Elizabeth Bishop

itzulpena: LEIRE VARGAS NIETO

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Elizabeth Bishop

© itzulpenarena: Leire Vargas Nieto

© edizio honena: Susa

2026ko martxoa

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendariak: Maialen Berasategi Catalán / Isabel Etxeberria Ramírez

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

      Elizabeth Bishop gauzen poeta dela esan liteke. Haren poemetan ez da apenas pertsonarik ageri. Aitzitik, icebergei, arrokei, marmola lako itsasoari, ezkuta-oihala eratzen duen landaredi itxiari begira jartzen gaitu sarri; masa trinko eta barrentzen zailei. Eta halakoxea lirudike haren poesiak lehen itxura batean: helduleku gabea eta atzemangaitza. Bishopek zientzialariaren soaz deskribatzen digu ingurua; jakin-minak bultzatuta, objektiboki, xehe, hoztasunez ia. Hala ere, edo horren ondorioz beharbada, emozio bizi eta sakonak pizten dituzte haren poemek.

      Massachusettsen (AEB) 1911n jaioa, guraso gabe hazi zen; Bishop jaio eta hilabete batzuetara hil zen haren aita, eta amak zentro psikiatriko batean pasatu zuen bizitza erdia. Hala, bateko eta besteko senitartekoen etxeetan igaro zuen umezaroa, Eskozia Berrian (Kanada) lehenik eta Massachusettsen gero. Deserrotze hark bizitza osoan iraun zion. Bidaiari ekina izan zen. Europan, Ipar Afrikan eta Latinoamerikan ibili zen; Brasilera egun batzuetarako joan eta hamazazpi urtez geratu zen, eta Estatu Batuetan hil zen azkenik, 1979an. Bitartean poesiari emana bizi izan zen, herentzian jasotakoari esker hasieran, eta han-hemenka unibertsitateetan emandako eskolen eta hitzaldien bitartez, hala moduz, ondoren.

      Jardun nagusia poesia izan bazuen ere, gutxi idatzi zuen, eta are gutxiago argitaratu. Bizi zela, 101 poema baino ez zituen publikatu, lau liburutan eta antologia batean bildurik; hamar urtetik behin liburu bat, gutxi gorabehera. Patxadaz idazten omen zuen, perfekzionismoz, adierazpidearen zehaztasunaren bila, zorrotz.

      Deigarria da zeinen presentzia urria duen niak haren poemetan. Poesia konfesionaletik urrun, Bishop oso gutxitan da bere poemetako protagonista. Agertzekotan, behatzaile eta erregistratzaile gisa azaltzen zaigu. Haren poesian haurraren begirada harritua eta bidaiariaren jakite-gosea batzen dira. Ingurua behatu, eta xehetasun ñimiñoenak deskribatuz helarazten digu. Flora, fauna, arkitektura, askotariko lanbideetako tresneria... guztia termino zehatz eta espezializatuz izendatzen du, eta aipatzen duen zer bakoitza miniaturistaren arretaz deskribatzen. Zirrikituak arakatzen ditu, tolesetan argia nola islatzen den aztertzen du, koloreen aldakortasunari erreparatzen dio... Haren literaturan ez dago orokorkeriarik, baina xehetasunok ideia eta sentimendu unibertsalez hitz egiteko baliatzen ditu. Eta dena neurritsua eta euste-ahalegin batetik pasarazia bada ere, zirrara bizia sortzen du irakurlearengan. Bishop bakardadeaz eta isolamenduaz mintzo zaigu, inkomunikazioaz, damuez, askatasunaz eta askatasun gabeziaz.

      Xehetasunak jasotzen dituen hiztegi aberatsari musikaltasun oso markatua gehitzen zaio. Bishopen poesia oso erritmikoa da, eta nahiz eta bertso librean idatzia den, azentu zainduek, errimek eta kokapen estrategikoetan errepikatutako hitzek sonoritate berezia dakarkiote.

      Leire Vargasek Bishopen lana itzultzeari ekin aurretik haren bi poema genituen euskaraz irakurgai, Jon Benitok ekarriak. Kaier honi esker Bishopen poema enblematikoenak eta beste zenbait gutizia euskaraz irakur daitezke orain, Vargasek artisauen erara zaindu duen zehaztasun lexikoaren eta musikaltasunaren arteko oreka arretatsuan.

ISABEL ETXEBERRIA RAMÍREZ

Mapa

Lurra uretan datza; gainean du itzal berdea.

Haren ertzetan, itzalak, edo itsaslabarrak?, erakusten ari dira

algek hartutako haitz-irtengune luzeen segida

non belar txarrek urdin samurraren alde uzten duten berdea.

Edo lurra makurtzen al da itsasoa jasotzeko hondotik,

hura izukaitz zabaltzeko bere altzoan?

Hondar-banku fin eta beltzaranaren alboan

lurra itsasoari tira egiten ari ote zaio hondotik?

Ternuaren itzala lau eta geldi datza.

Labrador horia da, eskimal amestiak

koipeztatua. Badia zoragarriok laztan ditzakegu,

kristal azpian, loratuko direla esperoko bagenu lez,

edo arrain ikusezinentzako kaiola garbia eskaintzeko moduan.

Kostaldeko herrien izenak itsasoratu egiten dira,

hirien izenek inguruko mendiak zeharkatzen dituzte,

—hemen emozioa kausari luzaz

gailentzen zaioneko zirrara berbera bizi du inprimatzaileak.

Penintsula hauek erpuruaren eta hatzaren artean hartzen dute ura

emakumeek ehunen leuntasuna haztatzean bezala.

Mapan jasotako urak lasaiagoak dira lurraren ondoan,

olatuak sortzeko boterea uzten diote lurrari:

eta Norvegiako erbia hegoalderantz doa saltari,

soslaiek itsasoa aztertzen dute, lurraren ondoan.

Ezarrita daude, edo herrialdeek aukera ditzakete beren koloreak?

—Zerk jasotzen dituen ondoen bertako urak edo izaera.

Topografiak ez du kuttunik; distantzia berbera dago iparraldera zein mendebaldera.

Historialariarenak baino finagoak dira mapagilearen koloreak.

Irudizko iceberga

Nahiago dugu iceberga itsasontzia baino,

bidaiaren amaiera badakar ere.

Geldi-geldi badago ere haitz hodeitsua bezala

eta itsaso osoa marmola bada mugimenduan.

Nahiago dugu iceberga ontzia baino;

nahiago dugu elur-zelai arnasadun honen jabetza

ontziaren oihalak itsasoan zabalduta badaude ere

elurra uretan disolbatzeke datzan moduan.

Oi ur gaineko zelai irmo,

ba al dakizu iceberg bat atseden hartzen ari dela

zurekin, eta esnatzean balitekeela zure elurretan bazkatzea?

Marinel batek begiak emango lituzke eszenaren truke.

Ontzia ahaztua. Iceberga hazten

eta berriz hondoratzen; haren tontor gardenak

elipse zehatzak zeruan.

Eszena honetan oholak zapaltzen dituen gizona

apalki erretorikoa da. Gortinak

arinak dira, elur-kiribil haizetsuek

eskaintzen dituzten soka finekin puzteko bezain.

Gailur zuri hauen argitasuna

ukabilka ari da eguzkiarekin.

Icebergak erronka egiten dio bere pisuari

jokaleku aldakorrean eta zutik dago, begira, adi.

Iceberg honek barrutik mozten ditu bere aurpegiak.

Hilobi bateko bitxiak nola

etengabe salbatzen du bere burua eta ez du apaintzen

bere burua baino, beharbada baita itsasoan

etzanda hainbeste harritzen gaituzten elur-malutak ere.

Agur, esan dugu, agur, ontzia bidea egiten ari da

olatuek elkarren olatuei amore ematen dieten

eta hodeiak zeru epelagoan mugitzen diren tokira.

Icebergek eskatzen dute arimak

(biek sortu baitute beren burua elementu ezkutuenetatik)

hala ikus ditzan: haragitsu, itxurazko, zatiezin altxaturik.

Arte bat

Ez da zaila menperatzen galtzeko artea;

hainbeste gauzak dirudite galduak izateko

asmoz beteak non haiek galtzea ez baita desastrea.

Galdu zerbait egunero. Egin bakea

galdutako giltzen aztoramenarekin, ordu xahutuarekin.

Ez da zaila menperatzen galtzeko artea.

Orduan, entrenatu abiada irabaztea, galdutakoa haztea:

tokiak, eta izenak, eta egitekotan zeunden bidaien

helmugak. Batek ere ez du ekarriko desastrea.

Galdu nuen amaren erlojua. Eta begira! itxi du atea

maite nituen hiru etxeetan azkenak, edo azken-bigarrenak.

Ez da zaila menperatzen galtzeko artea.

Bi hiri galdu nituen, zoragarriak biak. Eta, zabaltzeko tartea,

jabetzan nituen erreinu batzuk, erreka bi, kontinente bat.

Faltan ditut, baina ez zen izan desastrea.

—Zu galtzean ere (ahots olgetaria, maite

dudan keinua) ez da izango gezurra. Agerikoa da

ez dela zailegia menperatzen galtzeko artea

eman dezakeen arren harekin dakarrela (Idatz ezazu!) desastrea.

Mirari bat gosaritarako

Seietan puntuan kafearen zain geunden,

kafearen eta balkoi jakin batetik

aterako ziguten papur eskuzabalaren zain

—antzinako erregeak nola, edo mirari bat nola.

Ilun zegoen oraindik. Eguzkiaren oin bat

errekaren uhin luze batean bermatu zen.

Eguneko lehen ferryak erreka gurutzatu berri zuen.

Halako hotza egiten zuen non espero baikenuen kafea

oso bero egotea, eguzkiak berotuko

ez gintuela ikusirik; eta papurra

ogi bana izango zela, gurinez igurtzia, mirariz.

Zazpietan gizon bat atera zen balkoira.

Minutu batez zutik egon zen balkoian, bakarrik,

gure buruen gainetik errekarantz begira.

Zerbitzari batek mirari baten osagaiak pasatu zizkion:

kikara bakarti bat kafe

eta opil bat, zeina papurtzen hasi baitzen,

burua, nolabait esatearren, hodeietan, eguzkiarekin batera.

Zoratuta ote zegoen gizona? Zer demontre

egin nahian ari zen, han, bere balkoian!

Gizon bakoitzak papur gogor samar bat jaso zuen,

zeina batzuek errekara bota baitzuten mespretxuz,

eta, edalontzi batean, tanta bat kafe.

Gutako batzuk bertan geratu ginen, mirariaren zain.

Azalduko dut zer ikusi nuen horren ostean; ez zen miraria izan.

Eguzkipean etxe eder bat zegoen

eta haren ateetatik kafe beroaren usaina zetorren.

Aurrealdean, igeltsuzko balkoi zuri, barroko bat

habiak erreka-ertzean eraikitzen dituzten txoriek erantsia

—begi bat papurretik aldendu barik ikusi nuen—

eta galeriak eta marmolezko gelak. Nire papurra

nire jauretxea, mirari batek, aroen joanean, niretzat egina;

intsektuek, txoriek, eta harria lantzen diharduen errekak

egina. Egunero, eguzkipean,

gosaltzeko orduan nire balkoian esertzen naiz

hankak goian, eta galoika edaten dut kafea.

Papurra miazkatu eta kafea irentsi genuen.

Errekaz bestaldeko leiho batek eguzkia harrapatu zuen

miraria gertatzen ari balitz bezala, okerreko balkoian.

Paris, goizeko 7ak

Txango bat egin dut apartamentuko erloju bakoitzera:

orratz batzuek histrionikoki adierazten dute noranzko bat

eta beste batzuek beste bat, aurpegi ezjakinetan.

Denbora Etoilea da; elkarrengandik hainbeste urruntzen

dira orduak non egunak suburbioen inguruan egindako bidaiak baitira,

zirkuluak izarren baitan, gainjarritako zirkuluak.

Neguko eguratsen eskala labur, tonuerdizkoa

uso-hegal zabaldua da.

Negua uso baten hegalaren azpian bizi da, luma bustiko hegal hila.

Begiratu patiora. Etxe guztiak

halaxe daude eraikita, ontzi apaingarriak dauzkate

mantsarda gisako teilatuetan non usoek

haien ibilaldiak egiten baitituzte. Introspekzioa da,

barrukoari zuzendutako soa, edo erretrospekzioa,

laukizuzen barruko izarra, gomutazioa:

karratu huts hau hor ere egon zitekeen.

—Negu biziagoetan, umeek eraikitako elurrezko gotorlekuak

hel zitezkeen neurri honetara eta etxeak izan;

lau, bost solairuko elurrezko gotorleku boteretsuak,

udaberria pairatzen hareazko gazteluek mareak nola,

haien hormak, haien formak ezingo lirateke desegin eta hil,

ezpada kate irmoan gainjarri, harri bihurtuta,

eta gristuta eta horituta orain hauek bezala.

Non dago munizioa, izar forman ezpaldutako

izotz-bihotzekiko bola piloa?

Zerua ez da uso-mezulari-gudaria

gurutzatzen diren zirkulu amaigabeei ihesi.

Hildako bat da, edo zeru hori zeinetatik hildako bat jausi baitzen.

Ontziek haren errautsak edo lumak jaso dituzte.

Noiz desegin zen izarra,

edo karratuen eta karratuen eta biribilen eta biribilen segidak harrapatu ote zuen?

Esan al dezakete erlojuek: hor behean ote dago,

elurretan jausteko zorian?

Arraina

Arraintzarra harrapatu nuen

eta batel ondoan izan nuen eutsita

uretatik erdi-kanpo, nire amua

ahoaren txoko batean ondo sartua zeukala.

Ez zen borrokatzen ari.

Aurretik ere ez zuen inongo borrokarik egin.

Pisu dilindari eta marmartia zen,

hebaindua eta agurgarria

eta arrunta. Han eta hemen

azal marroia zintzilik zuen zerrendatan

horma-paper zaharra bezala,

eta marroi ilunagoko marrazkia zeraman

horma-paperak bezala:

arrosa beteen formako siluetak,

denborak zikindu eta ezabatutakoak.

Errosetoi lima-kolore finen itxurako

lanpernek tantotua zen

eta itsas-zorri txiki-txikiz

leporaino betea,

eta haren azpian bi edo hiru

alga berde eta zarpail zeuden zintzilik.

Zakatzak oxigeno beldurgarria

arnasten ari zirelarik

—zakatz beldurgarri horiek,

odolez gogortuak eta gaziak,

ebaki gaiztoak egiteko modukoak—

lumen eran bildutako haragi zuri latzaz

pentsatu nuen,

hezur handiez eta hezur txikiez,

haren errai distiratsuetako

gorri eta beltz biziez,

eta peonia handi baten antzerako

igeri-maskuri arrosaz.

Begietara begiratu nion;

nireak baino askoz handiagoak ziren

baina xaloagoak, eta horituak,

irisak sendotuta eta beteta

arrain-kola zahar eta marratuzko

lenteetatik ikus zitekeen

aluminio-paper herdoilduz.

Apur bat mugitzen ziren, baina ez

nire begiradari eutsiz.

—Argirantz makurtzen den objektuaren

antz handiagoa zeukaten.

Haren aurpegi iluna miretsi nuen,

matraileko mekanismoa,

eta orduan ikusi nuen

azpiko ezpainetik

—horri ezpain deitzerik bazegoen—

arma-itxurako bost pita-zati

zahar, zakar eta busti zeudela zintzilik,

edo lau eta itzulgartza oraindik lotuta

zeukan hari-buru bat,

eta haien bost amutzarrak

ahoan irmo iltzatuta.

Pita berde bat, zirpilduta amaieran

apurtu egin zuelako, bi pita lodiago,

eta hari fin, beltz bat

apurtu eta arraina aske utzi zuen uneko

tentsioak eta hausturak kizkurtua oraindik.

Xingola zirpildu eta dardarkariko

dominen antzera,

bost ileko jakintsu-bizarrak

hartzen zion matrail mindua.

Begira eta begira aritu nintzaion

eta garaipenak bete zuen

alokatutako bateltxoa,

kindurtzako putzuan hasi,

non olioak ostadarra zabaldua baitzuen

herdoildutako motorraren inguruan,

eta herdoil laranjak hartutako azpiroinera,

eguzkiak arraildutako tostara,

kordek lotutako toletetara,

kareletara —harik eta guztia

izan zen arte ostadarra, ostadarra, ostadarra!

Eta askatu egin nuen arraina.

Anafora

Marjorie Carr Stevensen oroimenez

Egun bakoitza halako zeremoniarekin

hasten da, txoriekin, txilinekin,

lantegi baten txistuekin;

halako zeru zuri-urrekarei zabaltzen dizkiegu

begiak lehenengo, halako horma distiratsuei

non une batez geure buruari galdetzen baitiogu

“Nondik dator musika, energia?

Ikusi ez dugun zer izaki izugarrirentzat

sortu zen eguna?”. Oi, berehala agertzen da

bera eta hartzen du bere itxura lurtarra

             segidan, segidan bihurtzen da

             azpijoko luzearen,

             memoria handinahiaren eta neke hilgarri

             hilgarriaren biktima.

Badoa astiroago begi-bistan agertzen

eta zipriztindutako aurpegietara uholdean jausten,

haren argi guztia iluntzen, kondentsatzen;

begirada horrekin harengan xahututako

ameskeria guztiarekin ere,

gure erabilerak eta gehiegikeriak sufritzen ditu,

hondoratzen doa gorputz-jitoan

hondoratzen doa klase-jitoan

arratsaldez iristeko parkeko eskalearengana,

zeinak, nekatuta, liburu edo lanpara barik

             ikerketa ikaragarriak prestatzen baititu:

             egun bakoitza den

             gertakari bizia onarpen amaigabe

             amaigabean.

Arrantzaleen etxeak

Ilunabar hotza den arren,

han behean, arrantzaleen etxeetako baten ondoan

gizon bat dago eserita eta josten;

haren sarea ia ikusezina da arrastirian,

more-marroi iluna,

eta haren anezka maiztua eta dotorea.

Hain da sakona airearen bakailao usaina

non sudurra jariarazi eta begiak bustitzen dituen.

Arrantzaleen bost etxeek piko zorrotzeko teilatuak dituzte

eta pasabide estu eta pataskadunak daude kokatuta, aldapan,

eskorgak hormapikoetako biltegietaraino eta bueltan

garraiatu ahal izateko.

Dena da zilarra: itsasoaren gainazal lodia,

astiro puzten gainezka egiteko aukera aztertzen ariko balitz bezala,

opakua da, baina bankuen, otarrain-tranpen,

eta masten zilarrak, koskadun arroka

basatien artean barreiatuta,

zeharrargia ematen du,

kostaldeko hormetan esmeralda koloreko goroldioa

zabaltzen ari zaien etxetxo zaharrek bezala.

Sardinzar-ezkata ederren geruzak

zimurka daude pilatuta arrain-kaxa handietan

eta eskorgak ere hala estaltzen dituzte

sare-ehun irideszente krema kolorekoek,

eta horiek ere eulitxo irideszenteek josten.

Etxeen atzeko aldapatxoaren goialdean,

han-hemengo belar-zipriztinen gainean,

egurrezko tornu birakari bat dago, antzinakoa;

arraildua dago, kolorgetutako helduleku luze bi dauzka

eta orban goibel zenbait, odol sikuaren antzeko,

metala herdoildu den tokietan.

Gizon zaharrak onartu du Lucky Strikea.

Nire aitonaren laguna zen.

Biztanleria-beherakadaz aritu gara

eta bakailaoaz eta sardinzarrez

sardinzar-ontzia itzul dadin itxaroten duen bitartean.

Ezkatak dauzka txalekoan eta atzamar lodian.

Ezin konta ahala animaliari karrakatu dizkio, kendu dio

haren edertasun-iturri nagusia labana beltz zahar horrekin,

zeinaren ahoa ia desagertzeraino maiztua baita.

Behean, ur-ertzean, ontziak

uretarainoko aldapa luzean zehar herrestan igo

eta lehorreratzen dituzten tokian, zuhaitz-enbor

fin eta zilarrezkoak daude horizontalki etzanda

harri grisen gainean, beheraino

lau edo bost oineko tarteetan.

Hotz ilun sakon eta guztiz garden,

ezein izaki hilkorrek pairatu ezin duen elementua,

ez arrainek ez itsas txakurrek... Itsas txakur bat, berbera

ikusi izan dut hemen hainbat arratsaldetan.

Jakin-mina piztu nion. Gustuko zuen musika;

nik bezala erabateko murgilketan sinesten zuen,

beraz ereserki baptistak abesten nizkion.

“Gaztelu indartsua dugu Jainko” ere abestu nion.

Ur gainean altxatu eta tentuz

begiratzen zidan, burua apur bat mugitzen zuela.

Gero desagertu egiten zen, eta berriz azaldu

ia toki berean, sorbalda-jasotze moduko bat eginez

zentzuak agintzen zionaren kontra ariko balitz bezala.

Hotz ilun sakon eta guztiz garden,

ur gris garbi izoztua... Beste aldean, gure atzean,

hasten dira duintasunez beteriko izei garaiak.

Urdinkara, beren itzalekin loturan,

milioi bat Gabonetako zuhaitz daude

Gabonen zain. Ura airean zintzilik dagoela ematen du

harri biribildu gris eta gris-urdinen gainetik.

Behin eta berriz ikusi dut, itsaso berbera, berbera,

ia mugitu gabe, axolagabe kulunkan harrien gainetik,

izoztu eta aske harrien gainetik,

harrien gainetik eta munduaren gainetik gero.

Eskua murgilduko bazenu,

berehala minduko litzaizuke eskumuturra,

hezurrak minduko litzaizkizuke eta eskua erretzen sentituko zenuke

ura suaren transmutazioa balitz bezala

harrietan bazkatuko balitz bezala gar gris ilunez.

Dastatuko bazenu, gustu garratza luke lehenengo,

gesala gero, eta gero seguruenik mihia erreko lizuke.

Jakintza nola irudikatzen dugun, halakoxea da:

iluna, gazia, garbia, higikaria, askea guztiz,

munduaren aho hotz eta gogorretik

ateratakoa, bular harritsuetatik eratorritakoa,

betiko, behin eta berriz badoa eta badator, eta nola

gure jakintza historikoa den, badoa, eta hegaldatu zaigu.

Insomnioa

Komodako ispiluan ilargia

so dago milioi bat miliari

(eta agian, harrotasunez, bere buruari,

baina inoiz, inoiz irribarre egin barik)

aspaldi gaindituta loa, edo

agian egunez lo egitekoa da.

Baztertuko balu Unibertsoak,

hark pikutara bidaliko luke,

eta topatuko luke ur-masa bat,

edo ispilu bat, non bizi litekeen.

Beraz batu ardura amaraun batean

eta bota putzuan behera

mundu alderantzikatu horretara

non ezkerra beti eskuina den,

non gorputza benetan itzalak diren,

non esna ematen dugun gau osoa,

non zerua xaloa den nola itsasoa

den orain sakona, eta maite nauzun.

Lau poema

I / Elkarrizketa

Bihotzeko iskanbila

galderak egin eta egin dabil.

Eta gero geratu eta ahots-tonu berberean

ekiten dio berriz erantzuteari.

Inork ez luke antzemango desberdintasunik.

Xalotasunik gabe hasten dira elkarrizketa hauek

eta gero zentzumenak pizten dituzte

nahiz eta asmoa ez den guztiz hori.

Eta orduan ez dago erabakirik,

eta orduan ez dago zentzurik;

harik eta izen bat

eta haren konnotazio guztiak berdinak diren arte.

II / Euria goizaldean

Argi-kaiola handia airean apurtu da

eta uste dut milioi bat txori inguru askatu dituela;

haien itzal basatiak gorantz doaz, ez dira itzuliko,

eta kable guztiak, berriz, erortzen ari dira.

Kaiolarik ez, txori beldurgarririk ez; euria

baretzen ari da orain. Zurbila du aurpegia

haien espetxearen puzzleari ekin

eta sorpresazko muxu batekin argitu zuenak;

pausatu egin ziren haren oreztadun esku susmagaitzak.

III / Norbaitek dei egiten duen bitartean

Galduak, galduak minutuak, ezin okerragoak,

arrandia basatizko minutuak.

—Begiratu izeiei komuneko leihoan zehar,

haien orratz ilunei, helburu barik egurrean

kristalizatutako hedapen horiei, non bi ipurtargi

galduta baitabiltza.

Ez entzun ezer ezpada trena igarotzen, igaro behar baitu, tentsioak bezala;

ezer ez. Eta itxaron:

beharbada oraindik ere ager daiteke minutu hauen

anfitrioia, ezezagun lasai eta umila,

bihotza askatuko duena.

Eta nahiz eta ipurtargiak

ez diren lortzen ari amesgaiztoko zuhaitz hauek argitzea

ez ote dira izango haren begi berde alaiak?

IV / Oi arnasa

Bular maitatu     eta entzutetsu horren azpian,

isilik, aspertuta egiaz    itsuki zainez betea

dolua egiten du, agian      bizi da eta uzten du

bizitzen, igarotzen du      apustu egiten,

ikusezin    mugitzen den zerbaitek,

eta zer aldarrirekin     zergatik halako neurriz

ez dut ulertzen        batere.

(Begira nola egiten duten hegan     bederatzi ile beltzek

lau titiburu batean      bost bestearen inguruan,

hegan ia jasanezin      zeure arnasaren menpe).

Zalantzagarria izanagatik, egon behar da partekatzen dugun zerbait,

edozer gauza zeinarentzako baliokideak    eduki behar ditugun,

zerbait zeinarekin agian    hel nintekeen akordio batera

aparteko bakea sinatzeko       haren pean

haren baitan         nahiz eta inoiz ez harekin.

Eztabaida

Denborak ezin zaitu nigana hurbildu

edo ez du nahi,

Distantzia den baino

tematiago agertu nahian da,

eztabaida eztabaida eztabaidatu nirekin

etengabe

berdin izango zara desiratua eta maitatua.

Distantzia: Gogoratzen hegazkin azpiko

lur hori guztia;

harea sakoneko hondartza lausoek

osatutako itsasertz hori

nola luzatzen zen bereizgaitz

aurrera eta aurrera,

aurrera eta aurrera nire arrazoien amaieraraino?

Denbora: Eta pentsatu

nahaspilatutako tresna horiez guztiez,

egitate bakoitzeko bat,

bestearen bizipena baliogabetzeko;

nola irudi zezaketen

egutegi gorrotagarri bat:

“Inoizko eta Betiko, S. A.-ren eskaintza”.

Bakoitzak bere kabuz topatu behar dituen

ahots hauen

soinu beldurgarria

garai daiteke eta garaituko dugu:

Denbora eta Distantzia berriz nahastu

eta joan egingo dira

gudu-zelai samurretik eta betiko.

Marianne Moore andereñoari gonbidapena

Brooklyndik, Brooklyn Zubiaren gainetik, goiz eder honetan,

            arren zatoz hegan.

Kimiko zurbil biziek osatutako hodei batean,

            arren zatoz hegan,

zeru laiatutik portu-urezko tribuna distiratsura

jaisten ari diren

milaka danbortxo urdinen erritmo azkarrean,

            arren zatoz hegan.

Txistuak, banderatxoak eta kea airean. Ontziek

keinu egiten dute, lagunkoi, portu osoan zehar

txoriak legez gora eta behera ari diren hamaika banderarekin.

Sartzen dira: bi erreka dotore, eta haien baitan

hamaika marmokatxo garden

zilarrezko kateek herrestan daramatzaten

beira landuzko mahai-apaingarrien itxuran.

Hegaldia segurua da; apailatuta dago eguraldia.

Olatuak bertso-lerroetan datoz goiz eder honetan.

            Arren zatoz hegan.

Zatoz zapata beltz bakoitzaren punta zorrotzean

zafirozko distira bat dakarzula,

kapa beltz bete tximeleta-hego eta iruzkin bizkor dakarzula,

Jainkoak daki zenbat aingeru dakarzkizula zure kapelaren

hegal beltz zabalera igota,

            arren zatoz hegan.

Soinu eztiko abako entzungaitza,

kopeta gaitzespenez doi bat iluna, eta xingola urdinak aldean,

            arren zatoz hegan.

Datuak eta etxe-orratzak dirdirka marean; Manhattan

irakaspenez gainezka dago goiz eder honetan,

            beraz arren zatoz hegan.

Zerura berezko heroismoz igota,

istripuen gainetik, film gaiztoen, taxien

eta injustizia orokorren gainetik,

belarri ederretan bozinen oihartzuna duzula

eta aldi berean asmatu gabeko musika leuna,

orein musketadunarentzako modukoa,

            arren zatoz hegan.

Zuretzat museo hitsek emeak erakartzeko eraikuntzak

osatzen dituzten txoriek bezala jokatuko dutenez,

zuretzat daudenez esperoan lehoi atseginak

Liburutegi Publikoko eskaileretan,

zutitu, ateak zeharkatu eta goiko irakurketa-geletaraino

bidea egiteko irrikaz,

            arren zatoz hegan.

Eseri eta negar egin dezakegu; erosketetan joan gaitezke,

edo jolas gaitezke etengabe erratzera

lexiko-sorta preziatua erabilita,

edo gaitzets dezakegu ausardiaz, baina arren

            arren zatoz hegan.

Inguruan ilundu eta hiltzen zaizkizun

egitura negatiboen dinastiekin,

kuliska-aldra hegalariek bezala bat-batean itzuli

eta distira egiten duen gramatikarekin,

            arren zatoz hegan.

Zatoz nola argi bat zeru laiatu zurian,

zatoz nola egunez igarotzen den kometa

berba-segida luze eta egituratua aldean,

Brooklyndik, Brooklyn Zubian zehar, goiz eder honetan,

            arren zatoz hegan.

Xanpua

Harrietako eztanda geldiak,

likenak, hazten doaz,

gris, astindu zentrokideak zabalduz.

Adostu dute

ilargiaren bueltako eraztunekin bat egitea, nahiz eta

gogora dezakegunetik ez diren aldatu.

Eta zeruek zainduko gaituztenez

hori gertatzen den arte,

lagun maite, presatsua eta pragmatikoa

izan zara;

eta begira zer gertatzen den. Denbora ez baita ezer

malgua ez bada.

Izar uxoak zure ile beltzean,

formazio argitsua osatzen,

nora doaz tropelean,

hain goiz, hain zuzen?

—Zatoz, uztazu garbi dezadan metalezko konketa handi honetan;

higatua eta distiratsua da, ilargia legez.

Brasil, 1502ko urtarrilaren 1a

“...brodatutako natura… tapiz bihurtutako paisaia”.

Landscape Into Art, SIR KENNETH CLARK

Urtarriletan, Naturak agur egiten die gure begiei

haienei agur egingo zien era berberean:

hazbete karratu oro hostailak estalia––

hosto handiak, hosto txikiak, eta hosto erraldoiak,

urdinak, urdin-berdexkak, eta olibak,

tartekako nerbio eta ertz argiagoekin,

edo behealde satinaturen bat gora begira;

monstera-iratzeen

erliebe gris-zilarkara,

eta loreak ere, nenufar erraldoien antzera

goian, airean —edo, hobeto esanda, hostoetan—

more, hori, bi hori, arrosa,

herdoil-gorri eta zuri-berdekara;

sendo baina haizatu; fresko oraintxe bertan amaitu

eta markotik atera balituzte bezala.

Zeru zuri-urdina, sare soila,

xehetasun txikienentzako hondo:

arkutxoak, gurpil berde zurbil eta apurtua,

palmondo batzuk, beltzaranak, uzkurrak, baina finak;

eta hor pausatuta, alboz, hegalak zabalik,

txori sinboliko handiak isil-isilik,

bakoitzak bere arnasaz puztutako bular bigun

puru edo tantotuaren erdia baino ez duela erakusten.

Baina lehen planoan ere badago Bekaturik:

kedarrak zikindutako bost dragoi harritzar-multzo baten ondoan.

Harriak likenez landuta daude, landare zukutsu grisak

han-hemen pilatzen dira,

goroldioaren kolore berde biziko gar ederrek

azpitik egiten diete mehatxu,

eta mahatsondo igokariek, berriz, zeihar eta apain,

goitik eraso,

“hosto bat bai, hosto bat ez” (portugesez).

Muskerrek nekez arnasten dute; begi oro

dago pausatuta eme txikiagoan, zeina lepoz baitago

buztan gaiztoa zuzen gorantz landaredian zehar,

burdin-hari goria bezain gorri.

Eta hala etorri ziren kristauak, diamanteak bezain gogor,

diamanteak bezain txiki, distiratsu,

armadura kirrinkarietan, eta topatu zuten hau guztia,

ez guztiz ezezagun:

maitaleen ibilaldirik ez, pergolarik ez,

masustarik ez har zezaten zain, laute-musikarik ez,

baina hala ere bateragarri

aberastasun eta luxuzko amets zaharrarekin,

zeina zaharkitua baitzen etxetik atera zirenerako—

aberastasuna, plazer berri-berri batekin.

Mezetatik atera berritan, ahapetik L’Homme armé

edo halako doinuren bat kantatzen, agian,

bortizki tarratatzen zuten ehun zintzilikaria,

bakoitzak indiar bana harrapatzeko asmoz—

emakumetxo zoragarriak han ibiltzen ziren

elkarri deika, deika (edo beharbada esnatuak ziren txoriak?)

eta gordetzen, beti gordetzen, haren atzean.

Bidaia-kontuak

Ur-jauzi gehiegi daude hemen; erreka beteak

azkarregi jaisten dira itsasora,

eta mendi-tontorretako hodei horiek guztiak

ertzetatik isurarazten ditu presioak kamera geldo samurrean,

gure begien parean ur-jauzi bihurtzen.

—Izan ere, izpi horiek, milia bat luze diren malko-orban distiratsu horiek

oraindik ez badira ur-jauzi,

gutxi-asko aro arin batean, halakoak baitira aroak hemen,

izango dira seguruenik.

Baina errekek eta hodeiek bidaiatzen, bidaiatzen jarraitzen badute,

mendiek ontzi gainazpikatuen kroskoen itxura hartzen dute,

lokatzez blaituak eta lanpernaz josiak.

Pentsatu etxerako bidaia luzean.

Hobe genukeen etxean geratu eta hemengoaz pentsatzea?

Non egon behar genuke gaur?

Zuzena al da ezezagunen antzerkia ikusten aritzea

antzoki ezin arraroago honetan?

Zer heldugabetasun motak presatzen gaitu,

gorputzean bizi-arnasa bat geratzen zaigun artean,

eguzkia beste aldetik ikustera?

Munduko kolibri berde txikiena ikustera?

Aztertzera harri-horma zahar, ulertezin bat,

horma ulertezin eta atzigaitz bat,

aztertzera edozein paisaia,

lehen kolpean ikusia eta beti, beti zoragarria?

Oi, gure ametsak amestu

eta eduki ere egin behar ote ditugu?

Eta ba al dugu tokirik

ilunabar tolestu, oraindik epel samar bat gehiagorentzat?

Baina ziur aski pena zatekeen

ez ikusia errepide honen ertzeko zuhaitzak,

haien edertasun hain gehiegizkoa,

ez ikusia haiek keinuka

mimo nobleak nola, arrosaz jantzita.

—Ez geratu beharra gasolina botatzeko eta ez entzuna

egurrezko eskalapoi desberdinek

gasolindegiko lur koipeztatuaren gainean

oharkabe klaskatzean ateratako

bi notako doinu triste, egurrezkoa.

(Beste herrialde batean eskalapoi guztiak testatuko lituzkete.

Tonu berdin-berdina izango luke han pare bakoitzak).

—Pena ez entzuna

beste musika ez hain primitibo hori,

txori lodi marroiak abesten duena

gasolina-hornigailu apurtuaren gainean

barroko jesuita estiloko banbuzko eliza batean:

hiru dorre, zilarrezko bost gurutze.

—Bai, pena ez hausnartua,

lauso eta ondoriorik gabe,

mendeetan zehar zer konexio egon litekeen

egurrezko oinetako latzenen eta,

arduratsu eta konplexu, egurrezko kaioletan

zizelkatutako fantasien artean.

—Inoiz ez ikertua historia

txori kantarien kaioletako kaligrafia ahulean.

—Eta inoiz ez entzuna

politikarien hitzartzeen pare-pareko euria:

oratoria geldiezinezko ordu bi

eta gero bat-bateko isiltasun urrezkoa

non bidaiariak koaderno bat hartzen duen, eta idazten:

Imajinazio-falta al da etxean geratu ordez

imajinatutako lekuetara etorrarazten gaituena?

Edo beharbada ez da guztiz zuzena Pascalek

norbere gelan lasai eserita geratzeaz zioena?

Kontinentea, hiria, herrialdea, gizartea:

hautua inoiz ez da zabala eta inoiz ez da askea.

Eta hemen, edo hor... Ez. Etxean geratu behar ote genuen,

hori edonon dela ere?

Heziera

1918ko ume batentzat

Gurdian eserita geundela

aitonak berbaldiari ekin:

“Gogoratu beti hitz egitea

topatzen duzun ororekin”.

Oinezko ezezagun bat topatu genuen.

Aitonaren zartailuak kapelan ukitutxoa.

“Egun on, jauna. Egun on. Bai egun ederra”.

Eta esan egin nuen, eta makurtu burua eta soa.

Gero ezagun genuen mutiko bat aurreratu genuen,

belea sorbaldan, hura baitzuen etxeko txori.

“Jende guztiari eskaini gurdian eramatea;

zahartzen zarenean ez ahaztu hori”,

esan zuen aitonak. Eta hala Willy

gure ondora igo zen, baina beleak karranka bota

eta hegan egin zuen alde. Arduratu egin nintzen.

Nola jakingo zuen Willy non topa?

Baina hegaldi txikiak baino ez zituen egin

hesiko zutoin batetik bestera,

eta Willyren txistuei erantzuten zien.

Aitonak esan zuen: “Txori ederra, bera!

Eta ondo hezia, gainera. Begira, hitz egiten diotenean

erantzun egiten du, behar bezala.

Gizona edo piztia, hori da heziera ona.

Zuek ere zaindu beti egitea hala”.

Autoak gurutzatzean

jendearen aurpegiak ezkutatzen zituen hautsak

baina berdin oihukatzen genituen “Egun on!

Egun ona izan!” eta antzeko gauzak.

Hustler Hillera heldu ginenean,

aitonak esan zuen behorra nekatuta zegoela,

beraz denok jaitsi eta oinez hasi ginen;

gure heziera onarekin, ezin egin bestela!

Sestina

Iraileko euriak estaltzen du etxea.

Argi motelpean, urteek hartutako amona

sukaldean eserita dago, eta harekin haurra,

eta haien ondoan Marvel Sutegia;

txisteak irakurtzen amona, esku artean almanaka,

barrez eta berbaz ezkutatzen bere malkoak.

Pentsatzen du bere ekinokzio-malkoak

eta euria, teilatuan gogoz kolpatzen etxea—

bien iragarle zela almanaka,

baina ezagut zitzakeen bakarra zela amona.

Metalezko teontzia kantarazten ari da sutegia.

Amonak ogia moztu eta esan du, Haurra,

tearen ordua da; baina haurra

tentuz aztertzen ari da teontziaren presio-malkoak,

zoroen pare, dantzaleku bihurtzen beltz berozko sutegia

euriak dantzaleku bihurtuko zuen moduan etxea.

Gela txukuntzeko, urteek hartutako amona

sokan eskegitzen ari da almanaka

buruargia. Txoriak nola, almanaka

orekan ari da, erdi-zabalik, eta azpian haurra

orekan ari da, eta azpian urteek hartutako amona

eta bere te-kikara, eta hura betetzen kolore marroi iluneko malkoak.

Hotzikaratu egin da eta esan du etxea

hotz dagoela, eta egur gehiagorekin bizitu du sutegia.

Gertatu behar zen, esaten ari da Marvel Sutegia.

Nik dakidana dakit, esaten ari da almanaka.

Margo-trazu irmoz marraztu du haurrak etxea

eta bihurgunez josi du bidea. Hain dago harro haurra

ze, gehitu ostean gizon bat zeinaren botoiek diruditen malkoak,

lana erakusteko asmoz bilatu baitu amona.

Baina bitartean, isilka, amona

arduratuta dagoela biziarazi nahian sutegia,

ilargitxoak jausten dira nola malkoak

orri eta orri artetik, hustuz almanaka,

eta azkenean lurreratzen haurra

ondo kokatzeaz arduratu den parterrean, atzean etxea.

Malkoak landatzeko sasoia, hasi da almanaka.

Amona kantuz ari da esnarazten sua

eta ate zeharkagaitzeko bigarren etxea marrazten haurra.

Gasolindegia

Oi, ze zikin dagoen!

—gasolindegi txiki hau,

koipez blaitua, koipez melatua

erabateko zeharrargitasun

beltz, kezkagarri bateraino.

Kontuz pospolo horrekin!

Aitak besapeetan estutzen dion

buzo zikin, koipeztatua darama,

eta seme arin eta lotsagabe

eta koipetsu tropel batek laguntzen dio

(familia-gasolindegia da),

denak ere nahiko sakonki zikinduak.

Gasolindegian bizi ote dira?

Zementuzko arkupea du

hornigailuen atzean, eta bertan

zanpatutako eta koipez bustitako

zume-altzari sorta;

zumezko sofan

txakur zikin bat, eroso samar.

Komiki batzuek baino ez dute ematen

kolore-ukiturik—

nolabaiteko kolore-ukiturik.

Aulkitxo bat (sortaren parte)

estaltzen duen

zapi handi eta ilun baten

gainean dautza, begoniatzar

adarlatz baten ondoan.

Zergatik lekuz kanpoko landarea?

Zergatik aulkitxoa?

Zergatik, oi, zergatik zapia?

(Bitxilore-puntadatan brodatua

margaritekin, nik uste,

eta kakorratz-lan grisak loditua).

Norbaitek brodatu zuen zapia.

Norbaitek ureztatzen du landarea,

edo koipeztatzen, agian. Norbaitek

antolatzen ditu lata-ilarak

leuntasunez esan diezaieten:

ESSO—SO—SO—SO

auto asaldatuei.

Norbaitek maite gaitu denok.

Okindegira bidean
[Rio de Janeiro]

Beste gau batzuetan egiten duen eran

aztertu ordez itsasoa

ilargiak Avenida Copacabanako txoko

ikusgarrietara beheratu du soa;

berari berria zaio baina ohikoa da ikuspegia.

Ilargia etzanda dago tranbia-kable lasaietan.

Azpian, auto aparkatuen goitik beherako

lerroen artean bihurritzen dira trenbideak.

(Eztainuzko larruek jostailuzko puxika

bigun eta hil-hurrenen irideszentzia daukate).

Trenbidea merkurio-putzu batean amaitzen da;

ilargiaren uneko magnetismoa bitarte,

aireratu eta nebulosa urrunetan

matazatzen dira kableak.

Okindegiko argiak ahulak dira. Gure

elektrizitate errazionatuan,

badirudi pastel biribilak konortea galtzear daudela—

bakoitzak begi zuri, glasatu bat du zut.

Tarta likatsuak kolore gorri saminekoak dira.

Erosi, erosi, zer erosiko dut?

Orain arto-irinak

aizuntzen duenez garizkoa, ogi-barrek

sukar horiaren biktimak dirudite

ospitale-areto betean etzanda.

“Esne-opilak” gomendatu ditu

itxura gaixoti berbereko okinak, oraindik epel

eta esnez eginda baitaude, dioenez.

Besoan haurtxo bat eramatea legez.

Almendrondo faltsuaren hosto

larrutsuen azpian, puta heldugabe bat

dantzan ari da, sukartsu, atomo bat bezala:

txa-txa, txa-txa, txa-txa...

Nire apartamentu parean

gizon beltz bat itzal beltzean eserita dago,

alkandora jasotzen ari da saihets beltz,

ikusezinean daraman benda erakusteko.

Auto-istripu bateko gas-arrastoak nola

kolpatu nau cachaça-arrastoak.

Zentzugabekeria biribilak esaten ari da gizona.

Ipini berri, dir-dir egiten du benda zuriak.

Nire diru bikainetik zazpi zentabo

eman dizkiot, ohiturak atera dit

“Gabon” bat. Oi, ohitura gaiztoa!

Ez al dago hitz egoki edo argitsuagorik?

Itxarongelan

Worcesterren, Massachusettsen,

izeba Consuelorekin joan nintzen

haren dentistarekiko hitzordura

eta dentistaren itxarongelan

eseri eta itxaron nion.

Negua zen. Goiz iluntzen

zuen. Itxarongela

beteta zegoen jende helduz,

eskalapoiz eta berokiz,

lanparaz eta aldizkariz.

Iruditu zitzaidan izeba

denbora luzez egon zela barruan

eta itxaron bitartean

National Geographic irakurri nuen

(banekien irakurtzen) eta tentuz

aztertu argazkiak:

sumendi baten barnealdea,

beltza eta errautsez betea;

gero berau gainezka egiten

su-errekastoetan.

Osa eta Martin Johnson

zaldian ibiltzeko galtzak,

lokarridun botak eta safari-kaskoak soinean.

Hildako gizon bat zutoin batetik zintzilik

—“Txerri Luzea”, zioen argazki-oinak.

Umetxoak buru zorrotzetan

sokak bueltan-bueltan biribilkatuta;

emakume beltz biluziak lepoetan

alanbrea bueltan-bueltan biribilkatuta

bonbillen lepoetan nola.

Haien bularrak beldurgarriak ziren.

Hasi eta buka irakurri nuen.

Herabeegia nintzen geratzeko.

Eta orduan azalari begiratu nion:

ertz horiak, data.

Bat-batean, barrutik,

minezko oi! bat heldu zen

—izeba Consueloren ahotsa—

ez oso ozen ezta luzea ere.

Inondik ere ez ninduen harritu;

ordurako banekien emakume

inozo, beldurtia zela.

Lotsatuta egon nintekeen,

baina ez. Zeharo harritu

ninduena izan zen

ni nintzela:

nire ahotsa, nire ahoan.

Pentsatu ere egin gabe

nire izeba inozoa nintzen,

ni —gu— jausten, jausten ari ginen

gure begiak itsatsita

National Geographicen azalera,

1918ko otsaila.

Neure buruari esan nion: hiru egun barru

zazpi urte izango dituzu.

Hori esaten ari nintzen

mundu biribil, birakaritik

espazio hotz, urdin-beltzera jaustearen

sentsazioa geldiarazteko.

Baina sentitu egin nuen: ni bat zara,

Elizabeth bat zara,

haietako bat zara.

Eta zergatik izan behar duzu haietako bat?

Ozta-ozta ausartzen nintzen begiratzera

nintzen hura zer ote zen ikusteko.

Zeharkako soa bota nien

—ezin nuen gorago begiratu—

lanpara-azpietan zeutzan

belaun gris itzaltsuei,

prakei eta gonei eta botei

eta askotariko esku pareei.

Banekien inoiz ez zela gertatu

hain arraroa zen ezer, ezer

arraroagorik ez zela inoiz gertatuko.

Zergatik izan behar nuen nire izeba,

edo ni, edo inor?

Zer antzekotasunek

—botek, eskuek, eztarrian nabari nuen

familia-ahotsak, edo are

National Geographicek

eta bular beldurgarri, dilindari horiek—

lotzen gintuzten

edo bilakatzen gintuzten unitate bakar?

Zeinen —ez nuen horretarako hitz

egokirik ezagutzen— zeinen “sinesgaitza”...

Nola heldu nintzen ni hara,

besteak bezala, eta aditu nuen

minezko oihu bat ozenago eta okerrago

bihur zitekeen arren hala egin ez zuena?

Itxarongela argitsua eta

beroegia zen. Olatutzar beltz baten

azpira irristatzen ari zen,

beste baten azpira, eta beste batenera.

Gero bertan nengoen berriz.

Gerra zen. Kanpoan,

Worcesterren, Massachusettsen,

gaua eta elur urtua eta hotza zeuden

eta oraindik 1918ko

otsailaren bosta zen.

Crusoe Ingalaterran

Beste sumendi batek egin du eztanda,

egunkariek diotenez, eta joan den astean irakurri nuen

ontzi batetik irla bat jaiotzen ikusi zutela:

lurrun-arrastoa hasieran, hamar miliara;

gero orban beltza —basaltoa, seguruenik—

hazten joan zen tipoaren prismatikoetan

eta ortzi-muga hartu zuen euli batek bezala.

Izena jarri zioten. Eta nire aspaldiko irla kaskarra oraindik

birdeskubritzeke, berrizendaezin.

Liburu batek ere ez du behar bezala jaso.

Tira, berrogeita hamabi sumenditxo ziztrin

neuzkan pauso labain gutxi batzuetan

eskalatzeko modukoak—

errauts-metak bezain hilak zeuden sumendiak.

Altuenaren ertzean eseri ohi nintzen

eta besteak zenbatu; zutik zeuden,

soil eta akituta, buruak itzalita.

Pentsatzekoa zen ezen sumendiek nire ustez

izan behar zuketen tamainakoak baziren, orduan

erraldoi bilakatua nintzela;

eta erraldoi bilakatua banintzen,

ezin nuen jasan pentsatzea zer tamaina

zeukaten ahuntzek eta dortokek,

edo kaioek, edo elkar irensten zuten olatuek

—olatu-hexagono distiratsu bat

hurbiltzen eta hurbiltzen, inoiz heldu barik,

dirdirka eta dirdirka, nahiz eta lainotu

samar zegoen zerua.

Nire irlak

hodei-zabortegi bat ematen zuen. Hemisferioan

sobera geratutako hodei guztiak etorri eta kraterren

gainean pausatzen ziren —azken horien eztarri lehorrak

bero zeuden.

Horregatik egingo ote zuen hainbeste euri?

Eta horregatik egingo zuen txistu tarteka toki osoak?

Dortokak herrestan zihoazen hara eta hona, biribil,

teontziak bezala txistuka.

(Eta urteak emango nituzkeen, edo batzuk hartu,

ura irakiteko edozein ontziren truke, noski).

Laba-olatuek, itsasora bidean,

txistu egiten zuten. Nik buelta ematen nuen. Eta orduan ikusten nuen

dortoka gehiago baino ez zirela.

Hondartza guztiak labazkoak ziren, nabarrak,

beltzak, gorriak, eta zuriak, eta grisak;

ikuspegi ederra osatzen zuten marmol itxurako koloreek.

Traganarruak ere baneuzkan. Oi,

dozena erdi aldi berean, urrutian,

joan eta etorrian, aurrera eta atzera egiten,

buruak hodeituta, ointzat kolore zuri urratuko

adabaki mugikorrak.

Kristalezko tximiniak, kristalezko apaiz-izaki

malgu, motelduak... Aztertu nuen urak

nola egiten zuen gora haien barruan, espiralean.

Ederra zen, bai, baina ez oso lagungarria.

Askotan ematen nion bide neure buruarekiko errukiari.

“Merezi al dut hau? Hala beharko du izan.

Ez nengoke hemen bestela. Bide hau

aukeratu al dut uneren batean?

Ez dut gogoan, baina baliteke hala izatea”.

Zer du txarra, ba, autoerrukiak?

Hankak ohiko moduan kraterraren ertzean

dilindan, esan nion neure buruari:

“Errukiak etxean izan behar luke hasiera”. Beraz zenbat

eta erruki gehiago sentitu, orduan eta etxeago sentitzen nuen ingurua.

Eguzkia itsasoan ezkutatzen zen; eguzki arraro berbera ateratzen zen itsasotik,

eta bera bat zen eta ni beste bat.

Irlak denetariko mota bat eta bakarra zeukan:

lur lehorreko barraskiloa, oskol fin eta kolore bioleta

argi eta urdinkarakoa, toki guztietan topa zitekeen arrastaka,

zuhaitz mota bakarrean,

zeina kedarrez estalitako gauza zirtzila baitzen.

Barraskilo-oskolak pilatzen ziren horien azpian

eta, urrunetik,

lirio-mantuak ziruditen.

Baia mota bat zegoen, gorri iluna.

Probatu nuen, orduak utzita aleen artean.

Azido samarra, eta txarra ere ez, kaltegabea;

beraz edaria egin nuen harekin. Zera

gasdun, garratz, nazkagarria edan eta

zuzenean igotzen zitzaidan burura

eta neuk egindako txirula jotzen nuen

(uste dut munduko eskala arraroena zeukala)

eta oihu eta dantza egiten nuen, zorabiatuta, ahuntz artean.

Etxean egina, etxean egina! Baina ez al gara denok horrelakoak?

Atxikimendu handia nion

irlako nire langintzetan txikienari.

Ez, ez txikienari, txikiena

filosofia tamalgarri bat baitzen.

Ez bainekien nahikoa.

Zergatik ez nekien nahikoa arlo batzuen inguruan?

Antzerki greziarra edo astronomia? Hutsunez

beteak zeuden irakurri nituen liburuak;

poemak —tira, saiatu

nintzen nire lirio-mantuei errezitatzen,

“Bat-batean agertzen zaizkio barruko begi horri,

poza baita...”. Zeren poza?

Hori bilatzea izan zen

itzuli nintzenean egin nuen lehenengo gauzetakoa.

Irlak ahuntz eta guano usaina zeukan.

Ahuntzak zuriak ziren, eta baita kaioak ere,

eta biak ziren otzanegiak, edo bestela uste zuten

ni ere ahuntza nintzela, edo kaioa.

Bee, bee, bee eta txilio, txilio, txilio,

bee... txilio... bee... Artean ere ezin

ditut atera belarrietatik; min ematen didate orain.

Galderazko txilioek, erantzun okerrek

euri txistukari eta dortoka txistukari

eta ibiltarien eremuan

nire onetik ateratzen ninduten.

Kaio guztiek aldi berean egiten zutenean hegan gorantz, haien soinua

haize zakarrak hartutako zuhaitzarena zen, haren hostoena.

Begiak itxi eta zuhaitza irudikatzen nuen,

haritza, demagun, benetako itzala ematen zuena, nonbait.

Entzuna nuen irletan gaixotzen ziren abereez zerbait.

Iruditzen zitzaidan ahuntzak hala zeudela.

Aker bat Mont D’Espoir edo Mount Despair

deitua nuen sumendira inguratu zen

(denbora nahikoa neukan izenekin jolasean ibiltzeko)

eta balaka eta balaka egin, eta airea usaindu.

Bizarretik heldu eta begiratu egin nion.

Haren pupila horizontalak mehartu egin ziren

eta ezereza adierazi zuten, edo maltzurkeria apur bat.

Koloreek beraiek ere nazkatu ninduten!

Behin gorri biziz tindatu nuen antxume bat

baia gorriak erabiliz, beste barik

zerbait desberdina ikusteko.

Eta gero ama ez zen kumea ezagutzeko gai.

Txarrena ametsak ziren. Janariaz eta maitasunaz

amesten nuen, noski, baina amets horiek nahiko

atseginak ziren. Baina gero amesten nuen haurtxo baten

lepoa mozten nuela, adibidez, antxumea

zela pentsatuta. Edo nirearengandik

urruntzen zihoazen irlen

amesgaiztoak izaten nituen, irlak

kopuru infinituetan, irlak irlak erruten,

igel-arrautza gisako irlak, zapaburu-irla

bihurtzen, jakinda guzti-guztietan

bizi beharko nuela noizbait

eta luzez, haien flora, fauna

eta geografiaren berri jasotzeko.

Minutu bat gehiago jasaterik izango ez nuela

uste nuen unean, Ostiral heldu zen.

(Horri buruzko azalpenak guztiz okerrak dira goitik behera).

Ostiral atsegina zen.

Ostiral atsegina zen, eta lagunak ginen.

Oi, emakumea izan balitz!

Nik jarraipena eman nahi nion leinuari,

eta berak ere bai, nik uste, gixajoa.

Batzuetan antxumeak laztantzen zituen,

edo haiekin lasterketak egin, edo bat altzoan eraman.

—Polita zen ikusteko; gorputz polita zeukan.

Eta gero egun batean etorri egin ziren eta eraman egin gintuzten.

Orain hemen bizi naiz, beste irla batean,

irla denik ere ez dirudien arren, baina nork erabakitzen du hori?

Nire odola betetzen zuten irlek; nire garunak

hazi egiten zituen. Baina artxipelago hori

agortzen joan da. Zaharra naiz.

Aspertuta nago, gainera, benetako tea edaten,

interesik gabeko trastez inguratua.

Apaleko aizto hori...

esangura-kiratsa zerion, gurutze bati bezala.

Bizia zegoen. Zenbat urtez eskatu,

erregutu nion apurtu ez zedin?

Buruz ezagutzen nion koska eta marra bakoitza,

aho urdinkara, mutur apurtua,

heldulekuko zur-zuntzen lerroak...

Orain begiratu ere ez dit egin nahi.

Haizeak eraman du haren arima bizia.

Nire begiak harengan pausatzen dira, eta beste norabait igaro.

Herriko museoak dena utz diezaiedan

eskatu dit:

txirula, aiztoa, zapata zimurrak,

galtze bidean dauden ahuntz-larruzko prakak

(sitsak hartu ditu),

parasola zeinaren hagatxoek non joan behar zuten

gogoratzea hainbeste kostatu baitzitzaidan.

Oraindik ere funtzionatzen du, baina tolestuta dagoenean

etxe-hegazti lumatu eta argala dirudi.

Zertarako nahiko ditu inork gauza hauek?

—Eta Ostiral, nire Ostiral maitea, elgorriz hil zen

orain hamazazpi urteko martxoan.

Gaueko hiria
(hegazkinetik)

Ezein oinek ezingo luke jasan,

zapatak finegiak dira.

Beira hautsia, botila hautsiak,

mordoak eta mordoak sutan.

Su horien gainetik

inor ezin liteke ibili:

hango azido leherkariak

eta odol nabarrak.

Hiriak malkoak erretzen ditu.

Laku bildu

urdin-berdexka bat

ketan hasi da.

Hiriak errua erretzen du.

—Errua birrintzeko

halako indartsua behar du

berokuntza zentralak.

Linfa garbia,

odol hanpatu distiratsua

kanporantz zipriztinka ari da

urrebildutan

silikato-erreka

berde eta argitsuak

urtuta, ilunetan,

isurtzen diren lekura.

Handiki batek, bakar-bakarrik,

mundrun-putzu bat

egin zuen negar,

ilargi belztu bat.

Beste batek malkoz eraiki zuen

etxe-orratz bat.

Begira! Gori,

tantaka ari zaizkio alanbreak.

Sutea

aire bila ari da

beldur-zulo batean.

Hilda dago zerua.

(Hala ere, bada izakirik:

izaki zuhurrek hartu dute airea.

Lurrean pausatzen dituzte oinak, ibili egiten dira

gorria, berdea; gorria, berdea).

Altzea

Grace Bulmer Bowers-i

Abiatuta marea luzeen etxe diren

arrain- eta ogi- eta te-

probintzia estuetan,

non badiak egunean bitan

uzten baitu itsasoa eta bidaia luzeetan

eramaten baititu sardinzarrak,

non badia sartzen

edo badia etxetik kanpo

aurkitzeak erabakiko baitu

errekak aurrera egingo duen edo atzera

apar marroizko horma bilakatuta;

non eguzki sedimentuz gorritua

itsaso gorriari begira

gordetzen baita batzuetan,

eta beste batzuetan, zelaietako

izpiliku-lokatz aberatsetan zehar

su-errekastotan baita zabaltzen;

hartxintxarrezko errepide gorrietan behera,

azukre-astigar ilaren ondotik,

egur-taulaz egindako etxaldeak igarota

eta egur-taulaz egindako eliza txukun,

kolorgetu, oskolak bezain izurtsuak,

igarota bi urki zilarkarak,

arratsalde amaieran

sartalderantz doa autobusa,

haizetakoan distira arrosa,

arrosa metala jo eta itzultzen,

esmalte urdin zartatuzko

hegal mailatua laztantzen;

sakanetan behera doa, aldapetan gora,

eta pazientziaz itxaroten du, bidaiari

bakartiak zazpi senideri

musuak eta besarkadak

ematen dizkien bitartean

collie baten begiradapean.

Agur zumarrei,

etxaldeari, txakurrari.

Martxan jarri da autobusa. Argia

loditzen doa; lainoa

dena ari da inguratzen,

aldakor, gazi eta fin.

Kristal hotz eta biribilak

jaio eta irristatu eta pausatu dira

oilo zurien lumetan,

aza gris glasatuetan,

mila orriko arrosetan

eta apostolu itxurako lupinuetan;

ilar usaindunak beren hari

zuri melatuetatik zintzilik

kareak zuritutako hesietan;

erlastarrak isilka

sartu dira kuku-praketan,

eta heldu da arratsa.

Bass Riverren geldialdia.

Economyak gero—

Beherea, Erdialdekoa, Garaia;

Five Islands, Five Houses,

non andre bat mahai-zapia astintzen ari baita

afaldu eta gero.

Dir-dir arina. Joan da honezkero.

Tantramarko zingirak

eta sarale gaziaren usaina.

Burdinazko zubiak dardara egin du

eta ohol solteak karranka

baina ez da apurtu.

Ezkerraldean, argi gorri bat

ilunetan flotatzen:

itsasontzi baten argia.

Gomazko bota bi ikus daitezke,

argiztatuta, solemne.

Txakurrak behin egin du zaunka.

Andre zahar bat igo da

erosketa-poltsa bi aldean;

azkarra du keinua, oreztatua azala.

“Gau ederra. Bai, jauna,

Bostoneraino”.

Begiratu lagunkoia egin digu.

Ilargi-argia da Brunswick Berriko

basoan sartzen ari garela,

baso ilelatz, ezpaldu, harramazkaria;

eta ilargi-argia eta lanbroa

daude bertan harrapatuta artilea

larreko zuhaixketan bezala.

Etzanda daude bidaiariak.

Zurrungak. Hasperen luzeren bat.

Ametsezko eldarnioari

eman dio bide gauak,

haluzinazio ezti,

geldo, entzungarriari…

Kirrinka eta hots artean,

elkarrizketa zahar bat

—gurekin zerikusirik gabea,

baina entzuteko modukoa, autobus

atzealdeko nonbaitetik:

aitona-amonen ahotsak

geratu barik

hizketan, Eternitatean:

izenen aipamenak,

azkenean argitutako kontuak;

halakok esana, bestelakok esana,

zeinek hartu duen erretiroa;

heriotzak, heriotzak eta gaixoak;

norbait berriz ezkondu zen urtea;

(zera) gertatu zen urtea.

Erditzean hil zen hura.

Seme hori da goleta

hondoratzean galdu zutena.

Hura edaten hasi zen. Bai.

Eta beste hori bide txarretik joan zen.

Amos, dendan zegoenean ere,

errezatzen hasi eta

azkenik familiak bidali

egin behar izan zuenekoa.

“Bai…” baiezko

bitxi hori. “Bai…”.

Arnas-hartze zorrotza,

erdi-hasperen, erdi-onarpena,

“Bizitza horrelakoa da”, esan nahi duena.

“Ezaguna zaigu (eta baita heriotza ere)”.

Lumatxa zaharrean

egin ohi zuten eran berbetan,

baketsuki, luzez,

argi motela atondoan,

eta sukaldean txakurra

bere tapakian batua.

Orain dena dago ondo

eta lo ere egin daiteke

gau horietan guztietan bezala.

—Bat-batean gidariak

autobusa eten du kolpean,

argiak itzali ditu.

Altzea atera da

baso zeharkagaitzetik

eta hor dago, tente; mehatxari, are,

errepide erdian.

Hurbildu egin da; autobusaren

kapot beroa usaindu du.

Garai, adargabe,

eliza bat bezain handi,

etxe bat bezain goxo

(edo etxeak bezain seguru).

Gizon-ahots batek ziurtatu digunez

“Beldurtzeko arrazoirik ez…”.

Bidaiari batzuek

harridura xuxurlatuz diote,

isilka, haurrek legez,

“Badira izaki handiak, gero”.

“Ez du inongo xarmarik”.

“Hara! Emea da!”.

Denbora hartu du

autobusa aztertzeko;

handia da, beste mundu batekoa.

Zergatik, zergatik sentitzen dugu

(sentitzen dugu denok) poz

-sentsazio gozo hau?

“Izaki harrigarria”,

esan du gidari isilkorrak,

r-en dardara azpimarratuz.

“Begira, begira ezazue”.

Gero martxa sartu du.

Une bat gehiagoz,

lepoa atzerantz luzatuz gero,

altzea ikus daiteke

ilargiak argiztatutako makadam-errepidean;

gero altze-usain

ahula, eta gasolina-usain

mingotsa.

12etako albistegia

mahai-lanpara

Guztiok dakizuenez, ilargi bete gaua da gaur mundu erdian. Baina hemen ilargia zeruan eskegita dagoela dirudi, estatiko. Oso argi gutxi ematen du; hilda egon liteke. Ikusgarritasuna urria da. Edonola ere, saiatuko gara paisaiaren itxura eta uneko egoera nolabait azaltzen.

idazmakina

Erdialdeko lautadatik kolpean igotzen den malda itzal astun baten pean dago, baina hegoaldeko glazisaren terraza-sorta landuak dir-dir apur bat egiten du argi apalean, arrain-ezkaten antzera. Nolako lana adierazten duten forma arraroko terrazatxo horiek! Eta, hala ere, haien esku dago printzerri ñimiño honen ongizatea.

eskuizkribu-pila

Luizi txiki bat egon da ipar-mendebaldean duela ordubete inguru. Agerian geratu den lurrak kalitate eskasekoa dirudi: ia zuria, karetsua, eta eskistoz osatua. Hildakorik egon ez delakoan gaude.

mekanografiatutako orria

Ia zuzen iparralderantz, gure airetiko miaketak laukizuzen formako “zelai” handi baten aurkikuntzaren berri eman du. Orain arte ezezaguna zitzaigun, eta agerikoa du gizakiak egina dela. Tanto belzduna da. Lurreratze-pista? Hilerria?

gutun-azalak

Herrialde txiki, atzerakoi honetan, egungo munduan geratzen diren atzerakoienetakoan, komunikabideak garatu gabe daude eta ia ez dago “industrializaziorik” ezta haren ondoriorik ere. Harrigarriki, ordea, horma-irudiek tamaina benetan erraldoia daukate.

tinta-botila

Forma bitxiko egitura beltz eta misteriotsu baten berri ere izan dugu, ekialderantz jakinarazi gabeko distantziara. Haren azal distiratsuak geratzen den ilargi-argi apurra harrapatzen duelako baino ez gara haren presentziaz ohartu. Herrialdeko baliabide naturalak ez ditugunez xehe-xehe ezagutzen, baliteke hau “arma sekretu” indartsu eta beldurgarria, edo haren gordailua, izatea. Bestalde, dakigunez, edo gure antropologo eta soziologoek jende honen inguruan irakatsi digutenez, baliteke numena baino ez izatea, edo duela gutxi eraikitako aldarea haien jainkoetako batentzat, zeina, egun bizi duten superstizio- eta etsipen-egoera historikoan, botere magikoz jantzia ikusten baitute, eta agian baita “salbatzaile” gisa ere; parez pare dituzten oztopo larrien aurrean erreskatatuak izateko azken esperantza.

idazmakina-ezabagailua

Azkenean! Biztanle iheskorretako bat begi-bistan! Badirudi monoziklodun mezularia dela —edo, hobeto esanda, zela—, eta argiztapen iruzurtiaren ondorioz maldan behera erortzean hil zela. Bizirik zegoela, txikia izango zen, baina harro eta tente azalduko zen ezbairik gabe, indigenek ohiko duten zurda beltzarekin.

hautsontzia

Gure goitiko talaiatik, garbi ikus dezakegu, lurpeko babesleku batean edo, agian, jaurtigai batek utzitako kraterraren barnean, soldadu-“tontor” bat. Elkarren gainean pilatuta dautza, “negu-garaiko borrokara” bideratutako kamuflajeko “gudu-uniformea” soinean. Izugarriro bihurrituta daude, denak ere hilda. Gutxienez zortzi gorpu bereiz ditzakegu. Uniforme hauek herrialdeko mendi-tontor elurtu bakarreko gerrilla-gerretan erabiltzeko diseinatu ziren. Soldadu gixajook uniforme hau hemen, lautadan, erabili izanak are argiago frogatzen du, beharrezkoa balitz ere, jende ulergaitz honen, gure arerioen, umekeria eta praktikotasun-falta etsigarria edo, bestela, haien liderren ustelkeria tamalgarria.

Mendia

Iluntzean, zerbait nire atzean.

Segundo batez izutu naiz, atzera egin dut,

edo balantzaka gelditu eta bat-batean su hartu;

ez dakit nire adina.

Desberdina da goizean.

Liburu irekia jartzen zait aurrez aurre,

eroso irakurtzeko hurbilegi.

Esan zenbat urte ditudan.

Eta gero bailarek lanbro

iragazgaitzez betetzen dizkidate

belarriak kotoia balitz bezala.

Ez dakit nire adina.

Ez dut kexatu gura.

Nire errua dela diote.

Inork ez dit ezer esaten.

Esan zenbat urte ditudan.

Muga sakonenak

astiro zabal eta margul daitezke

tatuaje urdin bat bezala.

Ez dakit nire adina.

Itzalak jausi dira, argiak jaiki.

Argi igokariok, umeok!,

inoiz ez zaudete hemen luzaro.

Esan zenbat urte ditudan.

Harrizko hegoak bahetu dira hemen,

lumak gogortu du luma.

Atzaparrak nonbait galduta.

Ez dakit nire adina.

Gortzen ari naiz. Txorrotxioak

ahultzen doaz. Ur-jauziak

uher jaisten dira. Zein da nire adina?

Esan zenbat urte ditudan.

Utzi ilargia eseki dadin,

izarrek hegalda ditzaten kometak.

Nire adina jakin nahi dut.

Esan zenbat urte ditudan.