiketei buruzko istorio gorentzat, ezen hura geratu baitzitzaidan buruan iltzatuta, ankerki. Etxalde batean erretenituta dauzkan bi gizaseme unionista hiltzeko agindua jasoko du IRAko talde batek, ordurako aurkarien artean adiskidetasun harreman bat sortua delarik… Bakarkako xakea, bahitu eta bahitzaileen arteko karta-jokoak ordezkatzen du hemen. Edonori irakurtzea aholkatzen diot gure eskoletako curriculumean derrigorrezkoa beharko lukeen ipuin hau, Silueta nobelan ere aipatzen dena, bide batez.

      Hona bahiketa bat lantzen duen literatur lan batean jorra litezkeen zenbait gai: taldea vs. gizabanakoa; indarra vs. elkarrizketa; isiltasuna eta eromena (Zweig berriro: “Gora eta behera joaten nintzen, eta norberarekin joaten ziren pentsamenduak […]. Baina pentsamenduek eurek ere, direnik eta substantzia gabeenak direla ere, euskarri puntu bat behar dute, zeren bestela biraka hasten baitira, eta zentzurik gabe beren baitan itzuliak egiten; horiek ere ez dute ezereza jasaten”. Sinatuko lituzke hitz horiek Silueta nobelako Roman protagonistak).

      Kurioski, gehiago dira ikus-entzunezkoetan burura datozkigun adibideak, ezen apenas baitago genero beltzeko telesailik bere azpitramen artean bahiketaren bat ez duenik. Aldo Mororen aferaz Leonardo Sciasciak idatzitakoa aipatu dugu gorago, eta, kasu bera landuz, Marco Bellocchioren Esterno notte (2022) telesail ilun bezain sendoa azpimarra genezake, lehen sekuentzian gero baieztatzen ez den flash forward bat aurreratu eta desiragarria zenaren eta benetan gertatu zenaren arteko leizea —apurtutako gontza— agerian uzten diguna.

      Ibarbiaren eleberria bere libururik onena ez den arren —eta berak ere badaki hainbeste— gabezia bat osatzera datorrela esan liteke, ezen azpigeneroaren abantailak bere alde erabiliz, zeresana emango duen istorioa ekarri baitigu berriz ere, literaturaren maitale ororen gozagarri eta geure gertuko —baina gero eta urrunagoko— historia mingarriaren gogorarazle.

Bazen garaia

Bazen garaia norbaitek bahitu baten larrutik lehen pertsonan ganoraz eta zintzotasunez idatz zezan. Bazen garaia deserosotasunean aztarrika egiten duen nobela mugarri bat irakurtzeko. Bazen garaia, behin idazten hasita, lerratze politiko antzuen apriorismoetatik kanpo koka zezan norbaitek lehen pertsona horren ahotsa, lurtar, hurbil, hunkigarri. Domestikotasunaren letra ttipi sotilez josia, ponpezia eta handinahirik gabe. Gizatiar eta gizatasunez, bibrazio xumeenak jaso eta paperaren gainean jarriz. Heroismo guztiak soberan baitaude halako pertsonaia baten kasuan: heroia txinparta une batez besterik ez da heroi, koldarra izateak, aldiz, lana eta diziplina eskatzen ditu.

      Bat gatoz liburuko zatirik interesgarriena bigarren atala dela seinalatu duen kritikarekin: ikuspuntu aldaketa hau lehen pertsonaren esku-hartze gerturatzaileari esker ematen da, lehen eta hirugarren atalak hirugarren pertsonan ematen zaizkigun bitartean. Gerta litekeena da irakurleak lehen pertsonarekiko mesfidantza garatzea —narratzaile ez-fidagarria deitu ohi zaion hori—, baina hementasun eta oraintasun sobornaezinetik ispilu aurrean kokatu gaituzte bahituaren barne monologoaren angustiak zein bahitzaileekin dituen elkarrizketen nondik norakoek. Romanek izan lezakeelako platonikotik zerbait bere isolamenduan, bizkarrean duen mundua kanpoko itzalei esker interpretatu behar duenez. Platonen kobazuloaren mitoaz ari gara, noski: bahitzaileak aurrez aurre izanik ere kaputxapean ezkutatuta daudenez, haien berbak eta haien itzalpeko izaera lirateke kanpo munduaren isla urriaren emaitza, bahituak munduarekiko duen zilbor-heste estu bezain hauskorra, eta, hura bai, fidagarritasunik batere gabea.

      Isolatuta eta bakartuta, familia eta adiskideengandik apartatua, Roman Garcia Briñas bahitua aurrez aurre dago bere buruarekin. “Egunik egun, nire buruarenak diren, baina arrotz sentitzen ditudan azal, ile eta azazkalei begira eman ditzaket orduak, politika albisteak eta ustez nire bahiketari dagozkionak kenduta ematen dizkidaten egunkari zatiak irakurtzeaz eta berrirakurtzeaz aspertzen naizenean”. Horra beste klasiko bat, bahituek bizirik direla frogatzeko Polaroid argazkietan sostengatzen dituzten egunkariak, bahitzaileek bahituari zentsuratuta eta moztuta ematen dizkioten berberak; ez mundua, baizik eta munduaren zeharkako silueta, murritza eta osagabea. Baina bada murritza eta osagabea ez den mundurik edo adierazpenik? Theodor Adornok esan bezala, artelan guztiak dira sozialki errudun.

      Bahituak ingelesa ikasteko metodo bat eskatu die bahitzaileei. Hauek faszikulu batzuk ekarri beharrean ale mardulak eskuratu dizkiotela ikusita, etsia hartzen du: “Hau luzerako zoak”.

      Deigarria da, bidenabar, bahituak bahitzaileekiko sentitzen duen gertutasun progresiboa, eta are, errukia (“Haiek ere ez dute hemen egon nahi. Horrek absurdoagoa bihurtzen du teatroa”). Testuinguru horretan egiten da indartsu bahitua. Erruki horrek blindatzen du Roman. Erruki horrek ematen dio nagusitasun morala, haietako bakoitzaren etorkizuna proiektatzen duenean beti ateratzen delako bahitzaileen aurrean garaile. Txankil eta umil, eremita baten rola asumitzen du, sakrifizioaren arrazoiei inongo unetan erreparatu gabe. Bahituak “adoptatu” egiten ditu narratiboki bere bahitzaileak, izen berri bana asmatzen die, komeni zaionean goitizen horiek nahieran aldatuz. Musikazalea da bahitzaileetako bat, altua eta berritsua (Josu); mozkotea eta isilagoa bestea (Mikel). Gauzak horrela, Roman jabetu egiten da pertsona horietaz, existentzia bat xedatu eta etorkizun bat asmatzen die. Antzezpenaren tonua du sarri bere proiekzio horrek, modu aski seinalatuan Estragon eta Vladimir berrizendatzen dituenean, adibidez, “soilik hemen ez daudela Godoten esperoan, Godot hemen dagoelako jada: nerau naiz haien kondena. Zain dauden hori ez da inor, baizik eta zer. Mezu bat, agindu bat amaiera dramatiko edo zoriontsu batera eramango gaituena eta hogeita lau orduak horretara jarrita ematen ditudalako nik neuk haiek baino hobeto onartzen dudana”. Une batean, heriotza kondenaren zain direnak hirurak direla sentitzen duela aitortzen du Romanek (edo laurak, beste kolaboratzaile bat ere bai baitute: Ane, inoiz hitz egiten ez diona eta Romanek emakumetzat duena). Horrek senidetzen ditu betirako, kondenaren objektua bera izanik ere, “behin iritsi garen puntura iritsita” tragediako aktore bakoitzak beretzat espreski idatzitako papera bete beste aukerarik ez balu bezala.

      Denboraren igaroa Godotek erabiltzen dituen ingelesezko hitz eta esamolde gero eta sarriagoekin azpimarratzen da, bahitua ikasten ari den hizkuntza, ebasiorako zirrikitu izateaz harago, ulertezina dena ulertzeko saiakera bihurtuz. Ez da hizkuntzarekin liburuan egiten den jolas bakarra, baina ez genuke hemen spoiler larregirik egin nahi. Arrazoi beragatik, ez dugu epilogoaz deus aipatuko.

      Bere bizitza errepasatzen du bahituak bere hibernazioan, segurtasun bila: iraganeko gomutak ordenatzearen poderioz oraina finkatu eta etorkizuna irudikatzen du, ez soilik bere ziklo biologikoari legokiokeena, baizik eta bere alabek eta bere alaben seme-alabek biziko luketena, baita bera ez legokeen kasuan ere. Etekin harrigarriz darabiltza Romanek memoria eta antizipazioa —literaturaren zango biak eta giza garunarenak— , narratzaile bihurtzearen bitartez ahalduntzen baita, ukatua izan zaion askatasunaren irrikaz.

      Berandu heldu da, baina hemen da. Gure literaturak badu jadanik gaurdaino inor idaztera ausartu ez den nobela.

Mina, angelu itsuan

Zinismoagaz edo barik, baina gatxa da bigarrena dala sinestutea, kritikariren batek sekuestroak platonikotik zer edo zer euki leikela sujeridu barri deusku eta kobazuloaren mitoa gogorarazo. Eskerrik asko, benetan, filosofia lezinoangaitik. Zarradagarria da, gero, intelektualizazino merkeak noraino eroan gaitzakezan, platonikotik sekuestro bat baizen gehiago parajetuten danik ez dau-eta. Elabarri honek zeozer aportatu gura baeban —ezertxo be ez dakartzo-eta gure letren errepublikari, aurreratu daigun albait arinen—, nahikoa eban lau metro karratuko zulo baten sartuteak suposatuten dauan umillazinoa deskribidute: mobiduteko tarterik eza, komuneko beharrak egiteko baldintza ez-gizatiarrak, garbitasuna abluzino txikerrenetara makurtu eta arnasten dozun airea ezin barriztutea. Zelan norbere gorputza pertsona izateari utzi eta irautea beste asmorik ez deukon hazur eta haragizko punpa-makina bihurtuten dan, ez igual Ibarbiak gurako leukeen silueta, baina bai izan zintzenaren gerizpe. Leidu, osterantzean, tripetakoak lapiko baten egin beharraz sekuestratuek esan deituzanak. Literaturea ikutugarri eta usaindugarri egin? Ez da aukerarik falta, barren. Dagigun berba heste matxinoen traizinoaz, zutunik paretako leku barik txiza egin beharraz, sekuestratuei iruntziarazoten jakiezan Valiumen eta laxanteen ganean. Libratu berbeak ze esangura hartu leikean testuinguru honetan, horretan ez jako akordeu idazleari, eta hoba, ze, gureta edo gura barik, sarkasmorantza lerratuko leuke, seguru.

      Antojua emoten dau nobelak hartzen dauen izakera perfumatuak, sekuestratu daben gizon hori bizirik enterreta egon ez balitz lez. Hatsa lurrin bihurtzen dau. Izerdi zundea baliabide literario. “Hibernazinoa?” Mesedez, hibernatu hartzek hibernatuten dabe! Eta, zer esan, sekuestradoreak humanizatuteko aitatuten dan sandalo intzentzuaz, sekuestro lazgarria baino Ibizako chill out bateko eszena hippien antza dekona? Botagurea emoten dau. Sekuestratu eta sekuestradoreen alkarrizketek be ez dabe hau hobetuten. Guztiz kontrakoa. Zeinek esaten eban norbere mina ziurtasun bat dala eta hurkoaren mina zalantza? Ba, antza, elabarri hau zalantza horretatik idatzita dau eta ez inoren mina norbere egitearen lantegi eskuzabaletik. Eskuzabal jarduteko, lehenengo eta bat, eskuzabal izan beharra dau-eta. Errua, gurea, barriro be Ibarbiarengan konfiantza izateagaitik. Zer egingotzegu, ba. Ondino sinestuten dogu sinestuten dogunez literaturearen indarrean, hori da geure problema: narradorea idazlearen ganetik ipinteko miraria obretan danez noz edo noz, gero eta gitxiagotan. Ez da hau kasua. Mina angelu itsuan lotu jako Ibarbiari. Lorpen hori ez deutsagu ukatuko, lorpena bada, behinik behin: inpotentzia eragiten dau irakurketeak, desosegua eta etsipena. Ostera, okerreko arrazoiengaitik.

      Gatxa da ulertutea bere burua herri zanpatu baten ordezkaritzat dauan talde terrorista batek zelan zanpatu leien holan pertsonea. Baina ondino be etsipengarriagoa egiten da kasik halango istorio bat fikzinora eroaten dogunean gizaki zanpatu horren sufrimentuaren muina atrapetako idazle batzuen ezintasuna. Kartzelea paradisua da sekuestro baten alboan, ez alderatu. Kartzelak badekozelako bai bere patio orduak bai eta, gitxi-asko, konpainia edo lagun, konplize baten batzuk aukeratuteko modua, bisita eguna eta orduak, egon daitekezan beste gitxituta egonda be. Ez aitatutearren etxekoek eta lagunek badakiela non zagozen eta nora idatzi leikitzuen; ez zaituela edozein momentutan buruan tiroa emonda txakur baten antzera baztarrean utziko. Ez dabela zure familia diruz odolustuko. Zelan gogoratu eta kontatu SEKUESTRO bat, holantxe, letra larriz, edergarri barik? Ezin leike. Ezin leike, eta, halan eta guzti be, ahalegindu beharra dau. Baina ez Ibarbiak egin dauen eran argazkia argi-itzalakaz komeni jakon modura atarata. Holan ez.

      Non dagoz bigarren astetik aurrera sekuestratuaren barruan itzelezko miopia garatuten dala aipatuten daben pasarteak? Zergaitik ez kontatu zelan emoten dauen amore sekuestratuak, biziko bada, automata gaisobera baten anulazino egoera onartuz? Norbere desanparoari gainjartzen jakon etxeko artekoen larrimina nahikoa ez balitz lez… Aitatu eguzki izpirik jaso bako hilebete azaltximurgileok. Aitatu klaustrofobiari eginiko monumentu makurra. Aitatu aluzinazinoak, ikusizkoak zein entzunezkoak. Aitatu lurpeko gaba eta loezina. Aitatu, mesedez, eldarnio baten erdian izartukeran erdipurdiko ametsoker ha izartu zaran errealitateko lokamutsa baizen desiragarriagoa dala sentiduten dozun momentue. Hanka puntetan pasetan da Ibarbia honen kontu guztion ganetik, eta sekuestratuaren burutazino suizidak aitatuten dabezanean be, hamen idatziten ausartuko ez garean modu ia komikoan egiten dau.

      Ibarbiak aukera ona galdu dau gaiak merezi eban nobela idatziteko.

Nobela eta antidotoa

Denok espero genuen nobela mardularen ordez, lan esperimental batekin harritu gaitu oraingoan Ibarbiak. Ez da, jakina, David Markson bezalako idazle baten mailara heltzen (urrun da This Is Not a Novel bezalako ariketa muturrekoetatik eta kontzesio asko egiten dizkio literatura komertzialari), baina thrillerra abiapuntutzat hartuta, orrialdez orrialde doa nobela beltzaren konbentzioetatik aldentzen, generoak bere dituen arauak banan-banan apurtu eta birziklatzeko edukiontzira bota arte. Metamorfonobela dei geniezaioke agian eleberri honi? Intriga baliatu beharrean, genero-aldaketaren mekanismoa erabili du Ibarbiak amu gisara, eta irakurlea horretaz jabetzen denetik, egileak hurrena helduko dion generoaren izaera aurresaten saiatzea bilakatzen da harentzat suspensearen ardatza. Ardatza eta jolasa: ez dezagun Ibarbiaren izaera ludikoa ahaztu.

      Ez dakit nork esaten zuen literatur kritika dela bibisekzioa zilegi den alor bakarra, benetako kritikariak obra biziak arakatu behar baititu; ezin, iruzkingile gehienek egin ohi duten moduan, lanak hilik aztertu. Sailkatze eta taxidermia ahalegin oro literatura enbaltsamatzeko moduak izaki, genero literarioa aldiro kuestionatzea fuga-puntutzat har liteke, beharbada? Mutazio hau gradualki emana dago eleberrian. Horregatik dezepzionatu ditu, ziur aski, irakurle asko, genero jakinei egindako traiziotzat, edo, are okerrago, autorearen nagikeriatzat hartu baitituzte ikuspuntu aldaketak, solte utzitako hariak eta zenbait trama narratiboren eraldatze, itxuraz, inkoherenteak. Nobela beltza zirudiena nobela sozial bilakatuko zaigu, soziala intimista, intimistak barne monologo zirraragarri bati egingo dio lekua eta nobela esperimentalaren kutsua hartuko du hurrengo pasarteak, harik eta ezusteko epilogo batean irakurleak nobelaren amaierarekin tupust egiten duen arte, oinak huts eginda amildegian behera bultza baliote legez. Eleberria eteten den unea ekintza performatibo bat da ia, zenbait irakurle narritatu baditu ere, bere lausotasuna dela kausa: narrazioa atmosfera bihurtzen da. Ibarbiak ez dio ezeri muzin egiten, ezta melodramari ere, hiru bahitzaileen arteko maitasun triangelua ikusi besterik ez dago.

      “Hautatu gai bat eta zukutu”, “Hartu bide bat eta ahitu”, “Ahalik eta ondoen esan, ezin zehaztasun gehiagoz izkiriatu”, hizkuntzaren utopiak dira ariketa espekulatibo horiek. Bigarren atalari dagokiona hori baita: ahitze ahalegin bat. Diskutigarria dena da, bizi ditugun garaiotan irakurleari hainbeste eska liezaiokeen idazleak.

      Silueta eraiste-nobelatzat har liteke, nahi bada, antinobela izatera heltzen ez den arren. Eraiste kontrolatua da? Hori ebazten, ez naiz ni gaur-gaurkoz ausartzen. Genero ezberdinak eta genero bakoitzaren konbentzioak eraisten dituela egia izan arren, istorioak eutsi egiten baitie fikzioaren gutxieneko koordenatu narratiboei, horretarako behin eta berriro zeharkako kontaera baliatzen badu ere. Pultsurik gabe ez baita nobelarik. Eta eleberri honetan zerbait badago, hori pultsua da. Gertaeren garapenean ematen den tonu, angelu zein ikuspuntu ezberdinen pilatzeak ez du inongo unetan narrazioa oztopatzen, guztiz kontrakoa: gertaeren ildoa lineala eta aratza da eta gezi bat bezala doa azken beltzeraino. Gauza da gertaeren ildo horren pausajea eta tempoa ez direla genero horietan ohikoak diren bitartekoekin lantzen, baliabide guztiz kontrajarriekin baizik. Deigarria da, halaber, nola dosifikatzen duen informazioa egileak, irakurlearekin tai gabe ezkutaketara jolastuz, nobelaren ulermenerako eta erresoluziorako arrasto ezinbestekoak diruditenak berba baso abartsu batean kamuflatuz.

      Silueta, zerbaitekin parekatzekotan, gaixotasun autoimmune batek erasan dion nobela konbentzional batekin parekatu beharko genuke. Birusaren eragina, askotan ohi denez, ez da hasieratik bortitza eta suntsitzailea; pixkana-pixkana doa nobelaren bizkarrezurraz jabetzen. Eta, azken osasun krisian zerbait ikasi bagenuen, izan zen birusak ez duela etxetzat hartu duen organismoa hil nahi izaten, hori egingo balu bizilekurik gabe geratuko litzatekeelako; apopilo dagoen gorputzari heriotza eragitea kalkulu akatsa da zomorroarentzat. Alderantziz, bertan erreproduzitu eta beretu nahi luke maizterrak. Gauza bera egiten du Ibarbiak nobela mutante honetan. Birusak bere habitata kontrolatzen duela dirudienean, ordea, egileak aurre egiten dio, normaltasun estilistiko berria arriskuan jarriko duen mikroorganismo berri bat txertatuz, behin eta berriro. Sendatu ala ahaleginean hil, liburua amaitu edo liburuak irakurlea gogaitu, dena da posible une jakin batetik aurrera nobela fraktal honetan.

      Amarrua burutu eta desagertzen den prestidigitadorea baino ez da narratzailea; bere gezurrak kontatu —“herren koitadu bat besterik ez naiz!”— eta herren egiteari utzi dion Keyser Söze bat.

      Eta zer utzi digu Ibarbiak esku artean, bada? Ahoan bilorik gabe esango dut: hamarkada honetako libururik onena. Antidotorik gabeko maisulan pozoitsua.

* Gustatuko zaizu…

nahiaren eta ezinaren inguruko

parabolak laket badituzu.

* Ez zaizu gustatuko…

narratiba petoa maite baduzu.

Mamu nobela

Bere xarma agudo eta bere sekretua poliki erakusten duen liburua da Silueta. Asko hitz egin da nobelak zeharkatzen dituen genero ezberdinez, baina, nondik begiratzen den, mamuei buruzko liburu peto-petotzat har litekeelakoan nago ni. Mamuen generoko liburu bat? Ez zehazki, baina ia. Mamu bilakatzera kondenatu nahi duten bahitu batena, batetik, eta bere bizitzara mamuen gisan sartu diren bahitzaileena, bestetik. Poliziak fitxatu gabeko komando legal bateko kide dira azken hauek, eta bikote sentimental ere bai haietarik bi (Ane eta Josu). Komandokideak derrigortuta daude, euren zainketa lana burutzeaz gain, bizitza arrunta itxuratzera, horrek dakartzan arrisku guztiekin; mozorroak bi aldiz bizitzeko ilusioa sor balezake ere, litekeena delako maskarak bisajea itxuraldatzea, mozorroa eta aurpegia elkarrengandik ezin bereizteraino.

      Pertsonaiek euren artean duten harremana espektrala da. Zerbaiten atarian daude, baina atari hori gurutzatu eta bestaldean zer dagoen jakiteko aukera ez zaie emana izan. Hainbeste atzeratzen da tramaren erresoluzioa ze, haien jokaerak absurdoaren teatroko kutsu pirandellotarra hartzen duen. Luzatzen eta luzatzen doa bahiketa aldia, eta zenbat eta denbora gehiago igaro, mamuago haiek. Mamu estatus horri kontzienteki aurre egingo dio Roman bahituak ere: ez du nahi mamu izaera mamitu dakion. Gorputz eta arima (literalki) borrokatzen da bere identitateari eusteko eta bere desagerpenari kontra egiteko, “lehengoa izaten jarraitzeko, lehengoa zein zen baneki”.

      Etxekoei ere, hutsune mamutar bat uzten die Romanek bere desagerpenaren ondoren, eta hutsune horren kudeaketa bihurtuko da haien bizitzaren erdigune. Hutsune baten inguruan ardaztuta dago nobela osoa, bahiketak itxaronaldi luze eta mingarri bat ekarriko baitu, ziurgabetasun onartezin bat, denboratik kanpoko denbora bat: mamu denbora. Aitaren eta senarraren absentziak habia egin du etxean. Normaltasuna haien bizitzetatik erauzia izan da. Arau zaharrak ezabatu dira eta berririk ez da asmatu oraindik. Arau berri horien asmaketa ere bada nobela, hein batean.

      Mamuekin mintzatzea haien ordez hitz egin eta sekula esan ez zituzten berbak haien ahotan ipintzea da; erabakiak norberak hartu baina ondorioak beste inori —falta denari— egoztea. Falta denak bere gain har ditzan nahi genukeen mezu eta adierazpen badaezpadakoak, zuhurrak edo arduragabeak besterik ez dira mamuekiko bakarrizketak. Zabaldutako usteen kontra, mamuak ez dira inor uxatzeko gogoz dabiltzan zorigaiztoko azpi-izakiak, norbere erantzukizunaren lagapena baizik, gure askatasunari uko egiteko edota geure borondatea modu bikario batez gauzatzen dela sinesteko aitzakia.

      Ane eta Josu bahitzaileek, ostera, ez dirudite beren mamutasunaz horren kontziente, euren bizitzaren alderdi klandestinoak ezari-ezarian gain hartu eta haien bikote harremana kinka larrian ikusten hasten diren arte (horretan, jakina, zerikusia izango du Mikel komando-buruaren agerpenak). Kontziente ez izate horrek, beharbada, tragikoago bihurtzen ditu, harik eta epilogoan haien bizitzekin jarraitzen saiatzen direnean mamuak beste era batera agertzen hasten zaizkien arte, Josuri kartzelan eta Mikeli eta Aneri haien eguneroko bizitzan. Paranoiaz ez hitz egitearren, bahitzaileek “mamuak” ikusten baitituzte leku guztietan, nahiz eta segurtasun arauak obsesiboki bete. Poliziaren hatsa sentitzen dute kolkoan, komunikabideek batere arrastorik ez dutela esaten dutenean lausotu beharrean areagotu egiten zaiena, pista faltsuak zabaltzea izan ohi denez sarri hedabideen zeregina, bahitzaileak lasaitu eta akatsen bat egin dezaten.

      Zein da harrapatua izateari gain hartzen dion beldurra? Sekula harrapatua ez izatea, jakina, nola eta den armairu barruan ezkutatu den haurrarena inork armairuko atea sekula berriz ez zabaltzea. Haien egunerokoa osatzen duten segurtasun arau hertsi eta errepikatuek (atzetik ez datozkiela ziurtatzeko puntu ezberdinetatik behin eta berriro pasatu, elkar jazarri, gaueko izaki bilakatu…), haien mamutasunaren kontsagraziotzat har litezke. Horregatik da giltzarria Roman bere bahitzaileak bera baino mamuago direla konturatzen den unea, faltan zuen adorea ematen dio horrek. Mamu bilakatzeko modu asko daudelako, Roman Garcia Briñasen beheraldi depresiboak lekuko: “Oskol Zurbil jauna bilakatzeko bidean naiz”, dio.

      Itzal bat bezala dabil mamuetan mamuena ere eleberri guztian barna, bahiketa modu tragiko batez amaitzeko mehatxua lehen lerrotik baitago present: heriotzaz modu zuzenean apenas hitz egiten duten arren, aukera horren amarauna tinko eta setati hedatzen da atalik atal, eta bereziki, oso nabarmen, Isaak Babel eta Frank O’Connorren ipuinen kontakizunetan.

      Laburbilduz: presentziaren eta absentziaren arteko gatazka da eleberriak azaleratzen duena. Egon ala ez egon. Nor dago presente eta nor ez? Presente al dago autorea bera, ala, Maurice Blanchotek behin iradoki bezala, idaztearen ariketaren poderioz, mundu guztiarentzat irakurgarri bihurtzearen truk, irakurgaitz bihurtu da bere buruarentzat?

      Literaturak zertarako balio duen? Honatx adibidea.

Behar genuen?

Behar genuen benetan bertsio ofizialaren enegarren kalko errepikatua? Gure gatazka madarikatuari buruzko beste liburuño bat?

      Ibarbiaren azken nobela iraganera egindako bidaia bat da, liburuak jorratzen duen gaiagatik beragatik, baina baita garaiok kontatzeko molde antzinakoak erabili dituelako ere. Esan ohi da bere historia oroitzen ez duen herria kondenatuta dagoela hura errepikatzera, literaturak iragan hori bizirik mantentzeko aukera edo obligazioa duela eta enparauak… Baina utz dezagun topikosfera albo batera eta izan gaitezen serioak. Ibarbiaren azken liburua iraganerako bidaia da, bai, baina tripi txar baten biajea. Nola ulertu osterantzean Ane, Mikel eta Josu ekintzaileen bilakaera operistiko hori, klandestinitatearen barruko harreman klandestinoa?

      Eta bai. Silueta-k ere izango du bere ikus-entzunezko ordaina, ziur nago. Eta ez, ezagun da dirulaguntza publikorik gabe ez dagoela ikus-entzunezko industriarik. Fikzio lan garesti eta laño horiek burutzeko derrigorrezkoa da filtro eta uztai askotatik pasatzea, diskurtso hegemonikoarekin bat datozen narraziotxo herren eta besamotzak aurkeztea. Horien fruitu pozoituak parrastadan datozkigu burura gehiegi pentsatu gabe, ez diet hemen zerrendatuak izateko ohorea berriz emango. Zorionez, gure literatura aske egon da baldintza hauetatik, eta ez da kasualitatea gertuko historiari dagozkion narrazioen kolore-paleta zabalagoa izatea ipuingintzan eta nobeletan zineman eta telesailetan baino. Kuestioa da zein den boterearen eta sortzaileen arteko harremana sortzaile horien historiak masarengana iristen direnean… Edo, bestela esanda, boterearekin konpontxo egin gabe iritsiko ote liratekeen masa limurtzera iritzi-bateratzaile izatera deitutako sortzaile mozolo eta mozola horiek. Non dago aniztasuna?

      Barne minixtro ohi batek zinema ekoizle bati egindako galdera litzateke honen eredurik behinena, hura “gatazkari” buruzko liburu arrakastatsu bat egokitzeko asmotan zela jakin zuenean. Bilera informal batera deitu zuen minixtroak ekoizlea: “Asko dugu jokoan egokitzapen honekin, badakizu errelato puta horrekin gabiltzala. Zer pentsatzen duzu kontatzea?”. “Bada, liburuak kontatzen duen horixe bera…”, erantzun bide zion enbidoari xortzaile harrituak, eta honi minixtro ohiak ihardetsi: “Jakina…, baina nork irakurtzen du liburu bat? Zure telesaila, aldiz, milioika pertsonak ikusiko dute”. Xortzaile eta xuxendariak berak aitortu digu solasaldiño hau, hemen hitzez hitz jaso duguna, minixtroaren hizketako zabarkeria barne (“el puto relato” —sic— erran bide zion guk “errelato puta” jarri dugun lekuan, hitzez hitz). Parlamentuko hizlarien tribunatik ez zuen ez Barne minixtro ohi honek horren bragetoso hitz egiten. Alderantziz, pertsona leituaren eta hizlari planttakoaren oxpea zuen, aipu literarioak ere barne, orain jabetzen garen arren zinikoen graduan egiten zituela (“Nork irakurtzen du liburu bat?”. Egia! Nola ez ote gara lehenago jabetu?). Hara zer bixar ezkutatzen den ustez ahobixarrik ez duten gure agintari polittiko gorenen eztarriño politezia handikoetan.

      Gauzak horrela, dardarka gaude nork egokituko duen Silueta zinemara. Egokitu, ez hainbeste ikus-entzunezkoen arauetara, baizik eta diskurtso ofizialaren Prokustoren Atikako ohantzera. Ezagutzen duzue Atikan ostatua zuen Prokustoren mitoa: loleku bila etortzen zitzaizkionak bere ohean sartzen ez baziren, gorputz-adarrak edo burua mozten zizkien riki-raka ostatariak bidaiariei; ohea baino txikiagoak zirenei, aldiz, mailukadaka torturatuz luzarazten zizkien zango eta beso, ohearekin bat etorri arte. Prokustoren ohearen tamaina errespetatzea baita kontua, egokitu ala hil.

      Prokustok badakigu zer kontatzea nahi duen: poliziak eta epaileak dira helduak, haien familia-inguruabarrak enpatia sortzeko daude; aldiz, ttanttoa falta zaion jendea dira ekintzaileak eta borroka armatua sostengatzen duten politikari nahiz sinpatizanteak; asko jota, erru aitortza berantiar batek soilik erredimitu dezakeen jende motza eta basa. 60ko hamarkadako mugimendu iraultzaileak “sukarraldi gaizki ulertua” izan zirela dio Ibarbiak. Benetan? Eta bere idazteko tankera? Ez al da bere prosa maiztua sasoi bereko boom latinoamerikarra imitatzen saiatu eta frakasatu ondoren haren eraginetatik ihes nouvelle vague-a besarkatu zuen idaxle hala moduzko baten prosaño herdoilduaren emaitza? Bahiketa bati buruz idatzi duzula diozu, Ibarbia, baina zerori zauzka diskurtso hegemonikoak bahituta.

      Azken hamarkada bietan memoriaren industria bat garatu eta galkatu digute. Memoriaren erakundetze arriskutsua eman da horrekin batera, haren inguruan ardaztutako batzorde, fundazio eta aholkulari taldeak gizentzera etorri diren kontseju-emaile, funtzionario infuntzional eta efemeride-antolatxaile sarda ez aipatzearren. Memoria ariketa konpartitu zabal bat egin beharrean, sasi-istoritxo ofizial bakar eta uniboko bat ari da eraikitzen: ikuspuntu zenbait aldeztu eta ikusezintasun erabatekora kondenatzen dira beste begirada batzuk. Artea eta politika bateraezinak dira, biek nahi dutelako bizitza zer den definitu eta errealitatea ordezkatu. Memoria sistematikoki lantzen den zerbait bihurtu da; berdin ahanztura. Eta gure unibertsitate publikoak ere paper plakoa jokatu du honetan.

      Etsaiaren gai-zerrenda, ikuspegiak eta dialektika besarkatzen dituen liburuño pattala da Silueta. Etsaia nor den? Entzuten ez duen estatu bat. Egunkariak ixten dituena. Kataluniako erreferenduma debekatu zuena. Eskuin muturraren dogmei oles eta toles egiten diena. Batasun uniformizatzailearen entelekia arrazoi guztien kontra itsu-itsuan besarkatzen duen estatu-uztarria, estatu-idia, idi oro bezala lokatza lokatzago eginez bidea lohitzen duena, historiako gaizki-ulertuak eta interpretazio okerrak lokatz horrekin zuritu arau. Estatu-idiak bere du azpiratzaile gorenaren bertutea: bere diskurtso faltsuaren eraman handia.

      Zatoz, arren, Teseo, eta aska gaitzazu lehenbailehen Prokustoren ohetik.

Horixe behar genuela

Ez da literatura nire arloa, baina bai memoriaren lanketa. Horregatik, harri eta zur utzi nau G.E. jaunak joan zen asteburuan egunkari honetan Ibarbiaren Silueta eleberriari buruz idatzitako kritikak, zeinak marra gorri guztiak zeharkatzen dituen. Nire durduzadura azaltzeaz bat, G.E. jaunak aipatzen dituen hainbat aspekturekin desadostasun erabatekoa adierazi nahi nuke.

      G.E. jaunak juzgu politiko (edo hobeto esan, politizatu) arinez ekartzen ditu bere iritziak iruzkinera, eleberria aztertzeko baino konbentzituak supizteko egokiagoa dirudien hitz parrastada puztuaren bitartez. Iritzia ematea gauza bat da, konklusioetara iristea beste bat, eta konklusioak argumentu bakar bat ere gabe plazaratzea, onartezina. Aniztasuna non dagoen galdetzen du G.E. jaunak, gure azken urteotako historiako errelatoen “kolore-paleta” urria salatuz, berak atzo goizera arte sostengua ematen zion talde terroristak kolore-paleta hori ezabatu eta ahotsak isilarazteko enpeinuan herri honi min mugagabea eragin eta 768 hildako ekarri dizkigula ahaztuta. Zein kolore-paleta defendatzen duzu, G.E. jauna? Gorriaren koloreak gura dituzu, odolbildutik odol lehorrera doazenak, izan politikari baten lokian edo postaz igorritako liburu-tranpa baten hatz porroskatuetan? Ez gara horren gazteak, urte batzuk baditugu honezkero, gure herriko kaleetan odol putzuak zerrautsez estaltzen ziren garaiko argazkiak gogoratzeko adina. Barrena bakarrik ez, gustu txarra ere behar da, txikigarri eta guzti, “narraziotxo herren eta besamotzak” aipatzeko testuinguru honetan. Prokustoren ohea, diozu? Uniformizazioa? Prokustoren bortxa badakigu gure artean nork erabiltzen zuen eta noren kontra.

      Argi geratu zaigu zinemazalea dela G.E. jauna, hain zinemazalea ze, lapsus calami batean, nouvelle vague korronte zinematografikoa aipatzen baitu boom latinoamerikarraren kontrako erreakzio gisa sortu zen nouveau roman literarioa aipatu ordez (bata bestearen erreakzioz sortu zela baieztatzea ere bada aski eztabaidagarria, baina tira, indarrak neurtu behar ditut hemen). Beragatik balitz, iraultza sozialista goratzeko lanak filmatuko lirateke gurean, kasurik onenean, edota molotov koktelak egiteko argibideak dakartzatenak, kumeek gazte-gaztetatik ikas dezaten aberriaren alde zer egin, hiri-gerrillak nola osatu, nola eraiki huts egingo ez duen lehergailu bat burdindegi batean erositako sulfatoekin. Zinikoa ni? G.E. bera da zinismoa aipatu duena. Baina, G.E.-ren artikuluan benetan arbuiagarria iruditu zaidana izan da, bere historia ezagutzen ez duen herri bat hura errepikatzera kondenatua dagoela dioen aipua, Churchilli egotzia, erdeinuz ematea (“enparauak”, “topikosfera”… en fin, nahikoa da).

      G.E. ez badago prest bere koalizioak ere, teorian behintzat, onartzen duen “egia, justizia, erreparazioa” hirukoarekin adostasuna azaltzeko, oso zaila izango da berarekin eztabaida eraikitzaile bat izatea. 90eko hamarkadan mehatxatuta bizi izan zen unibertsitateko katedradun naizen aldetik, inork ez dit horri buruzko leziorik emango. Unibertsitate publikoari egiten dion destainaren aurrean ere ezin dut isilik geratu. Gure lanik behinena, G.E. jaunak kontrakoa uste badu ere, entzutea baita, zaratatik eta sestra politikotik kanpoko esparru anitzeko ikerketa isila. Zertaz ari da “memoriaren industriaz” ari denean, zehazki? Epe luzera begira lan egiten dute gure ikerketa taldeek, nazioarteko ibilbidea duten adituen eskarmentuarekin eta belaunaldi berriengan arreta ipinita, atsedenik gabe baina presarik gabe. G.E. jaunak horri “memoriaren industria” deitu nahi badio, ados, baina egiaren eta ezagutzaren transmisioaren berme izatea da gure zeregina, eta gogor saiatzen gara horretan.

      G.E.-k gogoratuko du, agian, eta bestela neronek gogoraraziko diot, ez direla bi edo hiru izan gure erkidegoan ni bezalaxe eskolak eman ezinda kanpora alde egin behar izan zuten irakasleak. Horretan, zoritxarrez, komunitate unibertsitarioa ez da salbuespena, eta arroztasuna, bakartzea, jazarpena eta mehatxuak jasan ondoren ez zuen gutako askok exilio intelektuala, akademikoa eta fisikoa hautatu beste aukerarik izan. Eskertuko genukeen paletako kolore ezberdinen elkartasuna garai hartan. Baina ez, egokitu eta bizirauteko isiltzea eskatzen zuen Prokustok, nonbait.

      Filtroak ekartzen ditu G.E. jaunak gogora, baina nik haiek martxan jarritako depurazioak aipa nitzake. Elkarrizketaren eta bizikidetzaren mesede, ez dut halakorik egingo. Estatu garantista batean bizi gara, zorionez. Gure eskubideak bermatzen dituen justizia sistema independente bat dugu. Europan gaude. Deabruaren adarrak eta buztana dituen manifestazio esoteriko gorrotagarritzat du Estatua G.E. jaunak, baina konstituzionalistok hitzartutako marko hori gabe, anarkia besterik ez litzaiguke geratuko. Modu behartu samarrean, Victor Hugoren idi-orgaren karranka ekartzen du lerro artera G.E. jaunak bere iruzkinaren azken lerroetan, eta nik, erlijiorik onena tolerantzia zela esan eta XIX. mendean jada heriotza zigorraren kontra hitz egin zuen egile beraren beste aipu bat ekarri nahi nuke hona: “Ez da garaitzea baino ergelkeria handiagorik, loria benetakoa konbentzitzean datza”.

      G.E. jaunak beste nobela bat desio zuen. Ez zaio leiala iruditu Ibarbiaren errelatoa. Agian sumindu egin da hura irakurrita. Literatur kritikaria ez naizen arren, ondotxo dakit sumintzea dela literaturaren gaitasunetako bat. Eta horregatik ere, nire sumindurarekin zorretan nagoelako, eskertzen diot hemendik G.E. jaunari bere kritika, aukera eman didalako dialektika bat garatzeko. Kritika orok izan beharko lukeelako sorkari, berak eta biok hainbeste estimatzen dugun nouvelle vague-a ikusi besterik ez dago.

      Ez dakit Silueta zinemara edo telebistara egokituko duten inoiz, baina hala suertatzen bada, ni izango naiz txalotzen lehena. Bere akatsak badituen arren, nobela txukuna izateaz gain, eredugarria baita gure herriaren historia ulertzeko. Eta, bestela, denborari denbora.

Ura bere bidean

Mila urte igaro eta ura bere bidean. Behiala bolo-bolo ibilitako gaietara gakartza txiri-txiri Ibarbiak eleberri honetan. Berriz ere eleberriz, belarriz baino areago arrazoimenaren iparrorratz beti norteratua gidari eta Oteizaren hutsari hutsik egin gabe oles eginez —zulo bat zer da, munduaren adierazpen ifrentzatua ez bada?—. Hozkatu ondoren geratzen den sagarraren zuztarretik azaltzen zuen Oteizak, haurrekin ari zelarik, bere hutsaren definizioa: hura jan ondoren ere, berdin ikusten duzu parean balizko sagarra, jan gabe geratu den zatiaren siluetatik abiatuz. Horra bere eskulturan bilatzen zuena, sagar osoaren irudikapen irudimenezkoa, ezen ez irudizkoa, huts oteizarra (huts ote izarra?). Eta haurrekin funtzionatzen bazuen, zelan ez gurekin, barren? Nor ez da, bada, haur, jainkoarren? Haur hau gara. Haurkor eta hauskor. Huts eta hauts. Huts zirkularra. Hots, zirkuluaren hutsmina. Perimetrora, taldera, tribura, hutsera eta funtsera, barrura sartu nahi eta ezina. Euskal cromlecha, beti.

      Giotto handiak pultsua beste trepetaren laguntzarik gabe marraztu ei zuen zirkulu perfektua, konpasarekin egina zirudiena, arkatza orritik eta begia arkatzetik altxatu gabe: “Hau da nire maisulana!”, oihukatu bide zuen bere ikasleen durduzadurarako. Eta arrazoi izan, aparejuak! Zorionez, menderik mende, Giottok ez du galdu jarraitzaile eta ikertzailerik, eta bere misterioaren zirkulua agortu ez beste egin da: multiplikatu.

      Eleberri hau bi eleberri baita: idatzita dagoena eta idatzi gabea. Kanpoa eta barrua. Zirkuluaren koadratura eta koadraturaren zirkulua. Parez pare zabalik dagoen artefaktua. Lientzorik gabeko markoa.

      Noiz pausatuki eta noiz antxintxiketan, pauso sendoz edo hanka puntetan, ortozik edo espartin dantzariekin, batuketan ez bada kenketan —eta aritmetikaren etikari tiraka ere bai—, emaitza biderkaria bezain bidekaria du egiten, oinez egiten baita bidea, Gaztelako poetak ongi erran zuenez. Eta guk erantsiko dugu: ez da biderik etena ez denik, ez eta etenik, eztena ez denik. Zizt eta zazt! Ez batari eta ez besteari uko egin gabe, eta fermuki helduz ezpatari, ibar biak dakartza irakurlearen eskuetara Ibarbiak, ez baita gurean teilaturik bi aldeetara erortzen ez denik, ez eta erpina isuri bikoa ez duen baserririk. Erpinean —aiztoaren aho horretan— zaila delako zaila denez orekari eustea, en pin. Hi bahabil orekari, Ibarbia, biba!

      Har argumentuak eta tegumentuak, irakurle: hiri dagokink puzzlea osatzea, sagarrari hozka egin eta matrioxkaren barruko matrioxkatxoari hoska deitzea. Narrazioaren lerroak narrasti egiten baitink aurrera eta ez narrazki, ez nahi bezain fite zenbaiten aburuz. Hala egiten dute aurrerantz ondoen guri gustatzen zaizkigun liburuek: sigi-sagatsu. Ahaztu zuria beltzaren gainean. Musker berdea da nobela hau karezko horman: hilik balego bezain geldi, komeni denean; ezin harrapatzeko moduan ihesi, nahi duenean. Eta nola ez Alfred Hitchcock pottolo ingelesarekin akordatu? Suspensearen aztiarena izan zen XX. mendeko siluetarik ezagunena eta! Hemen beste omenaldi bat!

      Frist eta Frost, Robert! Harrapazank! Hartu gabeko bidea baita esanguratsu eta ez hartu genuen hura. Herri bezala, literatura bezala, irakurle bezala, ez ote digu interpelazio hori egin gura idazle maltzurrak, ez diogula sekula zezenari adarretatik heltzen? Aitor ditzagun hemen gure mugak: kritikoa bera ere hartu ez dituen bideek dute erretratatzen. Ni ere bai. Mea culparik ez, hala ere.

      Eta hartu gabeko bideez ari garelarik, arkeriaz eta emetasunaz beharko genuke aritu, edo, zertan ez, emekeriaz eta artasunaz. Baiki, literaturak gaituelako artatzen! Arraren riparografia bat ere badelako liburu hau. Riparografia: eskuarki mundu piktorikoan erabili ohi den kontzeptua, guk literaturara ekarria orain. Riparografia litzateke txikitasuna marraztea, Brueghelen ildotik, laiotza eta desatsegina, ustela dena azpimarratu asmoz. Hagiografiaren kontrakoa, zelanbait? Behin behar eta, zure honako hau ez ote zeure buruari egindako riparografiaren adibide, Ibarbia jauna?

      Kabotaje deritzo kostaldea laztanduz hura bistatik galdu gabe egindako nabigazio koldarrari. Guztiz bestelakoa da eleberri honen proposamena: urrundu eta galdu, hartu ez itzultzeko arriskua zure bizkar! Zertarako idatzi ur handitan sartzeko ez bada? Ur basak ditugu maite. Bi mila urte igaro eta ura bere bidean.

      Hau nobela uher hau!

Konpasaren orratza

Hic et nunc, idazle batek galdekatu behar dio bere buruari, garden eta gordin, zoin diren bere obsesioneak. Entseatu behar du obsesione horiek bere garaiari (zertan) egokitzen zaizkion atxematen. Zedarritu behar du, onest eta baratxe, bere lan eremua. Onartu behar ditu, zintzo eta egiazki, bere mugak. Hausnartu, sakon eta luze, idatzi duen hori publiko egitearen komenigarritasunari. “Zerbait berria dakart gure literaturarentzat ala idées reçues sorta bat baizik ez?”; hara, biziki bakanek pausatzen duten galdera. Horren ordez, delakoa galdekatzen dutela iduri du: “Zerbait berria desira ahal diot ene buruari?”. Gaitzesgarriena da, galdera horri ezezko biribila arraposturik ere, berdinki dutela liburua argitara ematen. Bakoitza bere kuskuan. Halaxe doakigu.

      Idazle batek behar ditu kideak leitu eta aurrekariak ezagutu. Sustut, uko egin behar dio idazleen gauzak baino mintzagai ez izateari. Idazle batek behar ditu segurtamenak kulunkarazi. Idazle batek behar ditu landu indusketa eta esplorazionea, elkarrizketa alderik aldekoa, nola bere haurrideekin hala hilak diren belaunaldiekin. Behar ditu erakutsi norbere buruaren ezagutza eta hurbilekoen interesekiko belarria. Erakutsi bakarrik ez: miatu eta baliatu. Eta gero, il va de soi, zehaztasuna behar du xerkatu: Proustek aipatu le mot juste. Hori guzia ez bada tenorez zaintzen, ezin lerro bikainik erdiets. Alta, gutizia itxura har lezake bere literatur lanak. Idazleak bere buruari eginiko opariarena. Irakurle zonbiendako bazka zonbiea. Bazka, bai. Barka.

      Bulta onik ez du liburu honek: nola ukabila ahurra laxatzean, halaxe desagertzen da nobela. Izan ere, Ibarbiak mise en abyme bat egin nahi ukan badu ere, abiapuntuan berean da nobelaren gabeziarik bistakoena. Nobelaren zero gunean. Lurrikara eragiteko paradarik ttipiena ere ez duen epizentro faltsuan. Konpasaren muturra nun ezarri ez du egileak asmatu. Nekez trazatu ahalko du manera honetan nobela biribilik. Horrek, biziki penatzen gaitu errateak, lehen erranalditik beretik naufragatzen duen fikzio baten aitzinean kokatzen gaitu. Hutsaren gainean sostengatzen delako, barka errepika, huts egiten duen roman-à-clef hau. Perpaus ederrik bada tartean, bai, Ibarbia maisua da-eta perpaus biribilen, baina eleberriak ez du ez bizkarrezur narratiborik ez pertsonaia ahanztezinik. Kuka bat eta hiru ihiztari baizik ez, marra lodiz marraztuak eta ñabardura eta xehetasunik batere gabeak. Harrigarria zaigu nola diren pertsonaiak hain lauak, halako moldez nun heltzen baita memento bat bost axola zaiguna bahituaren halabeharra. Porrot handia da hori, egileak bigarren atalean egiten duen gisan, lehen pertsonan kiskun-kaskun mintzatzen den bahitu baten larruan sartzeko parioa egiten duelarik. Egilea aurkezpenean entzunik, baginuen ustea bahitu guziei eginiko omenaldi bat izanen ote zen. Alta, Stockholmgo sindromea ez, Stanislavskirena atzeman genion, bi urtez bere burua “enklaustratuta” egon zela baitzuen jakinarazi, “eleberri hau idazten eta orrazten”. Dolu dut hala erratea: debaldetan izan da.

      Bada zerbait aurkezpenean aitortu ez zigunik? Zergatik da horren hotza eta poxeluz betea Ibarbiaren idazteko manera? Adimen artifizialaren fruitu ote dira eleberriko pasarte zenbait? AA-ren estiloa nahi izan du ziminokatu? Ala efektu hori berbera erdietsi nahi ukan du idazleak, maleziatsu, narratzailea bera teknologiak bahitu dezan utziz? Badago abiapuntu kontzeptual bat eskapatu zaidana? Hori da egileak mahukan kukuturik zekarren karta? Ibarbiarekin ezin sekulan jakin.

      Arrazoin biziki ezberdinengatik, Auschwitzen ondotik galdezkatzen zutena gogoan, anitzek galdetzen dute posible den fikzioa idaztea AA-ren sasoian. Estiloaz haratago, morala izan baita preseski literaturaren DNAren osagai nagusiena, eta ardatz etikoen desagertzeak berarekin ekarri du lehenagotik ere zokoratua zen fikzio literarioa bere higatzetik hurbil egon daitekeen ustea. Bai, arrazoin duzue: usu lurperatu ditugu nola liburua hala literatura, eta nobela beti jalgi da zilotik bizirik eta garaile, Houdini aztia bezala. Alta, ez ote da desberdina gure sasoi honetako krisi egiturazkoa eta globala? “Lider bat behar dugula dio liderra izan nahi duenak” dio kantuak, eta apokalipsia hurbil dela dio apokalipsiaren gozaita izan nahi duenak… Ez du, bada, goresmenik esperoko, la fête est finie beste mezurik ez dakarrenak, ala? Morceau de bravoure poxi bat erakutsi izan balu, bederen!

      Badakigu jakin idazle bati denbora eman behar zaiola, denbora anitz. Denbora, denbora, denbora… Hiruztatua eta diruztatua. Egungo sasoi hiperkonektatu eta zaluetan ukatua zaigun luxu hori. Eta idazle bati, denbora bakarrik ez, konfiantza ere eman behar zaio jorratzen duen alorrak eman ditzan aleak. Eta ez. Ez, bada. Ibarbiak oraingoan ez du asmatu je ne sais quoi horrekin. Baina halarik ere segur gira idazle on bat baduela bere baitan, argi-itzaletan lausoki baizik agertu ez zaiguna oraino, eta goiz ala berant, jada hain gaztea ez den arren, kuskua arraildu eta bere zinezko izatea azaleraturen duela, kalipuz eta kuraiaz. Horren esperoan beha egon besterik ez genuke.

      Onena desiratzen diogu, bizkitartean, irakurle garen heinean geure buruari ere onena desiratzen diogunez.

Il metodo

Buf. Aitortuko dut hasi aurretik ez dudala Silueta osorik irakurri. Titietaraino nago ja euskal gatazkari buruzko telesail, pelikula etabarrez eta BURUA LEHERTUKO ZAIT tematika maiztu (toma palabra de vieja) horri buruz beste liburu BAKAR BAT irakurtzen badut. “Metodoa” erabilita orrialde batzuk besterik ez ditut diagonalean begiratu. Uste dut superkoherentea izan naizela: Silueta izena duen liburuxka bat irakurtzeko modurik aproposena perfilez jarri eta idem de idem egitea dela iruditzen zait, pixka bat de soslai eta al vuelo irakurtzea, ke no? Scroll, scroll, scroll! Badakizue zertan datzan metodoa, ezta? Ba hori: lehen hamar orrialdeak, azken hamarrak eta erdialdeko beste hamar orrialde random irakurrita, ça suffit. Aise egin liteke horrekin kritika bat. Detxo (spoiler alert txabales!) horrela egiten dira kritika gehienak, si no de qué. Ez zenekiten? Ba orain badakizue. Ez horregatik, karis. Zerbitzu publikue emoteko gauz amen txoko hontan ta gratis total gainera.

      Baina focus, irakurle maiteok, focus… Ibarbiari egindako elkarrizketa pare bat ikusi dut instan eta nire amak esango eban bezala, este más que silueta, jeta. Ez dut jarri nahi en plan bertsolari baina nahikoa pureta iruditu zait tipoa. Goitik behera idazten du, en plan predikadore, bizitza barkatuz bezala, “marmar eta lezioa eman”, que viene a ser en spanish de libro esaten dena “a dios rogando y con el mazo dando”. Zer, harrituta neure turboespañolagaz? Ez dekozue abuelarik zeuok ala? Bai, euskalkia aldatzen dut porkesí, gogoak ematen didalaKOTZ. Kontua da tipo hau dela un matxirulo de libroooo! Heterotrol a la vistaaa! Bla-bla-bla, bla-bla-bla….. Garbi dago literatura unibertsal guztia irakurri duela, poro guztietatik ateratzen zaizkio aipuak alkarrizketetan, “Oxkar Guayek esaten zuen bezala, Anne Sextoyk esaten zuen bezala…….”. Fiu-fiu, bullets, bullets, bullets…. Makurtu, balak datozela kariños! Notatzen zaio erori zela Shakespeareren marmitara txikitan eta geratu zela holaxe rato luze baterako hi-Barbie-ah delako hau… Literatura de la pura y dura. Ez dela estomago guztientzat bere liburua diño. Baina kalian gora kalian bera, arrametan galtzen den horietakoa ematen du eta emoten dau eta parezitzen jaku. Zuei ez? Agian oker nago, ez baitiot beste ezertxo ere irakurri (barka, bizitzak ez dit ematen eta hautatu beharra dago selektah kolektiboki!). Tipoak mugitzen daki, hori ez dut ukatuko, kristoren hype-a sortu du. Elkarrizketa hemen eta interviua han eta podcasta geroxeago, hobea da hizketan idazten baino, ke saltzaile fina de los de 2x1. Qué buen ke saltzaile. Liburuaren promoa egiten baita zopan ere topatu dugu (sopas Knorr-nori-nork…. sorry… batzuetan eskapatu egiten jat buruan daramarramadán bertsoneitorraaaaa! Arren, EXORCISMO BAT egidazue YA, PLIS! Ke si no no paro tías).

      A lo que voy. Lagun batek esan SOStan (sokorrooo!) nobela hiperrona iruditu jakola eta super moti neuan, baina niri irakurri dudanak ez dit deus esan, beibs. Ene-a-de-a. NADA. Nazing. Hori bai, gustatu jata azala, I must confess, ira do kikorra (beste hitz pedantón bat erabiltzeagatik) begitandu jata, baina zer nahi duzue esatea, txitxa gexau espero neban.

      Gure literatura triste de kri-kri dau edo neure irudipena da? Igual Florentzian Erasmus bat egiten nabilelako izengo da (inbidia?), baina nik umore apur baten falta sumatzen dut, veramente. Ridi pagliaccio, ridi…! Satira, fartsa, umorea, burleskea, aire-aire ta arin-arin… Total, bi egun dira ta, zertan ez gauz kabaret-eroagoak idatzi? (badakit zergatik, lagun idazle batek esan SOStan behin: zailagoa dalako!).

      Nobela JOLASTI ETA JOKOSO baterako ideia bat ematea nahi? Interneten topatu dut joyita hau (ez galdetu zeren bila nenbilen, una tiene sus secretos): BARTOLIN. Sonatzen inori? Ez, noski, gertatu zenean ez zinelako jaio, ume. Ni ere ez, e? Ez nago hain akabauta. Interneten topatu dut haren fitxa: Bartolome Rubia, AKA Bartolin, PPko zinegotzia zen 1998an Jaengo La Carolina herrian. In the beautiful Al Andalus, yes indeed! Maiatzaren 28an (la primavera la sangre altera esaten zuen abuelok eta leku horietan bero egiten du baita spring sasoian be, aldaketa klimatikoia blablabla) Canal Sur eta El Diario de Jaén egunkarian dei bana jaso zuten zinegotzia bahitu zutela esateko. Alarma sozial latza ez, hurrengoa piztu zuen gertaerak, urtebete ere ez zelako Miguel Angel Blanco hil zutela… Horrek sonatzen dizue no? ETA gogor zegoela eta operazio bera egin nahi zuela zabaldu zen… Baina, baina, baina…, hara non 12 ordu geroago Irungo komisaria batera bere kabuz sartu zen Bartolome Rubia jauna, ni corto ni Perez Oso, bahitzaileak diskutitzen ari zirela baliatuz ihes egin ziela esanez, argiya ta zoliya tipua. Surprise surprise, bere errelatoa ez zen koherentea eta esaten zuena ez zetorren ETAren bahitzeko moduekin bat: hasteko, bikote batek harrapatu eta haiek trenean Madrileko Chamartin geltokiraino eraman zutela deklaratu eban. Edari batekin lokarrarazi eta bertan trenez aldatu zutela gero beste bikote baten esku utziz, eta horrela hiru bikote ezberdinekin, furgoneta batetik ihes egin aurretik… So fishy! Berehala jakin zen komunikabideetara BERE PUTO MOBILETIK deitu zuela, bere gorputzean ez zela somnifero arrastorik eta guztia gezurra zela. Ooo-lé! Kidnápin fake!!! PPtik bota zuten Bartolin eta bere bahiketa itxuratzeagatik 250.000 pezetako isuna ordaindu behar izan zuen (1.623 euro kanbixuan, ta bueltak amari). Geroztik, lanak duintzen gaituenez, kamioilari bezala lan egiten du (RESPECT!). Ei eta omen. Internetek dixit. Erositako prezioan saltzen dizuet, esaten den moruen.

      Ze momentutan bururatzen zaio gizaseme bati bere bahiketa itxuratzea? Ez al du merezi gertaera memorable horrek gogoratua izatea? Ezba. Gustu txarrekoa da. Iraina benetan bahituak izan diren haientzat. Miserablea eta ttipia. Lotsagarriegia, kutreegia, agian. Gure idazleek nahiago dute drama dramoia eta serma sermoia, serioegiak dira halakoak gogoratzeko be. Por favooor! Okurritzea ere.

      Moraleja? Un barrio de Madrid.

Kritikaren laudorio

Silueta eleberriari egin zaizkion kritikak irakurrita nabarmena da iparra galduta gabiltzala. Idazle zein kritikari. Guztiok. Kritikariaren lana ez baita, ene uste harroan, tenpluaren sarrerako atezain izatea. Bere zeregina ez da soziologia, morala zaintzea, argumentuak laburtu eta kimatzea. Are gutxiago, orokorkeriak erreproduzitu eta merkatuaren metronomo gupidagabeak inposatzen dizkigun lanen bozgorailu bilakatzea. Kritikaria ez da kronikagilea edo kazetaria, ez eta, kritikaren batean irakurri dugun eran, memoriaren zaindaria ere, bere lanak zerikusi gehiago baitu ahanzturaren alkimiarekin gogoratzearekin baino. Irakurle orok bezala, kritikariak berridatzi egiten du irakurritakoa bere buruan, ahanzturaren linbora baztertzen du irakurritakoaren erdia, laurden bat eraldatu eta beste laurden bat, zorte askorekin, oroitu… Kritikariaren lana ez al da aldiro galdera berriak egitea, bere lupa leku partikularretan kokatu eta liburu ezberdinak harremanetan jartzea, emozioen atzean dauden ideiei eta ideien atzean dauden emozioei adi egotea? Lerro arteko labirinto eta labarretan murgildu beharra dago lehenbizi, hipotesiak eraikitzearen bizio goxoari amore emateko gero. Kritikariak jakin behar du lilura edo narda eragin dion hori seinalatzen, irakurleak jarrai diezaion (ala ez). Kartografo bat da kritikoa, konstelazio berrien bilatzailea edo genealogia zaharren osatzailea. Irakurleari, irakurtzen duen kritika bakoitzeko —nahiz eta kritikatutako liburua ez duen gero hamarretik bederatzitan irakurriko—, forma, keinu, saiakera eta fantasia berriak piztuko zaizkio, esponentzialki piztu ere, ez iruzkinean ez liburuan ez dauden pertsonaia, fikzio eta aukera aberatsetara bere irudimena disparatuz. Zein da iruzkinik onena, honenbestez? Kritikatzen duen liburua irakurtzeko gogoa pizten diguna edo kritika irakurtze hutsez irakurlea asebetetzen duena? Oscar Wilderen aburuz, egileak bere lanean jarri ez duena atzemateko gai den huraxe litzateke kritikari gorena.

      Atentzioa eman dit G.E. jaunaren eta K.B. anderearen arteko ika-mikan Silueta ikus-entzunezko lan bihurtuko ote den kezkak, susmoa baitut bahitzaileen arteko triangelua eta thriller kutsua gorabehera, ez zinemara ez beste ezein formatutara egokitzea ezinezkoa den eleberri bat dela, eta deliberamendu irmo horrekin izan dela idatzia, gainera. Atrebentzia ez bada, Cahiers du Cinema aldizkariak 2020ko apirilean kritikari eskainitako ale bereziari begirada bat emateko gomendatuko nieke (765. zbkia), bertan topatuko baitituzte hemen aipatzen ari naizen hainbat ideia, zinemari bezalaxe legozkiokeenak orobat literatur kritikari. Demagun, hauxe: “Kritika ezkorrak ez dira suntsiketa edo zentsura ariketatzat hartu behar, film baten jaiotzatik eratortzen direlako, hots, gertaera baikor batetik: filmaren existentziatik beretik”. Aitzindaria izan zen Cahiers du Cinema, baina haiek ere jabetuak dira postkritikaren garaian gaudela. Ghislain Deslandes irakaslearen hitzak jasotzen dituzte, besteak beste, kritikaren galbidea “zalantza egin beharrean baieztatzea, partekatu beharrean eskumikatzea, eta, funtsean, mundua eraldatzen saiatu beharrean hura epaitzea” dela baieztatuz. Gero, Charles Baudelairek 1846an jada esan zuena ere gogorarazten digute: “Kritika orok, izate arrazoirik izango badu, partziala, apasionatua, politikoa eta ikuspuntu esklusibo batetik egina behar du izan, beti ere ikuspuntu horrek horizonte berriak zabalduko balitu”. Ez gara gu izango flâneur handiari kontra egingo diogunak.

      Ez dakit irakurleak Jean-Yves Jouannaisen Artistes sans œuvres obra ezagutuko duen, baina Silueta eleberriaren nondik norakoak ulertzeko zinez liburu gomendagarria dela deritzot. Esan dezadan behingoz: oso liburu borgestarra idatzi du Ibarbiak, idazketaren ustezko inozentzia oro guztiz birrindu eta errepikaren apologia eginez. Ez nahastu, ordea, errepikapena erreprodukzioarekin. Ibarbiak ez ditu bere testuak eraiki edo erreproduzitzen, kultibatu egiten ditu. Jouannaisek gogorarazten digunez, Jorge Luis Borgesek idazketa oro berridazketa bat dela defendatzen zuen, irakurketa idazketaren aurretik dagoelako beti, eta idaztearen ariketa, egiaz, aurretik jada bazegoen beste zerbaiten gainean idaztean datza halabeharrez. Borgesek defendatzen duena ez da idaztea ezinezkoa denik, baizik eta ez dagoela “idazketa hutsik”, idaztea hasiera-hasieratik izan delako “irakurri-eta-berridaztea”. Borgesen El milagro secreto ipuina dakar Jouannaisek honen adibide gisara eta ipuin harekin gogoratu gara gu ere Silueta irakurtzean.

      Ibarbiak darabilen tonuari dagokionez, ez zaio ironiarik falta. Hortik etorri zaizkio makilakadak, gauza bat adierazi eta kontrakoa esan nahi izatea ez baitago boladan. Ironia —“desesperatuen kortesia” esaten zion Francis Picabiak— sarkasmoarekin nahastu du batek baino gehiagok, baina lehenbizikoa dotoreagoa da puskaz, uko egiten diolako mespretxu adierazpen orori, ironiak hartzen duen distantzia salbatzailea delako beti eta inoiz ez kondenatzailea: jarrera horrek arnasa hartzea permititzen die nola objektu begiratuari hala behatzaileari; kasu honetan, “bahituari” eta “bahitzaileei”. Hala, ironia jaulki orduko, erantzunaren zain geratu gabe, begiratzaile ironikoa abiatu da jada bere begiradaren biktima izango den hurrengo objektuaren bila... Horretan datzalako zenbaitek koldarkeriarekin nahasten duten “kortesia”, edo are, eskuzabaltasuna. Ironia fedea baino zehatzagoa da, ez delako gizakiaren baitan orokorki pausatzen, gizakiaren leku jakinago batean baizik: bere inteligentziaren baitan. Eta hau azaltzeko Jean-Yves Jouannaisen hitzetara itzuli beharko genuke berriz, hark esaten baitu ironia artearen mugak birnegoziatzeko tresna bat besterik ez dela. Ez al zen hori gure zeregin behinena eta nagusia? Noiz utzi zion literaturak arte ederretako bat izateari?

      Ironiarik gabe diot.

Benetan bahituta dagoena

Errespetu guztiarekin esanda, patriarkatuaren habeak zurkaizten laguntzen duen enegarren adibidea da Silueta. Trama borgestarra dela irakurri dugu nonbait. Agian hala izango da, nik dakidala Borgesek sekula nobelarik idatzi ez bazuen ere. Garbi dagoena da presentzia femenino orbital minimoekin balizatzen dela hiru gizonezkoren erpinek osatutako triangelua: bi gizonezko ekintzailek bahitu dute enpresaria (gizonezkoa hau ere), eta ageri diren pisuzko emakumezko bakarrak ekintzaileen laguntzaile izatera kondenatutako Ane erdi mutua —izena ere laburrena berau— eta bahituaren emazte zein alaba biak dira, haien emaztetasunaren eta alabatasunaren konbentzioen langa inongo unetan gainditzen ez dutenak. Narritagarria egiten da kasik, bizi ditugun garaiotan, emakumezkoaren presentzia harreman sentimentalen trametara bideratzea beti (sasoi batean hain modu zabarrean “gudariaren atsedena” zeritzona: sari sexuala, negar egiteko sorbalda bat, memoriari eutsiko dion alargun adoretsua). Virginia Woolfek esan zuena ezin etor liteke harirago: “Gizonaren berezko neurria bikoizteko ahalmen magiko eta liluragarria duten ispiluak izan dira emakumeak menderik mende. Ahalmen hori gabe, (…) hortxe jarraituko genuke oreinen siluetak zirriborratzen ardi-hezurren kondarretan…”. Mozorrotu dira apur bat moduak eta moldeak —ez gehiegi, hala ere—, baina bere horretan diraute klixeek. Egia da gure herrian arrazoi politikoengatik bahituak izan diren guztiak (?) gizonezkoak izan direla (matxismoagatik, aitakeriagatik?), baina non dago metabertso berriak landu eta hipotesi-laborategi bezala jokatzeko literaturaren ahalmena? Nahi eta komeni zaienean ederki aipatzen dute gizonezko idazleek esperimentazio beharra eta hausturarako irrika, baina errazagoa zaie, itxuraz, formarekin berritzaile izatea generoarekin baino. Hasteko eta behin, onartezina da emakumezko pertsonaiak, buru-osasuna zein bizitza galtzear den Roman Garcia Briñasi —nobelako protagonista berau— kapital sinboliko emotibo-sentimentala eta soslai sentikorra emateko erabiltzea. Gizonezko idazleak sortu dituen emakumezko estereotipatuek preziatu eta maite dutelako soilik maitatu behar luke hezur eta haragizko irakurleak fikziozko enpresari hori, berak ere emakumezkoak maite eta haien falta sentitzen duelako? Ezta hurrik eman ere. Kontua aski ankerra eta bihurria da, ordea, Roman maitatu ezean bahitzaileen konplize bihurtzen garelako…

      Hamaikagarrenez, garbi geratzen da emakumezkoak munizioa besterik ez garela: pertsonaia maskulinoen adjektibaziorako txorimalo hutsak. Gizonezkoa sustantiboa da, emakumezkoa adjektiboa. Gizonezkoa izena da; izenlaguna emakumezkoa. Damatxo konpainiakoa. Femme fatale-a. Ilunpean erretzen duen silueta arketipikoa. Bahiketako adibide xume bat aski, lagin moduan: autoa gizonezkoak gidatzen du, birao eta agindu (“ostia, bilatu beste zerbait irratian”), eta Anek gidari-laguntzailearena egiten (“Polikiago”). Ekintza eta zuhurtzia kontrajartzen dira, lehena gizonezkoari dagokio eta bigarrena emakumezkoari. Eskerrak Aneri “antizipazio gaitasun itzela” aitortzen dion, bederen…

      Zer gaude, 50eko hamarkadan eta ez gara enteratu? Noiz gaindituko dute gure gizonezko idazleen pertsonaia femeninoek azafataren sindromea? Amabirjinaren eta prostitutaren arteko dikotomia hori, 80ko hamarkadan jada gori-gorian zegoena, ez da itxuraz birrindu. Liburuko salbuespen bakarra emakumezko epailearen figura da, nahiz bere deskribapen zurruna albokotasunaren sintoma izan (“Carmen Garay Vilafont epaileak bazekien toga janzten zuenean sentimenduak alboratzen. Berez zena baino lehorrago jokatzera eraman zuen horrek. Lanerako mozorroak ere ez zion asko laguntzen: zer da toga bat, finean, patrizioen mendetako inertzia likitsak biltzen dituen longaina ez bada?”). Epailearen hoztasuna azpimarratzea izan liteke haren alderdi sentimentalari garrantzia emateko modu bat: sentimendurik eza, sentimentalitatearen ifrentzu. Emakumeak sentimenduen ligan beti. Gizonezkoaren papera hartu behar emakumezkoak, biziraungo badu: aginte makilari eutsi, irmoki ebatzi, zigortu. Berdin pornografian zein literaturan, gizonezkoak dominatrix bat solizitatzen duenean, behin-behinean aginduak ematetik atseden hartu nahi duelako da soilik, ez agintea inoren esku uzteko asmorik ttipiena duelako.

      Genero-ariketa jostagarria litzateke eleberriko pertsonaia guztiak emakumezko bihurtzea. Eutsiko liokete elkarrizketek? Prest legoke Ibarbia aginte makilari uko egin eta bere idazketa halako muturreko ariketa baten aurrean jartzeko? Komikorantz lerratuko litzateke rol aldaketa horrekin drama? Kontzeptuetatik haragira? Legitimitatea legitimitate, zinez eskertuko genuke batek baino gehiagok, suplantazio arriskuak egon hortxe dauden arren.

      Liburu honetako gai nagusia genero auzia ez den arren, aspaldi ikasi genuen, patriarkatuaren laino likatsuak dena blaitzen duen heinean, denera hedatu behar dugula geure begirada kritikoa, baita gizonezkoek gatazka armatuan jokatu duten rolaren berrirakurketara ere, dominazio historia bat baitago minoria femeninoarekiko borroka horretan, oraindik ere oso doinu minorrean entzun duguna lekuko izan ziren emakumezko ekintzaileen ahotik. Aterako ahal dira testigantza horiek argitara. Monique Wittigek esan bezala, emakumezkooi dagokigulako orain gogoratzea. Eta horretan huts eginez gero, guri dagokigu halaber irudimen ariketa bat egitea ere.

      Autoreak badu zer pentsa eta non hausnartu bere hurrengo eleberrirako. Errespetu guztiarekin esanda.

Terrorismoaren historia ekonomiko bat

Ez da asko hitz egiten diruaz gure artean, baina norbaitek kontatu beharko du noizbait ETAren historia ekonomikoa. Ikuspuntu marxista hautatu edo enpresaritza-kontaduria hutsezkoa, argigarria suertatuko delakoan nago, edozein kasutan. Ibarbia ez da terreno honetan busti, oso modu azalekoan baino ez du afera seinalatu, baina ez da gutxi hari mutur bat inork hari heldu nahi balio. Eskertzekoa.

      Egin bi zutabe. Har ditzagun sarrerak eta gastuak. Zenbat diru datorren nondik eta zertan enplegatzen den. Non ezkutatzen den dirua, non dibisatan aldatzen. Vox populi dira 80ko hamarkadako zenbait istorio: sosak zuritzeko herriko jaietan ibiltzen zirela polimiliak bost mila pezetatako billeteekin poteoan, Biarritz eta Montecarloko kasinoetan aldatzen zela dirua, Imanol Uriberen Segoviako ihesa filma ekoiztera joan zirela Luis Suñer enpresariaren bahiketako 63 milioi pezeta... Juan Jose Rosonek, garai hartako Espainiako Barne ministroak, bazuen, itxuraz, honen aditzea, baina nahiago izan zuen deus ez esan: “Nahiago dugu munizioa eta lehergailuak erosi beharrean dirua liburuak egiten eta pelikuletan gastatzea”.

      Bildu eta bidali. Gorde eta aurreztu. Transferentziak egin. Gordelekuak sakabanatu. Poliziak atzemandako zuloetako dirua deskontatu. Bidean galdutako, edo agian norbaitek hartutako, diruari buruzko galderak egin. Gordetzen eta gastatzen denaren arteko aldearen kontrola eraman. Urte on bat kontableki ospatu; urte txar bat zenbaki gorriekin amaitu. Kontrola, fiskalizazioa, hornidura eta zuzkidura. Mintza kaudimenaz. Nork nori errenditzen dio kontaduria administrazio kontseilurik ezean? Badago zer egin eta non gasta. Armak eta lehergailuak eskuratu. Prezioak merkezurrean negoziatu. Apartamentuak erosi edo errentan hartu. Kideen bidaiak pagatu. Autoen alokairuak. Gasolina. Biziraupena bermatzeko dirua banatu eta kideei neurriz gastatzeko eskatu. Bizitza espartarra eraman. Mojena eta fraideena. Kartzela-sarea mantendu. Arrastoak ezabatu eta diruaren iturria ezkutatu. Bitxia da Hanburgon 1996an bahitu zuten Jan Philipp Reemtsmaren kasua: bahitzaileei entregatu zitzaizkien billete guztiak fotokopiatu zituen poliziak gero arrastoa jarraitu ahal izateko.

      Edozein enpresa kudeatzea konplikatua bada, are konplikatuagoa behar du sasian jokatzen duen talde batentzat. Erruz sortzen zaizkigu galderak: kontsumoaren gaineko prezioen indizearen araberako “soldata igoerak” aintzakotzat hartzen ditu bere burua iraultzailetzat duen erakunde armatu batek? Zer arazo praktiko eragin zion pezetaren eta liberaren desagerpenak eta euroaren agerpenak? Trantsizio hura aukera bat izan zen edo buruhauste hutsa? Bitcoinaren sorrera baliatu izan da inoiz? Zenbat diru izan du ETAk bere indarren erpinean zen garaian? Eszisioetan, nola erabakitzen da diruaren partiketa? Kontrakoa: gerta liteke nork bere asset-ak aportatuz joint venture bat osatzea bi talde armatuk edo gehiagok elkarrekin espekulatzeko? Hartzekodunen konkurtsoaren modukorik bada talde armatu bat desegiten denean? Egia ote zen ETA diruak itota zebilela eta erabakigarria izan zela hori “pertsiana jaisteko” orduan, babes sozialaren galerarekin batera edo areago?

      Asko ikasten da diruaren arrastoari segitu hutsean. Baina dirua tabua da oraindik. Gerra zikinaren aferan fondo gordeekin mertzenarioei estatu espainiarrak egindako ordainketei buruz hitz egin izan den arren, gutxitan idatzi da sosez. Bada salbuespen bat, Silueta-n seinalatzen denez, dirua elkarrizketaren erdigunera ekartzen duena: estortsioa. Enpresariek Sophieren erabaki gisako bat hartu behar dute. Ordaindu ala uko egin. Halakoetan ez da kopuruen gaineko eztabaidarik falta. Zenbat eskatzen den eta nork ordaintzen duen txintik esan gabe, nortzuk diren bitartekari zuhurrenak, nola negoziatzen duten abokatuek ordainketen murrizketa eta epeen luzatzea, eta abar. Duela ez horrenbeste, tabernetan goizeko lehen karajilloa zintzurreratu arau, txandako azken bahituaren askapenerako eskatutako erreskateen kopuruei buruz hitz egiten genuen solte-solte.

      Lorenzo Zabala Suinaga izan zen ETAk bahitutako lehen enpresaria, 1972an: hiru egun baino ez zuen bahiketak iraun. Felipe Huarte eraikuntzako enpresaria izan zen hurrengoa. Bi kasuotan, ez dago ordaindutako kopuruen berririk. Badakigu, ordea, aurreraxeago, Jose Garavilla libre uzteko 200 milioi eskatu zituela. Sigma josteko makinen lantegiko arduradun Angel Berazadiren familiak ezin izan zituen eskatzen zizkioten 200 milioiak bildu, 1976an. Hil egin zuten Berazadi. Jose Lipperheide hilabetez egon zen preso 1982an, eta erreskatea 150 milioi pezetakoa izan zela uste da. Sonatua izan zen mila milioi pezeta lehen aldiz eskatu zirenekoa: Javier Ybarra y Berge libre uzteko galdatu bide zen diru kopuru hori. Ez zuten ordaindu eta hil egin zuten enpresari bizkaitarra, 1977an. 1981ean, Luis Suñer Avidesako nagusia aske uztearen truk 325 milioi pezeta jaso bide zituen ETApm-k. Suñer erreskatearen dirua enpresako gastu bezala desgrabatzen saiatu zen gero. 1983an, ETAk 1.200 milioi pezeta eskatu zituen Diego Prado y Colon de Carvajal aske uztearen truke. 1988an, Emiliano Revillaren familiak, mila milioi baino gehiago ordaindu zituen, ustez. Jose Maria Aldaya askatzeko, 100 milioi pezeta baino gehiago. Julio Iglesias Zamora injineruaren kasuan, 1993an, 500-800 milioi pezeta bitarteko kopuru bat adostu zelakoan daude polizia iturriak. Zenbatekoak, esan gabe doa, balizkoak dira guztiak. Denboraren poderioz, bahiketak gero eta luzeagoak izaten hasi ziren eta indar polizialen zaintza itogarriagoa. Gerra, ekonomikoa ere bazen. Baina erabat oker dago erreskateak ordaintzearena zerbait berria dela uste duena: XVI. mendearen amaieran, Espainiako Felipe II.a erregek berak mila dukat ordaindu zituen (egungo 196.000 euro inguru) Yemenen zazpi urtez bahitutako Pedro Paez eta Antoni de Montserrat jesuiten truke, adibide bat baino ez aipatzearren.

      Ez ditugu banku-lapurretak eta bestelako diru-iturriak aipatuko, ezta iraultza zerga zeritzona edo borondatezko aportazioak ere, luzeegi joko bailuke. Erakunde armatu baten erretratu robota diruaz mintzatu gabe egitea ezinezkoa den ustean, ariketa xume hori baino ez dugu proposatzen: batu erreskateekin lortutako sarrerak ezkerreko zutabean eta atera kontuak zenbat diru eskuratu ahal izan zuen ETAk. Nola kudeatu zen diru hura guztia? Zertan gastatu zen? Tentagarria da pentsatzea kapitalaren zati bat ezkutuan egon daitekeela oraindik.

      Baina hori beste nobela bat litzateke.

Bazen behin gizon bat

Denek horrela ulertu ez badute ere, feminismoaren itsasargirik ezean ezinezkoa zatekeen Silueta bezalako liburu bat. Uler dezaket bati baino gehiagori baieztapen honek harridura eragitea, baina ahalik eta ondoen azaltzen saiatuko naiz. Kritika bitan banatu da: thrillerzaleek lehen zatia eta hirugarrena estimatu dituzte, eta literatura barnerakoiaren aldekoek bigarrena goraipatu dute. Bigarren honetan, bahituak lehen pertsonan bizi (eta nozitzen) du bere maskulinitatea, eta deserosotasunez mintzo da bere gorputzarekin duen harreman ordura arte hausnartu gabeaz. Bahiketari “zor” dio nolabait gorputzaren “jabe” bihurtzeko aukera hori. Izatez, huraxe da bere jabetza bakarra, bere arrazoimenarekin batera. Jakina, badira modu osasungarriagoak haragizko ariketa edo haragiztatze hori burutzeko (“haragiketa”, Mari Luz Estebanen hitzetan), baina trikimailu literarioak balio izan du muturreko egoera batean gauza dadin gizonezko idazleetan oso bakanetan gertatzen den gorputz-jabetze zintzoa, ezen ez gorpuarena, autopsiaren horretan beti izan baitira gu baino artezagoak. Zergatik ote?

      “Erauzia izan zait askatasuna, jabe egin naiz nire gorputzaren”, dio Romanek sintaxi apur bat hanpatuaz. Horretarako, eskuko hatzei eta hanketako behatzei begiratzen die behin eta berriro (“Nire sexuak galdu duen zurruntasunaren jabe dira behatzok oraindik, beren ttipi eta ezdeusean, oinez ibiltzeko funtziotik mutilatuak izan diren arren”). Arretak emantzipazioa dakarrela ondorioztatzen du Roman Garcia Briñasek, eta eskuei begira bere hatzen biografia errepasatzen hasten da, haurtzarotik hasita, seinalatzetik miazkatzera, hatz mamiak laztandu ahala maite izan dituen haiek gogora ekarriz, fereka ukatuak ere gogoan, ohaideen gomuta altxor preziatu. Nina Simoneren kantu beregaina ekarri digu gogora jarrera horrek: Aint’t Got No, I Got Life. Horregatik bizi du umiliazio bezala, segurtasun arauak tarteko, inork azazkalak moztea, berak moztu nahi lizkiokeenean bere buruari (“Dena barka diezaieket, baina ez azazkalak mozten ez uztea”).

      Oso gutxi hitz egin izan da bahituen sexualitateaz. Baina ez dezagun ahaztu motibazio politikoa duten bahiketak hilabete askotan luzatu izan direla. Nobela honetan, emaztea agertu zaio sasoiko gizon helduari ametsetan, bahituak “bisita astral” izendatzen duena: “Ni orain baino gazteagoa nintzen, bera, berriz, zaharragoa. Konbinazioa lehergarria zen, eta bere usaina guztiz animala”). Boris Vianek esan bazuen ez dagoela lurpean larrua jotzerik, Romanek kontrakoa frogatu nahi duela dirudi. Emandako plazeraz jasotakoaz baino harroago dagoela aitortzen du (“Borges ez bezala, zeina harroago zegoen irakurritako liburuez idatzitakoez baino. Zer esaten du horrek nitaz?”). Bada, bai, asmatu duzue: bahitua irakurzalea da. Desioa, den bezain aurreikusezina, umorerantz lerratzen da batzuetan, beste batzuetan bidea alderantzizkoa den arren; umoreak lubrikatzen du desiorako trantzea. Non dagoen ez dakiela esnatzen denaren ilusio laburra darraio pasarte gogoangarri horri. Lipar bat baino ez du irauten, bahituta dagoela jabetzen den arte. Eman lezake egoera horretan libidoak lekuz kanpo behar lukeela, baina asteek aurrera egin ahala hori horrela ez dela jabetzen da Roman. Ezusteko desio horren pizkundeak, bada, bere buruari joaten utziko balio zer gertatuko litzatekeen pentsatzera darama, bere gorputz erkinarekiko arroztasun sentipena areagotzen doan heinean (“Plazer eta min hartu duen gorputz hau ez da jada lehengoa, beste bat da: ez dut psoriasirik izan gaurdaino, eta eskertzen dut berritasuna, giltzape honetan aldaketa oro eskertzen dudalako, baita gorritasun eta azkura itxuran badator ere, konpainia egiten didalako”).

      Bat-batean zahartua eta bere buruarengandik bereizia sentituko da bahitua. Ahuspez egindako plazer-hartze isilak bere nerabezaroko lehen aldia ekarriko dio gogora, hatzen laguntzarik gabeko igurtzi jarraitua aski zenekoa (“Gorroto nuke, ahalkez hilko nintzateke zertan nabilen eta zer egin dudan jakingo balute… Hala ere, nahiago dut pentsatu Josu eta Mikel zeldakideak direla, eta, ezkutatzearena, ziegako lagunei zor diedan pudoreagatik egiten dudala”). Diziplina zorrotzez, lo aurreko uneak bere gorputzarekin duen harremana berrikusteari emango dizkio, barne bakarrizketan. Berak “denbora esparru” izendatzen dituen horietako bat eskaintzen die, beraz, fantasiei egunero, desio izan zituenen izenak esan gabe ahapeka dastatuz. Maitale ohiei entzundako berbetak (“ona omen da azalarentzat”) ekarriko dizkiote gogora bere hatz-mami likatsuek. Eta segidan, larritasuna: “Anek arraro begiratu dit goizean. Horregatik ote? Ez, ezin du jakin. Badaki zerbait ezkutatzen dudala, baina ezin asmatu zer. Haiek bakarrik ez: nik ere baditut nire sekretuak”. Sekretu-lehia inplizitua, bahituaren buruan baino gauzatzen ez dena, biziraupenerako ahalduntze mekanismo bilakatzen da.

      Muturreko egoera honek, eros eta tanatos txanpon beraren bi aldeak direla bete-betean onartzera darama bahitua, ulertzen duelarik bata erabil dezakeela besteari izkin egin edo, bederen, saiheste-ilusio bat sortzeko. Bahitua bere azalaren kodea hackeatzen saiatzen da.

      Aztertzeko modukoa da tonu muskularra galdu ahala bere eskuin bizepsarekin garatzen duen harreman delirantea. Ezinbesteko bilakatuko zaio ezpainekin laztanduko duen azal zati hori (“Noiz bular tente, noiz izter trinko, noiz maitalearen sabel leuna. Ezpainak josita dituen aho bat ez al da izango besoko gihar hori?”). Finezia handiz deskribatzen du Ibarbiak trastornoaren atariko erotika minimal horren fantasia. Ze izen eman? Ihesbide autoerotikoa? Oroitzapenen gordailuari ateratako errenta? Autoestimulazio nartzisista? Bere burua milikatu eta jan nahi duela lirudike. Romanek ez du nahi berari buruz esan dezaten “bazen behin gizon bat”. Gero, etsipen uneak gailentzen dira: “Errudun sentitzen naiz zulo honetan neure burua amarru barregarriz josi dudalako, zerbaitek esaten baitit ez naizela sekula hemendik aterako iltzez jositako kutxa batean ez bada, eta hobe genukeela hau lehenbailehen amaitu”). Segidan dator xake-partida eta Roman peoi bat irentsiz bere burua asfixiatzen saiatzen den pasarte lazgarria, Josu Heimlichen maniobra egitera eramango duen autolisi saiakera.

      Adibide batzuk baino ez dira, baina bahituaren isolamendu sentipena aberastera datoz “denbora esparru” sentsual horretatik kontatutako beste zenbait pasarte ere. Ez dira asko agian, baina bai aski adierazkorrak. Auzia ez baita soilik eros-aren eta tanatos-aren artekoa, eros-aren eta auctoritas-aren artekoa ere bada. Eta auctoritas horren deseraikuntzan, feminismoa da eredu bakarra edo ez dago eredurik.

Zuloa eta silueta

Kontestua kokatze aldera, geure hizkuntzak gaztelaniari azken hamarkadetan egindako mailegu penagarrienetako bat aipatuz hasi nahi nuke: zulo. Maileguok, ondo dakigu, baimenik gabe hartzen dira, hitza lapurtzen duenak bereganatu ohi ditu bere kasa. “Bahitu” egiten dituela ez esateagatik… Zulo hitzak, euskaraz, golf zelaikoa bezala balio du kilkerrena adierazteko, ez aipatzeagatik botoi-zuloa edo jertse saretuan egiten dena, edo giza gorputzean betetzen duen funtzioa zeinahi dela ere, denok dugun eta genukeen edozein, dela sudur-zulo edo dela balak sortua. Tamalez, erakunde armatu batek lehergailuak eta dokumentuak gordetzeko, edo, gutxiagotan, bahituak atxikita izateko erabiltzen duen gune ezkutua, biltegitik baino hobitik gertuago dagoena, hori izan da maileguan nagusitu izan den zulo hitzaren aldaera. Honenbestez, mafia errusiarrari Marbellan atzitutako armak zulo batean daudela esaten du gaztelaniaz irrati-esatariak, zeta hori espainolezko moduan ahoskatuz, euskaldungoaren etsipengarri. Hitzak bide egin du eta Espainiako Akademiak ere onartu du bere hiztegian (“zulo. Del vasco zulo, propiamente ‘agujero’. 1. m. Esp. Lugar oculto y cerrado dispuesto para esconder ilegalmente cosas o personas secuestradas”).

      Hau dena argitzen dut, zuloa delako nobela honetako pasarte gehienak kokatzen diren lekua, eta, pellokeria dirudien arren, hori azpimarratu nahi nuke ezer baino lehen, xehetasun hau ez delako munta gutxikoa idazleak hautatu duen estrategia narratiboan.

      Zorionez, bada beste euskal hitz bat munduko hizkuntza askok guretik hartu dutena, nahiz eta jatorria ezkutuan geratu. Ez da harritzekoa, euskaldungoaren gehiengoak ez baitu, oro har, hitz horren zinezko etimologiaren berri. Deitu gutizia linguistikoa edo deitu injustizia poetikoa, nahi bada. Hitz hori, jakina, silueta da, Ibarbiaren azken liburuari izenburua ematen diona. Berau izango da, gainera, euskal jatorriko hitzik erabilienetakoa mundu osoan, ez erro latindarreko geure inguruko hizkuntzetan eta ingelesez bakarrik, baita beste hizkuntza askotan ere, ia-ia ahoskera berberarekin: turkieraz (siluet), hungarieraz (sziluett), polonieraz (sylwetka), errusieraz (ñèëóýò, ahoskatu: zu-luet), japonieraz (シルエット, ahoskatu: zi-lue-too). Zulo hitza zur hitzetik erator daitekeen teoria sostengatzen du batek baino gehiagok, zur asko dagoen lekuan (basoan) zulo asko ere egon daitekeela, alegia; hor legoke -o atzizkiaren gehiketaren hipotesia eta garapena. Baina hori ez dator orain harira eta ez gara azalpen filologikoetan galduko. Hasiera batean dirudiena baino korapilatsuagoa da, ordea, silueta hitzak ere bai baitu bere baitan zulo… Edo, hobeto esan, zulo hitzaren zilo edo xilo aldagaia, euskarazko Zulueta, Zilueta edo Zilhoeta deituran nabarmen gertatzen dena, zeinaren adiera den “leizeak edo sakon-uneak dituen lekua”[1].

      Txikiak ezin bere kasa sarea heda eta, handia bere hitzen batekin enamoratu eta hura lapur diezaion esperantzan bizi da. Hala gertatu zen silueta hitzarekin: frantses hizkuntza izan zen silhouette forma mozorrotuaren pean beretu eta egun duen esanahi globalarekin lurbira osoan zabaldu zuena. Gezurra badirudi ere, duela hirurehun urte ez zen silueta hitza gaur dagoen moduan barreiaturik, eta hura gabe moldatu behar izan zuen zibilizazioak... Historia mamitsua da oso, Luis XV. erregeak ministro izendatutako gizaseme baten orpotik gertatu baitzen zabaltze arrakastatsu hori: Etienne de Silhouette. Azal dezagun laburki, merezi du eta.

      Limogesen jaio zen Etienne de Silhouette, eta Biarritzen sortutako Arnaud aitari zor zion frantses modura eraldatutako Xiloeta deitura. 1759. urtean, Luis XV.ak Finantza ministro izendatu orduko, errotiko zerga-erreforma eragin nahi izan zuen Etienne Silhouettek porrot eginda zegoen Frantziako ekonomia suspertzeko: zenbait salbuespen fiskal zein errege pentsio ezabatzen saiatu eta zergak bateratu zituen, merkatua trinkotu, salerosketa askea bultzatu eta austeritatea ezarri asmoz. Hartutako erabakiak ez ziren sobera kaltegarriak suertatu erregerentzat zein burgesiarentzat; bai, ordea, noblezia dekadentearentzat eta aberatsenentzat, euren pribilegioen kontrako erasotzat hartu baitzituzten neurriok. Voltaire filosofoa bera erreformaren kontra agertu zen, egoera sozioekonomikoa halako aldaketei aurre egiteko aproposena ez zelakoan. Presioak ezin jasanik, 1759ko azaroan kargutik kendu zuen erregeak Silhouette. Gutxi iraun zuen: bederatzi hilabete eskas. Gortetik apartatu eta itzulpen lanetan arituko da geroztik, biriketako infekzio batek jota hil zen arte, 57 urterekin.

      Etienne de Silhouettek bazuen, ordea, hilezkortasuna ziurtatuko zion zaletasun bat. Berak asmatutako lanpara baten argitan eserarazten zituen etxera zetozkion gonbidatuak, ikatz-ziri batekin pergamino gainean haien itzalaren soslaia marrazteko; tintaz belzten zuen gero barrualdea. Badakigu buruak zenbat maite dituzten frantsesek —berdin haiek moztea— eta moztutako horien aurrekari izan ziren erretratu haiek, nola izan zen Silhouette bezalako erreformisten ideiak aintzakotzat ez hartu izana 1789ko Iraultzarako giroa piztuko zuen deskontentua sortzeko aurrekari. Urte batzuen buruan, soslaiz egindako irudi azkarrak jarri ziren Frantzian modan, eta erretratu hauei “portraits à la Silhouette” izena eman zitzaien. Denbora gutti eskatzen zuten ohiko olio margoen ondoan, merkeak ziren eta maite zituen burgesiak. Zergatik izan behar zuten nobleek eta erregeek soilik beren burua erretratatzeko eskubidea? Aho bikoa da, alabaina, silueta hitzaren paraderoa, Parisen ministro zen garaian irudi satiriko bat argitaratu baitzen Etienne de Silhouetteren erreformaren kontra: Silhouette zaldiz ageri zen karikatura horretan, eskuan zeraman zigor batekin zerga-biltzaileak jazarri eta xaxatzen, herritarren txaloen artean… Zenbat trufa ez ote zuen Etienne de Silhouettek pairatu! Orduan jarri zen boladan “faire quelque chose à la Silhouette” esamoldea, zerbait amaitu gabe utzi edo hala moduz zirriborratzen duenari iseka egiteko erabiltzen zena. Jokaldi politiko itxuragabea, gaizki jositako kulot parea edo inprobisatutako afari baldarra, berdin ulertzen zen “à la Silhouette” eginak zirela. Modu honetan, lardaskeriaren edo behin-behinekotasunaren sinonimo bihurtu zen Silhouette, eta horrekin lotu zen bere deitura, presaz eta trakets egindako gauzekin. Denborak bere lekuan jarri du, ordea, eta ingeradaren esanahi guztiz nobleak gain hartu dio munduko hainbat eta hainbat hizkuntzatan.

      Erranak erran, zuloaren eta siluetaren artean hautatu behar bada, ni beti geratuko naiz bigarrenarekin. Eta Ibarbiaren hautua ere berbera izan delakoan nago, kandelaren argitan istorio xume baten erretratua ematea, zirriborro azkarren freskotasunarekin.

      Zulo beltz batek irentsi gaitzan baino, hobe norbere soslaia marrazten saiatzea.

[1] Honela dio Eusebio Erkiagak Lauaxetari eskainitako Ez zaitez Gernikara joan, Lauaxeta poema hunkigarriak: “Zulo barriak/ mendietan, / hilobi moltzoak / bidertzetan. / Euskalerri osoa / zulueta, / euskaldun gordinez / beteta”. (Iruzkingilearena da oin-oharra).

Longaina zaia(kera) bihurtua[2]

Ederra balentria, Ibarbia jaunak nobela (longaina) saiakera bihurtu du eta saiheska jarri da kolpeak jasotzeko. Ezin esango dugu bere lanaren izenburuan jada aitortzen ez zigunik: Silueta.

      Badirudi Baskongadetako kritikariren bat deseroso dagoela euskal jatorriko beste hitz batek (zulo) fortuna gehiago izan duelako azken urteotan gure artean. Bere teoriaren arabera, gutxiesleak diren hitzak baino ez lituzke gaztelaniak euskaratik maileguan hartuko, beste batzuen kalte. Hain gara makiavelikoak Madrilen. Gaiztoak, oso gaiztoak. Hartu atseden, txo: hitzen abelera, garapena eta patua atzemanezinak dira. Eta hortxe datza, hain zuzen ere, hizkuntzaren grazia, bere iragazkortasun unibertsalean. Desengaina gaitezen: hizkuntzek merkezurrean maileguan hartu eta uzten dituzten berben kontrabandoa txundigarria bezain inkoherentea da. Gure kritikari letrazauritu euskaldunak, saltinbanki itzulipurdi bat eginez, bi hitz horiek elkartu ditu (zulo eta silueta erro beretik ei datoz, itxuraz, Zulueta bera —Ivan Zulueta kultuzko zinegile handiaren deitura— silueta hitzaren aldaera izaki. Hara, ze kuriosoa, egunero ikasten da zerbait!). Gure kritikari maiteak dio Ibarbiak uko egiten diola liburu honetan zulo hitzari eta silueta hitzaren alde paratu dela, berba argitsu eta nobleagoa delakoan. Horretarako, Roland Barthes berak sinatuko lukeen teoria bat ehuntzen digu. Ariketa literario bezala zilegia den arren, ezin da nobela baten muina borroka etimologiko batera mugatu. Gainera, katedradun ezagun batek unibertsitate garaian esan ohi zigunez: “Tartean bada Barthes, mesfida zaitez”[3]. Etienne de Silhouetteren historia bitxia da, eta, se non è vero è ben trovato, etimologiaren zidorrak maite dituztenak aseko ditu. Daitort, tamalez, ni ez naizela haietarik. Aspaldi genekien hitz bakoitzaren baitan nobela bat ezkutatzen dela, eta ez dirudi silueta hitza salbuespena denik. Hortik aurrera, nobedade gutxi.

      Jakina dela esanguratsua hitzen pisua zirkunstantzien arabera aldakorra izatea… Arrisku egoeratan gertatu ohi da: bukaera gertu sentitzen dugunean esaten dugun hitz bakoitzak, denik eta hutsalenak ere, berealdiko pisua hartzen du hartzailearentzat. Horregatik bildumatzen dira suizidio notak eta hilzorian zeudenek egindako azken adierazpenak, haiku, mantra edo manamenduen aldarera igotzen direnak; hitzik domestikoenak ere marmolaren kualitatea hartzen du, etorkizunean bide-erakusle izango dugun mezu kriptiko batena. Gure azken hitzak, bizirik ginela esandako hilartitzak dira, epitafio aurreratuak. Hortik eratorriko litzateke Ibarbiak bere pertsonaiek esaten dituzten azken hitzekiko duen obsesioa, beti baitira berba biribilak, epilogoko espetxeko antzerki tailerrean gertatzen den bezala. Baina esaldi biribil hauek badute prezio bat: narratzailea eta pertsonaia nahastu egiten dira, hirugarren pertsona iragazkorregi bat sortuz, eta, aldiz, lehen pertsonan idaztea hautatzen duenean, idazlearen itzalak gehiegi deformatzen du pertsonaiaren silueta.

      Idazlearen dibagazio formalak ere ez ditugu konpartitzen. Hizkuntza tresna bat baino ez da, eta hitzak gauzak kontatzeko daude. Kontatzen dena, ongi kontatua, hori da irauten duena, ez hainbeste haren forma, beti egongo dena garaiko gustu eta modek baldintzatua. Eta nobela honetan, barkatuko didazue, ez da ezer kontatzen. Zaharrunoa irudituko zaizue agian, baina hauxe da nire iritzia: hitzak zenbait testuinguru delikatutan tentuz hautatzea ezinbestekoa den arren, kontatzen denak gain hartu behar lioke beti kontatzeko moldeari. Gauzak kontatzeko gaude, bai, baina ez hitzek beren dohainak arrandiaz erakuts ditzaten. Irauten duena, gure Ginny Woolf handia parafraseatuz, istorio inkandeszentea da, eta ez formaren inkandeszentzia. Bestela, hizkuntz egitura hitsak eraikitzen ariko ginateke beti, gazteluak airean, lengoaia mintzatuan erreproduzitu ezin diren estilo ariketak, literaturari hegoak mozten dizkiotenak. Eta bizitzarekin igurtzirik gabe ez dago ez literaturarik eta ez esaldirik irauten duenik. Jarraitzen didazue?

      Nobela hau parez pare zabalik dagoela esan izan da. Bedi eta bego. Halaxe daude supermerkatu batean erdibitu eta salgai jarritako sandia plastifikatuak ere. Baina horrek ez du deus segurtatzen: ez dago freskotasunik, irakurleak ez du pertsonaien zaurgarritasuna atzematen. Ibarbia hanka-puntetan pasatzen da arretaz jorratu beharko lituzkeen gaien gainetik eta, aldiz, goretsi egiten ditu une banalak. Fikzio printza minimoei esker, liburuak badu tarteka efektu-kolperen bat edo beste: bahituak bere bahitzaileei denbora-pasa gisa morse alfabetoko zeinuekin folio bat ekar diezaioten eskatzen dien unea, adibidez, bahitzaileak ikaragarri urduritzen dituena, bahituak kanpoaldeko norbaitekin komunikatzeko modua topatu duela pentsatzeraino, modu hori zein den arrastorik ez izan arren.

      Gaztelaniazko itzulpenaren erregistroa, azkenik —ezen euskaratik egindako itzulpen bat baita, bai—, jasoegia suertatzen da. Itzulpenaz egilea bera arduratu izana ez da ezeren berme. Ez dut bi lanak erkatzeko nekerik hartu, ez didate-eta horretarako ordaintzen, baina ez dirudi itzulpenak jatorrizkoaren kadentziari mesede handirik egin dionik. Senak esaten dit itzulpenean erabiltzen diren zenbait hizkuntz klixek zamatu egiten dutela lehenaz gain barrokoa eta adarretatik joan zalea den jatorrizko idazkera.

[2] Gaztelaniatik itzulia. Jatorrizkoan: “De su capa un (en)sayo”, hitz joko itzulgaitza.

[3] Jatorrizkoan: “Con Barthes, ni te cases ni te embarques”.

Asperduraren sinesgaitza

Trabesia luzea eta neketsua izan da. Fedez eta gogoz hurbildu gara eta egin dugu bidearen idorra. Izan dugu konfiantza gidoiaren ezusteko koska-estutze horretan. Horren ordez, erabat aurreikusten genuen amaierarekin egin dugu tupust. Alferrik hozkatu ditugu ezpainak, alferrik eutsi diogu arnasari, akabo, bukatu da, laga bitza berorrek soto ospel honetan esperantzak oro (“Ezin du egia izan… Ez da ba, ausartuko? Bai, ausartu da!”). Kostata baina, iritsi da unea eta jiratu dugu nobelaren azken orrialdea. Benetan? Serio, Ibarbia? Kirioak airean eta ahogustu mingots bat mihi puntan: dezepzioarena. Hau zen guztia? Ez une gogoangarri bat, ez pertsonaia karismatiko bat, ez estilo printza suspergarri bat: ez txakur-belarri, ez azpimarra, ez ezer.

      Ibarbiaren azken nobela probokazio ariketa merke eta ezdeusa baino ez da, inora ez doan narrazio maskal, funsgabe eta ahula. Sinesgaitzak egin zaizkigu bahiketa burutzen den modua, narratzaileak darabilen tonu bidegabea eta bere aitakeria orojakilea. Zer esanik ez, Romanen eta Josuren artean sortzen den harreman estranbotikoa. Beste hainbeste esan genezake nobelaren erresoluzioari buruz ere. Komandokideen arteko elkarrizketak, egileak barre-eragingarriak ez izatea lortzen duen bakanetan, guztiz dira irensgaitzak. Josu martiri bat da, Mikel oportunista zeken bat eta Ane haizeak nondik jotzen dion ez dakien izaki unineuronal beldurtia. Roman bahituak Xerezaderen rola hartzen duenean sortzen diren erreferentzia literario guztiz pedanteak ez aipatzearren. Baina nor da gizon hau, bahituta dagoen norbait ala Ludwig Wittgenstein? Elkarrizketak artikulatzeko orduan gure literaturan ia beti ikusi ohi ditugun sintaxi artifiziala, belarri toxikoa eta naturaltasun falta nagusitzen dira hemen ere. Belarririk ezaren gaitza endemikoa da tamalez, eta badakigu entzumen aldetik motz dabilen literatura bat ez dela sekula folioaren etzanetik altxatuko. Eskerrak azken urteotan emakumezko bertsolariek ekarri duten ahozkotasun amiñi bat gurera: dena ez dago galduta.

      Bahitzaileek jorratzen dituzten gaiak eta haien artean darabilten tonua gehiago dagozkio taberna giroko biribilketari, ideia trukea sustatzeko serio pentsatu eta planifikatutako elkarrizketa baten beharrei baino. Aipatutakoa aski litzateke edozein literatur lan bertan behera uzteko, baina solasaldi hutsalak topatzea are iraingarriagoa suertatzen da norbait hil ala biziko atakan dagoenean. Moralak eta literaturak bat egiten duten erpin horri buruz ari gara, fikzioa beste zerbait (zerbait interesgarriagoa) bihurtzen hasten den, eta Ibarbiak batere kontzientzia arazorik gabe profanatzen duen, gune sakratu horretaz.

      Erantsi horri, erabat kontrajartzen direla benetan irakurri ditugunak eta egileak liburua aurkeztu zuen egunean adierazi zituen asmoak. Ondoz ondo, “nobela dokumentala” eta ez-fikziozko nobelaren eredu unibertsalak aipatu zituen, hala nola, Truman Capoteren Odol hotzean (nola ez!) eta Rodolfo Walshen lanak (nahi bai!), hemen aipatzea merezi ez duen hainbat egile esperimentalekin batera. Ongixko dakigu idazleak ez duela sarritan zer idatzi duen ideia izpirik ere izaten, eta ezin fida gaitezkeela hark zerrendatu ohi dituen gustuko eredu, inspirazio-iturri zein egile kuttunen aipamen irrigarri eta handinahi horiekin, propagandaren kukua eta ispilu deformatzaileen kukurrukua izaten baitira hamarretik bederatzitan. Capote? Walsh? Liburuaren bataioan Andy Warhol gainbaloratuaren serigrafia friboloak edo Jean-Luc Godard apetatsua aipatu izan balitu, sikiera! Orduan bai, baluke Silueta-k norekin erkatu. Planifikazioa? Nork nahi du halakorik? Hartu argazki sorta bat eta jaurti airera basamortuaren erdian… Gero, jaso argazkiak banan-banan lurretik eta deitu aliritzira sortutako sorta sekuentziatu horri “album”. Deitu “film”. Deitu “eleberri”. Baina, aizue, literaturan ere, guztia ez da zilegi.

      Asko dira liburu honetan egileak egin dituen gehiegikeriak. Bigarren atalekoak aipatuko ditugu soilik. “Bahitutako gizaseme baten agonia fisikoa zein mentala” gure larruan sentiarazi nahi izan omen dizkigu —azal gogorra behar da: “sentiarazi, baina ez opatu” (sic)— . Horren ordez, irakurleari liburua harrika botatzeko gonbidapen zuzen-zuzena egiten dio. Ibarbiak ohituta gauzkan beste probokazio horietako bat? Liburu baten irakurketan aspergarriak zaizkigun soberako orrialdeak saltatzeko Daniel Pennacen prerrogatibaren defentsa bat da, akaso? Irakurlearen kemena paroxismoraino ahitu eta haren erresistentzia ahalmena proban jartzeko erronka baten aurrean gaude? Lanak ditugu sinesten. Eta zerbait bada barkaezina literaturan, hori, irakurlea aspertzea da. Ahalkea ere ematen dit hau esan beharrak, baina halaxe dira gauzak lotsarekin: norbaitek jasan behar auzoarena, auzoak bere sentitu ezean. Gauza bat da asperkeria efektua iradoki eta irakurlea bahituaren larruan sartzea, eta beste bat, oso ezberdina, irakurlearen betazaletara berun urtua isuri eta hura fede txarrez narkotizatzea. Egileak irakurleari Estokolmoko sindromea sentiaraztea bazuen burutan, hobe zukeen apur bat dokumentatu. Baina Ibarbiaren literaturan, ondotxo dakigu, dokumentazioari gain hartzen dio, irudimenaren alibiaz, nagikeriak. Hori guztia aski ez eta, doitasun historikoa falta du liburuak: aski zukeen etxetik hurbil gertatutako bahiketa bat eredutzat hartu eta haren kronika zintzo eta doia egitea. Bazuen non aukeratu. Baina ez. Horren ordez, beti ahotan duen errealitateari bizkarra eman eta abstrakzioen orube antzura arrastaka eraman nahi izan du irakurlea. Non kokatu liburu hau? Zientzia fikzioaren apalean, akaso? Literatura fantastikoarenean? Ez diegu guk bi genero gustagarri horiei esku artean duguna bezalako sasiko ahaide sarkinik opa. Duinegiak dira biak ala biak Silueta den pilula abortibo hau beren altzoan hartzeko.

      Laburbilduz, bere denbora preziatua ez galtzeko oraindik garaiz dabilenarentzat ohargarri, derradan hobe lukeela irakurle koitaduak eleberri hau irakurtzen hasi baino El conquistador del fin del mundo edo beste edozein reality ziztrinen hurrengo atala bere butakatxotik ikusi.

Take No Prisoners

              I wanna be black, I wanna be like Malcolm X

              And cast a hex

              Over President Kennedy’s tomb

              And have a big prick too (have a big prick too).

                            LOU REED, I Wanna Be Black

Ez da hau lekua literaturaren kontzepzioak eta hedadurak gurean izan duen scope gero eta murritzagoaren zabalera neurtu eta hura salatzen hasteko, ez eta literatur lanen oihartzuna eta funtzioa mikroskopioaren pean ipintzeko ere. Angela Carterren hitzetan esateko, “mundua botila barruan sartu, botila edan eta munduari ostera txiza egitea” bada idazlearen irrika behinena, urrun eta berant gabiltza, motz eta urri gabiltzanez, diziplina honen aukerak merezi bezala hurrup edan edo klik ustiatzetik. Mainstream hegemonikoaren indarrak —barka pleonasmoa— ez baitio soilik entertainment-aren industriari eragiten. Erraz irakurri eta errazago ahaztuz arrastorik utzi gabe igarotzen diren best seller horiez gain, badago korronte ezkutuko are arriskutsuago bat, literatura mota jakin bat prestigiatu eta beste oro zokoratzen duena eta idazle asko euren lanak, gaitegi eta estilo oso jakin batzuei lotuegi, molde estandarizatu batean planifikatu eta burutzera daramatzana, modu guztiz zikiratzailean.

      Branding eta rebranding etengabe batean bizi gara, pitching berberaren uztarripean landuak izan balira bezala argumentuak oro, uniformizazio erredukzionista bat eraginez, on demand, nola zineman hala literaturan. Eta ez dirudi hau epe laburrean aldatuko denik. Nork behar du zentsura, idazketa binarismo sintaktiko eta semantiko batera makurtu dutenean sortzaileek eurek? Antzeko zerbait gertatu zen XX. mendean, nahiz modu arkaikoago batean, writing workshop ospetsuen ugaritzearen karietara: denek idazten zuten berdin. Boladan dauden idazleei blurb batzuk eskatu eta aurrera bolie. Hotsa baino garrantzitsuagoa baita erresonantzia kaxa. Idazlea sistema literarioko zoko ilun batera konfinatua izan da: tertuliano bihurtu da, mirabe, atez ateko saltzaile. Loser bat.

      Egiari zor, gutxiengoen literaturan jarri den arreta politikoki zuzenak ere ez du panorama gehiegi aberastu. Gutxiengo hauetako kide highbrow akademikoek, minorien ahotsa bahitu ondoren, korronte nagusian sartzeko baldintzak detektatu eta erreproduzitu dituzte, arrakastaren formolera bidean laukitxo orotan check yes bat ezarriz. Haiek izango dute aurrerantzean gutxiengo hori ordezka lezaketen kide berriei membership estatusa emateko esklusibitatea, gainera. Enbutua tutu bihurtu da eta tutua orratz. Eta ez da tunelaren amaiera ikusten.

      Beste hainbeste esan genezake literatura feministaz ere, sentipena baitut Bechdelen testak eta bestek box-ticking feminism batera eraman gaituztela. Gorputzetik idaztearen aitzakian, idazkera gorputzetiko-uniboko-homologatu bat gailendu da, geroztik modu aski kalkagarrian galgarik gabe ugaldu dena, literatura maskulinistak hamarkada luzetan egin duen gisa berean, zertan uka. Philip Roth eta enparauen kanpai-jotzeekin nazkatu ginen, baina ez ote gabiltza kanpai berberekin hutsari kolpeka orain? Nekez lortuko dugu horrela oihartzun berririk: literatura trokelatua, esamolde eginak eta tropo maiztuak nagusitu zaizkigu. Saka replay.

      Apurtxo bat luzatu naiz gaian sartu aurretik, baina nago orain artekoak ulertu ezean nekeza dela Silueta bezalako liburu baten balioa neurtzea, akatsak akats, sistema barrutik desaktibatu nahi duen eleberria den heinean, bere pro eta con guztiekin. Bizi den garaiaren izpiritua —alemaniarrek Zeitgeist deitzen duten hori— harrapatu nahi du idazle orok, baina dreamcatcher bat eta bera erabiltzen badute guztiek beti, ez ote da ametsak ehizatzeko tranpa sagu-tranpa arrunt bilakatuko? Zein litzateke, orduan, azken emaitzak emango lukeen berritasuna, aurrerapauso indibiduala, reading community bezala jasoko dugun koskatxo gehigarriaren saria? Bide ezberdin bat hautatzen duenari eskertu egin behar genioke ahalegina.

      Nobelako bahitzaileetako bat, Josu, musikazalea da oso, eta hor aurkitzen du Roman bahituak heldulekua, ingelesa ikasteko erabiltzen duen irrati-kasetea Lou Reeden Take No Prisoners (1978) kasetea entzuteko baliatzen dutelarik. Bat baino gehiago dira bahitzaileen eta bahituaren arteko konplizitate uneak, eta hauxe da bat. Heroinaren urteez hitz egiteko aitzakia ematen die horrek, ia belaunaldi berekoak direnez biak. “Askok musika edo militantzia aukeratu genuen, zaldia aukeratu beharrean”, aitortzen dio Josuk. Ez dirudi Ibarbiak Lou Reeden disko guztien artean Take No Prisoners besterik gabe hautatu duenik, ez izenburuagatik bakarrik, baita bere garaian disko hau nahiko gaizki ulertua izan zelako ere. Eta nire buruari galdetzen diot: posible ote litzateke Lou Reed-en disko horretako I Wanna Be Black bezain kantu profanatzailerik egun? No way. Hitz lauz esateko eta Angela Carterren lorratzean segituz, ez ote dugu denok upel bereko sagardoa edaten? Kritika modu hotzepelean egiteko gurean nagusitu den molde odolgalduari ere aplika dakioke ideia hau, jakina, ez soilik sorkuntzari.

      Pentsa dezagun apur bat out of the box. Gardena da literaturak egiten digun galdera: noren lorategian egin txiza upel ezberdin bateko sagardoa dastatu dugularik? Eta nork dio lorategi batean egin behar dugunik? Ez al da oihan bezatu gabea literaturaren mandatua?

      Last but not least, ezin aipatu gabe laga liburuaren azaleko eskultura tipografiko bikaina, barruan topatuko duguna erakutsi gabe maisuki iradokitzen diguna.

Zaindu herren duzun hori

Lehen lerrotik baldintzarik gabe maitatu edo barru-barrutik gorrotatzen duzun liburu horietakoa da Silueta. Badira zenbait liburu erretrospekzio ariketa bat egin eta zure bizitzako pasarte zenbait errepasatzera eramaten zaituztenak, zeure biografiarekin duten loturagatik, edo zure belaunaldi berekoa delako idazlea, edo auskalo, lur bat ematen diotelako zure minari. Garai baten atmosfera, gaitegia eta izpiritua bertan daudela sentitzen duzu. Eta zu zeu ere bai, aldez edo moldez. Horregatik bakarrik, liburuak zentzu berezi bat hartzen du, hura epaitzeko tresna objektiboak lausotzen dizkizuna. Bihoa, beraz, aldez aurretik desenkusa, halakotzat sentitu dituelako irakurle honek nobela honetako pasarteetako asko. Nola, bada, eta zergatik? Hori argitzea zailagoa da. Hutsean egindako irakurketa objektiborik ez dagoela onartzetik has gaitezke. Denok gara gure gustu eta usteen gatibu, eta gatibutza hori modu zintzo batez onartzea da irakurlearekin dugun itunari egin diezaiokegun mesederik onena. Gakoa norbere gutiziekin leial jokatzea da, irakurleak, zeure herrenen jakitun, izan dezan bere iritzia argi-ilunetan kontrastez eraikitzeko aukera. Zilegi ez dena norbere herrena iruzkintzen dugun liburu bakoitzeko aldatzea da, noiz disimulatuz noiz lar jokatuz, gaur ezkerrekoarekin herren eta bihar eskuinekoarekin. Norbere herrena zaintzea da kritikariaren lanik behinena, bere izate arrazoia.

      Hau argiturik, utziko didazue hertsiki literarioa ez den aipamen batekin hasten: aitor dezadan Silueta nobelaren irakurketak ospitale batean harrapatu nauela, ez zehazki bahituta (gustu txarrekoa litzateke analogia), baina bai askatasuna egun batzuez murriztuta, hernia-ebakuntza ttipi baten atarian, literaturarekin zerikusirik ez duten kezkekin enpo burua. Egonaldi honek eta Ibarbiaren liburuak balio izan didate, lehenik eta behin, osasungintza publikoko langileen abegi ona, profesionaltasuna eta arta balore gorenak ezagutzeko, bai eta haien artean zenbat irakurzale dauden deskubritzeko ere. Ezagun da asko direla gaueko txandatan irakurtzen duten erizain, erizain-laguntzaile eta medikuak, eta gaixo bat irakurketan murgilduta ikusteak —niri gertatu zait— elkarrizketarako gaia ematen du sarri. Irakurketa eta ospitaleak, hortxe, noizbait idatzi beharko dugun erreportaje baterako gaia. Irakurle taldeak erruz ugaritu diren sasoian, zertan ez liburutegi eta kultur etxeetatik kanpo ere halakoak antolatu, demagun, eguneko zentroetan, ospitale edo zahar-egoitzetan?

      Liburuak paseatzera ateratze hutsak —kapelu bat edo galtzerdi deigarri batzuk janzteak bezala— eragin txit onuragarria zabaltzen du inguruan: elkarrekintzarako gonbita da liburua. Janzkeraz sobera arduratzen diren horiek arropak tentuz aukeratzen dituzten moduan, armairurako hamaika joan-etorri eginik, tiradera bat herts eta beste bat zabal, literaturzaleak ere badaki egun bakoitzari legokiokeen liburu paseagarria ongi hautatzen, eta liburuaren arabera, gero, zer janzkerak ematen dion liburu hautatuari ongien. Gaitasun itzela da, demagun, bidaia baterako liburuak aukeratzen jakitea; erabakigarria da bidaiatuko dugun garraiobidean pasa beharreko denbora kalkulatzea, baina baita bakarrik goazen ala ez, gustu txarrekoa delako, etsenplu bat jartzeagatik, liburu lodiak hautatzea maite dugun jendearekin bidaiatzen dugunean, bidaidearekin izan genezakeen elkarrizketari arbuio prebentibo bat egingo bagenio bezala… Oporretara joan baino aste batzuk lehenago liburu zerrendak egiten hasten direnetakoa nauzue nerau, batzuk hauta eta beste batzuk bazter, ahalik eta irakurketa-menu orekatuena eta elikagarriena osatu arte. Halaxe egin nuen Silueta liburuarekin ere. Liburua hasi eta buka irakurtzea nuen asmo, baina aitortu behar dut post-operatorioan amaitu behar izan dudala azkenean, eta intrigak jota joan behar izan nuela kirofanora (eta bai, estimatzen da galdetu izana: primeran atera zen ebakuntza. Kuku bat bidaltzen diet hemendik Ortueta Oronoz doktoreari eta bere talde paregabeari).

      Intriga ez dela garrantzitsuena Ibarbiaren liburuan esango du batek baino gehiagok. Agian ez. Baina intriga horrek eragindako tentsioari esker ez balitz, ezin albaindu ahal izango zituzkeen egileak ez bere intereseko diren gaiak ez eta gai horien inguruko hausnarketak ere. Gutxi axola zaio Ibarbiari, demagun, Ane-Mikel-Josu triangelua eta hirugarrenaren sakrifizioak beste biei egiten dien opari eskuzabala, eleberria, beretzat, ezer baino gehiago, gizarte hausnarketarako eta etorkizunerako balore ideario bat lantzeko aitzakia delako, lehen ere bagenekiena, bestalde, Enrique Vila-Matasen hitzak bere eginez esan berri baitu egileak elkarrizketa batean “trama aztura burges gaiztoa baino ez dela”. Aipua, dena esaten hasita, ez da Vila-Matasena, Jordi Assins Florit[4] filosofoari lapurtua baizik.

      Horixe opa dizuet denoi: inoiz edo behin nire atakan suertatzen bazarete, ataka horri dagokion liburua topatzea, zuen salbagerrikoa, naufrago-ohola. Isolatuarentzat konpainiarik onena baita Silueta, edozelangoa delarik ere norberak nozitzen duen atzitze maila eta zeinahi delarik ere paparretik harrapatuta zauzkan gaitza, erakundea edo zirkunstantzia.     

      Nobela terapeutiko bat.

[4] Ez dugu filosofo honen arrastorik topatu. Pentsa genezake, beraz, Vila-Matasena dela aipua, baldin eta Ibarbiarena berarena ez bada.

Ametsek ez dute

Ametsek ez dute gehiago gure bidea gidatzen. Ametsek ez dute gehiago mundua kanbiatzen. Ez amets partikularrek begiradarik pizten, ez kolektiboek urratsik aitzinarazten. Sinetsi dugu hala dela. Amesteko tirria ukan duenak hobe lukeela ohidura lotsagarri hori bazter. Adin batetik aitzina, kalterako ametsak. “Emak bakia!”, zaukuten manatu. Eman dugu. Ez doakigu ongi, alta.

      Zer “ames amesegi” amets lezake benaz bahitu batek? Pasarte arrunt adierazgarria du eskaintzen Silueta nobelak pundu huni buruz. Eskertzen diogu izigarri. Bahituak libre dela amestea arras pellokeria alimalekoa bailitzateke, igande arratsaldeko telefilme sukretuen heinera makurtzearen pare. Ez ginuke nahi hemen hondartza finitu gabeetan trostan diren zaldi zurien den mendrenik irakurri desio, libro-libro, haizearen firfira eta kresalaren potta bisaian ferekaz. Hori litzateke 80ko hamarraldi hartako spot sexista bat telebistan manera inuxentan emana usain on baten saltzeko: Eau de… ¡Oh de…! Hobe ez, merde… Ez gaitu engoitik deusek estonatzen ahal.

      Beraz zinismoak du irabazi, bolondresen lan isilaren pentzura. Idealak aspaldi gorde dira golf zelaietako zilo ttipiak galkatuz. Nor ez da jadanik klubeko bazkide, alafede? Baina itzul gaitezen itzul bahituaren ametsetara. Erran dugu ametsen interpretazione merkeak saihestu dituela egileak. Horren ordez, bereak egin duela iduri duelarik, bahituak amets-kaier gisako bat du zerrendatzen, deus amesten ez duen egunak ere berdin erakutsiz. “Gaur, ametsik ez”. Arranguraz bizi ditu egunok, azpigarunaren oparirik gabeko biskotxa gatzgabetua zaio bi partetan pikaturiko bizitza. Roman bahituak ez omen zuen usaia bere egunerokoan ametsetarik bakar bat ere oroitzea, beharrik, joera hori arras aldatu zaio bahitzen dutelarik, bizi duen amesgaixtoaren erdian ametsak nasaiki loratzen baitzaizkio, tartean bere emaztearen “bisita astral” jotzen duena eskas ez delarik. Mentsek dute pizten ametsen metxa? Paradoxala da bizitza. Ametsak amets baldin badira ere, edo, bizitza bera, amets.

      Bertzenaz ere, aspaldi urrunetik dakiguke ametsak ez dagozkiokeela amets horietan agertzen diren giza-emaztekiei. Gertatu ohi zaigu: sumindu izan ohi gira noizbait arrazoin mikorik gabe gure amesgaixtoetan min egiten daukuten adiskide kokinekin… Eta iratzarri orduko hori diegu leporatzen hezur-haragizkoei... Baina ze hoben dute haiek! Jende orok du berdin erreakzionatzen. Zuhaurek ez? Segur baietz. In Dreams Began Responsabilities, Delmore Schwartz ipuingile amerikanoak ezin hobeki izkiriaturiko izenburu goren… Baina ez tronpa, otoi: norbera da bere amets bakoitzean aparizione egiten duten pertsonaia oro dituena jokatzen, badakigu hainbeste. Norberarentzat baizik ez dute balio nola amentsok (akatsa eder denez), hala ametsen sasi-interpretazioneek. Horrengatik, kasu: ez sala sekula zure ametsetan agertzen direnei zer egiten dautzuten xuxen, otoi!

      Ametsetan has litezke erantzukizunak, baiki. Erran liteke beste horrenbeste 60ko hamarkadan askatasun eta sozialismo nahimen batean abiatu ziren herrien askapen mugimendu orori buruz. Amets haien endekatzearen sintoma ez ote dateke bahitzaileen ametsik ez aipatzea batere, bahituarenak bakarrik? Bahitzaileetarik bi amorostu dira eta hirugarrena presondegian dute sartu. Maitasuna batetik, punizionea bestetik. Haien artean harremanik ez gehiago.

      Ordezkatu du batak bestea: adio iraultzaileen ametsak eta bonjour, tristesse, egun on, balizko-humanismo-unibertsala. Ez da idealik sekulan “lehen mundu” izena eman diogun gure honetan, merkatua baizik ez. Xuxenagoa liteke, menturaz, espresionea emendatzea kakotx baten pausaz: “lehen, mundu”. Orain, batek-dakike-zer. Bada biolentzia bakar bat egun legeak duena bermatzen eta da biolentzia ekonomikoa. Hark du ardazten eta xorroxten gure egunerokoa, sare horretan gaitu preso. Bon, ikusezina den bortxa hori dugu hemen salatzen, bat eta bakarra denez, baina mila mozorroren jabe. Eta armiarma nekaezin horren bortxak baluke bertute bat, gainera: ez dugula identifikatzen ahal geziz jo daitekeen itu baten gisara.

      Terrorismo islamikoaren eratorpena izan bide zen azken iltzea biolentzia iraultzailearen hilkutxan, mailukada hark zituen azkenak ametsetik iratzarri. Ez denok memento berean, aldiz: beste batzuk anitzez lehenago iratzarri ginen, hor konpon norbere kontzientzia. Denok? Iratzarri? Mementoa? Ez bageneki legez historia mementoaren kumea dela eta ez alderantziz.

      Eta zer du zehazki kukutzen nobela honek? Bistan da: zenbait gauza ezin direla izkiriatu, beharbada. Edo, izkiriatuta ere, ez dela heltzen ahal idatzi duguna duintasun, sinesgarritasun eta justizia egiteko hein gutiengo batera. Zer idatz eta nola luma maneia bide gaitz eta harritsuotan?

      Irauli da espero ezin zitekeena, ustekabeko maneran irauli ere: iraulian edukia galduz. Berdin dabilke mundua bortxaz emokaturik. Eta berdin guhaur bide bazterrean, sukaldeko goxotik aparte, dena errauts, dena oroitzapen, dena malenkoniak goxatutako ideal ahitu. Guhaur ere hala gauden kontzientziarik gabeko bahitu, ametsik gabeko izaki garden botzgabetuak. Zeren eta jada ez. Ametsek ez dute.

Demasia metaliterarioa

Irakurle honek galdu du jada Ibarbiak inoiz metaliteraturatik askatu eta, behingoz, besteen liburuetatik sobera elikatzen ez den liburu bat idatziko duen esperantza. Ideia onik ez zaio falta, egia, baina hori ez da deusen garantia. Kaltetarako ere izan daiteke, ideia on horren esklabo bihurtzen bazara.

      Ez diogu konbentzional izateko eskatuko, alajaina (jainkoak libra gaitzala), baizik eta uneren batean (bizitzan behin, bederen) irakurle koitaduarengan amiñi bat pentsatzea. Bakoitzak bere mugak; inteligentzia arrasto bat da horiek ezagutu eta zure izaera literarioarekin bateraezinak diren bideetan endredatu gabe nor bere gaitasunei etekina ateratzea. Horraino, eragozpenik ez du irakurle honek, besterik ez genuen behar… Nahiz eta, pentsatzen hasita, irakurketaren abentura aldarrikatzen dugun beti, ezta? Zer onura dakar, orduan, behin eta berriro hezur berari bueltaka konplazitzeak?

      Ez diogu guk Ibarbiari inork sare sozialetan ezarri dion “idazle burges” edo “saloiko idazle” etiketa erantsiko, baina kontziente izan dadin nahi genuke zenbateraino ari den bere irakurle komunitatea murrizten bere fikzioei literaturaren erregaia baino ez ematera setatzen delarik. Zilegi da liburu fetitxeak MacGuffin (MacGurpil?) bezala erabiltzea, gustuko idazleak aipatu eta omentzea —kontrakoa plagioa litzateke edo lapurreta—, baina ez da hori zehazki berak egiten duena.

      Silueta ondo abiatzen da, ahots klasiko baten itxuran, eta bahiketaren harira Josu eta Aneren harreman itogarria zapuzten hasi eta Anek Mikelengan apurka-apurka konplizitatea topatzen dueneko planteamendua ere ez da guztiz bidegabea (“Malgutasuna ongi dago bizitzako garai batean, baina Mikel beste zerbait zela iruditzen zitzaion Aneri: zimenduak isiltasunean landatuta izateak egia sakon baten jabe dela sinetsarazten dizun pertsona horietako bat”). Lehen orrialde horietan pertsonaia guztiak daude harrapatuta. Baita irakurlea ere. Baina ildo horri eutsi beharrean, Ibarbiak azpikoz gora jartzen du trama, bere fikzioa martxan den idazketa-tailer edo literatur tertulia ibiltari (eta eternal!) bilakatuz. Ze logika du irakurle oro idazlegaia balitz bezala idazteak? Lezio bat eman nahi digu Ibarbiak? Exhibizionismoak ez garamatza inora; beste nonbait dago benetako literatura, erraz irakurri arren nekez idazten den prosa garden, ulerterraz eta biluzi horretan, eta ez esku artean duguna bezalako erakustaldi masturbatorioetan.

      Nekagarriak dira oso hizkuntzaren ikasketarekin lotzen diren pasarteak ere. Irakurle honen ustez, larregi intelektualizatzen du esperientzia lazgarri bat, morse kodearekin eta Oxford hiztegiarekin egiten duen joko hori dena, demagun, edota liburuaren epilogoan xake-partidarekin gauzatzen den jolas zentzugabea… Sinesgarritasunaren mugetatik oso urrun dago epilogo hau, dena esan behar bada.

      Irakurlea heldulekurik gabe abandonatzea ez da zilegi, Ibarbia jauna. Jaitsi zure bolizko dorretik eta begiak zabalduko zaizkizu: mundua ez da horrelakoa. Ez dizkiogu mezu zifratuak bidaltzen elkarri oparitzen dizkiogun liburuen bitartez. Ez dugu Samuel Becketti buruz pentsatzen bahitzen gaituztenean. Ez gaitu Lou Reeden kantu batek munduarekin berradiskidetzen. Ez datozkigu hitzetik hortzera, Romani bezala, Isaak Babel eta Frank O’Connorren ipuinak hil ala biziko egoera batean gaudenean. Ez dut uste, dena esaten hasita, mundu zoriontsuagoa litzatekeenik hori. Hargatik, errealista izan nahi lukeen nobela bati literatur vigorexia darionean (zita gehiegi, aipu gehiegi, intertestualitate gehiegi!), irakurleak uko egiten dio aurrera jarraitzeari, jaitsi egiten da trenetik eta, sayonara baby, ez du jakin nahi gehiago liburu horretaz, idazle horretaz, eta, nork daki, agian, ezta literaturaz ere…

      Inkestak badira azken aldion aditzera ematen dutenak beherantz doazela nola liburu salmentak hala irakurketa indizeak. Lehenaz beste, urri gabiltza irakurle kopuruari dagokionez. Nola defendatu Ibarbiaren liburuaren tankerako bat, bahiketa bezalako gai bat duena bizkarrezur? Zergatik ez dio lehen ataleko thriller pultsuari eutsi, dibagazioetan murgildu eta irakurlea berarekin galtzera derrigortu ordez? Zergatik ez arakatu gehiago azkenetan den Ane eta Josuren arteko harremana? Gaizto pentsatzen hasita, interpreta liteke (eta interpretatzen dut) literatur abaraska hori guztia, mahukatik atera dituen erregeak eta batekoak, nor bere baratze literarioa bere kasa landu eta defendatzeko ezgai den idazle baten inportazio ariketa sorta bat dela, Ukraina defendatzeko amerikar artilleriaren premia duen idazle baten ezintasunaren isla. Bai, badakit ez direla atseginak erkaketa beliko-balistiko hauek, baina nahiago hori abstrakzioaren osinetan galdu baino.

      Irakurle honi bururatzen zaio ez ote duen basotza sarri hori erabiltzen Ibarbiak beste idazleen atzean ezkutatzeko, benetan den bezala ez agertzeko, mailegatutako autoreek bere ordez buruz buru borroka dezaten, berak erretagoardian goxo jarraitzen duen bitartean, ukigabe eta salbu. Interpretazioa barik, sormenaren mamia bera ere irakurlearen bizkar uzten du. Esan izan balu bezala: “Nire irudimena honaino iristen da” (ez oso urrun), “zure irudimena iristen den lekuan daude mugak, irakurle”.

      Baina Wallace Stevensek zioen bezala —irakurle honek ere badaki aipuak jorratzen—, “edo literaturak hezurra ukitzen du, edo axal geratzen da”.

      Ez dago liburu hau baino hoberik Stevensen esaldia ilustratzeko.

Hizkuntzaren bahiketa

Herri gatibua gara, berben, maneren eta erranen. Ni gatibu naukana, gatibu da besteren. Gatibu daukagu euskara eta euskalduntasuna. Herri gatibua gara, loak hartua, memoriaz beste egina.

      Askotan bihurtzen da gure literaturan hizkuntza tramaren parte, argumentuaren akuilu edo pertsonaien trabagarri. Ez da idazleak bere literatur jarduera garatzeko hizkuntza bat edo beste hautatzen duenik, edota ohiki hizkuntza bat hautaturik ere, bere bizitzako une jakin batean hizkuntza hori aldatzen duenik estakuru jakin bat dela kausa edo apeta hutsa beste arrazoirik gabe. Pertsonaiez ari gara hemen, ez idazleez edo haien motibazio eta igurikapenez. Bagenuke zeresanik euskaraz eman ezinaren ezinez zenbait hitz edo esamolde erdaraz ematen dituzten idazleen gabeziez, baina horretan ere ez gara sartuko. Finean, hizkuntzen arteko nahasketa literatura guztietan gertatzen baita, ez gurean bakarrik, kausa eta motibazioa oso ezberdina den arren aldiro. Ikusi besterik ez, errusiar klasikoek zenbateraino maite zuten frantses hizkuntza narrazioan zio disruptibo edo epatanteekin txertatzea, elkarrizketa-gaiaren jasotzaile eta pertsonaien klasearen goresgarri.

      Galdera da: zer ematen digu eta zer kentzen gaztelaniak, zer ingelesak eta zer frantsesak literatura minorizatu batean txertatzen dugularik? Gaztelaniaren erabilerak, errealismoaren eta naturaltasunaren izenean, euskararen subordinazioaren ur-marka ez ote du ezartzen? Frantsesak ere halatsu gurean. Baina ingelesak? Ingelesezko hitzak tartekatzeak ez du jadanik arestiko modernitate igurtzirik edo pasaporte diplomatikorik ematen, guztiz kontrakoa: zimurra ezabatu beharrean areago azpimarratzen du ebakuntza estetikoak. Gizarte diglosiko batean bizi gara, hizkuntza hegemonikoen presio etengabearen pean, eta horrek izan behar du derrigorrez gure fikzioan islarik. Hain dugu igurtzi hori azpikontzientzian sartuta. Erabakia kosmetiko izatetik oso urrun dago, ordea, eta erabat sistemikoa da, pertsonaien hizkuntz hautuak haien bizitza sentimentalean eta harremanetan eragin nabarmena izan bailezake, nola izan dezakeen klase-bereizketak.

      Ibarbia beti izan da oso sentibera hizkuntz tentsioak istorioen korapiloan sartzeari dagokionean. Paradigmatikoena, beharbada, Itxia, baina ez isildua antzezlana litzateke, non euskarazko egunkari baten itxiera kontatzen zen euskaraz ez zekien epaile espainiar batek hala aginduta: arrotz zaigunarekiko beldurra dago hor ere, aurrejuzguen indarra. Paradoxa zerbitzatua zegoen eta ez zitzaion ideiari behar adina etekin atera. Bahiketa bat kontatzen zaigun nobela honetara etorrita, osoki dago euskaraz idatzia, bahitua euskal hiztuna ez den arren. Hala ahalmentzen du literaturak eta hala ulertzen du, arazo askorik gabe, irakurleak, gaztelaniaz gertatzen dela bahitzaileen eta bahituaren arteko harremana eta, aldiz, euskaraz, bahitzaileen artekoa. Hor bada bereizketa bat, kode (hizkuntza) aldaketak tramari eragiten baitio, bahituaren eta bahitzaileen arteko arroztasuna areagotuz. Zein da haien mintzoa ezagutzen ez duen bahitzaileen aurrean bahituaren jarrera? Zertan makurtzen du horrek bere destinoa? Filma egin behar balitz (bitxia da zenbat kritikari setatu diren honekin, nobelak gidoi-zirriborroak balira legez), hizkuntza biak erabili beharko genituzke, euskara zein gaztelania, literaturan ez bezala, errealismoaren konbentzioa estuagoa delako fikzio filmikoan eleberri batean baino, eta arraroa litzatekeelako Roman Garcia Briñas bahitua euskaraz entzutea.

      Bada erreparatu nahi diogun beste elementu linguistiko funtsezkoago bat ere: bahituak ingelesa ikasteko metodo bat eskatzen die bahialdiko orduak baliatze aldera, eta hala ekartzen dizkiote Oxfordeko metodoa zein phrasal verbs hiztegia, liburukote bitan, kaseteekin batera. Asteek aurrera egin ahala, ordea, bahituak aldatu egiten ditu hizkuntza ikasteko lehentasunak eta Oxfordeko metodoa baztertzen doa apurka-apurka, ariketen koadernoan euskarazko hitz eta esamolde solteak apuntatzeko (“Afaria, argia itzaliko dut, bihar gehiago. Ezusteko plazera ematen dit orain arte arretarik jarri ez diodan hizkuntza hau ezpainetara ekartzeak, hitzarekin baino dastamenarekin zerikusi gehiago duena. Harritu egiten nau horrek, eta nire ezjakintasuna erabatekoa eta abstrakzio maila handiagoa denez euskararekiko, errazago pasatzen zait denbora. Hobeto lo egiten ari naiz”). Ezarian-ezarian, hizkuntzari buruzko galderak egiten dizkio Romanek gertuen sentitzen duen bahitzaileari (Josu), eta jabetzen da harekiko harremana estutzeko modua dela euskara ikasten hastea, nola den elkarrekin partekatzen duten musikazaletasuna. Bahitzaileen psikean sartzeko nahi bat dago hor ala errukia sortu nahi die soilik? Stockholmgo sindromearen ondorioa baino ez da euskararekiko interesa?

      Zorionez, urruntzen joan dira azken urteotan euskara ideologia eta ideia jakin batzuekin lotzen zuten premisa ziurrak. Hala eta guztiz ere, soziolinguistika izan dena izan da gure artean: Neguriko enpresarien artean baino, etakideen artean euskal hiztun gehiago daudela pentsatzea ez da astakeria. Horrela, bahituak gutxika-gutxika ikasten duen euskarak areagotu egiten du bahitzaileen egonezina. Euskara ikastetik morse kodea ikastera dagoen jauzia ere interesgarria da, bestalde, nobelako une ederrenetako bat izateraino, epilogoko xake-partidarekin batera.

      Hona hemen, beraz, hizkuntza argumentuaren parte bilakatzen den adibide garbi bat, hil ala biziko egoeran dagoen hizkuntza batek hil ala biziko egoeran dagoen pertsonaia baten destinoan izan dezakeen eraginaren erakusgarri.

Forman gaude?

Barthes gora eta Barthes behera ibili da kritikaren zati bat Silueta liburuaren haritik, fundamentu gehiegirik gabe, niri iritziz, inork ez baitu aipatu eleberri hau ongien azalduko lukeen intelektual frantsesaren hausnarketa ezaguna: “Irakurlea testuaren kontsumitzaile izatetik testuaren ekoizle izatera pasatzea da lan literarioaren xedea”.

      Bizitzea forma bat defendatzea zela zioen Hölderlinek eta gu bat gatoz Txomin Badiola artistarekin formalismoari aurre egiteko modu bakarra malformalismoa[5] dela dioenean. Formaren kontzientzia sortzen den unetik, gure alde (edo kontra) lan egingo du, baina forma horrek gatibu gauzka eta hari zor gatzaizkio gu ere. Ihesbiderik ez da. Halandaze, formaren ukoa erabaki formal bilakatzen baita; formak bahituta gauzka beti edozein diziplinatan. Hiru aukera baino ez leudeke: formaren alde aritu, kontra borrokatu edo forma batere axola ez balitzaigu bezala jokatu. Tira, agian bi aukera baino ez dira? “Formaz ari gara, ergelok, formaz!”. Forma baita tango bat bolero batetik bereizten duena; forma, kulebroi venezuelar bateko pertsonaia Madame Bovary bilakatzen duena; forma, interpretazioaren pisua idazlearen bizkarretik irakurlearen sorbaldara igaroarazten duena.

      Forma hegemonikoaren abantailei men egin edo hura desegiten saiatu? Hor dago koska. Formarik ezaren ezinezkotasunaren aurrean, forma zatar edo desegoki bat bila dezakezu, fauvisten edo arte poveraren ildoan nahi bada, dela itsuskeriaren aldarri eginez dela birrintzearen prediku, jakin badakizun arren birrintzea ere, hondakina eta zaborra, zatikia eta pitzadura, hautu formalak direla ezinbestean… Ihesbiderik ez den jakitun, bihur zaitezke sortzaile kitsch, esteta arduragabe edo zure lanaren azken emaitza zoriaren esku utzi zale. Zoriak ere badu, ordea, bere forma, aurreikusezina izan arren guretzat; Man Rayk irudikatutako dado-ukaldiak ezin du zoria birrindu: soilik zoriari dado-ukaldi baten forma ematen dio. Eta aurreikusezintasun horretan datza artelan gorenen zabaltasuna eta xarma, hilezkortasun ziurtagiria. Nahiz eta hilezkortasun ziurtagiri oro den definizioz, aitx…, behin-behineko…

      Ez dakit irakurle asko garen jada (asko izan garen inoiz) zer kontatzen zaigun baino, nola kontatzen zaigun ederresten dugunak. Kontagintza morfologia baita: nola sintaxia, hitzen alkimia eta paragrafoen disposizioa, hala estilo baten bilaketa eta lanketa nekaezina, elipsien maneiua, esateko maneren zorroztea. Zer da literatura airean bibrazio bat uzten duten isiluneak ez badira, eguneroko zaraten polifonia basatik bereiziko den ahots organiko, soil eta iraunkor bat topatzeko erronka? Zer da literatura, egiaren silueta ez bada? Hastapenetik izan da hori nabarmena Ibarbiaren ibilbidean. Bera irakurrita, ekintzak unean-unean borborka sortu eta pentsamenduak irakurri ahala destolesten direla lirudike. Hausnarketa digresiboen garapena, norbera haiekin ados ez dagoenean ere, trebe josita dago irakurlea bere sarean harrapatzeko. Pertsonaien arteko elkarrizketek aliritzira ehizatuak dirudite. Zorian du fedea, beraz, baina baita literaturan ere.

      Zilegi bekit oin-ohar bat Ibarbiari leporatu ohi zaion “intelektualizazio” hori gezurtatzeko, bereziki amorrarazten bainau horrek. Bi ideia josi eta menpeko lau perpaus kateatzea aski da pentsalari integraltzat har zaitzaten? Hau bai berritasuna! Etsipengarria begitantzen zait intelektualaren langa orpoaren parean dugula ikustea. Hannah Arendtek burua altxatuko balu…

      Ez, ez dago Ibarbiaren lanetan gehiegizko intelektualizaziorik. Gauza da ez dela naturalismoaren izenean barren-hutsa eta kaskarina suertatu ohi den estilo kasual gogaikarri horretan erortzen. Ados. Agian bahiketa bezalako gai batek eska zezakeen egoeraren bortizkeriarekin baterago letorkeen beste forma bat, ez hain saihetsekoa, zuzenagoa eta soilagoa… Gordinagoa? Hala egin izan balu, ordea, polizia-nobela estandar batekin —hots, sinplifikazio batekin— konformatu behar izango genukeen, eta horietarik badugu lehendik ere sobera. Hausnartzeko tresna bat izan behar du nobelak, giltzarrapoa eta giltza, iheserako mapa eta brujula bere baitan dauzkan labirintoa. Autoreak hautatu balu beste forma bat, kontakizun tradizionalari lotuagoa, erdietsiko ote luke liburuaren amaierak orain duen efektua? Askok laudatu dute bigarren atala, berez pieza bereizi edo buruaskia dena eta aparteko ipuin gisara funtzionatzen duena. Baina zergatik ez epilogoa goraipatu? Zergatik egin dute kritikari askok ez ikusiarena liburuaren koda zoragarri horren aurrean? Formalki ezberdina delako? Istorioa amaitu dela dirudienean berriz zabaltzen duelako, zenbait filmetako kreditu tituluen ondotik datozen bonus track horien gisan?

      Eduardo Chillidak esan ohi zuen eskultura orok duela esfera bihurtzeko joera. Horman zintzilik jarritako koadroek ez bezala, hiru dimentsiotakoa izateak ikuslea eskultura horren inguruan biraka ibiltzera gonbidatzen duela, eta, biribilean angelu ezberdinetatik obrari begiratzeko erregu hori ikuslearen senak erabat barneratua duen esferifikazio suerte bat dela. Eskulturarekin egin badaiteke, zergatik ez egin beste horrenbeste literaturarekin? Zergatik uko egin behar dio irakurleak mugimenduari? Merezi al du literatur lanaren inguruan oinezko ibiltari izatera gonbidatzen ez gaituzten nobelak irakurtzea?

[5] Ikus Txomin Badiolaren Malformalismo. Caniche, 2019. (Iruzkingilearena da oin-oharra).

Trauma ardatz denean

Agian ikuspegi deterministegia da nortasuna gertaera traumatiko bakar bati lotuta dagoela uste izatea. Markatuta gaudeneko susmo hori. Inor ez dago libre, hilkorrak eta sexualak garen heinean. Nahi ala ez nahi, kontziente ala inkontzienteki, gure hautuak eta gure oinordekoenak gidatuko lituzkeen trauma bakar hori ardatz gisa hartzea, bidezkoa al da, ordea? Terapia molde zenbait baiezkoan daude, eta ez dira gutti beren ustezko trauma horren jatorriaren bila urteak ematen dituztenak, terapeutaz terapeuta, gertaera-abiarazle hori kausitu arte bakerik aurkitu gabe. Topikoa da erratea bizitzan geure borondatez egin dugun gauzarik onenak ez gaituela ordezkatzen, eta ezta gaitzenak ere. Bertsu esan liteke geure borondateak zuzenki parte hartzen ez duen jazoerei buruz. Erlatibismoa? Baliteke. Baina zein da alternatiba? Gertaera baldintzatzaile bakar hori onartzea? Guk nozitu edo inork guri noziarazitako zerbait, demagun? Hertsiegia ez ote hala pentsatzea? Etekin literarioa atera dakiokeenik ezin uka, aunitz baitira haurtzaroan bizi izandako trauma inkontziente bati egozten diotenak psikopaten jokabidea. Sinplifikazio horren gainean eraikitako hamaika erdipurdiko film eta bertze hainbertze liburu otutzen zaigu. Horregatik da funtsezkoa Silueta nobelan Ane eta Josuren arteko harremana eten eta Mikelek Josuren lekua hartzen duen unea ongi aztertzea.

      Erabakimen askeaz, horretaz ari gara gutti gotti betti. Gure esku dago erabat hurrengo trena hartu eta pantaila aldatzea, “zerotik hastearen” kimera? Edonork esango luke hori dela Anek eta Mikelek egiten dutena: herriz aldatu, seme bat izan, sasian bizitzearen antipodetan legokeen bizimolde bat besarkatu. Bizitza arrunta, gehiengoaren hautuak arrunt jo daitezkeen neurrian; heteronormatiboa, azken berrehun urteotako konbentzioetatik gutti aldentzen diren heinean, gertaera are adierazgarriagoa dena —konbentzional izatearena, diot— ustez mundua hankaz gora paratu eta hura aldatu nahi izan zuten “iraultzaile” batzuen kasuan.

      Jung eta Freud hona ekarri beharrik gabe ere, aise ondoriozta liteke beldurrez antizipatzen dutela gurasoek ume ttipia den horrek haiek iraganean egindakoa leporatu eta kargu hartuko dien eguna. Nola azaldu semeari beraien garaia, borroka eta idealak? Ulertuko ditu? Jasoko ditu oinordetzan haien erruak? Une/ekintza trauma-pizle bat izango du? Energia aunitz kentzen die horrek gurasoei eta jokabide obsesibo-neurotiko aurresalatzaileak itomenera daramatza, haien hipersentiberatasuna eta ikuspuntu autokontzienteegia tarteko.

      Obsesioaren mimetizazioa arrunt ongi ekarria da: guttitan ikusi dugu hain modu sinesgarrian islatua neurosi baten kutsagarritasuna eta alde biek buklea atzeraelikatzeko duten modua. Zabaltasun halako bat eman nahi diote semeari: mendira irteten dira sarri, leihoak irekita lo egiten dute uda zein negu eta logelako atea beti uzten dute zabalik. Erritual pagano ttipiak gauzatzen dituzte, modu inkontzientean ziurrenik, semea erabateko askatasunean heziz. Haiek askatasunaz duten ideiaren arabera, erran gabe doa, ohartu gabe norbere askatasunaren ideia kartzela bat izan litekeela hurrengo belaunaldiarentzat. Batzuetan, haien semea bahitua zaintzen zuten modu bertsuan zaintzen ari diren irudipena izango dute, azazkalak mozten dizkiotenean, kasu. Edota, are inkietagarriagoa, begitantzen zaie ez ote zuten bere garaian bahitua oraindik izan ez zuten umearen gisa berean zaindu…

      Erredentzio bilaketa garbi bat dago Mikel eta Aneren aldetik, egindako bahiketa desegin eta partaide izan ziren ekintza hura desagerrarazi nahi balute bezala. Baina hori ez da posible. Bertze horrenbertze gertatzen da Josurekin, komandoko lagun ohiak salatu ez eta babestu dituen kidearekin: askatasuna zor diote Mikelek eta Anek azken honen mutil-lagun ohiari, baina eskertzeko modurik ez dute, Josuk ez dituelako kartzelan hartu nahi. Hiruen zigorra bere gain hartu eta berak bakarrik betetzea da bere buruari erredimitzeko jarri dion prezioa? Bada kide ohiekiko zigorrik erredentzio horretan? Ez ote dio zigor horrek kartzelaldiak baino erredentziorako indar handiagoa ematen?

      Anek eta Mikelek itomen berbera partekatu izana bihur zitekeen ihes beterako aukera, baina horren ordez, gelako elefante arrosa bilakatzen zaie iragana. Hartara, bikote moduan frakasatu dutela onartu eta harremana apurtu bertze aukerarik ez dutela ikasten dute, abortu baten ostean elkarrekin jarraitu ezin duten bikote zenbaiten gisaz (haurra galtzearen izua ere euren gain dute haurdunaldi osoan zehar, azkenik gauzatzen ez den arren. Bizitzako lezioa: deitzen diegun ertzetik ez, bertze ertz batetik agertzen zaizkigu beti beldurrak, ezusteko leku eta mementoetan).

      Gatibuak, bere bahitzaileekin duen harremana estutzen ari dela dirudien gau horietako batean, Isaak Babelen Gatza narrazioa kontatzen die. Gainetik kendu ahalko ez duten maldizio bilakatuko da Romanen ipuina geroztik, baita handik denbora aunitzera ere, Anek eta Mikelek kozinatzen duten garaian (“Eta gatzik gabe sukaldatuko bagenu?”; “Nigatik ondo”). Erabaki soil horren pean dagoenak oilo-ipurdia jartzen dio irakurleari, jabetzen baita gertaera lazgarri batek zein neurritaraino eragin lezakeen egunerokotasunik inuzenteenean, kontzientzia morala eta erru sentipena azaleratuz. Trauma Isaak Babelen ipuineko gatzak ordezkatzen duenez, jasanezina zaie bahitzaileei ipuin hori akordura ekartzen dien xehetasunik ttipiena. Baina nola egin gatzari ihes? Ez al dago gatza leku guztietan? Izerdiari eta malkoei izkin, nola? Itsasoan igeri egiteari utzi beharko diote, sukaldean gatza debekatzeaz gain? Kirola egin eta izerditzeari utzi? Paroxismoraino murgilduko dira obsesioan, erremediorik gabe: ez dute haiengan marka utzi duten hitz horietatik desitsatsi eta desidentifikazio prozesua aitzinera eramatea lortzen.

      Lacandarren modura erranik, bizitza mugagabea nahi duten izaki mugadunak gara. Barne mugarik ez dagoenean, gardentasun bat ematen da, lengoaia da gure azala. Mikel eta Anerentzat, banandu eta ahanztura indibiduala xerkatzea da aukera bakarra. Erdietsiko ote dute nork bere kasa elkarrekin lortu ez zutena?

Zulotik atera arte

Arte kritikari eskainitako tarte honetan literatur lan bat ekarriko dugu gaur lerro artera. Atentzioa eman digu, egia esan, Ibarbiaren Silueta liburuak eragin duen polemikaren harira sortu den asaldurak. Ezkutuan bizi izandakoa argitara ekartzen saiatzearen zeregin nekeza dagokie nola arteari hala literaturari. Eta zer ezkutuago bahiketa bat baino? Literaturari buruzko nire irismena aski apala den arren, esango nuke bahituek ez dutela lehen pertsonan sobera idatzi izan bizitako esperientzia umiliagarri horren gainean. Nola ez, bada, sasoi gogor hori lehenbailehen burutik kendu edo garuneko zokoren batera baztertzen saiatu, askatzen zaituzten unetik aurrera zure lehengo bizitzari berriro heltzeko? Deus ez ulergarriagorik. Protagonisten isiltasunaren aurrean, hutsune hori betetzeko legitimatuta dago fikzioa, ala inpertsonazio ariketa baten aurrean geundeke? Zein forma fikzional edo artistiko eman tortura horri? Literarioa, performatiboa, plastikoa? Zilegi ote, Ibarbiak egin duen moduan, norberak bizi izan gabeko esperientzia adierazi nahi izatea protagonistekin hitz egin gabe? Zilegi da, behin hori eginik, lan hau monetizazioaren gurpilean sartzea? Erreportajea ez al litzateke aski, deus asmatzen ibili gabe, boza ematea kontatu ez duenari, medium bilakatzea eta ez fikzio baten transformista?

      Bihoa aurretik argi eta garbi nire iritzia: askatasuna adiera guztietan defendatzen dugunok ez daukagu zilegitasun horri buruzko zalantza izpirik. Behin horretara jarrita, ordea, arriskuetako bat gertaerak lar estetizatzea izan liteke, edo, are okerragoa, esperientzia erregistro esplizituegi batera ekartzea. Krudelkeriari forma artistikoa eman nahia ez da deus berria. Memoria oneko beteranoek oroituko dute 2004. urtean Xabier Zumalde ETAko militante ohiak idatzi zuen liburuaren karietara Arteako Ekomuseoan egindako erakusketa. Amestutako iraultza frustratuaren “metodoari eta formari” buruzko erakusketa gisara saldu zuten hura, eta harrabotsa sortu zuen komunikabideetan (ikus, esate baterako, “Un zulo en el museo” izenburua duena: El Periódico de Extremadura, 2004ko apirilaren 21eko alea). Erakusketa hartan insurgentzia eskuliburuak, ikurrinak, frankismoak debekatutako liburuak, eta 1:1 eskalan egindako zulo baten erreprodukzioa jarri zituzten ikusgai, etakide baten manikia barne, euskal kitsch-aren adibide behinenetako bat, ETAko besoko eta guzti baitzeukan panpinak, futbol kapitainek edo laguntza humanitarioa eraman ohi dutenek legez. ETAren estetikak beti izan du Susan Sontagek aipatzen zuen camp-etik zerbait, eta horrek zaildu egiten du estetika hura kode horietatik kanpo artearen eremura modu figuratiboan ekartzeko ahalegina, ia beti huts egitera kondenatuz.

      Berrikiago, modu instituzionalizatuago batean, Gasteizko Biktimen Memorialean ETAk Ortega Lara bahituta izan zuen zuloaren erreprodukzioa aurki dezake bisitariak. Zulo honek ez luke beste harekin zerikusi askorik, facsimil-aren teknika hautatu baita hemen. Ez bata ez bestea jo daitezke hertsiki artelantzat, ez zen hori egileen asmoa. Baina errepresentazioak dira, eta museo edo memorialen esparruan sartzen direnez, ezin aipatu gabe utzi, helburu artistikoei muzin eginik zeregin pedagogikoetara bideraturik dauden arren. Horrorearena gero eta garatuagoa dagoen turismoaren azpisail bat den honetan, denoi dagokigu erantzukizunez jokatzea, tentuz egiten ez denean auzo-lotsa eragiten baitute halako errekreazioek, zuloa TikTok-en jartzeko moduko bazka bihurtzeraino.

      Aski da adibide bat gauzak zenbateraino fribolizatu daitezkeen ikusteko: Tripadvisor webgune turistikoak, Cartagenako (Murtzia) erromatarren anfiteatroa eta bestelako “atrakzio” batzuk sailkatzen dituenak, El Zulo izeneko eskultura baten berri ematen digu (4,5eko batez besteko puntuazioa, bosten gainean). Hemen bai, orain arte aipatutakoak ez bezala, artelan peto baten aurrean geundeke: postura fetaletik hurbil, eskuak orkatiletan gurutze eta belaunak kopetaren parera ekarrita hausnarrean ari den bost metroko altuera eta bi tona eta erdiko pisua duen gizonezko biluzi baten brontzezko figura erraldoia. 740.000 euroko inbertsioa egin zuen 2008an Cartagenako Udalak Victor Ochoa eskultore madrildarraren lanean eta oposizioak argibideak eskatu zizkion alkatetzari, krisi ekonomiko baten erdian halako gastu bat egin izana salatuz. Ana Maria Preckler arte kritikariak eskulturak “egikera michelangelotarra” duela esan zuen. Litekeena da, nahiz eta guk Auguste Rodin eta Camille Claudelen eskolatik gertuago ikusten dugun, bai lan horren taxu bolumetrikoa bai eta tonua eta intentzioa ere. Kokapena ere esanguratsua da: biribilgune batean jarri zuten.

      Are bitxiagoa da Emiliano Revillarena. ETAk bahitutako enpresari gaztelarra 249 egunez eduki zuten bi metro luze eta metro eta laurogeiko altuera zuen zulo batean sartuta. Staedtler koloretako lapitzak eta Milan borragoma bat jarri zizkioten eskura. Zer marraztu zuen haiekin? Tximinoak, mendiak, katuak, mantis religiosa bat, Gaztelako zelaiak, Donostiako Miramar jauregia, hondartzak, toreroak, elizak, eta, orotan deigarrien, rasta ileko emakumezko tangadun baten bizkarreko irudi udatiarra, ipurmasailak agerian zituela. Amateur baten lana zela bistakoa izanagatik, ezagun da oso serio hartu zuela bere zeregina. Revillak aitortu zuenez, bahitzaileek ematen zizkioten aldizkari eta egunkari atzeratuetatik kopiatu zituen irudi gehienak, gutxi batzuk baino ez ziren izan bere irudimenaren fruitu.

      Emiliano Revilla enpresariak bere jaioterrian, Soriako Olvegan, erakutsi zituen marrazkiok 2005eko jaietako ekitaldien barruan. Ez zuen erakusketari buruzko iruzkinik egin nahi izan. Bat salbu: “Ez dakit nola moldatu nintzen, ez dakit nola lortu nituen itzal horiek, argi efektu horiek”. Staedtler eta Milan. Bahialdiko ordu amaigabeak. Marraztu. Biziraun. Argiz beteak dira irudi gehienak, zerikusirik ez irudi tormentatuekin. Borja Hermoso, El Mundo egunkarian sinatzen duen kronikan, harritu egiten du lanen jite koloretsuak, eta irudi haiek “Zoran Music-ek[6] Dachauko kontzentrazio esparruan egindako irudien iluntasunarekin zerikusirik ez izateak”. Emiliano Revilla erreskatea ordaindu ondoren askatu zuten: udare flan bat oparitu zioten bahitzaileek bere margolanak besapean zituela libre utzi zuten egunean.

      Hauek guztiak aleturik, Ibarbiaren nobelaren sinesgarritasuna auzitan jarri dutenentzat doa galdera: sinesgarria izango litzateke zuen ustez Emiliano Revillaren bahialdia fikzio batean, aurreko paragrafoetan kontatu ditugun hemerotekako egitate guztiz dokumentatuak aintzat hartuta?

[6] https://www.zoran-music-comarte.com/en/music-works-collection/dachau/

Elektroien dantza askea

Apologia bat da Silueta: mugimenduaren apologia. Ezin esango dugu Ibarbiak Higgsen bosoia topatu duenik, baina nobela dinamikoa idatzi duenik ezin uka.

      Silueta iruzkintzeko orduan hiru bahitzaileak bahituarekin kontrajartzea izan da, oro har, gehienen irakurketa, bi talde estanko bereizi balira bezala, bahitzaileak vs. bahitua: [(J, A, M), (R)]. Ez da batere hori, ordea, nire aburuz, sailkapena, ez behintzat nobelak aurrera egin ahala. Josu bahitzaileak Roman bahituarekin garatzen duen harremanak 2+2 egiturara hurbiltzen gaituelako, batez ere Ane Josurengandik aldendu eta Mikelekin bikotetzen denean [(R, J), (A, M)]. Hauxe da sortzen den dinamika: Anek nahiago du Mikelekin Roman zaintzen zuloan egon, ezen ez bere ordura arteko mutil-lagun Josurekin etxean aske atseden hartzen… Josu kartzelara sartzen dutenean indartu egiten da egitura hau [(R), (J), (A, M)], nahiz eta 2+2 egiturara itzultzen garen berriro epilogoan [(R, J), (A, M)], amaieran hasierarekin zerikusirik ez daukan paradigma batera iristeko: [(R, J), (A), (M)].

      Baina ez da harreman sarea dinamikoa den bakarra. Bahiketa gaitzat duen Silueta bezalako liburu batek hautsak harrotu izanak zerikusia izan lezake, neurri handi batean, barkamena eta arrazoia bezalako gai moralak jorratu izanarekin. Kontzeptu horiek gaingiroki aztertzera mugatuko naiz, norbaiten intereseko balitz, eztabaidaren eremua suspertu eta zabaltzeko asmo ezinago xumeagoarekin. Ez baitago elektroi bat baino gauza xumeagorik.

      Aurrera dezadan gustatzen zaidala bere argumentuak trebeziaz aletzen dituenari arrazoia ematea. Baina ez hark eduki dezan: arrazoia ezin eduki daiteke, edo, gutxienez, ez da dotorea hari fierki eutsi eta joaten ez utzi nahi izatea. Arrazoia izateak, epe luzean, ez ote gaitu paralizatzen? Arrazoia totem astunegia dela deritzot, atzerakoi bilaka gaitzakeena. Nik ez dut arrazoia izan nahi horrek atzerakoi eta zurrun bilakatzen banau. Harritu egingo da agian bat baino gehiago hau irakurrita, baina niri, pertsonalki, gustatzen zait inork konbentzitu nazan. Dialektika sokratikoaren bertuteak mugimendutik leratorzke; batera eta bestera doazen arrazoi zatitxoen korrontean ez ote datza bizitzaren miraria? “Prest nago prest nagoenez berorri arrazoia emateko, baina ez berorrek izan dezan”. Ulertzen da horrela esanda? Arrazoia ematen badizute, mesfidatu. Ados? Ez? Ondo, harrapatu duzu.

      Arrazoia ez bezala, barkamena eskatu edo eman egin daiteke, baina ez da eduki daitekeen zerbait. Barkamenaz balia gaitezke apika, inork eman izanaren onuradun izan, ematen duenaren eskuzabaltasunarekin hunkitu. Barkamena, eskertu egin daiteke (eta, ziur aski, eskertu egin behar da). Emaileak itxura dezake barkamen eskea, baina ez dirudi komenigarriena… Are gutxiago, hartzaileak esker on faltsuen bidez barkamen hori jasotzea beretzat garrantzitsua dela aditzera emango balu, benetan esaten duena sinetsi gabe. Mimetikoak gara. Halakoa da gure jokaera: itxurak egiten dituenaren aurrean itxurak egitea. Honek ere ez dirudi oso gomendagarria, nahiz eta itxurak egitea jokatzea izan, eta rol batean muineraino sartu eta hura jokatzeak eragin dezakeen, ene uste apalean, rolaren asimilazio partziala. Mugimenduaz ari gara, berriz ere. Mintzagai dugun eleberrian, esate baterako, irakurle asko asaldatu egin da bahitua bere bahitzaileekin eskuzabalegia dela uste izan duelako. Aldiz, kartzelara sartu duten hiru bahitzaileetatik bakarrak ez die beste bi kideei barkatzen: ez ditu komandokide izateagatik ezein unetan salatzen, baina bere bizkar bikotetu izana onartezina zaionez, uko egiten die sistematikoki haien bisita eskaerei. Kontraesankorra? Bai, baina baita dinamikoa ere. Gizakia bezain.

      Asko atsegin dudan Edna O’Brien-en aipu bat ekarri nahi nuke hona: “Gorputzaren bidez soilik barka dezakegu elkar. Buruak barkatzeko itxurak egiten baditu ere, beltzuneak gorde eta elikatu baino ez du egiten”. Airean hitz egiten dugu, baina gorputzean idazten da airean hitz egindakoa, letraren materialtasuna agerian utziz. Gorputzarekin mantentzen dugu gure hizketa intimoena eta hau aintzat hartzeak dialektika berri bat irekitzen du.

      Identitate egonkor, itxi eta oso bat ez da posible, eta honek mugimendu konstante bat ahalbidetzen du.

      Buztinezkoak gara.

Nobela ez den nobela

Susmagarria ez al da Ibarbiaren lanak arte garaikidearen munduko teorikoen artean literaturzaleen baitan baino interes handiagoa piztu izana? Arte garaikidea kutsatzen duen kontzeptualizazioak, teorizazio beharrak (“Kontestua da testu berria”) eta obraren exegesiaren premiak nebulosa baten gisan inguratu eta ito dute Silueta. Gehiago hitz egin da haren formaz, mamiaz baino. Ezagutzen dut apur bat Ibarbia, eta ez zait arrotza literaturak performantzarekin izan lezakeen loturarekiko bere debilidadea. Utziko didazue, beraz, zerbait intimoa aitortzen, Ibarbiarekin dudan harremana garai batean molde horretakoa izan zelako: estua. Badakit ortodoxiak kritikariaren eta egilearen artean laugarren horma gisako bat ezartzea galdatzen duela, baina hori ez da beti posible, eta batzuetan, ezta desiragarria ere. Bada iruzur gisako bat triangelu horretan, irakurleak jakin ez dakienean zein den zehazki idazleak kritikariarekin duen harremana eta bien arteko interes gatazkarik ba ote den. Sarritan gertatu izan da kritikaria aldi berean idazle izatea eta kritikatzen duen idazlearen argitaletxe bereko kide, edo editore ohi, zer dakit bada nik, edo gai bera jorratu duen arerio zuzen edo ikastetxeko pupitrekide… Kategoria horiek, gainera, ez dira elkar-ukatzaileak, litekeena delako pertsona bakarrak bat baino gehiago betetzea. Gauza horiek jakitea komeni delakoan nago. Gure mundutxoa txikia da eta kritikari honek bizikide izan zuen luzaro Ibarbia. Esana geratu da eta ohartarazita dago irakurlea. Atera bitza bere ondorioak.

      Bere saiakera kamuflatua irakurri ondoren (itzuliko gara beranduago horretara, baina nik ez nuke esango fikziozko lana denik) ausartuko naiz esatera gurari aitorrezin bat duela liburu honekin Ibarbiak. Gurari aitorrezin bezain inpudikoa. Inpudiko bezain ausarkeriazkoa. Eta ausarkeriazkoa bezain sadikoa. Gurari horrexek baino ezingo luke liburua azaldu eta hark baino ezingo lioke azken puntua jarri, istorioaren potentziala agortuko lukeen aukera bakar eta konfesatu ezinezko horrek. Aukera kuasi-performatibo bat da, Ibarbiak bere subkontzientean barru-barruan sarturik duena. Eta puntu honetara ailegaturik, harritu egiten nau artearen mundutik etorri diren iruzkingileetako bakar batek ere oraindik hipotesi hau ez plazaratu izanak. Haiei buruz mintzatu bai baina osorik ez irakurtzeko asmoarekin idatziak diruditen liburuak badauden gisan (James Joyceren Ulises litzateke adibiderik ezagunena), badaude beste batzuk haien benetako zentzua zirkunstantzia jakin bati lotzean soilik azaleratu eta beregaintzen dutenak, egilearen atzaparretatik askatu eta irakurlearen baitan txertatuz. Guy Debordek eta situazionistek bazekiten zerbait horretaz.

      Zertarako idatzia izan da Silueta, orduan? Noiz eta noren eskuetan erdietsi eta agortuko luke arestian aipatu dugun erabatekotasun bipila? Bota dezadan lehenbailehen nire hipotesia. Silueta liburuaren zentzua hauxe da ene ustez: benetan bahituta dagoen pertsona batek bere bahialdiaren baitan irakurtzea. Ez da doako krudelkeria makurra, ez eta boutade bat edo matrioxka errusiarren joko hutsala ere. Silueta liburuan, bahiketa bati buruz izan daitezkeenik eta motibazio, inguruabar moral, legal zein faktiko ia guztien aldagaiak aurkituko ditugu, sotilki emanak. Honenbestez, bahiketa batean bahiketa bati buruzko liburu bat irakurtzea (zehazki, Silueta bera irakurtzea) dekonstrukzio performatibo formal bat izateaz gain, dekonstrukzio ideologiko baten hasiera ere balitzateke, bahiketa bera barrutik desegituratzeko —deslegitimatzeko?— modua. Ikea-ko piezen gisara emana zaigu altzaria eta irakurleok behar ditugu piezak elkartu; zenbat irakurle, hainbat altzari. Ibarbiaren nahikaria litzateke halako zirkunstantzia batean liburua irakurrita bahitzaileak bahituekin liburuari buruzko eztabaida batean lotzea.

      Silueta saiakera kamuflatu bat dela esan dut gorago, ez-fikzioa beraz, eta ez nobela bat. Liburuaren baitan irudimenak duen pisu urriak garbi uzten du baieztapen horren zergatia. Hasiera batean trama zirriborro bat eta tropoiloan emandako ekintza trauskil batzuk izan badiren arren, motibazio-lehia bat dago batez ere atzean: ukitu noir batekin ematen den bahitzaileen (auto)justifikazioa legoke, batetik, eta bahituaren biziraupenerako “borroka-eskuliburu” baten idazketa, bestetik. Liburu hau, beraz, pentimento bilduma bat da. Pentimento deritzo, pinturan, artista margotzen ari denaz damutu ondoren lientzoan egiten duen funtsezko aldaketari, hasierako asmoa ezkutatzera daramana.

      Ibarbia beti izan da ez diren gauzen zalea: poema ez diren poemak, testu apokrifoak edo lapurtuak, sasifikzio bastartak, diziplina ezberdinen arteko misturak, atalase lausoak… Baita harreman sentimental ez diren harreman sentimentalak ere. Baina ez da gaurko gaia hori. Nobela bezala sailkatua izateak apalategi ikusgarriago batera eramango duen jakitun, fikzio minimo batekin apaindu du maltzurki egileak saiakera. Ez da amarru hau egin duen lehenengoa izan eta ez da azkenekoa izango, baina beki liburu honetako orrialdeetan muturra sartzen duen orok, zerbaitetan abila bada, ezkutaketan dela abila egilea, informazioa eta bere burua ostentzen.

      Eta ez. Liburua biltzen duen zintak eta egilearen inguruko kilker-batza lausengariak kontrakoa dioten arren, hau ez da nobela bat.

Bahiketa kaleidoskopikoa

Baina zertara dator hainbeste zalaparta? Bahiketa bati buruzko eleberri bat atera du Ibarbiak (lehena balitz bezala!) eta sortu da kalapita. Piztu da sesioa. Hasi gara mokoka.

      Irakurri dugu. Arretaz. Irakurri dugu bigarren aldiz. Arreta handiagoz. Ez da hain luzea ere. Azpimarratu ditugu pasarteak. Adostasunezkoak bezala desadostasunezkoak. Zein da ondorioa? Ez dela hainbesterako. Izatez, ez dakar berritik asko. Berritik zerbait ekarri behar ote du literaturak aztora gaitzan? Baiezkoan gaude.

      Memoria laburreko herria gara. Bakarren batek esango lukeen bezala, scope murritzekoa ere bai. Bahitzaileekin enpatizatzen duela bahituarekin baino gehiago. Bahituaren barne monologoa antologikoa dela. Bahitzaileen eta bahituaren arteko harremana ez dela sinesgarria. Hunkigarria dela haien harremanaren bilakaera. Borreroak badituela milaka aurpegi. Borreroa beti izango dela borrero eta ez daukala bueltarik. Feminista dela. Antifeminista dela. Esperimentalegia dela. Ez dela aski esperimentala. Chillidazalea dela. Oteizazalea. Zentripetoa. Zentrifugoa... Gauza bat eta kontrakoa idatzi dira nobela honi buruz. Ene. Guk irakurri dugun berbera ote da? Batzuetan zalantza handiak sortzen zaizkigu. Ez aipatzeagatik eskuak burura eramaten dituen jende hori guztia, esanez bahitu baten larruan ez garela egundo sartu. Falta zela aintzatespena bahituak izan diren horiekiko. Ordaindu ezinezko zorra genuela demasekoa. Denok sartu beharko genukeela zulo batean asteburu batez hori zer den jakiteko, eskola umeek bereziki. Scape room bat? Helduko da hori ere. Zer espantu nobela baten haritik! Barkamena eskatzea ez dela aski eta arteak erredimituko gaituela. Literatura alde batetik, batzorde parlamentarioak bestetik. Bigarrenak bost t’erdi zaizkigu axola.

      Bahiketa tortura dela? Ez dugu guk dudan jarriko. Askatasun gabetzearen trastorno bortitza tortura da. Ahaztu egiten da, ordea, gurean ez dela beti talde armatu bera izan bahiketa horiek egin izan dituena. Estatu terrorismoak sustatutakoak ere izan zirela. Eta, batez ere, zientoka izan direla bidegabeki atxilotutakoak. Zientoka, salbuespenezko legeen anparoan bahituak. Ez hilabete batzuetan, urte luzetan baizik. Tamalez, oraindik ere halaxe daude laurogeitaka. Gure herrietako hormetan nahiz tabernetan ez da preso hauen siluetarik falta izan, Ibarbiak hauei batere aipamenik egin ez arren.

      Erranak erran, harri eta belarri utzi gaitu iskanbilak. Zerekin eta liburu batekin. Non eta inor gutxik irakurtzen duen gizarte batean. Liburu bakarrak halako harrera kaleidoskopikoa izateak ematen du zer pentsa. Zer esan nahi ote du horrek? Norberak nahi duen hori besterik ez duela ulertzen? Kritikaren desadostasunak liburuari dagozkio, ala kritikariek haien aurreiritzietatik desatxikitzeko duten gaitasun gero eta ttipiagoari?

      Agian hasiera batean eman lezakeen baino meritu handiagoa aitortu behar genioke Ibarbiari. Nobela ez delako agortu azken orrialdeko azken hitzarekin. Aurrera jarraitu du. Eleberriak aurrera darrai, egiaz. Oraintxe, demagun. Gu ari gara txanpa luzatzen. Gu, borondate aldakorreko kritikari antzuok. Gu, iruzkingile koitadu gaizki ordainduok. Gerok ari gara eleberri hau sorbaldarik sorbalda hara eta hona garraiatzen. Goresten edo zirtzilatzen. Eztabaidatzen eta hedatzen. Lepoan hartuta daramagun hilkutxako gorpua bizirik ote dagoenetz galdetzen. Schrödingerren katua? Eman palada luzea! Hartu olatua eta ababorrera lema! Zinez, Ibarbiak lortu du zerbait. Modu deliberatu edo deliberatu gabean, baina lortu du nobelak berak defendatzen duen teoriaren printzipioekin soilik epaitu daitekeen nobela bat idaztea. Lortu du guk mentalki idatz dezagun. Zer idatzi baina? Berak idazteko gaitasunik edo gogorik izan ez duen nobela. Nobela amaiezina. Infinitua. Kritikariok kritika bat idazten duguno berridazten jarraitzen duguna. Adi, badator-eta beste olatu bat! Branka haizeari eta mareari buruz! Ibarbiak deslekutze ariketa bat egin du. Hustuketa bat. Eta dantzan jarri gaitu hutsune horren inguruan. Medusaren baltsako naufragoak bagina bezala ipini gaitu arraunean. Akaba! Bahitzaile gu. Bahitu gu. Atezuan beti. Erantzukizunaren gaubeilan. Indultua ekar lezakeen gobernadorearen gauerdiko telefono deiaren zain.

      Begiratu nahi ez genuen lekura so jarri gaitu Ibarbiak. Silueta-k, izan ere, ez du inongo unetan ezer izatea guztiz lortzen, baina zerbait izateko zorian dago etengabe, itsasoa urratu ahala desagertzen doan ubera bezala.

      Zuzentzera nator nire hasierako iritzia: nobela bikaina da Silueta. Irakurri beharrekoa. Eta, batez ere, iruzkindu beharrekoa.

      Altxa aingurak!

Berrogeita hamar urte eguraldiaz hizketan

Silueta liburuko klima limurtzailea da, itsaskorra, ia likidoa. Aire zabalean gertatzen diren une bakan horietan, sintaxia arina da eta elkarrizketa isuri errazekoa. Ekintza barrualdean gauzatzen denean, aldiz (ia beti), gramatika klaustrofobikoa eta korapilatsua da. Paragrafoak luzeak dira, apenas dagoen komarik eta irakurlea ez dago asfixiatik urrun. Gutxitan islatu du gure literaturak itomenaren larria horren modu eraginkorrean. Pertsonaiek airea bilatzen dute, baina atmosferak ez die laguntzen, iragarritako galerna erabat lehertzen ez den udako arratsalde sargori horietan bezala. Irakurleak, arnasa hartuko badu, ez du liburua itxi beste erremediorik izango.

      Ez da kasualitatea bahiketa ia urtebetez luzatzea, lau urtaroak eta aro bakoitzaren berezitasun klimatikoak zeharkatuz. Ez dut uste ausazkoa denik, halaber, istorioa neguan amaitzea. Eta zer diostazue bahituaren izena Roman —“eleberria”, frantsesez— izateari? Ezin du kointzidentzia izan.

      Liburuaren estiloak apurka-apurka blaitzen gaitu, ia oharkabean. Malutaz maluta —elurra bera geruza bat gehiago da— hezurretaraino izozten gaitu, isiltasunaren zergatia deskribatzen duen bahituaren hausnarketa garratzeraino: “Elurrak hotsak moteltzen ditu. Elurte baten erdian norbaiti oihu egiten diozunean, nahiz eta gertu egon, hitzek denbora behar izaten dute entzulearen belarrietara heltzeko, tartean dauden maluta orok eta bakoitzak, den-denek entzun nahi dutelako zure deiadarra”. Bahituak idazle errusiarrei lapurtutako esaldiak botatzen ditu eta Isaak Babelen Gatza ipuin zoragarria ekartzen du hizpidera kanpoan elurra ari duela esaten diotenean: senarrarekin elkartu behar duela eta, besoko haurra aldean dakarren emakume desanparatu bati trenera igotzen uzten diote ipuinean soldadu kosakoek. Bidaiak aurrera egin ahala, haurrak negarrik egiten ez duela ikusita, soldaduetako batek besoetatik indarrez kendu eta han umerik ez dela konturatzen da, lapurtutako gatz zakuto bat estutzen duela soilik emakumeak bularraren kontra, merkatu beltzean urrearen prezioan saldu asmo duena premia gorriko garaiotan. Azpijokoa agerian geratzean, emakumea trenetik botatzen du. Hori aski ez eta, hura lurretik zutitu eta oinez urruntzen hasi orduko gupidarik gabe tirokatuta hilko du soldaduak.

      Konta ezazu ipuin bat hil ez zaitzaten. Edo are hobeto: konta ezazu norbait hiltzen duten ipuin bat, zu hil ez zaitzaten.

      Elurrak solemnitatea eransten dio uneari, isiltasunez janzten du, hotsak moteldu eta mantsotzen ditu. Elurrak hustu egiten du paisaia. Esandako hitzak ez dira bestaldera helduko baldin eta maluta bakoitzak ez baditu aurrez lehenago entzun eta xuxurlatu. Elurra kontzientzia kolektiboaren marmarra da, konfidentzia eta esamesen txirikorda. Hasiera berri bat.

      Ibarbiak ez du inoiz isiltasunarekiko eta elurrarekiko bere debilidadea ezkutatu, eta ez da lehen aldia fenomeno klimatiko bat erabiltzen duena kolofoi edo metafora efektista moduan bere nobela bukatzeko, James Joyceren Dublindarrak liburuko Hildakoak ipuinari edo John Hustonen izenburu bereko egokitzapen zinematografikoari egindako omenaldi moduan. Behin baino gehiagotan irakurri diogu are, hotza pasatzen duten pertsonaiek txorakeria gutxiago esaten dutela.

      Geruza asko ditu Silueta-k, hainbat ahots eta azken puntuaz harago hedatzen den oihartzun sakona. Nobela konplexua da, sofistikatua eta bere baitara kiribildua, nahasgarria zenbaitetan. Silueta erremediorik gabe erortzen zaren bitartean zure ondoan erortzen diren beste batzuk nola amiltzen diren entzuteko gonbita da. Norbaitek jaurti du harri bat putzura —zulora? — eta oraindik ez dakigu hondora ailegatu den… “Baina bada hondorik?”, galdetzen dugu. Helduko da harri hori hondoraino? Silueta-k galdera berriak dakartza erantzun zaharrentzat. Nobelaren izenburuak berak ilunbistara garamatza: silueta orok, hazpegiak ezkutatzearen truk, trazuaren marrak sendotu eta finkatzen dizkigu. Pertsonak zahartzen dira, siluetak ez. Siluetak iradoki egiten du, ez esan. Lerro zuzenaren falazia gezurtatzen du eleberriak: badoa eta badator. Poetizatu egiten du, ez narratibizatu. Mugitzen direlako argazkian ongi ateratzen ez diren pertsonaiaz beteta dago. Argazki desenfokatuak, esan nahi liguke itxuraz Ibarbiak, horiek dira behin eta berriro begiratzea merezi duten bakarrak.

      Baina nobela bat al da Silueta egiaz? Saiakera bat? Nobela saiakera bat? Axola du? Silueta, ezer izatekotan, salbuespen bat da. Eta salbuespenek ez dute irauten.

      Esan izan da nobela zatikatu edo fragmentarioen adibide ote den. Agian izango da, baina fragmentuak osotasun bati dei egiten dio normalean eta nago nobela honetan ez dela osotasun asmorik. Esan dezagun, hobe, nobela amaigabe bat dela, guztiz itxi ezin delako zabalik eta bukatu gabe geratu dena.

      Aitor dezagun gure kontraesana: Silueta ez zaigu sobera gustatu, baina dezente interesatu zaigu, edonor identifika daitekeelako bere protagonistekin.

      “Eta orain zer?”, dio pertsonaietako batek.

      “Orain aske zara. Orain etxera itzuli besterik ez duzu”, erantzuten du besteak.

      Erants genezake guk: “Eta otoitz egin zure etxeak iraun dezan zutik”.

      Ulises? Bai zera, utikan fedea eta otoitzak. Hobe, aukeran, esakune biribil horiek baztertu eta beste bahitu hark etxera iristean egin zuen lehen gauza zein izan zen galdetu ziotenean kazetariei erantzun ziena oroitzea: “Garbigailua jarri”.

Xake nobela

Mila esker antolatzaileei Silueta nobelaren inguruko kongresu honetan nire paper-a irakurtzeko aukera emateagatik. Denok irakurri dugula jakintzat ematen dudanez, bukaeraz hitz egin nahi nuke gaur. Badakit atzerapena pilatu dugula goizean, baina labur izaten saiatuko naiz. Denbora aski izatea espero dut.

      Bahitua izan zen gizaseme batek bere bahitzailea kartzelan bisitatzeak, horrek aztoratu du bat baino gehiago. Berezitasuna zein den? Fikziozko bisita bati buruz ari garela, fikziozko pertsonaia batek fikziozko beste bati egin diona, nobela baten epilogoan… Ez omen da sinesgarria. Esperientziak esaten digu, ordea, egon direla gurean biktimario eta biktimen arteko elkarrizketak. Eta ez bahiketetan soilik, hilketa kasuetan ere bai. Esan ohi denez, errealitateak ez du sinesgarritasunik eskatzen —errealitatea “da”—, eta fikzioak, aldiz, bai. Irakurlea prest dago ezinezkoak diren gauzak sinesteko, baina gehiago kostatzen zaio gertagaitza dena irenstea. Zergatik gertagarritasun parametro estuago horiek fikzioarentzat errealitatearentzat baino? Ez ote dira sarriegi gure aurrejuzguek jarritakoak izaten? Mendekua eta ezinikusia sinesgarriagoak zaizkigu eskuzabaltasuna eta barkamena baino? Badirudi baietz. Non dago “gizon berria”? Rousseauren jarraitzailerik ez al da gure artean?

      Hara… Ez dut ikusten aretoan inork besoa altxatu duenik.

      Nonbaitetik hasi behar eta, has gaitezen Juan Aranzadi historialariak 2012an Alemaniako Konstantza hiriko unibertsitatean euskal gatazkaren inguruan egindako kongresuan aipatutako egia pragmatiko hartatik: “Errazagoa da ahaztea barkatzea baino. (…) Nik ez dut nahi berradiskidetzerik, elkarri bizitza ezinezkoa ez egitearekin konformatzen naiz”. Buruz ari naiz, baina halako zerbait esan zuen, gogoan dudanez. Ikuspuntu errealista bat, behingoagatik.

      Delako bisita horretan, Ibarbiak bahiketarekin zerikusirik ez duen gaitegi bat hautatzen du biktimaren eta biktimarioaren arteko fikziozko elkarrizketa ehuntzeko. Bahiketari buruz esan beharrekoak esanda daude; beste norbaitek esan ditu gure aurretik, edo jada ez dago zer esanik. Errazagoa da ahaztea, alde egitea, gaia aldatu edo, besterik gabe, isilik geratzea. Traumari itzuri egin eta hura bizirik lurperatzea litzateke hori? Psikoanalista bat eta ni ez geundeke ados.

      Arazoari aurre egiteko moduak haur-eskolako logikari jarraitzen dio: inoren larruan sartzeko saiakerari. Hainbestetan esan eta hain gutxitan egiten den hori literalki egiten da nobela honetako epilogoan: bestearen lekuan jarri. Baina ez gara norberak larderiaz egindakoak onartu, parekoaren dimentsio humanoaz jabetu eta barkamena eskatzean datzan endroke bati buruz ari. Hori baino konplexuagoa da.

      Ibarbiaren nobela irakurrita pentsa liteke elkar ulertze batera heltzeko modu bakarra paperak trukatzea dela: norberak gertatu zaiona antzeztu beharrean aurkariaren rola antzeztea. Eta horixe da, hain zuzen ere, espetxeko antzerki tailerrean egingo dutena. Bahituak bahitzailearen papera jokatuko du eta bahitzaileak bahituarena. Lehen entsegutik beretik, lantzen ari diren antzezlanak indar berezia duela jabetzen dira Roman eta Josu, bahiketak iraun zuen aldian batak esandakoak —eta besteak, zehatz ala ez, bere kasa oroituak— errepikatzen baititu. A.S. kritikariak oso ondo esan zuen: “Literatura onak bizitza ordezkatzea du xede, eta horregatik, lehen idazketa bera ‘bigarren aldi bat’ da gertaerentzat. Bada dioenik ezin dela lehen aldiz idatzi, beti idazten dela ‘bigarren aldiz’”. Silueta bera bigarren aldien barruko bigarren aldiz beteta dago: hitz berberek esanahi ezberdin bat dute zure kontrarioak zureak esan eta zu entzule bilakatzen zarenean, gaur hitz horiek esaten dituena behiala entzun zituena izateak eraldaketa dakarrelako.

      Etsaia ulertzeko etsai bilakatu beharra dago? Nola, baina? Literalki? Ez: literaturki. Gero, jakina, inprobisazioa legoke, espetxean guztien aurrean Heimlichen maniobraren eszena antzezten dutenean sortzen den ustekabeko txinparta. Bizitza salbatu zion Josu bahitzaileak behin zuloan, Roman xakeko peoi bat irentsiz bere buruaz beste egiten saiatu zenean. Baina oraingoan, Romanek antzezlanean bere burua kanpotik ikusten duenean, bera izango da bahitzaile izandakoari bizitza salbatzen dion itxurak egingo dituena… Funtzioaren erdian Heimlichen maniobra egin eta Josuk xakeko peoia eztarritik bota duelarik, inspirazio une batean, zera esango dio Romanek: “Zaldia aukeratu behar zenuen”.

      Et voilà, heldu da esaldi inprobisatua. Gertatu da katarsia. Josu izan da gidoian ez zegoen Romanen ateraldia entzunda barrez lehertzen lehena eta gainerako preso guztiek jarraitu egin diote gero.

      Zaldi bat peoi bat baino handiagoa da. Romanek zuloan peoiaren ordez zaldia irentsi izan balu, agian ez zioketen zintzurretik atera ahalko, hilik legoke. Baina mugitzeko ahalmen handiagoa ere badu zaldiak. Baita zauden espaziotik lekutu eta ihes egiteko ere. Eta horixe desio diote elkarri: aurrerantz eta albo baterantz aldi berean mugitzeko gaitasuna.

      Bahitzaileak eta bahituak elkarrekin egiten duten antzerki tailer hori ez da aski kartzelaldia murriztu eta hirugarren gradua lortzeko, jakina. Dama-jokoa da justizia, ez xakea: ez dago ñabardurarako aukera askorik. Legeak galdatzen duena “barkamena eskatu eta egindako kaltea aitortzea” baita. Baina zinez sinesten dugu barkamen eskearen txantiloi-formulazioak indar transformatzaile handiagoa duela antzezpen batean biktimarioa eta biktima elkarren larruan sartzeak baino? Eta Terry Eagletonek arrazoi balu, sentitzea ohitura kontua besterik ez balitz, imitazio kontua eta, beraz, teatro hutsa?

      “Zaldia aukeratu behar zenuen”.

      Denbora agortzen ari zait, baina ez dut nire gaurko parte-hartzea amaitu nahi esaldi horren ondoren datozen nobelako lerroak hona ekartzeko tentazioari men egin gabe:

      “Azken ilaretan antzezpenari bizkarra emanda zirriak egiten eta haxixa trapitxeatzen ari ziren presoek ere utzi egin zioten une hartan egiten ari zirena egiteari. Eszenatoki inprobisaturantz zuzendu behar izan zuten denek arreta. Zerbait inportantea galdu behar izango zuten, nonbait. ‘Zer esan du? Zer esan du?’, galdetzen zioten presoek marmarka elkarri.

      ‘Zaldia aukeratu behar zenuen!’

      Ez dut uste kartzela batean halako barre-algararik entzun denik sekula”.

[ZUZENDARIARI GUTUNA]

Idazleen Elkarteak bere kezka eta ezinegona adierazi nahi ditu Ibarbiaren atxiloketa eta behin-behineko espetxeratzea direla medio. Sorkuntzarekin eta giza eskubideekin konprometitutako egilea izan da beti, eta duela bi hamarkada baino gehiago bahiketa batean balizko laguntzaile bezala bere erantzukizuna edozein izan zelarik ere (sumarioa sekretupean dago oraindik eta bere abokatuari apenas eman zaion informaziorik), hartu diren badaezpadako neurriak gehiegizkoak direla iritzita hura lehenbailehen libre uztea eskatzen dugu.

Irmoki deitoratzen dugu, halaber, bere ohiko argitaletxea kautelarki ixteko agindua: bere sorreran eta fundazioan izan ziren ustezko irregulartasun ekonomikoek ezin justifika dezakete ehunka liburu argitaratu eta euskal komunitatearen eskuetan jarri dituzten kultur militanteei egindako eraso bidegabea.

ERANSKINAK

1. ERANSKINA. Liburuaren edizioarekin batera argitaratu ziren blurb-ak[7].

Irakurri beharrean zeharkatu egin daitekeen eleberri bat.

IBON ARANBERRI

Gure gauza-ren gaia betirako ixten —edo berriro irekitzen?— duen nobela bat.

IBAN ZALDUA

Literaturaren ontzia hondoratzen ari den bitartean enbataren erditik heltzen zaigun SOS mezua da Silueta.

DUBRAVKA UGRESIC

Zulo kozkor batetik abiatuta azaldu daiteke literaturaren funtzioa, hura hedatu eta hari hegoak eman? Silueta irakurriz gero, baiezkoan gaude.

VERONICA GERBER BICECCI

Orain esatera noan hau liburu gutxiri buruz esan dezaket —agian Silueta-ri buruz baino ez—: zalantzarik gabe destinatua nintzela hura aurkitu, irakurri eta modu erabakigarrian inspirazio iturritzat hartzera, jakinik eragin hori ez dela eklipse-aldi arin batez soilik luzatuko, baizik eta nire bizitza osoan.

ENRIQUE VILA-MATAS

Gutxitan ikusi dugu eleberri bat zulo beltz bihurtua bere egilea irensten. Hau da bururatzen zaidan kasu bakarra.

MARIA GAINZA

2. ERANSKINA. Joseba Sarrionandia eta Jule Goikoetxea Zaballako kartzelako atarian, Silueta liburuaren ale bat eskuetan dutela, Ibarbiari egindako bisita baten aurretik.

3. ERANSKINA. Asisko Urmenetak Ibarbia askatzeko #FreeIbarbia kanpainaren baitan egindako logoa.

4. ERANSKINA. Cahiers du Cinema aldizkariko kontseilu editorialak Ibarbia askatzeko bidalitako gutuna.

5. ERANSKINA. Ibarbia xakean jokatzen, ispilu baten aurrean.

[7] Liburuari hauspoa emateko eskatutako blurb hauei dagokienez ere ez zen polemikarik falta izan: Dubravka Ugresic hilik zen liburua argitaratu zenerako. Enrique Vila-Matasek adierazi zuen ez zuela sekula Silueta irakurri, eta bere blurb-a Acantilado etxeak urte batzuk lehenago argitaratu zuen Jean-Yves Jouannaisen Artistas sin obra liburuarentzat idatzi zuela berez. Ibon Aranberrik eta Iban Zalduak ere ukatu egin dute blurb horien egiletza eta Maria Gainzak epaitegietara eraman zuen argitaletxea. Veronica Gerberrek, azkenik, hitz lausengari horiek idatzi ez zituela onartu arren, liburua irakurri ondoren faltsifikazioarekin guztiz ados zegoela onartu zuen, literaturaren ahalmen orakularra goretsiz.

ESKERTZA

A.H., A.O., A.U., B.S., G.A.,
G.B., G.M., I.J., J.L., J.M., L.L.,
M.E., M.S., S.P., T.B., X.F., X.G.