JULEN BELAMUNO

Hotz industriala

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2020 Julen Belamuno

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2020ko maiatza

Edizio hau: 2020ko maiatza

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Hotz industriala

                               La force de la vie et le malheur du froid

                               la dure bêtise de l'homme

                               sachant la loi de son couteau

                                                                 GEORGES BATAILLE

Egurrezko banku batean eserita dago Lezeta, auzoko plaza bakarretako batean, inguruan dituen platano erdi biluzietatik eroritako hosto ihartuen zirimolei begira. Goiz-goizetik atera du gaur haizea, eta plazaren alde batetik dator indarrez, lurrean bildutako orbelak eta paper puskak astinduz eta orain alde batera eta gero bestera eramanez. Begirada altxatu du, eta argia piztu berria den leihora joan zaio; zerua argitzen hasi badu ere, oraindik ez du eguna zeharo zabaldu, eta gero eta gehiago dira bistako adreilu gorriko fatxadetan ikusten diren argi zuri eta horixkak.

      Ondoko kaleko tabernan gosaldu du, eta, oraindik lanerako goiz denez, plazako eserleku batean jarri da denbora pasa. Orain dela hilabete batzuk hasi zen tabernan gosaltzen, inolako erabaki garbirik hartu gabe, egun batean gogoak emanda hasi, hurrengoan errepikatu, eta horrela konturatu ere egin gabe etxeko jogurtak eta muesliak baztertu eta tabernako kafesne-croissantetara pasatu zen. Horrela hasi zen, baina orain croissantak ere utzi, eta tortilla pintxo bat edo urdaiazpiko mokadu bat jaten du garagardo batekin. Gozotik gazira aldatzea ez da izan azkenaldian izan duen aldaketa bakarra; sakonagoko aldaketa baten sintoma dela pentsatu du orain, plazako orbel zirimolei begira dagoela.

      Gaur ere goizegi esnatu da; seietarako zabaldu ditu begiak, eta horrela egon da ohean irratiko emisora lasaieneko musika lagun duela. Azkenaldian lo gutxiago egin izanari egotzi izan dizkio noizean behin sentitzen dituen zorabio modukoak; tentsioaren jaitsierak izan litezkeela esan izan diote, baina berak beti alturako joera izan du, eta ez daki garbi zer pentsatu. Konponketak egitera joaten den lantegietako batean behin ezagun batek kontatu zion bere lankidea ere horrela hasi zela, eta medikuak bertigoa zela esan ziola. Lezeta bera ere susmo hori hartzen hasita dago, lehengo batean zorabioaren erasoa sentitu baitzuen furgonetatik jaitsitakoan gora begiratzeko burua pixka bat atzeratu zuenean. Furgonetako ateari helduta aurkitu zuen Gari lankideak, aurreraka makurtuta, lurrera begira. “Zahartuta hago”, esan zion, gaztetasunak eta osasunak berez duten prepotentzia ia natural horrekin. Ez zion batere graziarik egin Lezetari bestela ere nahiko antojagarria iruditzen zaion lankidearen ahotik hori entzuteak, eta gogoz kontra azaldu zion azken boladako zorabio haien kontua. “Ez duk adin kontua” esanez amaitu zuen azalpen laburra, baina ez zuen lankidea konbentzitu izango, hura berriz ere edadearekin tematu zen-eta: “Hirurogeita bost urtetik gertuago hago hi berrogeitik baino”.

      Gaur goizean ere, gosaldu eta tabernatik irten denean, desoreka zantzu bat sumatu du bere baitan, eta ondoko plazara joan eta banku horretan esertzea pentsatu du, patxadak eta egonak beti mesede egiten diote-eta. Goizago esnatzen hasi denetik, gainera, nahiko denbora izaten du lanera joan aurretik lasai ibiltzeko, eta horrela entretenitu da plazan haizeak dantzan jarritako orbel eta paper puskei begira. Mika baten kantu zakarrak burua jirarazi dio, eta hor ikusi du platano baten adarretik hegaldatu eta teilatu ertzean pausatzen. Hegalik gabeko teilatu ilun xumeak dira, adreilu gorriarekin batera auzoari halako monotonia goibel bat ematen diotenak, industrialdetik gertu samar langileentzat propio eraikitako beste auzo askotan bezala.

      Teilatu ertzeko mikari begira dagoela, haren azpiko leihoan ere argia piztu da, sukalde batekoa dirudien fluoreszente-argi zuria. Inguruko etxeetan ere gero eta argi gehiago daudela piztuta konturatu da Lezeta, eta azkenean bankutik jaiki da. Haizeak plazan sartzeko aurkitu duen izkina aldera jo du, eta handik irten da alboko kalera; beste kale bat zeharkatu du, etorbide zabalago bat gero, eta autoa aparkatuta uzten duen tokira iritsi da.

      Ez du asko gidatu behar izan lantegia dagoen tokira iristeko, kilometro eta erdi besterik ez; garai batean oinez egiten zuen lantegirakoa, goizeko freskura azalean sentitzeak ematen zion bizituarekin, baina orain alfertuta dago horretarako ere. Industrialdean goizeroko hotsak hasiak dira inguruan hedatzen; gaueko txandan ere jarduten duen fabrika bakarretik irteten diren trakateko eta soinu metalikoei gero eta trinkoagoa den trafikoaren zarata gehitzen zaie, eta pixkanaka esnatzen ari diren pabiloietako makinen hotsak.

      Industrialdeko lehen biribilgunean bozina jo dio Lezetari goizeko ordu horretan lanera erretxinduta doala dirudien gidari batek. Kale zabala da Lezetaren lantegira eramaten duena, bi noranzkoetan bina errei dituena tartean erdibitzaile eta guzti. Bi aldeetako espaloi zuloz beteetan eta erdibitzaileko lur zirrindara estuan, errakitismoak jotako zuhaixka batzuk ikusten dira, inguru guztiari halako utzikeria hits baten ukitua ematen diotenak. Bigarren biribilgunera iritsi baino lehen sartu da Lezeta burdin sare baten erdian dagoen tarte zabaletik, eta bloke zurixka batzuekin eraikitako fabrikaren aurrean aparkatu du, justu errotulu nagusiaren parean: hotzaren eta neguaren sinbolo bihurtutako elur-malutaren ikurrek zirkulu handi bat osatzen dute HozTek errotulu urdinaren inguruan.

      Bulegoan eguneko lan-planaren paperak hartzen ari zela iritsi da Gari, azken hilabeteetan laguntzaile izan duen gaztea, eta gaur bisitatu behar dituzten pabiloietan konponketak egiteko trepetak eta lanabesak hartzen hasi dira. Enpresan lanean egin dituen urteetan laguntzaile asko izan ditu, batzuk biziak eta beste batzuk geldoagoak, batzuk trebeak eta beste batzuk baldarragoak, baina oraingo azkar usteko hau jasangaitza egiten zaio askotan. Unibertsitatean ibilia delako-edo, batzuetan gehiagotasunezko irribarreak izaten ditu eskola askorik gabeko Lezetarentzat, edo hori iruditzen zaio behintzat berari, baina holakoetan aparteko talenturik ere ez zuela izango pentsatzen du Lezetak, goi mailako ikasketak alde batera utzi eta hotz eta bero industrialari buruzko moduluak eta ikastaroak egin behar izan baitzituen itxurazko lan bat aurkitzeko. Hogeita hamar urteko gazte birziklatua, garai berriko fenomeno bitxia Lezeta bezala ia bizi guztia lan berean eman duen edozeinentzat.

      Eguneko lan-planari jarraituz, fruta eta loreak gordetzeko biltegi batera egin beharko dute lehen bisita, nabe frigorifiko ikusgarri bat hartzen duen mila metro koadro inguruko pabiloi batera. Garirentzat lehen aldia da biltegi horretan sartzen dena, baina Lezetarentzat toki ezaguna da. Ondo gogoan du oraindik hozte-sistema instalatu zuten garaia, aspaldi samarrekoa, eta baita harrezkero egin behar izan dituen bisitak ere; gero eta maizago joan behar izaten dute tamalez, biltegi horretako sistema oso zaharkituta geratu arren, nagusiek, enpresak dituen beste biltegi batzuei lehentasuna emanda, ez baitute berritzeko asmorik.

      Sartu orduko sabaiko hodi zabalei erreparatu die Lezetak, eta hodietan tarte erregularretan haize hotza botatzen duten zulo biribilei. Segituan sumatu du ez dutela behar bezala hozten, eta hozte sistemak behar bezala funtzionatzen ez duen guztietan bezala, jenero gehiena handik erretiratua dute biltegiko langileek, beste nabe batera edo beste kamara frigorifikoetara eramana; horrela daude pabiloiaren hasieran dauden fruta biltegiratzeko tokiak, denak jeneroz erdi hustuta.

      Aurrera egin dute pabiloi barreneraino, loreak biltegiratzen dituzten tokiraino. Kolore guztietako lorez beteta ageri dira bi aldeetako hormetan dauden apalak, eta baita nabean bertan paratutako apalategi ilarak ere. Apalen arteko korridore batetik pasatu dira, eta harrituta geratu da Lezeta frutak ez bezala loreak ez dituztelako beste toki batera eraman, beharbada laster banatzekoak direlako, edo auskalo zergatik. Neurri, mota eta kolore guztietako loreak daude apaletan txukun-txukun ordenatuta, gehienak Lezetarentzat ezezagunak; berak betikoak ezagutzen ditu, krabelinak, arrosak, krisantemoak, gerberak gehienez ere, baina beste guztiak exotikoak iruditzen zaizkio, munduko auskalo nongo bazterretatik ekarriak, denak hotzak zurrunduak.

      Deigarria egin izan zaio beti biziaren ikur diren loreak apal haietan ebakita ikustea, udaberriko bizi berrituaren sinbolo diren haiexek bizia ematen dien izerditik etenda ikustea, pabiloiko hotzetan negura kondenatuta. Plantazioetako langileak irudikatu ditu guraizeak edo inaustekoak eskuetan hartu eta zurtoinetatik pipil zabaldu berriak erauzten, apaingarritarako edo oparitarako biziaren sinbolo gisa erabiliko direnei bizia kentzen. Bizi-izerdirik gabe utzitakoak zimeldu egiten dira, marguldu, ilundu, baina horretarako zegoen frigorifiko eta kamaretako hotza, loreak ere behar bezala kontserbatzeko. Hotzak dena geldotzen du, dena gelditzen du, dena gerarazten du, usteltzea eta zimeltzea galarazten ditu. Denboraren eragin suntsitzailea berandutzen du, denbora bera izozten du.

      Biziaren zilbor-hestea etenda daukaten lore haiei begiratzean, margolarien natura hilekin gogoratu da, bodegoietako lore, barazki eta eper edo untxi hilekin. Urte batzuk lehenago laguntzaile izan zuen gazte batek kontatu ziona etorri zaio akordura, behin museo batera joan eta holako koadroak nagusi ziren areto batean sartu zenean izan omen zuen inpresioa. Koadroei begira zegoela, ondoko etiketatxoetan “natura hila”ren ondoan “still life” irakurri omen zuen, eta deigarria egin omen zitzaion hizkuntza batzuek heriotza ikusten duten tokian beste batzuek bizia ikustea, bizi gelditua edo bizi isildua izan arren, bizi izoztua esango luke Lezetak, hezetasun eta berotasun biziarazletik betiko aldendu eta mugimendurik gabe betiko jelatua.

      Nabe barrenean dagoen atea zabaldu, eta makina-gelan sartu dira. Garik aurrea hartu nahi izan dio, eta, bere konpetentzia profesionala erakutsi nahi izan balio bezala, zuzenean kondentsadorera jo du eta haizagailua aipatu du. Lezetak, ordea, badaki lantegi hartan gehienetan konpresorea izaten dela huts egiten duena. Eta gaur ere hala izan da, arazoa konpresorearen motor elektrikoan baitzegoen, berak espero zuen bezala. Aurreikuspen horrekin hartu ditu lantegian arazoa konpontzeko behar izango zituela uste zuen piezak, eta bete-betean asmatu izanaren satisfazioarekin hasi da lanean.

      Matxura konpontzen egin duten ordubete eskasean deseroso sumatu du Lezetak Gari. Hasierako diagnostikoan huts egiteaz gain, laguntzaile eta ikasle huts sentiarazi du, lanabesak eskatu ahala eskura emateko besterik ez baitu erabili. Lezetak bihurkin bat eskatu eta Garik aukeratu duena ikusitakoan “hau ez, bestea, zabalagoa” esan dionean, min eman diola konturatu da, baita estalki bat altxatzeko agindu eta nondik tira ez dakiela geratu denean ere. Hanka-sartze bat zuzentzen zion bakoitzean garbi ikusten zuen beste urratu bat egiten ari zela Gariren harrotasunean. Erremintak eta piezak eskatu ahala eman, eta gainontzean lepoa luzatuta egon Lezeta egiten ari zenari begira, hori da Garik han egin duen guztia, oraindik ikasteko asko daukanak bezala.

      Konponketa bukatu eta berriz loreen apalen artetik pasatzean, behin enpresa beraren beste biltegi batean hilda aurkitu zuen txoriaz gogoratu da Lezeta. Kamaretako bat konpontzera sartu zen, bera bakarrik, laguntzailerik gabe ibili zen bolada batean, eta hildako kardantxilo bat aurkitu zuen. Nondik eta nola sartu ote zen pentsatzen ibili zen, beti itxita egoten zen leihorik gabeko eta ate bakarreko toki hartan nola demontre sartu ote zen asmatu nahian, baina ez zion enigma hari tankerarik hartzen. Eskuetan hartu zuen kardantxilo izoztua: txori gorputz gogortu bat, lumen koloreak apalduak zituena, buruko gorria eta hegoetako horia gainerako lumen gris arrearekin berdintzera eginak, mokoa estututa, hanka bat bilduta eta bestea luzatuta, atzapar zorrotzak zabal-zabal eginda. Deigarriena zabalik zuen begiarena egin zitzaion, begi bat itxita eta bestea irekita edukitzea. Zabalik geratu zen begi hartan jarri zuen arreta, eta txoriak berari begiratzen ziola iruditu zitzaion, heriotzaz bestaldetik irmo.

      Goizeko lehen konponketa amaitutakoan, berriz furgonetan sartu dira. Hurrengo bisita egitera joateko arrankatu duenean, Gariren mututasuna ikusita, izoztutako txoriaren oroitzapena kontatu nahi izan dio Lezetak. Kardantxiloaren deskribapenean luzatu da, orduan egin zion inpresioagatik gogoan iltzatuta geratu baitzitzaion txoriaren irudia, laneko oroitzapenen albumean zehaztasun handiz gordetako argazkia balitz bezala.

      — Beste txori baten kontuak aditu ditiat nik —erantzun dio lehor Garik. Puska batean gorderik eta jaurtitzeko pronto izan duen azkona bezala bota dio—. Beste txori batenak, txori bizi batenak.

      Bazekien Lezetak une hori iritsiko zela. Bazekien lankideen artean zurrumurrua bazebilela, eta denbora asko ez dela, konponketa batetik itzulitakoan, lankide batzuk berriketan barrez ari zirela sumatu zituen, baina isildu egin ziren denak Lezeta sartu zenean.

      — Zer ba? —galdetu dio Lezetak, zurrumurruetan zabaldu den bertsioa jakiteko prest.

      — Zer ba?! Ni enteratu naizenerako… Lehengoan hamaiketakoan beste konturik ez zegoan, motell.

      Isilik geratu da Lezeta, eta Gariri begiratu dio, esateko daukana behingoz esan dezala eskatuz bezala. Eta horrela egin du Garik:

      — Edade bateko gizonezkoak neska gazteen atzetik hasten direnean... Nola esaten zaio horri? Horrek izen bat zeukak, ezta? —bota dio, barruan gordetako pozoia husten hasita.

      — Hogeita hamabi urte zeuzkak. Ez duk nexka gaxte bat.

      — Hik baino hogei gutxiago. Edo hogeitaka gutxiago!

      Isilik geratu da une batez Lezeta, orain lankideen artean daukan irudi berriaren jakitun, eta Daniela ezagutu zuen garaiaz gogoratu da, industrialdean bertan bazkaltzera joaten zen jatetxean ikusi zuen lehen aldiaz, barrara bazkaria ordaintzera joandakoan. Baldar eta herabe sumatu zuen barraren atzean, hasiberriaren urduritasun eta ezinegonarekin, eta agian ezinegon irudi horrexek areagotu zion neskak egindako inpresio atsegina. Horail txiki samarra zen, argal antzekoa, aurpegi ederrekoa, eta begi argiek eta masailen zabalak hasieran errusiarra-edo izango zela pentsarazi zioten arren, segituan jakin zuen errumaniarra zela. Bazkalondoko ordu horretan egunero ikusten hasi zen, zerbitzari berri harekin hitz batzuk egiten eta garrantzirik gabeko kontuekin solasak pixkanaka luzatzen. Oraindik ere gogoratzen da hirugarren egunerako izena galdetzeko ausardia izan zuela, eta “Daniela” erantzun zionean bitxia eta ederra iruditu zitzaiola, orain, hilabete batzuk geroago, izen arrunta eta ia betikoa iruditzen bazaio ere.

      — Gaztea niretzat, baina hi baino zaharragoa duk —bota dio Lezetak, adinaren gai labainkorra utzi nahi ez eta.

      — Alde handirik ez. Niretzako modukoa gehiago duk hiretzakoa baino. Baina hi lasai, e! Ez zegok gaizki. Jende askok inbidia izango dik seguru; hire adinekoek zer esanik ez. Ulertzekoa duk haragi gaztearen tiradizoa.

      Barre egin du Garik; konpresorearen aurrean zuen bekozkoa argitu zaiola dirudi, Lezetari adarra jotzeak amorru zantzu guztiak ezabatu dizkiola aurpegitik. Isilik geratu da Lezeta, eta Daniela ezagutu zuen garaiko egunetara joan zaio gogoa, nola hasi zen bazkalondoko kafearen ordua nahita luzatzen harekin hizketan segitzeagatik. Jatetxera bakarrik joaten zenean, gainera, beste jarrera bat ikusten zion Danielari: irribarrez hartzen zuen beti, eta barraren beste muturrean zegoela ere begiradak luzatzen zizkion, batzuetan koketeria garbiko keinuekin, behatz puntekin blusaren lepoa egokitzen zuenean bezala. Horrelako abegia egiten zionean han geratzen zen Lezeta jenderik gehienak alde egiten zuen arte, barraren izkinan eserita, jatetxea jendez hustuago eta gusturago, eta horrela hasi ziren kontuak esaten eta pixkanaka elkarri konfidentziak egiten. Errumaniatik Madrilera joana zen Daniela hasieran, ahizpa zaharragoaren bidea jarraituta, eta, orain honetan eta gero hartan lanean zebilela, han ezagutu zuen gero bere semetxoaren aita izango zena, lan segururik gabe noraezean zebilen beste errumaniar bat, “burugabe bat”, orain esaten duenez. Ez ziren ezkondu, baina elkarrekin bizi izan ziren urte batzuk; banaketa gogorra izan zen, eta handik urrundu nahi izan zuen. Ahizparen kontaktu baten bidez lortu zuen harreman itogarri hartatik libratzea eta industrialde bateko jatetxean lana aurkitzea, Madrildik urruti egoteak ematen zion lasaituarekin.

      Bere baitan bilduta bezala geratu da Lezeta, eta Gari, erreakzio hori ikusita, konturatu da mami handiko gaia atera duela:

      — Ez hadi horren serio jarri! Um... nik uste baino zerbait gehiago zegok hemen. Ez hintzen ba neska horrekin txoratuko?

      Isilik jarraitu du Lezetak, lankideen arteko esamesak noraino iritsi ote diren kalibratu nahian bezala. Gari, ordea, eztena zorroztuta irten dela dirudi lore biltegitik.

      — Hori bai, kanpotarrei babesa ematea gauza ederra duk: abegia, eskuzabaltasuna... Hori edozeinek aitortuko dik —bota dio irribarre maltzurrez, Lezetaren pazientzia norainokoa den probatu nahi balu bezala.

      Mutu segitu du Lezetak, barruan hazten ari zaion amorrua mendean hartzeko ahaleginean.

      — Aitarik gabeko haur batekin guraso lanak egitea ere bai. Beste baten umea hazten ibiltzea... hori baino eskuzabaltasun handiagorik! Hori bai, deskuidatzen bahaiz aitona haizela pentsatuko ditek.

      — Oraindik hi baino gehiago nauk gauza askotan, ikusi besterik ez zegok —lehertu da oraingoan Lezeta, solasa laneko kontuetan duen nagusitasunera eramanda, baina Garik Danielaren umearena aipatu duenean gogoratu da gaur beteko dituela zortzi urte Niko txikiak, eta agian zerbait erosi beharko liokeela.

      Barre egin du Garik Lezetaren erreakzioa ikusita.

      — Zahardadeak duen abantaila bakarra hori omen duk, baina ez beti. Munduan gauzak gero eta azkarrago aldatzen dituk. Oraingo munduan esan nahi diat, ez zuen garaikoan.

      Eztabaidan katramilatzeko batere gogorik ez, eta hitz beste egin nahi izan du Lezetak. Laneko kontuetara ekarri nahi izan du gaia, hor seguruago sentitzen baita, Gari hasiberriaren oso gainetik. Hurrengo konponketa egin behar duten tokiari buruzko xehetasunak ematen hasi zaio laguntzaileari; haragia zatitzeko lantegian lehen instalazioak jarri zituzten garaiko kontuak esaten hasi zaio, eta han ikusiko dituen kamara frigorifikoak beharbada Garik orain arte ikusi dituen handienak izango direla.

      Hozte-sistemetan hainbeste urte lanean eman ondoren, Lezetak ezagunak ditu inguruko instalazio gehienak, behin baino gehiagotan bisitatu behar izan dituelako, kamara berri bat instalatzeko ez bada konponketaren bat egiteko, baina haragia zatitzeko lantegian sartzeak oraindik ere inpresio berezia egiten dio. Kako batetik zintzilik dauden txekor edo behi larrutuak, buruak eta hankak moztu eta barruak hustutakoak, odolustutako haragiaren biluztasuna, langileen zerra eta aihotzen hotsak, denek ere halako ezinegon bat eragiten diote, segundo batzuetan gorputz guztia hartzen dion hotzikara moduko bat.

      Arduradunetako bat zeukaten zain iritsi direnean, eta zuzenean eraman ditu matxura zegoen tokira, lantegiaren barrenean dagoen kamara frigorifiko handienetako batera, haragia zatitu eta bildu ondoren bezeroei banatu aurretik gordeta edukitzen duten kamarara. Oraingoan Garik ez du aurrea hartu nahi izan, eta Lezetari utzi dio matxura detektatzeko lana. Zuzenean konpresoreari begira hasi da, gaur arazo guztiak konpresorean aurkitzea espero balu bezala; inolako anomaliarik ikusi ez duenez, lurrungailuarekin jarraitu du, eta han ere ezer topatzen ez zuenez, Gari ere begira hasi da, Lezetak oraindik ikuskatu ez duen toki batean.

      — Balbulan zegok arazoa —bota dio Garik, satisfazioa ezkutatu ezinik—. Espantsio balbulan —errepikatu du, izen teknikoa azpimarratu eta doinu berezi bat emanez.

      Lotsatu egin da Lezeta balbularena aurreikusi ez duelako, eta aldatzeko piezarik gabe etorri direlako. Garik Lezetari antzeman egin dio, nonbait, deseroso sentitzen hasi dela, eta lore biltegian egin behar izan duen ikasle paperaren ordainetan eztena zorroztu du:

      — Presioak behar bezala erregulatzen ez badira, aire hotzaren eta beroaren jokoa hankaz gora jartzen bada... —bota dio bere jakintza teknikoaz harro dagoenak eskola zaharreko lankideari.

      — Lantegira itzuli beharko duk orduan, balbula berriaren bila —esan dio Lezetak, bere nagusitasunari eusteko ahalegina eginez.

      Barrea disimulatu gabe irten da Gari kamara frigorifikotik, aginduak agindu garaipena berea izan dela seguru dagoenaren konfiantzarekin, eta bakarrik geratu da Lezeta behar bezala hozten ez duen kamararen erdian. Han dauzka inguruan, apaletan txukun gordeta, orain galtzeko zorian dauden haragiak, plastikozko poltsetan hutsean bilduta dauden zatiak, bezeroei banatzeko prest utziak, eta erretiluetan jarritako xerrak, entrekotak edo haragi txikitua, supermerkaturen bateko apaletara eramateko zain.

      Gari balbula berriarekin itzuli zain dagoela, lantegian buelta bat ematea pentsatu du, denbora pasa, eta hiltegitik kamioi frigorifikoetan iristen den ganadu hil berria deskargatzen duten tokira joan da. Orain gehienetan laurdenkatuta iristen dira lantegira, baina batzuetan oraindik ere garai batean bezala kanalak osorik ailegatzen dira. Ederki gogoratzen da zer inpresio egin zion zerra-makina handiak, lehen aldiz lanean ikusi zuenean, behi baten hilotz larrutua goitik behera erdibitzen, plataforma txiki batean nola jaisten zen langilea, bata zuria soinean eta plastikozko txanoa buruan, eta, zerra erraldoia eskuan zuela, behiaren hankartetik behera hasi eta nola ebakitzen zuen bizkarrezur guztia. Hango usaina baino aztoragarriagoa egiten zitzaion zerraren hortzek hezurren kontra ateratzen zuten karraska hura, eta gero ganadu gorputz larrutu eta erdibituak kakoetatik zintzilik ikustea: burua kenduta eta barrunbe guztiak erauzita, gorputzak erdibituta eta hankak ere erditik ebakita, presiozko urarekin garbi-garbi utzi arte xeheki errepasatuta, higiene protokolo estuak agintzen duen bezala.

      Lantegi hartan sartzen den bakoitzean, haragiaren gorritasuna ikustean, beti odolaz gogoratzen da Lezeta, holako tokietan inon ikusten ez den odolaz, hiltegian odolustutako ganaduari geratzen ez zaionaz. Odol tantarik ere ez da isurtzen zerrak gorputzak laurdenkatzen dituenean, aihotzek zatikatzen dituztenean edo aizto ikaragarri haiek haragian ebakidura garbiak egiten dituztenean. Gorputzari bizia eta berotasuna ematen diona falta da, haragiari gorritasuna ematen diona. Hiltegiko pairamena etortzen zaio orduan burura, kolpe bortitz batekin edo deskarga batekin konortea kendutako txekorraren irudia eta gorputza irekitzean isurtzen duen odol bero lurruntsua, azken marru eta astinduen ondoren animaliaren gorputz sorgortuari dariona. Hilotz iristen dira behiak eta txekorrak zatitze-lantegira, gordin eta hotz, Lezetak jartzen eta konpontzen dituen instalazioetan ordu batzuk egindakoan hotzago eta hilago.

      Kanalen laurdenak atalkatzen ari diren langileen ondotik pasatu da, inori ezer esan gabe eta inoren jakin-mina piztu gabe, gehienentzat aurpegi ezaguna baita. Aihotzen hotsa da nagusi han, eta pixka bat aurrerago, hots haiekin kontrastean, aizto zorrotzek haragian leun barneratzean izaten duten mututasuna. Gero haragi-atalak uhal garraiatzailean iristen dira azken zatiak egiten diren tokietara, azken erabilerari begira egindako xerraketak eta gainerakoak egiten diren lekuetara, bakoitzari dagokion bilgo, ontzi edo erretiluetan gordetzen diren arte. Hortik aurrerakoa da Lezetaren ardura, kamara frigorifikoetan kontserbatzen den haragi hoztua.

      Uste baino azkarrago itzuli da Gari balbula berriarekin, eta uste baino errazagoa izan da konponketa, balbula aldatzea besterik ez. Oraingoan, arazoaren diagnostikoan asmatu eta pieza berak ekarri duenez, Gari tematuta dago konponketa berak egin behar duela, eta Lezetak utzi egin dio; bera izan da orain lankidearen maniobrei begira geratu dena, bat-batean bakoitzaren rolak aldatu balira bezala, Gari esperientzia handiko teknikari eta bera laguntzaile hasiberri. Ondo egin du lana Garik, eta antzeman egiten zaio sentitzen duen harrotasuna.

      Lantegitik irten eta furgonetara hurbildu direnean, atezain beteranoari gol bat sartu dion futbolari gaztearen poza eta irribarrea du Garik, baina ez dirudi horrek Lezetari atsekabe izpirik ere eragiten dionik; are gehiago, ezaxola eta indiferentzia indartu balizkio bezala doa Lezeta ikasle aurreratuaren ondoan. Furgonetara hurbildu direnean, aurreratu egin da pixka bat Gari:

      — Furgoneta neuk eramango diat oraingoan, konforme?

      Lezetaren begirada zorrotza nahikoa izan du, ordea, atzera egiteko eta kopilotuaren ate aldera hartzeko, irribarrea barre bihurtuta, Lezetaren erreakzioekin gozatu egingo balu bezala.

      Isilik egin dituzte hiritik hogei bat minutura dagoen hurrengo industrialderako lehen kilometroak. Lezetaren mututasunak, ordea, ez dirudi Gari kikildu duenik.

      — Eta ohean zer moduz moldatzen haiz neska horrekin? —bota dio Garik lotsa arrastorik gabe—. Txiki samarra dela esan nahi nikek. Hire ehun kiloen erdiak ez ditik izango eta!

      Lezetak ez dio erantzun; burua jiratu, eta larderiazko begirada bat bota dio, baina Garik sexu kontuak atera izana ez zaio hain arraroa iruditu, badaki-eta mihi gaiztoren batzuk ibili direla neska errepide ondoko klub batean ezagutu zuela zabaltzen. Berak, ordea, industrialdeko jatetxean ezagutu zuen, eta tabernako barran bertan hasi zen harekin tratuan. Gero, Danielari kontratua bukatu zitzaionean eta lanik gabe geratu zenean, orduan hasi ziren harremana estutzen, orduan hasi ziren jatetxetik kanpo geratzen eta parkean paseatzen, hasieran biak bakarrik eta gero Danielaren semearekin, Niko txikiarekin, hirurak elkarrekin, edozein ezezagunentzat familia baten irudi arrunta osatzen zutela. Azkenean Lezetak jatetxekoekin zuen urte luzeetako harremana erabilita, lortu zuen Danielari beste kontratu bat egitea, hori ere hilabete batzuetarako bakarrik, tamalez. Orduan hasi ziren batzuk zurrumurrua zabaltzen Lezetak neska hura putetxe batean ezagutu ote zuen, eta harekin txoratuta amaitu zuelako saiatzen zela harentzako lana bilatzen, beste gizonengandik urruntzeko moduko lan bat aurkitu nahi ziolako. Baina Danielaren bihotza irabazi zuela sentitu zuen orduan, eta harrezkero horren froga bat baino gehiago izan duela gogoratu du Lezetak.

      Gariri, ordea, ez diote atzera eragin Lezetaren mututasunak eta begirada zorrotzak:

      — Ez hadi horrela jarri, motell. Nire auzoko bat neska txinatar batekin zabilek azken bolada honetan. Bueno, ibili baino gehiago egon egiten duk hori, txinatarren tabernako terrazako mahai batean beti, atetik gertuen dagoen tokian eserita, atariko txakurra balitz bezala. Zeharo katigatuta zegok txinatarrarekin. Egia esanda, ez zakiat zergatik; nik ez zioat apartekorik ikusten.

      Lezetari begiratu dio Garik, baina mutu segitzen du hark, begiak errepidetik mugitu gabe. Garik berearekin segitu du:

      — Orain Turkiara joatekoa duk ile-transplante bat egitera. Benetan. Eta dena zergatik, eta txinatarrari burusoilak gustatzen ez zaizkiolako. Hortik atera kontuak zenbateraino dabilen neska horrekin txoratuta.

      Oraingoan bai, begiak errepidetik mugitu, eta Gariri begira jarri da Lezeta.

      — Ez idak hola begiratu! Benetan ari nauk. Baina bere konpentsazioa ere ba omen zeukak horrek. Txinatarrek motxin estua izaten omen ditek, eta horrek gustu handiagoa ematen omen dik txortan. Ez al huen sekula aditu? Neska herrenekin ere holako zerbait gertatzen dela zeukaat entzuna; haiek ere estuagoa izaten ditek, nonbait. Horrenbeste urtean herrenik ez duk probatu oraindik?

      Garik burua jiratu eta Lezetari begiratu dio, haren ahotik hitzen bat atera nahian, baina alferrik izan da.

      — Ez diat esan nahi hire neska txiki horrek ere estua daukanik. Edo bai?

      Azkenean etsi egin duela dirudi Garik, edo nahiko pozoi isuri eta barrena nahikoa hustu duela, eta mutu egin dute goizeko hirugarren konponketa egin behar duten tokirako bidea. Hiritik aparte samar kokatutako industrialde batean dagoen biltegi bat da, baina, aurrekoetan ez bezala, oraingoan ez dirudi Lezetak toki horren eta han egin beharreko lanaren berri emateko gogo handirik duenik. Industrialdera hurbiltzen ari direla, sirenak entzun dituzte, eta gerturatu ahala suhiltzaileen kamioi bat ikusi dute industrialdera doala, argiak piztuta abiadura bizian. Udaltzainak ere jarrita daude errepide ondoan trafikoa zuzentzen, ibilgailu batzuei industrialdean sartzea galarazten eta beste batzuk desbideratzen. Megafoniatik mezuak zabaltzen ari direla ere iruditu zaio Lezetari, baina ez du gauza garbirik ulertu.

      Industrialdearen sarreraren ondoan dagoen zerbitzubide batera desbideratu dituzte, eta han gelditu dira zain. Inork ez die inolako azalpenik eman. Orain dauden tokitik jendea pilatzen ari dela ikusi dute; langileak pabiloietatik irteten ari dira, denak nahiko modu ordenatuan, txaleko islatzaile horia dutenei segika. Toki jakin batzuetan biltzen ari dira, eta polizia auto bat ere sartu da industrialdean argi urdinak jiraka dituela.

      Leihoa jaitsi, eta gertu samar dabilen langile itxurako bati egin dio galde Lezetak.

      — Simulakroa. Gero eta maizago egiten ditek.

      Lezeta furgonetatik jaitsi da, eta industrialdera begira jarri da. Megafonia orain ozenago entzuten du, baina ez du ezer garbirik ulertzen. Ahots lodi baten oihartzun lausoa besterik ez zaio iristen, megafonia sistema akastunak kraskatua. Jende gehiago ikusi du lantegietatik irteten, eta biltzeko puntuak diruditen tokietan elkartzen. Batzuek maskarak dituzte eskuetan, baina inork ez ditu jantzi.

      Lezetaren ezulertu aurpegia ikusita, langileak zehaztasun gehiago eman dizkio:

      — Enpresa kimikoa jarri zutenetik gero eta gehiago egiten ditiztek. Orain dela urte batzuk laino toxiko bat izan zitean Zaragoza alde horretan, eta hemengo lantegi berria zabaldu zutenean, horrelakoak egiten hasi zituan. Hasieran hor alboko auzoko jendea ere sartu zitean simulakroetan, baina segituan aspertu zituan.

      Berriz furgonetan sartu da Lezeta.

      — Hemen geratu beharko diagu ditxosozko simulakroa bukatu arte.

      Mutu jarraitu dute biek, azkenean Lezetaren begirada zorrotzak Gariren hitz jarioa etetea lortu balu bezala. Tarteka Lezetak industrialdera begiratzen du, hango mugimendua nola dabilen ikusteko, baina ez dio arreta handirik jartzen.

      Danielaz gogoratu da berriz, hura lanik gabe geratu eta jatetxean berriz lanean hasteko modua bilatu zion garaiaz. Ordura arte pixkanaka koskortzen joandako harremana umotzen ari zela sentitu zuen, orduan hasi zela benetan ontzen hasieran jatetxeko tabernako solasetan ernatu zena eta Danielaren langabezia boladan egiten zituzten pasieretan heltzen joan zena, baina horrekin batera orduko kezkak eta zalantzak ere gogoratu ditu, oraindik ere batzuetan erasotzen diotenak. Zer zen Danielak benetan sentitzen zuena? Maite ote zuen benetan Lezeta edo esker ona zen bere konpainia eta gorputz gaztea eskaintzen zizkionean azaldu nahi ziona? Lezeta bera ote zen Danielak estimatzen zuena edo bizimodu asentatua zeraman gizon heldu batek eskaintzen zion segurtasuna?

      Behin baino gehiagotan pentsatu izan zuen orduan Danielak beharbada bere haurrarentzako aita bat nahi izango zuela, bide batez sostengu ekonomikoa ere emango ziona. Lezeta ez da behin ere ume-maitea izan, baina Danielarenganako sentimendua pixkanaka zabaldu egin zitzaion gaur zortzi urte betetzen zituen Niko txikiarengana ere. Batzuetan lagundu egiten zion Nikori eskolako lanetan, eta arratsalde haietan iruditzen zitzaion berak inoiz izan ez zuen semearekin jokatuko zukeen bezala ari zela jokatzen. Gainera, gero eta maizago irteten ziren hirurak elkarrekin; lanaldia amaitutzat emandakoan pasieran ibiltzen ziren hirurak Lezetaren auzotik gertu dagoen parkean. Hasieran lotsa ematen zion jendeak zer pentsatuko ote zuen, batez ere mihi gaiztoen zurrumurruak hasi zirenean, baina orain une horiek ahaztuak ditu, eta gero eta erosoago sentitzen da.

      Gariri begiratu dio Lezetak, baina badirudi hura ere industrialdeko jendearen joan-etorrietan dagoela murgilduta, hitzik ere egin gabe, ordura arteko adarjotzeei nahikoa iritzi balie bezala. Furgoneta geratu duten tokian, alde batean dagoen abandonatu itxurako lantegi zaharrari erreparatu dio Lezetak; beste hainbat lekutan ikusten ohituta dagoen koadroa du begien aurrean, urteek ilundutako fatxada zahar grisa, goiko aldean ia kristal bat bera ere osorik ez duten leihoxka txikiak dituena, eta gainean alde batean konkortuta eta bestean hondoratuta dagoen teilatua. Fatxadako horma gris hartan aspaldi batean jarritako kartel zaharretatik bat egin zaio deigarria, eguzkiak horitu arren eta ertzak urratuak dituen arren irudia nahiko garbi ikusteko moduan duena, zirku batek urte batzuk lehenago eskaini izango zuen emanaldia iragartzeko kartela dirudiena. Albo batean elefante bat ikusten da, eta azpian pailazo baten aurpegi margotua, ezpainen bueltan duen kolore gorriak barrea ia belarrietaraino zabaltzen diola. Zirku hartako figura nagusiak, ordea, letra hori handi batzuek diotenez, Noelia eta Natalia trapezista bikiak izan ziren; bi ahizpak ikusten dira kartelaren erdian, biak zutabe metaliko baten goialdean dagoen plataforman zutik, bata alde batean eta bestea bestean, saioa bukatu ondoren publikoak eskaintzen dien txalo zaparrada eskertzen ari balira bezala.

      Lezeta kartelari begira jarri da, bi ahizpen bikoiztasunak txundituta bezala: biek zilar koloreko soineko elastiko berbera dute, eskote xumeduna, nesken hanka luzeak agerian uzten dituena. Bata, Natalia edo Noelia, auskalo, hanka baten gainean dago zutik, eta beste hanka tolestuta dauka, orpoa beste belaunaren parean duela; esku batekin trapezioaren soketako bati eusten dio, eta beste eskua zabal-zabalik jasota dauka, publikoa agurtzen ari balitz bezala, edo egin berri duten numero zailean lortutakoa ospatu nahi balu bezala. Beste ahizpa ere hanka baten gainean ageri da, baina beste hanka atzera botata eta jasota dauka, gorputza pixka bat makurtu eta aurreraka luzatuta, bi besoak zabal-zabalik, publikoari den-dena eskaini nahi dionaren keinua egiten duela.

      Lezetak Noelia eta Natalia bikien aurpegiei erreparatu die, eta bien ile argiak hartaratuta, segituan jarri die biei Danielaren ile horail lasto kolorekoa, eta gero Danielaren begi argiak eta masail zabalak, Danielaren aurpegia Noeliari eta Danielaren hazpegi berberak Natalia biki bereizezinari. Daniela bera dira orain, Daniela bera bikoiztua.

      Irudimenean zirkuko pistako plataforman mugitzen hasi zaizkio, biak ere hankak flexionatzen eta besoak altxatzen eta jaisten, publikoari eskaini nahi dioten numeroa egiteko prestatzen ariko balira bezala. Azkenean bi Danielatako batek jauzi egin du plataformatik, eta hor ikusi du Lezetak bi eskuekin trapezioaren barrari helduta alde batera eta bestera kulunkatzen, orain gorputza tolestuta, orain hankak aurrera luzatu eta trapezioari bultzada ematen, gero eta arku zabalagoan egiten duen balantza areagotzeko. Orduan bueltaka hasi da trapezioaren barra ardatz hartuta, itzuliak banaka eginez hasieran eta gero abiadura areagotuta gurpil baten moduan. Segundo batzuk jiraka ibili ondoren, gelditu eta buruz behera geratu da, oinak barraren ertzetan bermatuta, eta horrela egin ditu kulunka batzuk alde batera eta bestera, berriz buruz gora jarri, barrari eskuekin heldu eta plataformara itzuli den arte.

      Beste trapezistak egin du jauzi orain plataformatik, bigarren Danielak, eta aurrekoak bezala, abiadura hartzeko hasierako kulunken ondoren, hura ere jira eta buelta hasi da barraren inguruan eta buruz behera bukatu du hark ere, barra ertzetan orkatilak sokekin ondo bilduta eta finkatuta; halako batean, ordea, berriz beste itzuli batzuk eman eta ahuspez geratu da, sabela barraren gainean duela gorputza luze-luze eginda, eta horrela kulunkatu da, postura arriskutsu horretan trapezioaren zealdoarekin arku zabala eginez. Gorputza irristatzen hasi da Daniela, burua gero eta aurrerago eta beherago, eta, eroriko zela zirudienean, berriz ere buruz behera geratu da barratik zintzilik, oraingoan orkatilak soketan katigatu gabe, oinbularrak barraren gainean dituela.

      Gariren ahotsak eten du une batez Lezetaren ikuskaria.

      — Oraingoan beste zurrumurru bat zeukaat kontatzeko.

      — Beste zurrumurru bat? —galdetu dio Lezetak, Gariri begiratu ere egin gabe, Danielari buruzko kontuen moduko zerbaitekin jarraituko duelakoan aspertu aurpegia jarrita—. Hau duk eguna hau, esamesak handik eta esamesak hemendik. Behin honezkero ez nauk ikaratuko.

      — Oraingoa serioagoa duk. Edo nahi baduk zurrumurru bat baino gehiago duk. Ia seguru gertatuko den zerbaiten tankera guztia hartzen zioat nik behintzat.

      Begira geratu zaio Lezeta, barrua husten hasi aurretik hitzak ondo neurtu behar lituzkeela esan nahi balio bezala. Ez dio ezer esan, ordea, eta begiak berriz trapezisten kartelera eraman ditu.

      — Lehengo batean komiteko batekin hitz egin nian —jarraitu du Garik—, eta zuzendaritza plantillan aldaketak egiteko asmotan ote dabilen esan zidaan. Fakturazioa gutxitu egin dela, ez dela lehen adina ekipo saltzen, eta horrekin batera mantentze-zerbitzuak ere behera egin duela. Enpresak langile kopurua murrizteko asmoa ote duen susmoa zutela.

      Lezetak karteleko irudiari begira jarraitu du, Gari esaten ari zaionak berarekin zerikusirik ez balu bezala, izatekotan ere hasiberrien arazoa izango delakoan, ez bera bezalako beteranoentzako mehatxua. Orain Danielak berriz ere jauzi egin du plataformatik, eta segituan jarraitu dio atzetik bigarren Danielak, aurrekoaren mugimendu berak errepikatuz, biak erritmo berean kulunkatuz, batak alde batean egiten dituen mugimendu berak besteak bestean eginez, simetria eder bat lortuz. Buruz behera jarri dira lehen bezala oinetatik zintzilik, baina oraingoan, bakoitza bere kulunkan elkarren parera iritsi direnean, bietako batek jauzi egin du bestearen aldera eta eskuetatik heldu dio, eta horrela geratu da bestearen eskuetatik zintzilik, gorputz bikoiztu bat barratik esekita alde batetik bestera kulunkatzen.

      — Benetan ari nauk —jarraitu du Garik, Lezetak eman nahi ez dion garrantzia azpimarratu nahian bezala.

      — Eta jendea kezkatzen hasita dagoela zein kaleratuko ote duten, ezta? —esan dio Lezetak begirada karteletik mugitu ere egin gabe—. Protestarik ez egoteko modurik onena, aurrena jendea beldurtzea. Hi ere beldurtu al haute?

      — Ni neu ez hainbeste.

      Harritu egin da Lezeta Garik erakusten duen ziurtasunarekin, baina ez dio ezer esan, gogoa trapezisten ikuskizunetik atera ezin balu bezala.

      — Herenegun zuzendaritzako batek deitu ziguan enpresan dagoeneko denbora pixka bat egin dugun batzuei. Ez dik ematen arriskurik handiena guk dugunik.

      Lezetaren arreta, ordea, orain bi Daniela haiek osatzen duten figura bakarrean dago, alde batetik besterako kulunkak sorgortuta edo erdi hipnotizatuta baleuka bezala. Balantza batzuk egin ditu trapezioak alde batera eta bestera biki horailak zintzilik dituela, eta halako batean eskuetatik zintzilik dagoena askatu, airean gorputza jiratu, eta bere trapeziora itzuli da, eta gero buruz behera jarri da hura ere soka ertzetatik zintzilik. Bestea hasi da orain jira eta buelta, aurrena itzuli bat, gero beste bat, eta azkenean jauzi egin, airean bi itzuli egin, eta bueltan eskuak zabalduta zetorkion bikiari heldu dio, biek berriz ere gorputz bikoiztua osatuz trapezio bakarretik. Hurrengo kulunkan atzera bere trapeziora itzuli da, eta orduan beste Daniela hasi da barraren inguruan jiraka, hark ere airean jauzi bikoitza egin eta bestearen eskuei heldu dien arte.

      — Plantilla murriztea bakarrik ez duk, nonbait. Baita gaztetzea ere —entzun du Lezetak, lankidea ondoan izan arren urrutitik zetorren ahotsa balitz bezala—. Hasita omen zeudek jubilazio aurreratuak aztertzen, lana uzteko pizgarriak eta holakoak, badakik.

      Bihotzak jauzi egin dio Lezetari Gariren hitzak entzun dituenean, baina burua trapezioetan dauka. Hasita daude berriz ere bi trapezistak bakoitza bere barrari helduta bueltaka, eta jarri dira berriz ere buruz behera zintzilik biak; alde batekoari begiratu dio, eta Danielaren gorputz liraina ikusi du, jauzi bikoitza egin aurreko tentsioa nabari zaiola, baina beste aldekoari begiratu, eta orain bere burua ikusi du trapezioko barratik zintzilik, bere gorputz baldarra oreka zailean buruz behera, urteetako lanak handitu eta zaildutako esku takarrak zabal-zabalik Danielaren eskuei abegi egiteko prest. Zorabio moduko bat sentitu du bere burua alde batera eta bestera kulunkatzen ikustean, eta bihotza kuzkurtu zaio Danielak trapeziotik jauzi egin duenean. Airean ikusi du jauzi bikoitzeko bueltak egiten, kamera geldoan bezala, aurrena buelta bat eta gero bigarrenean haren begirada konfiantzaz betea ikusi du, airean helduko dioten eskuetan fede osoa balu bezala. Orduan Danielaren eskuak ikusi ditu bereei heldu nahian, baina esku batekin huts egin du, eta bestearekin juxtu-juxtu heldu dio. Esku bakarretik zintzilik geratu da Daniela behera begira, eta esku hura ere irristatzen ari zaiola sentitu du Lezetak.

      Astindu batek hartu dio gorputz guztia, eta asaldatuta irten da kartelak abiarazi dion ikuskaritik. Gari ere konturatu da Lezetaren erreakzioaz, eta eman berri dion albistea leundu nahi izan du:

      — Aukera ona izan litekek agian kalte-ordainetan kobratutakoarekin bizimodu berri bati ekiteko.

      — Betikoa —bota dio zakar Lezetak—: zaharrak etxera bidali, eta gazteak merke kontratatu. Goazen hemendik. Bihar itzuliko gaituk hona.

      Furgoneta arrankatu, kaminoaren erdian jartzeko pixka bat atzeratu, eta bolanteari kolpe bortitz batzuk emanez atera du Lezetak industrialde ondoko zerbitzubidetik. Biribilgunetik ziztu batean irten da, Gariren protestei entzungor eginda, eta HozTeken egoitza dagoen poligonorako bidea hartu du.

      Ez dute hitzik ere egin bidean. Lezetak begirada errepidetik mugitu gabe gidatu du, eta Gari, ziplak eta adarjotzeak hurrengo baterako utzita, ez da ausartu ezer esaten, ezta eguerdirako programatuta zeukaten bisitarekin zer gertatuko den galdetzen ere.

      — Gaurko konponketekin bukatu diagu. Bihar segituko diagu —esan dio Lezetak, Gariren kezkaz ohartu balitz bezala.

      HozTeken errotuluaren azpian utzi du furgoneta Lezetak, ezer esan gabe, behar bezala aparkatu eta motorra itzali gabe, eta, Gari jaitsi denean, berriz ere furgoneta abian jarri eta alde egin du.

      Aho bete hortz utzi du Gari, agurrik eta bihar artekorik gabe alde egin duenean. Zakar atera du Lezetak furgoneta, ia lantegi aurreko burdin sareko ertza ukituz, eta industrialdeko etorbide zabala hartu du saihesbide aldera.

      Bidean gehiegizko abiadura mantsotuz joan da, lankidea gainetik kendu izanak pixkanaka lasaitu egin balu bezala. Biharko utzitako konponketak ahaztu nahi izan ditu, laneko gainerako kontuak ere burutik uxatu, eta ezikusia egin nahi izan dio Garik marraztu dion panorama ilunari, arratsaldean Danielarekin eta Nikorekin egingo duen pasierak ekartzen dion pozaren indarrez.

      Konturatzerako iritsi da saltoki-gunera, eta sotoko aparkalekura jo du zuzenean. Furgonetatik jaitsi eta ilunpean lehen urratsak egin dituenean, zorabio moduko bat sentitu du berriz, halako desoreka sentipen bat ibilian, oina lurrean jartzean segurtasun falta bat, eta egonkortasuna arriskuan jartzen dion ondoez ezagun bat garondoan. Aparkalekuko zutabeetako batean eskua bermatu, eta segundo batzuk egin ditu horrela, bere burua zutabe grisaren sendotasunari fidatuta, batera eta bestera dabiltzan autoen argiek zorabioa areagotzen diotela.

      Ohitzen hasita dago bertigoaren noizbehinkako erasoetara, eta, bere onera etorri denean, aparkalekutik irten eta merkataritza-zentroko korridore zabal eta argitsu batean sartu da. Asteguna izanda, ez da jende askorik ikusten, ez erakusleihoen aurrean geratuta, ez dendetan sartu-irtenean. Jostailu denda batera jo du zuzenean, eta ohitura faltagatik arraro samar sentiarazten duen giro batean murgildu da. Ikusmiran ibili da apaletan, baina arrotzak zaizkio inguruan ikusten dituen jostailu gehienak, inoiz ere ikusi gabekoak, zertarako diren edo nola erabil daitezkeen asmatzen zailak. Gaurko haurrek zer nahi izaten duten ere ez daki, eta, dendan buelta bat eman ondoren, azkenean erabaki du laguntza emateko prest hurbildu zaion neskaren azalpenak arretaz entzutea.

      Zer galdetu behar zuen ere ez daki Lezetak, eta “zortzi urteko ume batentzako zerbait” atera zaio azkenean. Hor ibili da neskaren atzetik hark erakusten zizkionak ikusten eta neskak ematen zizkion azalpenak entzuten. Denetik zegoen han, betiko joko hezigarriak, auto telegidatuak, gizonkila artikulatuak, baina baita berari ezezagunak egiten zitzaizkion jostailu elektronikoak ere, edo pasaeran identifikatzea lortu ez duenik ere. Neskak buruz ikasitakoaren errutina doinu batekin ematen zizkion azalpenak, eta informazio zaparrada haren erdian durduzaturik sentitu da, bazter batean ikusi dituen patineteei erreparatu dien arte. Parkean haur bat baino gehiago sumatu du patinetean azkenaldian, eta neskak aurkeztu dizkion beste entretenimendu batzuk baino sanoagoa iruditu zaio berari. Lezetaren interesa ikusita, neskak patinete modelo batzuk erakutsi dizkio, eta bi gurpileko bat aukeratu du azkenean.

      Opari-paperez bildutako pakete handia besapean duela irten da dendatik. Furgoneta hartu eta sotoko aparkalekutik berriz kaleko argitasunera atera denean, arratsaldean Danielarekin eta Nikorekin parkean egingo duen pasierara joan zaio gogoa, eta pentsatu du edozein ezezagunen begietara familia zoriontsu baten figura betea izango direla. Nikori patinetea emango dion unea irudikatu du, haurraren poza eta esker ona, eta patinetearen gainean ahalik eta abiadurarik handienera iristeko egingo dituen ahaleginak, gero bere lorpenak honezkero ia aitatzat hartua izango duen Lezetari harro erakusteko.

      Une batez trapezisten irudiak etorri zaizkio gogora, eta Daniela ikusi du berriz erdi zintzilik pixkanaka eskuetatik irristatzen ari zaiola, heldulekua galdu eta sarerik gabeko erorketa librean amiltzen ari dela. Orduan arratsalderako espero duena kolore ilunez tindatzen hasi zaio: parkean ikusi du bere burua, Daniela eta Niko noiz azalduko zain, banku batean lasai eserita ondo bildutako oparia bankuaren atzean erdi ezkutaturik haurrari sorpresa handiagoa emateko, baina luze iritzita ikusi du bere burua, inor azaltzen ez dela ikusita noiznahi erlojuari begira. Urduri jartzen hasiko da; Danielari deituko dio, baina ez dio telefonoa hartuko. Zerbait larria gertatu dela pentsatuko du, eta berriz ere txarrena pentsatzen hasiko da. Beharbada nagusiak lanetik bota duela, kontratua bukatu egin zaiola, eta Daniela etxera itzuli dela negar batean, eta han dagoela telefono deiak hartzeko ere gogorik gabe.

      Errepidera begiratu du, eta autoen joan-etorrietan arreta jarrita uxatu nahi izan ditu pentsamendu ilunak. Kopilotuaren eserlekuaren gainean utzi duen pakete koloretsuari begiratu dio, horrek ere irudimeneko laino beltzak aienatzen lagunduko diolakoan. Ez, ez da parkean zain egongo; zuzenean joango da Danielak lan egiten duen jatetxera, arratsaldean irteteko orduan, eta gero biak elkarrekin aterako dira. Parke aldera jo aurretik emango dio sorpresa Nikori, eta gero hirurak elkarrekin joango dira haurrak patinetearekin nola gozatzen duen ikusiz disfrutatzera. Arratsaldeko bostetarako iritsiko da; hutsik ikusiko ditu taberna atariko mahaiak eta ate ondoan erretzaileentzat zutik jarritako barrikak, ordurako langile gehienek lanaldia amaitu eta etxerako bidea hartua izango dutelako, eta jatetxean sartutakoan Danielak berak zerbitzatutako kafe bat hartuko du; han egongo da taberna barrenean barrako izkinan Danielaren mugimenduei begira, elkar ezagutu berritan egoten zen bezala.

      Eta bere burua ikusi du Danielak lana bukatu baino lehen iristen, oso garaiz, goizegi agian, ordua iritsi artekoa jasan ezinda, egonezin batean. Furgoneta jatetxearen aurrean aparkatu, eta barrura sartuko da, baina ez du Daniela ikusiko; beste zerbitzariak han daude, baina Daniela falta da. Ez dela egun guztian lanera azaldu esango diote, eta zergatik galdetzen duenean ez dakitela erantzungo diote, eta bera harrituta geratuko da besteek zer gertatu zaion jakiteko ahalegin txikiena ere egin ez dutelako, harrituta eta minduta lankideen ezaxolagatik. Orduan Danielak Madrilen atzean utzitako bikotekide ohia irudikatu du, azkenean Danielaren arrastoa atera eta haren bila etorria, bezperan gau ilunduan edo goizaldera iritsi, eta zuzenean Danielaren etxera joana, ustez traizio egin zion emakumeari ordaina ematera.

      Konturatu gabe berriz ere abiadura handia hartzen hasi dela ohartu da autoetako batek klaxona jo dionean. Ez, ez da arratsaldeko bostak arte zain egongo; oraintxe bertan joango da jatetxera Danielarekin hitz egitera, eta arratsalderako plana zehaztuko dute. Furgoneta mantsotzeko ahalegina egin du, eta pentsamendu ilunak uxatzeko goizean egindako lanak errepasatzen hasi da; gogora etorri zaio Garik nola aprobetxatu duen haragia zatitzeko plantan berak egindako hanka-sartzea, eta gero harekin izandako solasak erabili ditu buruan; lore biltegitik irten direnean kontatu dionaz ere akordatu da, behin antzeko biltegi batean izoztuta aurkitu zuen kardantxiloaz. Txoriaren gorputz izoztua ikusi du berriz, lumen koloreak denak gris arre bihurtuak, hanka bat bilduta eta bestea luzatuta, biak gogorturik, bat-bateko hotz eraso batek trapezioko artista bat zurrunduta utzi balu bezala, eta begi bat zabal-zabalik geratu zitzaion kardantxilo hark bezala begiratzen zion orain izoztutako trapezistak, esku ahurretik Lezetari begiratzen zion txoriak bezala trapezistak ere jauzi bat egin, muga bat igaro eta atzera bueltarik gabeko lurralde ezezagun batetik begiratuko balio bezala.

      Ziztu batean iritsi da industrialdeko jatetxera, eta edozer moduz aparkatu du. Ez zaio burutik pasatu ere egin bazkariak ematen hasteko ordua dela, eta jatetxeko tabernan sartu denean konturatu da barra aurrean jenderik gehiena biltzen den ordua hura izaten dela. Langile eta kamioilari jendearen jardun ozena da nagusi, goizeko lana amaitutakoan bazkalaurreko pozak berez dakarren buila eta zalaparta.

      Hainbeste gorputz eta bururen artetik kosta egin zaio barraren atzean nor dabilen ikustea. Bihotza taupada betean duela egin du barrura, taberna betetzen duten langile taldeen artean erdi bultzaka, barreneraino iritsi eta barraren bazter batean tokia aurkituko duelakoan. Berriz ere barra aldera begiratu du, eta buru-baso sarri hartako tarte batetik zerbitzari baten uniformea pasatzen ikusi du, baina ez nor den ezagutzeko moduan.

      Taberna barrenera iristeko lehia horretan, eztabaida bizian ari diren batzuen korroaren erditik ausartu da, pasaeran ukondoarekin nahi gabe haietako batena jo eta haren edalontzia dantzan jarriz. Protesta egin du besteak, eta kargu hartu dio; ahots-burrundararen erdian amorraziozko esaldi ozen bat iritsi zaio belarrira Lezetari, baina ez du hitz bakar bat ere jaso.

      Barrenera iritsi denean, langile kuadrilla handi bat zegoen barraren alde hartan, eta orduan han ikusi du Daniela, ardo botila eskuan duela aurrean dituenen kopak betetzen. Danielak orduan burua jiratu du, eta Lezeta ikusi duenean irribarre egin dio, eta eskuan duen ardo botila jaso du diosal egiteko. Eskuarekin jasota daukan botila mugitu du barra izkina seinalatuz, eta hara joan da Lezeta jendearen artean pasatzean inori bultza egiten dion erreparatu gabe.

      Jende mordorik handiena pasatu duenean eta barra izkinara iritsi denean, han zeukan Danielak kopa mostradore gainean prest, eta ardo botilatik betetzen ari zen, Lezetari begiratzen ziola. Bere betiko izkina hartan eseri denean, lasaitasun berreskuratu berriaren bedeinkazioa sentitu du, eta eguneko kezka guztiak urtzen ari zaizkiola sumatu du, taberna barreneko berotasunak pixkanaka eguna goibeldu dioten laino guztiak desegingo dizkiola.

__________

Desagertuaren oroi-grina

Inork ez daki hemen zein den nire benetako izena. Hemen ezagutu ditudanek ez dute hona iritsi aurreko nire bizitzaren arrastorik ere, neuk asmatu eta itxuratutako zertzelada xume batzuk besterik ez, eta horiekin nork bere erara osatutako irudi nolabaiteko bat, seguru asko nik esandakotik baino bakoitzak bere irudimenetik jarritakotik gehiago duena. Zorionez, alde honetan ez dira oso zorrotzak besteren bizitzako gorabeherak eta xehetasunak jakin nahi horretan; ez dira inoren kontuetan muturra sartu zaleak, eta gertuenetik ezagutu nautenek ere ez dute apur horixe baino gehiago arakatu nahi izan, ez behintzat nire erantzunetan inoiz irristatu izan zaizkidan inkoherentzia txikiengatik ni estualdi batean jartzeko adina.

      Orain dela hogeita hamar urte pasa sorterritik alde egin nuenean, eten bat gertatu zen nire bizitzan. Aizkora kolpe batez erdi bi egindako soka batean bezala, ebaki zorrotz batek garbi bereizita utzi zituen alde batera eta bestera geratu ziren puskak, inolako lotunerik gabe: erabaki hura hartu nuenetik ezagutu nautenek ezer gutxi dakite lehen zatiaz eta ordura arte ezagun nindutenek ez dute harrezkerokoen berririk, zulo beltz batek irentsi banindu bezala. Egun batetik bestera desagertu nintzen haien mundutik, arrastorik txikiena ere utzi gabe; ordura arte izan nintzena izateari utzi nion, eta Martin Steinbrück izaten hasi nintzen.

      Etenaren urte hura baino lehenago ere izana nintzen Berlinen, aurreko urtean bertan, 1984an, lagun batzuekin egindako bidaia batean, trena hartu eta Europako bazterrak ezagutzen ibiltzen ginen garai hartan. Hasieratik txunditu ninduen hango giroak, eta herrian bizi nuen egoerak larrituta desagertzeko gogoa egin zitzaidanean ez nuen toki aproposagorik aurkitu iraganarekin hautsi eta mundu zabalean betiko galtzeko. Harresiaren garaiko Berlin hura mundu berria zen niretzat, mugimendu alternatibo guztien habia eta Alemaniako gaitzegokitu guztiak erakartzen zituen tokia. Gustuko ez zuten giro batetik ihesi joandako aleman gazte askok bezala, neuk ere ez nuen uste leku hoberik izan zitekeenik ordura arteko guztiarekin betiko hausteko erabakia hartu nuenean.

      Luze joko luke Berlinen hasi nuen bizimodu berri hartatik Alemaniako bazter honetara iritsi arteko guztiak kontatzeak, eta, gainera, ez luke interes handirik, gezurra badirudi ere urruti hauetako bizimodu berrian ez baitzait apartekorik gertatu, hasierako pasadizo batzuk kenduta geroko ia guztia bizimodu arrunta eta gorabeherarik gabekoa izan baita niretzat.

      Lehengo batean, ordea, buzoian aurkitu nuen gutun batek berriz itzularazi ninduen betiko atzean utzia uste nuen mundura eta garaira. Iraganeko sasoi hura beste bizialdi batekoa zela iruditzen zitzaidan, mundu hartarako betiko hiltzea eta beste toki batean piztea erabaki nuenetik geratzen zen hondar bat besterik ez, oroimenetik erauzteko egin nuen ahaleginagatik oso izpitua. Ez zitzaidan zaila egiten horrela pentsatzea, ez bainuen harrezkero bizialdi zaharreko inoren berririk izan, orain hilabete eskas iritsitako gutunak oroitzapenen konportak zabaldu zizkidan arte. Gutun harekin hasi zen iraganaren jarioa, pixkanaka haziz joango zena benetako olde bihurtzeraino.

      Lehen sorpresa buzoian gutun bat aurkitzea izan zen, posta arruntez igorria eta Martin Steinbrücki zuzendua. Berlingo helbide batetik bidalitakoa zen, gainera, aspaldian zapaldu ez dudan hiri horretatik, baina ustekaberik handiena gutun-azala zabaldu nuenean hartu nuen: euskaraz idatzita zegoen, hogeita hamar urtean inguruan entzun ez dudan hizkuntzan. Interneten euskaraz irakurtzen jarraitu dudan arren, ez nuen aspaldian euskarazko paperik esku artean eduki, ez inorekin hitz egiteko aukerarik izan, baina neure bakarrizketako hizkuntza izan da beti, eta hala da oraindik ere. Bitxia izan arren, azken urteetan giza kontaktuak asko murriztu zaizkidanez, paradoxaz nire bizitzako hizkuntza nagusi bihurtu zait berriz, inguruan entzuten dudan alemanaren gainetik.

      Gutuna zabaldu orduko garbi ikusi nuen emakume gazte baten letra zela hura, txorten laburreko hizki borobilek eta i letraren gaineko zirkuluek salatzen zutenez. Ainhoa Elortza izena zuela esaten zidan, eta ni ezagutzeko gogoa zuela. Gutunaren hasiera horrek zer pentsatu ez nekiela utzi ninduen: gutuna jaso izana ustekabe handia izan bazen, munduaren azaletik ia desagertutako bat ezagutu nahi izatea ezin sinetsizkoa egiten zitzaidan. Berlinen alemana ikasten ari zela esaten zidan eta hizkuntza akademiako arduradun batekin goizaldera izandako solas batean jakin zuela aspaldi batean bere herriko bat ibilia zela han, eta harresiaren garaian Ekialdeko Berlinera pasatu zela eta geroztik inork ez zuela haren berririk izan. Horrek jakin-mina piztu omen zion, eta hari mutur askori tira egin ondoren azkenean nire arrastoa ateratzea lortu zuela aitortzen zidan, bestelako azalpenik gabe. Istorio bitxia iruditzen omen zitzaion, herriko aldizkarirako erreportaje edo elkarrizketa bat egiteko oso egokia.

      Harridurak irudimenaren errota abiarazi zidan, baina neskaren nortasuna irudikatzeak eta haren motiboak asmatzeak baino gehiago kezkatzen ninduen nire arrastoa ateratzeko erabili zuen bideak. Nola arraio jakin zuen non bizi nintzen? Inork ez zekien nire berri, inork ez zekien non bizi nintzen. Berlingo Harresiak ezartzen zuen muga hura berriz atzera ez itzultzeko asmo sendoz gurutzatu nuenean, banuen hasieran Mendebaldeko Berlingo jendearekin nolabaiteko harremana, baina Ekialdeko Berlindik ere alde egin nuenean betiko galdu nuen kontaktua.

      Orotariko azalpenak eta hipotesiak pilatzen zitzaizkidan, batzuk errealistagoak, xelebreagoak beste batzuk: Berlingo akademia hartan ezagututako norbaiten adarjotzea izan zitekeen, edo garai hartan ezagutu ninduen Stasiko norbaiten entretenimendua erretiroari dibertsio pittin bat emateko, edo bestela benetako Martin Steinbrücken jokaldiren bat. Horrelako aieru asko erabili nituen buruan, baina taxuzko hipotesirik egiteko modukorik ez. Neska ezezagun hark esaten zidana sinetsi beste aukerarik ez zitzaidan geratzen.

      Neuk hiru hamarkada lehenago bizi izandakoak ekarri zizkidan gogora gutunean kontatu zidanak, neu ere akademia hartan bertan alemana ikasten ibili nintzen garaikoak. Orain, orduan bizi izandakoak gogoratzean, hura lehen ihesa izan zela iruditzen zait, eta Berlin, berriz, jaioterritik alde egitea erabaki nuenean zalantza izpirik gabe aukeratu nuen lehen gordelekua. Garai hartako Berlin hura, lau zatitan banatua eta harresiak erdibitua, paradisu moduko bat zen orduko gazte askorentzat, bertako nahiz kanpotarrentzat, hiri libre bat, musikan, artean edo politikan kale nagusitik kanpo zebilen edozeinentzat benetako portu distiratsua. Kreuzberg auzoko lantegi zahar okupatu batean zegoen Babylonia hizkuntza eskola, akademiarekin batera hainbat kolektibo politikoren eta zenbait lanbidetako talde alternatiboen egoitza bihurtu zen eraikin zahar hartan.

      Eskola hartara jo nuen ordurako ikasia nuen alemana hobetzeko aitzakiarekin, eta, han jarraitzeko asmoa ikusi zidatenez, sukaldari lanpostu bat eskaini zidaten alde egin berria zen frantses baten ordezko moduan. Ez zidaten nire motiboei buruz askorik galdetzen, beharbada han zebiltzan kanpotar ugariek ematen zituzten azalpenekin aseta zeudelako eta iritsi berri baten jokaeraren atzean egon zitezkeen arrazoiek ez zietelako aparteko interesik pizten. Ez zidaten inoiz inolako paperik edo froga-agiririk eskatu; Espainiako Poliziatik ihesi nenbilela esan nienean ez zen inor harritu, eta ez zitzaion inori iruditu aparteko esplikaziorik eman beharrik neukanik.

      Nire jokaera justifikatzeko asmatu nuen aitzakiak bidea eman zidan talde politiko jakin batekin harremanetan jartzeko. Presoei eta torturatuei buruz inoiz kontatu izan nituenak interesgarriak iruditu zitzaizkion Hans izeneko bati. Ni baino zaharragoa zen, hogeita hamar bat urteko tipo luze aurpegi-zuri bat, betaurreko borobilek ezkerreko intelektual ia kanonikoaren itxura ematen ziotena. Alemaniako espetxeratuei laguntzeko talde bateko kidea zen, edo, nik ikusitakotik ondorioztatu nuenez, kide huts baino gehiago koordinatzaile edo buru egiten zuena. Gustura entzuten zituen nik euskal presoei edo guardia zibilen eskuetatik pasatutakoei gertatutakoez kontatzeko neuzkanak, eta, horrelako kasuez neukan ezagutza zabalak konbentzituta-edo, haren konfiantza irabazi nuen.

      Orduan hasi zen orain bigarren ihestzat jotzen dudan mugimendua. Hansek kontaktu asko zituen Ekialdeko Alemanian, harreman ugari han ere beste arrazoi batzuengatik kartzeletan zeudenei laguntzeko taldeetakoekin, eta baita hango disidente politiko batzuekin ere. Noiznahi joaten zen Ekialdeko Berlinera, hogeita lau orduko pase haietako bat aprobetxatu eta hango kontaktu batzuekin egotera. Niganako erakusten zuen interesagatik edo nik kontatzen nizkion pasadizoek pizten zioten elkartasun moduko zerbaitengatik, egun batean beste aldera egiten zituen txango haietako batera gonbidatu ninduen.

      Orain, orduko kontuez gogoeta egitean, konturatzen naiz aurrez pentsatua izan behar zuela operazio guztia. Disidente taldekoekin hitzordua jarri genuen etxera iritsi orduko Martin izeneko bat aurkeztu zidan. “Gainera, izen bera daukazue” bota zuen barrez, eta elkarren ondoan jarri gintuen. Ez nuen inoiz pentsatu izango nirekin hainbesterainoko antza zuen inor ezagutuko nuenik. Altuera berekoak ginen, biok argal samarrak, ile nabarraz gain orrazkera berekoak; begietan, ezpainetan, elkarren kopia ginela zirudien gauza gehienetan. “Bikiak ematen duzue. Eta gainera biok Martin zarete”, bota zuen berriz Hansek.

      Ez nuen motibo berezirik bigarren ihesaldi hartarako, eta, gainera, Mendebaldeko Berlinen jarraitu izan banu bizimodu errazagoa izango nuen seguru asko, baina iheserako benetako arrazoiak baino gehiago orain konturatzen naiz lurraren azaletik desagertzeko gogo lauso bat zegoela atzean, eta sorterritik urruntzeko izan nuen bulkadaren azpian ere toki ezezagun batean arrotz sentitzeko gogoa zegoela, neure nortasunaz beste egiteko desira eutsiezin bat.

      Behin baino gehiagotan egona nintzen Ekialdeko Berlinen, hasieran neure kontura eta gero Hansekin beste hirutan edo lautan, baina egun hartakoa banekien azkena izango zela. Metroa hartu, eta bakarrik iritsi nintzen Friedrichstrasseko geltokiko kontrolera, horrela hitzartu baikenuen Hansek, Martin disidenteak eta hirurok. Ohituta nengoen kontroleko polizien uniforme berde ilunera, haien hitzen eta keinuen larderiara, aurpegian eta jarreretan erakusten zuten zurruntasunera, baina egun hartako kontrola zorrotzagoa izan zen. Kezka ustez ondo disimulatzen nuen arren, ezinegon izpi bat sumatu zidatela zirudien.

      Polizietako batek nire pasaportea eskuetan hartu zuen, baina argazkikoa neu nintzela egiaztatzea ez zitzaion nahikoa iruditu goiz hartan. Lehendik ere probatuta nengoen polizien teknika hura, begirada luzatu eta bestea susmagarri sentiaraztekoa; banekien, Hansek esanda, susmopean egoteko benetako motiboak dituenaren erreakzioak behar bezala irakurtzeko prestatuta zeudela DDRko poliziak, eta begirada luzearen teknika ia errutinazkoa zela haien lanean. Goiz hartakoa, ordea, besteetan baino luzeagoa izan zen. Lehen begirada tinkoaren ondoren, benetako errepasoa eman zion nire aurpegiari: kopetara begiratu zidan, eta pasaporteko argazkiarekin kontrastatu zuen; gero nire aurpegiaren alde bati eman zion errepasoa, eta berriz pasaporteko argazkikoarekin alderatu zuen; aurpegiaren beste aldearekin jarraitu zuen, eta gero sudurraren txanda etorri zen, ahoarena, kokotsarena... Banan-banan aztertu zizkidan aurpegiko atal guztiak.

      Luze zihoan nire aurpegiaren miaketa, garai hartan guardia zibilek kontroletan egiten zutena baino askoz luzeago. Ezinegona hasi nintzen sentitzen, pasaporteko argazkia nola egin nuen gogoan. Udako arratsalde eguzkitsu lasai batean atera nuen kaleko fotomatoi kaxkar batean, garagardo dezente edan eta porru batzuk erre ondoren. Agian holako zerbait sumatu izango zuela pentsatu nuen une batez. Poliziak nire aurpegia aztertzen segitzen zuen, nire hazpegi guztiak eskaneatu nahi balitu bezala. Azkenean berriz ere begirada zuzena bota zidan begietara. “Deine Augen” esan zidan, eta eten bat egin zuen mehatxu tonuari suspense pixka bat eman nahian bezala; behatz batekin pasaporteko argazkia seinalatu, eta ahotsa pixka bat baretuz jarraitu zuen: “Deine Augen sind rot”.

      Isil-isilik geratu nintzen, ezer ulertu ez banu bezala. Nire mututasunaren aurrean irribarre egin zuen, eta horrek lasaitu egin ninduen, alemana ulertzen ez zuen atzerritar bat nintzela pentsatuko zuelakoan. Azkenean aurrera jarraitzeko keinua egin zidan, eta hor joan nintzen kontroleko postutik lehenbailehen urruntzeko irrikaz. Hura izan zen muga pasatu nuen azken aldia. Ez nintzen gehiago Mendebaldera itzuliko.

Buzoian ezustean aurkitu nuen gutun hari ez erantzutea erabaki nuen, eta pixkanaka urtzen joan zitzaizkidan hasieran ernarazi zizkidan galderak. Neska hark etsi egingo zuela pentsatu nuen, ez zidala berriz idatziko; beharbada okerreko informazioa eman ziotela susmatuko zuen, eta nire arrastoa betiko galdutzat joko zuen, edo hori espero nuen nik behintzat. Ez neukan batere gogorik iragan urruneko errautsak harrotzen hasteko, agian ezkutuko txingarren batetik garra berpiztuko ote zen beldurrez. Handik hiru astera, ordea, beste gutun bat aurkitu nuen buzoian; eskuetan hartu orduko ezagutu nuen gutun-azalean neskaren letra borobil hura. Kartazala jiratu, eta oraingoan igorlearen daturik gabekoa zela ikusi nuen, baina bazuen gutunak hori baino gauza deigarriagorik eta larriarazleagorik: zigilurik eta inolako posta markarik gabekoa zen.

      Nik ez erantzutea espero zuela iradokitzen zuen neskak, bazekiela ez zela erraza izango horrenbeste urtean desagertuta egon ondoren —“ezkutatu zinenetik” esaten zuen berak— berriz lehengo mundutik datorren norbaiti erantzutea, baina bera egoskorra zela esaten zidan, ez zuela nirekin hitz egin arte etsiko. Garbi zegoen ez nintzela aldizkari bateko orrialdeak betetzeko interesgarria izan zitekeen norbait bakarrik, hori baino jakin-min handiagoa zegoela atzean. Neskak berak aitortzen zidan, alemana ikasten ibilia bazen ere, ez zela kultura alemana hobeto ezagutzea izan Berlinera eraman zuen motiborik handiena. Are gehiago, ni hogeita hamar urte lehenago hizkuntza akademia bitxi hartan ibili nintzela jakin izanak eraman zuela bera ere hara.

      Azken aitorpen horrek urduri jarri ninduen: nola zekien Berlinera iritsitakoan Babyloniara jo nuela? Nire ibilbideaz horrenbeste jakiteak kezkatan utzi ninduen, baina horrek baino larridura handiagoa eragiten zidan niganako interesa horren handia izateak. Gainera, nirekin aurrez aurre hitz egin nahi zuela esaten zidan, baina gutunaren bukaerarako gordetzen zuen azken bonba: Neubrandenburgera etorria zen, eta hiria horren txikia izanda egun batean kalean elkar ikusiko genuela zioen. Ez nuen dudarik ere egin azkenean nonbaiten topo egingo genuela, non bizi nintzen ere bazekien-eta.

      Gutunarekin batera bi argazki zeuden kartazalaren barruan. Lehenengoan Beatriz, Jokin eta hirurok ageri ginen, betiko lagun kuttunak, lagun baino gehiago ere izandakoak; han geunden hirurok 4L gorri baten kapotaren gainean eserita, neguko arropa lodian bilduta, atzean mendi harritsu bat genuela. Ondo gogoan dut urte berriko lehen astean egin genuen bidaia hura, norako garbirik gabe Kantabriako edo Asturiasko kosta aldera abiatu eta azkenean Picos de Europako aterpe batean bukatu genuenekoa. Garai hartan egin ohi genuen bezala, Eibarren eta Elgoibarren ibili ginen egun haietarako erosketak egiten, tripi batzuk eta zaldi pixka bat, geurekin generamatzanak osatzeko. Bilbon Alde Zaharreko toki ezagunetan genbiltzala, ordea, hango lagun batzuekin topo egin eta bertan pasatu genuen gaua. Handik, gure plan lausoak aldatu, eta Picosera joan ginen Bilboko adiskide haietako birekin. Hirurotako inor ez zen mendizalea, baina Picoseko aterpe hura aprobetxatu nahi izan genuen elkarrekin mundutik aparte egoteko; bilbotarrak mendian zebiltzan bitartean gu aterpean geratzen ginen, edo handik askorik urrundu gabe ibiltzen ginen. Gogoan ditut kandelek argitutako gau haietako solas luzeak, tripiak ernarazitako gogo-giro berezian egiten genituen hitz-aspertuak, edozer gauza esateko, barre egiteko, negar egiteko.

      Luzaz egon nintzen argazki hari begira, adiskideak eta neure burua horren gazte ikusteak egin zidan inpresioak areagotutako durduza batean. Eta han zegoen Beatriz, eta haren aurpegi borobila, ile mehe horaila eta gorputz bikain hura, eta han zegoen Jokin ere bere planta on harekin, ni baino ederragoa beti. Jokin Beatrizekin zebilen garaikoa zen argazkia, baina, lagun kuttunak ginenez, elkarrekin ibiltzen ginen askotan.

      4L gorri hartan egin genuen bidaia, irrati-kasetean zinta berak behin eta berriz entzunez, batez ere David Bowierenak. Zenbat aldiz entzun ote genuen Station to station hura, zenbat aldiz oihukatu ote genuen hirurok kanta hartako “It’s too late to be grateful” indartsu hura, kanta hartatik ulertzen genuen zati bakarra; hogei urte besterik ez eta beranduegika ari ginen bizi beharrekoak bizi izan bagenitu bezala. Orain, horretan pentsatzen jarrita, agian arrazoi genuela susmatzen dut.

      Beste argazki bat ere bazegoen atzean, oraingoan hogeita hamar bat urteko neska gazte batena, adats horail luzekoa eta begi nabar argikoa, edertasun betean dagoen neska batena. Gutunean ez zuen argazkien azalpenik ematen, baina ez nuen zalantza izpirik ere eskutitz haiek bidaltzen zizkidan neskarena izango zela.

      Orain barregarriak iruditzen zitzaizkidan lehen gutuna jaso nuenean neska hura nor ote zen asmatu nahian egin nituen aieruak, eta orduko harriduraren eta intrigaren ordez benetako aztoramendu batek hartu ninduen. Zer lotura ote zuen neska hark argazkian ageri ginenokin? Nirekin ezin zuen loturarik izan, eta Jokinekin ere nekez, hura gazterik hil zen-eta. Beatrizen antza bazuen, baina beste norbaiten tankera ere hartzen nion, norena izan zitekeen jabetzen ez banintzen ere.

      Galdera batek jarraitzen zuen hasierako indar bera izaten: nondik eta nola atera ote zuen neskak nire arrastoa? Esplikazio bakarra bururatzen zitzaidan: benetako Martin Steinbrückek esan izango zion, edo zuzenean ez bazen ere haren ezagunen baten bitartez jakingo zuen nire berri. Ez zegoen beste modurik, hura baitzen ni non bizi nintzen zekien bakarra, edo hori uste nuen nik behintzat.

      Orain dela pare bat hilabete izan nuen Martin Steinbrücken bisita. Pasaportea trukatu zion hark zer atarramentu izan ote zuen jakin nahiak ekarri zuen hona, Neubrandenburgera. 2014an, harresia erori zeneko 25. urteurrenean, garai bateko laguntza taldekoekin egin zuten juntadizo batean berritu omen zitzaion jakin-mina, eta, kostata bada ere, azkenean lortu zuen nire arrastoa ateratzea. Berak bizi izandakoak kontatu zizkidan: segituan eskaini zioten lana Mendebaldeko Berlinen, baina bera anbizio handiagokoa izan, nonbait, eta Europan barrena ibili zen, batez ere Frantzian; azkenean berriz Berlinera itzuli, eta jatetxe bat jarri zuen. Ez omen zuen arazorik izan Martin Steinbrück nortasunarekin jarraitzeko; paper berriak egin zizkioten segituan, eta gero, harresia erori ondoren, benetako jaiotza agiriarekin eta gainerakoekin kontrastatu omen zituzten.

      Bi Martin Steinbrück geunden orain, bata ezaguna, bestea Alemaniako bazter batean ezkutuko bizimodua egiten zuena. Esker ona adieraztera etorri zitzaidan, baina baita nire berri jakitera ere; harritu egin zen zer tokitan bukatu nuen ikusi zuenean eta bizimodua ateratzeko Tollensesee lakuko ontzi turistikoan gidari moduan egiten nuen lan apalaz hitz egin nionean. Momentu batean, solasean eten bat egin, eta jakaren poltsikotik pasaporte bat atera zuen, nik hogeita hamar urte lehenago Ekialdeko Berlinera pasatzeko erabili eta gero berari eman niona. Neure aurpegi gaztearen irudia ikusi nuen orduan, gero neskaren gutunarekin batera jasoko nuen argazkian denbora gutxian bigarrengoz ikusiko nuen berbera. Han zegoen Friedrichstrasseko mugako poliziak atalez atal nire aurpegiarekin kontrastatu zuen argazki hura.

      Ez zen bisita luzea izan, eta susmoa dut dezepzio puntu batekin itzuli zela Berlinera, baina gu biok elkartzen gintuen une berezi hura gogoratzeko aprobetxatu genuen. Espetxeratuei laguntzeko taldeko Hansek Martin Steinbrückekin pasaporte trukea egiteko aukera eskaini zidanean, muga pasatzeko besterik ez zuela behar esan zidaten, gero ez zuela gehiago erabiliko. Mendebaldeko agintariek erraz ulertuko zuten —eta erraz ulertu zuten— Martin Odriozola izeneko baten pasaportea zeraman hark beste aukerarik ez zuela izan ihes egiteko. Ez zidaten esan gero zer egingo zuen, zer nortasun hartuko zuen, baina hori ez zen nire kontua; gerora pentsatu izan nuen beharbada bere benetako nortasuna berreskuratzeko modua egingo ziotela Mendebaldean, eta horrek ni oso egoera larrian jartzen ninduela, baina orduan ez zitzaidan horrelakorik bururatu.

      Friedrichstrasseko muga pasatu eta pasaporteen trukerako jarri genuen tokira nindoala, Hansek beste Martin hura aurkeztu zidan eguneko oroitzapena berritu nuen, harekin nuen antz ikaragarria gogoan, arrautza batek beste batekin duena bezalakoa, alemanen erara esanda. Prestatuta nindoan berriz ere neure irudi bikoiztuarekin topo egiteko, baina, hala ere, atea zabaldu zenean eta nire doble hura sartzen ikusi nuenean zirrara bortitz bat sentitu nuen. Elkarri eskua eman, eta sofa zarpaildu batean eseri ginen elkarren ondoan. Itxura batean elkarren kopia ginen arren, keinu eta mugimenduetan aldea sumatu nuen: ni baino seguruago mugitzen zen, erabakimen handiagoz, eta elkarri begira geratu ginenean haren begiradan halako zorroztasun eta indar bat nabaritu nuen nik neurean ispiluaren aurrean inoiz barrundatu ez dudana. Hark bizi izandakoak ez zuen zerikusirik nirearekin; bizitzea tokatu zitzaion guztiak ni baino gogorragoa egin zuela pentsatu nuen.

      Baina ez nuen inoiz jakingo zer bizimodu egokitu zitzaion, nolako ataka estuetatik pasatu behar izan zuen eta zer aukera egin zituen momentu hartara iritsi arte, zerk eraman zuen bere doblearen pasaportea hartu, ordezko nortasun aizun baten jabe egin eta Mendebaldeko oihanean menturatzera. Bakoitzak bere arrazoiak izango zituen iraganarekin hausteko, bizitzan eten bat egin eta bizimodu berri bati heltzeko. Disidenteak arrazoi politikoak izango zituen, baina beste zerbait ere egongo zela pentsatu nahi izan nuen, elkarrekin genuen antz hark benetako motiboetan ere bat eginarazi behar baligu bezala. Zerbait handia behar zuen hark ere bizitzako liburuan orri batzuk erauzteko eta bere zuritasunean inkognita hutsa den orri berrian idazten hasteko. Ez nuen inoiz jakingo, bisitan izan nuen egun hartan ere galdetu ez niolako.

      Elkarren ondoan geunden, baina hasierako begirada aztertzailearen ondoren ez zidan aurpegira begiratzen. Fidagaitz sumatu nuen, lagunen artean zegoela jakiteak zeharo sosegatuko ez balu bezala, bere kopia zirudien ezezagun hark erabateko segurantziarik emango ez balio bezala. Ez zen zeremonia luzea izan, eta ez zuen ematen inork hitz egiteko gogo handirik zuenik. Nire pasaportea eta dokumentazioa eman zizkiotenean, begira geratu zitzaidan, eta berriz mugako poliziaren begirada zorrotza ikusi nuen, nire doble hura ere nire hazpegiak argazkikoekin banaka erkatzen ari balitz bezala. Niri bereak eman zizkidatenean, ez nien gainbegiratu bat besterik eman. Gero aztertuko nituen arreta handiagoarekin; nik ez neukan presarik.

      Ez zen komeni, badaezpada ere, hirurok han bilduta denbora luzez egotea, eta banaka hasi ginen toki hartatik irteten. Aurrena bera atera zen; irten aurretik eskua luzatu nion, eta zorte ona opa nahi izan nion. Eskerrak eman zizkidan seriotasuna lehen aldiz irribarre txiki batekin hautsiz. Gero gu bion kontaktua irten zen, niri instrukzio batzuk eman ondoren, eta azkenean ni neu atera nintzen, bakarrik, mundu berri ezezagun batean murgildu behar duenak duen helduleku faltaren sentipenarekin. Baina ez nuen beldurrik sentitu; ez nuen kezka handirik, ez urduritasunik. Gezurra esango nuke kinka larri batean sentitzen nintzela esango banu, benetan sentitu nuena liberazio handi bat izan baitzen, gainetik zama handi bat kendu izan balidate bezala. Bizitza berri bati ekiteko aukera nuen, eta, horrekin batera, opari bat jaso berri duenaren poza, edo aspalditik desio izandako zerbait estreinatzeak ematen duen zorion sentipen betea. Ateratzeko txanda iritsi zitzaidanean, estu jarraitu nituen eman zizkidaten instrukzioak, eta Pankow auzo aldera jo nuen, hango apartamentu bateko giltzak poltsikoan nituela.

Liburu-denda batean ikusmiran nenbilela sumatu nuen neska aurrenekoz; alde batera begiratu, bestera begiratu, beti harekin egiten zuen topo nire begiradak. Ez zegoen zalantzarik: argazkiko neska bera zen. Erosi berria zuen liburu bat zeukan eskuan, liburu-dendako poltsan bildua, baina, hala ere, liburu berrien mahaiaren inguruan zebilen azken argitalpenetan interesa balu bezala; hurrena, berriz, orri-pasa harrapatzen nuen ni nengoen tokitik gertuko apaletako liburu bat hartuta; edozein tokitara begiratzen nuela, beti hura tokatzen zitzaidan parean.

      Ez neukan ihesbiderik, baina, hala ere, nahiago izan nuen ez ohartuarena egin, eta ezer erosi gabe irten nintzen. Handik urruntze aldera, harresi ondoko pasealekura jo nuen, neskarekin hitz egin aurretik lasaitu bat behar banu bezala. Zer solas modu suerta ote zitekeen pentsakor nindoala, atzera begiratu, eta han ikusi nuen neska nire atzetik zetorrela, erdi disimuluan paisaiari begira. Duda egin nuen une batez, argazkikoa baino gizenagoa iruditu zitzaidan-eta; berriz atzera begiratu nuenean, ordea, ez nuen ikusi, eta agian beste bat izan zitekeela pentsatu nuen.

      Burumakur nindoan, begiak lurreko harlauzetatik jaso ezin banitu bezala; horregatik hartu nuen halako sustoa burua altxatu eta neskarekin topo egin nuenean. Oraingoan aurrean neukan, eta nigana zetorren; lasterbide bat hartu zuela pentsatu nuen, eta maniobra harekin iskin egiteko aukera guztiak kendu nahi izan zizkidala.

      — Egun on. Ainhoa naiz —eskua luzatu, eta irribarre egin zidan—. Kostatu zait ederki, baina azkenean lortu dut.

      Hitzik gabe geratu nintzen, eta kosta egin zitzaidan aspaldian hitz egin gabeko hizkuntzan hastea:

      — Urte askotarako.

      — Zu ezagutzeko desiratzen nengoen. Urte asko eman ditut jakin-minaren harra barruan nuela.

      Azken esaldi horrek urduri jarri ninduen; nik uste baino munta handiagoko zerbait zegoen neskaren temaren atzean, bazter galdu honetaraino bisitan etortzeko balizko motibotzat hartu izan nituen guztiak baino sakonagoko zerbait. Harresiaren ateetako batetik berriz hirira sartu, eta garagardotegi bateko terrazara eraman nuen, han patxadatsuago hitz egingo genuelakoan.

      — Inork ez daki hemen nagoela —esan zidan—. Ezta amak ere.

      — Nik ere hala uste nuen, inork ez zekiela ni non nengoen.

      Berlingo kontuekin hasi zitzaidan, eta hiria zenbat gustatzen zitzaion azaldu zidan benetako zalearen karrarekin. Hizketan ari zela egiten zituen keinuetan eta ahotsaren modulazioan aspaldiko garai bateko zantzuak sumatu uste izan nituen. Alemaniaz jardun genuen pixka bat, eta galdera asko egin zizkidan, gaiaz autoritate bat nintzela sinesteko nahiko motibo bazuela konbentzituta bezala.

      Alemaniako kontuez nahikoa jardun genuela iritzi genionean, isilik geratu ginen, elkarri begira, eta garbi ikusi nuen ordura arteko solasa gero etorriko zenaren sarrera besterik ez zela izan.

      — Pentsatuko zenuen honezkero... Beatrizen alaba naiz.

      Pentsatua nuen, jakina, beste hainbat hipotesi eta aieruren artean; bigarren gutunarekin batera bidali zizkidan argazkiek susmo hori piztu eta indartu egin zidaten. Ez nekien Beatrizen bizitzak zer bide egin zuen, ezta familiarik izan zuenik ere, baina argazkietan zuten antza nabarmenagoa egiten zitzaidan orain neska aurrez aurre neukala.

      — Ez nekien Beatrizek seme-alabarik izan zuenik.

      — Ba alaba bat badu. Bakarra; ni naiz. Ez dut seniderik izan.

      — Jokin hil ondoko konturik ez dakit, Beatrizek zer bide egin duen, zer bizimodu izan duen.

      — Gero Iñigorekin bizi izan zen urteetan. Hirurok bizi izan ginen, baina ni ez naiz Iñigoren alaba. Eta ez izanda hobe.

      — Iñigo? Ez naiz gogoratzen.

      — Ez duzu ezer galtzen. Urte dezente egin zituzten elkarrekin, baina gero ama eta biok bizi izan gara orain dela urte batzuk arte. Iñigo kalamidade bat zen, baina amak zerbaiti heldu behar zion, norbaiten anparoa behar zuen.

      Beti norbaiten premia, pentsatu nuen, eta Beatrizek askotan errepikatzen zuen esaldi hartaz akordatu nintzen: “Maitasuna da nire bizitzako motorra”. Beti norbait behar ondoan, beti maiteren bat izan behar. Urte berriko lehen aste hura etorri zitzaidan gogora berriz ere, mendiko aterpe hartan pasatu genituen egunetan hasi bainintzen sumatzen Beatriz eta Jokin elkarrengandik urruntzen hasiak zirela; ez nekien garbi zergatik, ez nekien krisialdiren bat izan zuten edo ez, hirurok ere lagun minak izanagatik gauza batzuk beti bakoitzaren intimitatean geratzen baitziren.

      Mendiko aste arraro haren ondoren, are garbiago ikusi nuen haien artekoa zeharo ari zela hozten. Orduan sentitu nuen Beatriz nigana hurbiltzen, inoiz ez bezalako gertutasunarekin, intimitatearen ate guztiak zabaltzeraino. Beatriz ez zen ondoan inor izan gabe egoten zen horietakoa; bere garairik onenean, atzetik nahi adina mutil zituenean, beti izaten zuen bi harremanen arteko zubi-mutila izateko hautagairik, eta inpresio hori izan nuen orduan, agian Jokinekin bukatu eta beste berri bat etortzen zitzaion arte nirekin entretenitzea pentsatu zuela.

      Aitortu behar dut niri beti gustatu izan zitzaidala Beatriz, baita Jokin nire lagunik handienarekin zebilenean ere, baina banekien ez zela eskueran izan nezakeen neska, nire irismenetik harago zeudenen multzo tamalez ugariko beste kide bat zela. Agian horregatik, bat-batean espero ez izandako aukera ikusi nuelako-edo, erraz konformatu nintzen berak norbait hobea aurkitu bitarteko entretenigarri paperarekin. Gainera, banekien grazia egiten niola Beatrizi; ez nintzen erakargarria izango, ez nintzen inor txoratzeko adinakoa izango, baina konpainia atsegina nintzen, eta umoretsua, orduan behintzat.

      — Eta zuk zer? Zer egin duzu hemen horrenbeste urtean? —galdetu zidan Ainhoak, nik izandako bizitzaren berri jakiteko eskubide guztia balu bezala.

      — Bizi —erantzun nion, baina segituan ikusi nuen neskaren aurpegian holako erantzunekin ez zela konforme geratuko—. Ahal den bezala bizimodua atera. Han eta hemen ibili naiz.

      — Ez zara ezkondu?

      — Ez ginen horretara ailegatu —erantzun nion, eta lehenengo irribarrea atera zitzaion—. Lau urte egin nituen Ekialdeko Berlinen, eta han ezagutu nuen Ute.

      Orduko Berlin hura eta han bizi izan nituen guztiak etorri zitzaizkidan gogora. Han sentitu nuen lehen aldiz zer zen mundu bat atzean utzi eta beste batean hutsetik hastea, han sentitu nuen zer zen hiltzea eta berriz jaiotzea, eta han hasi nintzen Uterekin harremanetan. Hallekoa izan arren, Berlinera joana zen erregimenaren aurkako beste militante batzuekin batera, harresiaren gainetik salto egin eta beste aldera pasatzea bolada betean zegoen garai batean. Bitxia zela esaten zidan kontrako hautua egin zuen tipo batekin maitemintzea, baina neuri ere beste horrenbeste gertatu zitzaidan.

      Bikote arraroa ginen denentzat, baina batez ere Stasi Polizia politikoko kideentzat. Ute ezagutu aurretik ere probatua nintzen zer zen zorrotz zaindutako pertsona izatea, muga zeharkatu eta egun batzuetara hasi bainintzen kalean begira geratzen zitzaizkidanei erreparatzen, behin eta berriz errepikatzen ziren aurpegiak zirela konturatzen eta errepikatzen ez zirenean ere begiratzeko modu berbera zutela ikusten: etxetik irten eta lehen izkinan aurkitzen nuen tipoa, edo etorbide bateko banku batean eserita begirik kentzen ez zidan neska, edo etxeratzen nintzenean beste aldeko espaloiko bebarru batean bermatuta ikusten nuen itzala, denak ere eskola bereko begiraleak. Baina ez zidaten inoiz ezer galdetu, ez zidaten inoiz paperik eskatu, eta nire berri ondotxo zekitela pentsatzera iritsi nintzen, ezer galdetu beharrik ez zeukatela nire pauso guztiak ondo erregistratuta zeuzkatelako. Dena zekitela adierazi nahi izango zidaten agian zainketa lana horren nabarmen eginda.

      Behin bakarrik izan nuen zerbait gertatuko ote zitzaidan beldurra, Uteren jaioterrian bizi izan ginen urtean. Zitazio bat jaso nuen Halleko udal bulego batera joateko, eta errolda zerbitzukoa zela ikusi nuenean benetako alarma sentitu nuen. Itxarongela moduko batean eserita nengoela, ate bat zabaldu zen, eta gizonezko altu bat atera zen handik. Errutinazko lanen batean dabilenaren sorgortasun eta ezaxola aire horrekin irten zen, beste bulego batera paperen baten bila doanaren patxadarekin, baina zain geundenon tokira begiratu zuenean sorpresa keinu txiki bat sumatu nuen haren aurpegian, begirada lozorrotik esnatu balitzaio bezala. Geratu egingo zela pentsatu nuen, baina pausoa moteldu besterik ez zuen egin, eta gizonaren handitasunarekin kontraste nabarmena egiten zuten begi txiki zorrotz batzuekin eman zion errepasoa itxarongelari, eta han geunden guztioi, garunaren barruan gordea egon behar zuen eskaneatzeko mekanismo bat martxan jarri balu bezala. Alde batetik bestera pasatu zuen begirada, edozein elementu arriskutsu detektatu eta erregistratzeko gaitasuna ongi frogatua duenaren segurtasunarekin. Nire begien parera iritsi zenean, han ikusi nituen bi begi argi txiki haiek, bi gezi zorrotz balira bezala nire begiak zeharkatzen, nire buruaren barnerainoko zunda bat bidali nahian. Lau edo bost segundo iraun zuen gure begien topaketa hark, eta aurrera jarraitu zuen, bere zereginen bat-bateko deia sentitu balu bezala. Zorionez, goiz hartako gestioa tramite huts bat izan zen, udal bulegoan beste askok bezala bete behar izan nuen izapide errutinazkoa, baina inpresio handia egin zidan ustez udal funtzionarioa besterik ez zen gizon haren begiratuak, eta Berlingo Friedrichstrasseko kontrolean begiak gorrituta neuzkala esan zidan poliziaren altzairuzko begirada urdin hura ekarri zidan gogora.

      Uterekikoak lau urte iraun zuen, orain historiarako geratu den 1989ko azaro hartan harresia erori zen arte, Utek beste aldera pasatu eta Mendebaldean bizimodu berri bati ekitea erabaki zuen arte. Orduan Berlindik alde egitea erabaki nuen; hasieran Hallera jo nuen berriz, Berlindik kanpo ezagunak neuzkan toki bakarrera, baina Ute nirekin izan gabe dena desberdina zen han, eta hilabete batzuen buruan handik ere alde egin nuen. Zenbait hiritan ibili nintzen lan bila, batean eta bestean hainbat lanbidetan proba egiten, eta azkenean gustuko lan lasai bat aurkitu nuen Alemaniako bazter honetan.

      Gogora etorri zitzaidan guztiaren laurdena ere ez nion kontatu Ainhoari, baina nahikoa iruditu zitzaiola ematen zuen, lehen solasaldi baterako behintzat. Haren keinuak eta erreakzioak jarraitu nituen nire pausoen laburpena egiten nion bitartean. Beatrizen ile bera zuen, haren aurpegiera bera, hazpegiak apur bat beteagoak. Orduan konturatu nintzen gogoan nuen Beatriz hura hogei urteko neska gaztea zela, irudi hura geratu zitzaidala oroimenean betiko izoztuta, hiru hamarkada luzetan batere aldaketarik gabe. Haren alaba nire oroimeneko Beatriz bera baino helduagoa ikustean zimiko bat sentitu nuen barrenean.

      — Eta zer moduz dago orain Beatriz? —galdetu nion, eta segituan zuzenketa atera zitzaidan, ez dakit zergatik—: Zer moduz dago ama?

      — Osasunez nahiko pattal. Gibeletik nahiko gaizki, zuen garaiko beste asko bezala. Pentsatuko duzu zergatik.

Bezperan neure etxean geratzeko eskaintza egin nion, baina hotela hartuta zeukala esan zidan. Lasai hitz egiteko toki bat nahi zuela esan zidanean, egongelan etxezuloan sartuta egotea baino aukera hobea iruditu zitzaidan Tollensesee lakuan buelta bat ematea. Turismo boladatik kanpo geundenez, biok bakarrik ibiliko ginen txango gidatuetarako ontzian; inguru eder bat erakutsiko nion, eta patxadan hitz egiteko aukera izango genuen. Gogo onez onartu zuen proposamena Ainhoak: “Horrela zertan aritzen zaren ikusiko dut”.

      Azaroa zen, eta ia inor ez zen ikusten inguru hartan. Hango bakardadeak are tonu hitsagoa ematen zion laino grisek ilundutako lakuari. Turisten ohitura barregarriei buruzko iruzkin batzuk egin, eta beti egiten nuen ibilbide berari ekin genion, betiko tokiak erakusteko egiten nuen berberari, oraingoan bidaiari bakar berezi harekin.

      Gau guztia begirik bildu ezinik pasatu nuen, elkarrizketa hartatik zer aterako ote zen kezkatuta, baina goizean lakuan zegoen bakeak eta han nagusi zen isiltasunak halako patxada leun bat kutsatu zidaten.

      — Zergatik etorri zara honaino hainbeste urte pasatu eta gero?

      — Amaren bizitza ondo ezagutzen dut. Jokinena laburregia izan zen. Zurea falta zitzaidan hirukote psikodelikoa hobeto ezagutzeko.

      — Puzzlea osatzeko falta zitzaizun piezatxoa.

      — Holako zerbait.

      — Baina zuk jakingo duzu zer gertatu zen, ezta? Amak behin baino gehiagotan kontatuko zizun.

      — Bai, baina zeure ahotik entzun nahi nuke.

      Bezperan bezala, berriz ere iraganeko kontuetara eraman ninduen Ainhoak, mingarri zitzaizkidan uneak eta gertaerak berritzera. Bolada batean elkarrengandik urrunduta ibili ginen Jokin eta ni, eta orduan konturatu zen jendea zer ari zen gertatzen. Beatriz eta biok elkarrekin ikusten gintuzten, eta Jokin, berriz, noizean behin baizik ez zitzaigun juntatzen. Jendearen zurrumurruak ere iritsi zitzaizkidan; adiskideen arteko lehia sortu zela esaten zuten, betiko lagunak etsaituta genbiltzala neskaren amodioagatik. Urrundu, urrundu ginen elkarrengandik, baina hoztualdiak ez zuen asko iraun, jendeak ez jakin arren laster adiskidetu baikinen biok.

      Eta adiskidetu ginen egunean bertan, horrek ospatzea merezi zuela pentsatu genuen. Gu bion arteko adiskidetasuna lehengora ekartzeaz gain, Beatrizekikoa ahaztu egingo genuela erabaki genuen, eta Beatriz bera ere bai. Jokinek oso bolada txarra pasatu zuen, eta, egun hartan hobeto ikusi banuen ere, halako tristura sakon bat sumatzen nion begiradan, eta baita hizketan ere. Hiztun bizia zen normalean, baina azken bolada hartan motelago hitz egiten zuen eta mantsoago mugitzen zen.

      Ospakizuna, beti bezala, denetariko drogaz ondo hornitua izan zen: whiski botilarekin eta porruekin hasi, anfeta batzuk hartu, eta errematerako tripi bat jan genuen erdi bana. Adiskidetasunaren euforia betean ibili ginen hasieran, elkarri genion maitasunaren ospakizunean. Autoa hartu —berriz ere 4L gorri hura— eta kosta aldera jo genuen beste askotan bezala, holako gauetan sentitzen genuen itsasoaren tiradizoak erakarrita. Baina hasierako pozaldiaren ondoren, itzali egin zen pixka bat Jokin; ez nuen oso kementsu ikusten, eta neuk proposatu nion hondartzara joan, han beste porru bat erre eta bainu bat hartzea, beste askotan bezala arropa hondarretan utzi eta biluzik bainatzea.

      Uzkur ikusi nuen Jokin, eta bustitzeko batere gogorik ez zuela esan zidan. Hondarretan geratu ginen, baina haren mututasunak festa hondatuko zigula susmatzen hasi nintzen. Orduan, ospakizun izan behar zuena zeharo izorratu ez zedin, buelta bat ematea proposatu nion, gora igo eta itsaslabarraren ondoko belardian ibiliko ginela pasieran pixka bat itsasoari begira. Jokinek begiak jaso zituen alde hartara, eta une batez pentsatu ondoren baiezkoa eman zidan.

      Hor joan ginen gora, geure hordian bidean estropezu eginez. Irristaldi bakoitzean barrea ateratzen zitzaidan niri, baina Jokinek serio eta mutu segitzen zuen, irrist eta balantza artean. Gora iritsi ginenean itsasoari begira geratu ginen, alde hartatik zetorkigun haize leuna aurpegian sentitzen genuela. Zorion betean sentitzen nintzen ni, baina Jokinek mutu segitzen zuen, eta ni, itsasoaren handitasunean eta edertasunean murgilduta, ez nintzen ohartu Jokinek atzera egin zuela, abiada hartu zuela eta jauzi egitera zihoala. Hanka bat amildegiaren ertzean eta bestea airean zuela ikusi nuen arte ez nintzen konturatu, baina ordurako beranduegi zen. Oihu egin nion, deiadar ozenak gero, eta gorputzak harkaitzen kontra atera zuen hotsa entzun nuenean garrasi lazgarri bat atera zitzaidan.

      Horrela kontatu nion, neuk espero baino xehetasun gehiagorekin, bezperako uzkurtasuna atzean utzita, elkarrekin hitz egiten genuen bigarren eguna zelako-edo neu ere lasaiago eta Ainhoarekin erosoago sentitzen bainintzen.

      — Hori da gutxi gorabehera amak kontatu didana. Baina ez pentsa mila aldiz entzun dudan kontua denik. Amarentzat ia tabu bat zen hura dena. Ez dakizu zenbat kostatu zaidan benetan zer gertatu zen jakitea.

      — Orduan badakizu dena, eta orain neure ahotik ere entzun duzu.

      — Zergatik alde egin zenuen? Ihes egin zenuen. Zergatik?

      — Ezin nituen jendearen begiradak aguantatu. Errudun nintzela erabaki zuten denek.

      — Baina garbi geratu zen istripua izan zela, edo Jokinek berak egin zuela salto. Autopsiak, Poliziaren txostenak… denak bat zetozen zuk esan zenuenarekin.

      — Baina jendeak ez zuen sinesten, edo sinetsi nahi ez zutenak abilagoak izan ziren pozoia zabaltzen.

      Arrazoi zuen Ainhoak, ez nuen inoren beldurrik izateko motiborik. Froga guztiak bat zetozen nik emandako azalpenekin, eta odol analisian aurkitutako drogen datuak ere asko lagundu zuen. Hala ere, askorentzat erakargarriagoa izan zen neska baten amodioagatik adiskidea hil zuen mutilaren istorioa; holako bertsioek indar handia izaten dute beti, froga guztien gainetik gailen ateratzeko adinako indarra. Baina jendearen begiratu erru-egozlea errazago jasango nuen, baldin eta damu sentimendu batek hartu izan ez banindu, inola ere arintzerik lortzen ez nuen errudun fantasia batek. Orain konturatzen naiz esperientziarik gabeko gazte baten ahulezia besterik ez zela izan, baina ezin nuen burutik kendu ospakizunerako anfetak eta tripia eramatea nire ideia izan zela, itsasora bainatzera joatea ere nire burutazioa izan zela, eta hondartzatik gora igo eta itsaslabar ondora ibiltzera joatea ere neuk proposatu nuela. Ezin nion Ainhoari holakorik esan; gainera, nahiko kontu esan nion, aspaldian inori esan dizkiodanak baino askoz gehiago.

      Isilik geratu ginen Ainhoa eta biok, elkarri begira hasieran, baina gero inguruari erreparatu zion, eta ni ere ur azal gris ilunari so geratu nintzen une batez. Ederki ezagutzen nituen Tollenseseeko uraren aldarteak, argitasun eta iluntasun boladak, baretasun egunak eta harroaldiak. Goiz hartan olatu txiki batzuek kizkurtzen zuten ur azala, eta gristasun serioari halako urduritasun bat kutsatzen zioten.

      Begirada jaso eta beste aldeko urertzaren gainean ikusten zen Belvederea seinalatu nion Ainhoari, bere garaian duke baten udako egoitza izan zen tokian gerora beste dukesa handi batek Greziako tenpluen erara eraikiarazitakoa. Turistei kontatzen niena esaten hastekotan egon nintzen, eraikin hura prostilo doriko baten imitaziora egina zela eta joan den mendean lehen mundu gerrako erorien oroimenerako toki ere izan zela, baina ez nion holako kontuak aditzeko interesik sumatu.

      Inguruko gauzei erreparatzen zien tarteka, baina ez zidan lakuaz eta inguruan ikusten ziren tokiez inolako galderarik egiten, arreta guztia buruan zebilkion guztian jarria baleuka bezala. Berriz aurpegira begira jarri zitzaidan, eta isiltasuna eten zuen.

      — Ez dakit konturatu zaren, baina haurdun nago.

      Argazkian zuena baino aurpegi beteagoa sumatu nion, eta gizenxeagoa ere iruditu zitzaidan, baina nola antzeman behar nion lehen aldiz ikusten nuen neska bati, horren nabarmena ere ez zen eta?

      — Zorionak, orduan!

      — Beharbada ez zait asko nabaritzen, baina bost hilabeteko nago. Bai, haurdun nago, zuk alde egin zenuenean ama haurdun zegoen bezala.

      Eserita nengoen tokian irristatzen ari nintzela konturatu nintzen, eta mugimendu azkar bat egin behar izan nuen orekari eusteko. Orduko gorabehera guztiak etorri zitzaizkidan arrapaladan, oroitzapenen olde nahasi batean, irudiak trumilka bata bestearen atzetik, oroimenean mila aldiz berritutako eszena guztiak inolako ordenarik gabe, elkarrekin bizi izandako tripi gauak, Picoseko aterpean igarotako egunak, Jokin eta Beatriz elkarrengandik urrundu zirenekoak, eta baita Jokinen gorputz txikitua ere harkaitzen gainean.

      — Orain dela gutxira arte nire aita Jokin zela uste nuen. Mundu guztiak hala uste du oraindik ere. Baina amak dena aitortu zidan azkenean. Jokin galdu samartuta ibili zela bolada batean tripiengatik, eta orduan zurekin gehiago egoten zela.

      Hitzik gabe geratu nintzen. Hasieratik saiatu nintzen aukera hori burutik kentzen, baina hor segitzen zuen beti. Bigarren gutunarekin bidalitako argazkian, Beatrizen antzaz gain, beste norbaiten tankera ere hartu nion, baina ez nuen orduan nirerik ikusi nahi izan. Nire durduzaren eta mututasunaren aurrean berak jarraitu zuen, solaserako baino gehiago erasorako iruditu zitzaidan tonuan.

      — Zuk bazenekien zerbait. Horregatik alde egin zenuen ihesi?

      — Ideiarik ere ez neukan. Nola jakin behar nuen ba? Zeuk ere orain dela gutxira arte jakin ez baduzu…

      Isilik geratu zen, baina tinko begiratzen zidan begietara. Burua pixka bat mugitu, eta lakuko urari erreparatu nion une batez; grisagoa eta goibelagoa iruditu zitzaidan, ur azala kizkurragoa.

      — Barkamena eskatuko zenidala uste nuen —bota zuen, haserre puntu bat disimulatzea lortzen ez zuen sendotasun batekin.

      — Ez nekien alaba bat neukanik. Ez nekien ezer.

      Erruki aurpegiarekin begiratu zidan, puzzlea osatzeko behar zuen pieza hura akastuna zela konturatu balitz bezala, aurkitzea espero zuenaren ordez gizajo beldurti batekin topo egin balu bezala.

      — Horrela kontatu beharko diot, orduan, umeari. Edo neuk ere zerbait asmatu beharko dut umeak nire aitaz galdetzen didanerako.

Ez zen azala mudatzea soilik, narrastiek egiten duten bezala, txoriek ere lumak aldatzen dituzten bezala, funtsean lehengo bera izaten jarraitzeko. Hori baino askoz gehiago zen orain dela hogeita hamar urte pasa egin nahi izan nuena, aurreko guztiarekin haustea, traste zahar guztiak erre eta berriz hutsetik abiatzea, ez azalberriturik bakarrik, gogoberriturik eta bihozberriturik baizik. Ez zen azal kontua, ezta izen kontu soila ere; ordura arte izan nintzen guztia kiskali nahi izan nuen su garbitzailean, eta beste bat izan; aldatzea eta bestelakotzea ez zen nahikoa; bestetu egin nahi izan nuen, beste bihurtu.

      Tollensesee lakutik hirira itzuli ginenean, Neubrandenburgeko jatetxerik ezagunenetako batean bazkaltzera gonbidatu nuen, neu ere inoiz probatu gabea nintzen toki batean. Lakuko elkarrizketan elkarri esan beharreko guztiak esanak genizkion, eta gauza arruntei buruz besterik ez genuen hitz egin. Ez zuen zentzurik lur berean behin eta berriz aztarrika ibiltzeak.

      Egun hartan bertan alde egingo zuela esan zidan, Berlinera itzuliko zela eta han egun batzuk pasatzeko asmoa zuela lagun baten etxean. Kafea hartzen ari ginela, poltsatik paper bat atera zuen, eta Berlingo helbidea idatzi zidan.

      — Hemen egongo naiz beste astebete. Gero etxera itzuliko naiz.

      Ainhoari agur esan eta etxera bueltatu nintzenean, Steinbrückek itzuli zidan aspaldiko neure pasaporte hura atera nuen tiraderatik. Gaztetako aurpegi hari begiratzean orain naizenarekin zerikusirik ez zuela iruditu zitzaidan, ia neure arbaso urrun bat besterik ez zela. “Orain naizenaren kimua” topikoa pentsatzeko tentazioa izan nuen, baina ez zen horrela, inausitako adaska bat besterik ez zen, etendako hari baten mutur betiko galdua. Neure gaztetako begiei erreparatu nien orduan, fotomatoiko argazki kaxkar hartan ageri ziren begi gorrituei, eta “Deine Augen” entzun nuen, Friedrichstrasseko poliziaren ahotsa oroimenaren zokoren batean oihartzun egiten, “Deine Augen sind rot”.

      Izena mudatzea, tokiz aldatzea, beste bat izatea. Bazen ordua neure asmoak edo desioak bete nahian ibili beharrean beti zerbaitetatik ihesi ibiltzeari uzteko. Horretan ez nintzen askorik aldatu, bizi guztiko konstante garbia izan baita beti beldurgarri edo deseroso zitzaidanetik urrundu beharra, izen batekin edo beste batekin beti zerbaiti itzuri egin beharra. Horretan ere aldatzeko ordua iritsi zela erabaki nuen, eta agian iritsia zela Martin Steinbrück izateari uzteko ordua ere.

__________

Belarriko gaitza

Botika noiz zabalduko duten zain nago, erakusleihoaren alde batean kristaletik fatxadara dagoen tartean sorbalda bermatuta, belarriko minez lehertu beharrean, tarteka-tarteka mugikorreko erlojuari begiratu eta botika zabaltzeko falta diren minutuak banaka kontatzen. Egunak daramatzat horrela; anbulatorioko medikuak minak alde egingo zidala esan zidan, baina hainbeste antibiotiko eta analgesiko hartu ondoren areagotu egin zaidala esango nuke. Gainera, hogei bat egun horrenbeste botika gogor hartzen pasatu ondoren, burua ere ez daukat bere onenean.

      Aspaldi utzi nion prospektuetako balizko albo-ondorioak irakurtzeari, kalterako beste ezertarako ez baita izaten nire kasuan; zerrenda luze horiek irakurtzen hasten naizen bakoitzean, beti hiru edo lau kasutan islatuta ikusten dut neure burua, eta segituan hasten naiz txarrenak pentsatzen halako espiral hipokondriako batean. Baina azken egunetan hartzen ibili naizen pilula eta kapsula mordoaren ondorio posibleak irakurri gabe ere, badakit horien berri, neure larruan ondo sentitzen baititut: logura etortzen zait edozein ordutan, halako durduza deseroso batean pasatzen ditut ordurik gehienak, eta gauzek eta egoerek beren benetako kontsistentzia galtzen dute, errealitateak berez duen trinkotasuna arindu eta mehetzen joango balitz bezala. Munduak orain arte erakusten zuen sendotasuna orain zalantzazkoa iruditzen zait, eta ematen du gauza guztien ertzak eta muina bera ere gandu kutsakor batek lausotuta geratu direla.

      Botika noiz irekiko zain nagoela, kaleaz bestaldean parez pare daukadan bebarrura begiratu, eta orain arte ikusi ez dudan gizon bati erreparatu diot. Nire adin samarreko gizonezko bat dago han, hura ere atearen aurrean zutik, sorbalda ate ondoko txirrin ilararen ondoan bermatuta. Gizon altua da, horretan ere nire antzekoa, baina gainontzean ni baino dotoreagoa iruditu zait edo klase handiagokoa, bai janzkeragatik, bai gorpuzkera edo plantagatik, eta ez da harritzekoa, azken bolada honetan zarpail antzean bainabil janzkeraz eta nahiko zargalduta itxuraz, ispiluan neure buruarekin aurrez aurre geratzen naizen bakoitzean ikusten dudanez. Izan ere, luzea eta gogorra izan da Isabelekin azkenaldian bizi izan dudan guztia: nire karrera artistikoa indarra galtzen hastearekin batera sentitu nuen pixkanaka nigandik urruntzen; orduan hasi ziren lehen eztabaida builatsu haiek, gero etorriko ziren liskar guztien atariko konpondu ezin haiek. Horiek denek nabarmen erasan didate; inork ere ez dit ezer esan, baina ederki konturatzen naiz, konturatzen naizenez.

      Arropa ilunak ditu gizonak soinean, nire moduan, baina nire galtza zaharren eta larruzko jaka maiztuaren ordez beroki beltz ederra du, zapata distiratsuak, eta, nirearen antzik ez duen planta dotoreari azken ukitu borobila emateko, hegal zabaleko kapela ilun bat. Bere kontuetan murgilduta dabilela dirudi, begiratzen diodan bakoitzean ez baitut haren begiradarekin topo egiten; orain alde batera orain bestera jiratzen du burua, baina benetako interesik gabe, begiak han edo hemen pausatuta entretenitzeagatik bakarrik ariko balitz bezala.

      Orduan emakume bat ikusi dut bebarruko atetik irteten, eta, gizonak emakumearengana jiratzean egin duen keinua ikusita, haren zain zegoela iruditu zait. Aurpegiera ederreko beltzarana da, ondo makillatua eta orraztua, gizonaren estiloarekin ondo uztartzen den dotorezia baten jabea: soineko gorri deigarria darama, ia belaunerainokoa, eta zapata takoidunak, horiek ere gorriak, eta sorbaldetatik zintzilik jaka ilun bat.

      Gizonak muxu emateko keinua egin du, baina emakumeak muzin egin dio nahiko modu itsusian. Zerbait esaten hasi zaio gizonari, ozen eta tonu zakarrean, baina ni nagoen tokitik ez dut ezer aditzen; gainera, belarriko infekzioak nabarmen erasan dit entzumenean, eta barruan ugaldu zaizkidan txistu eta hotsek askotan gaina hartzen diete kanpotik datozkidan soinuei. Zerbait aurpegiratu nahi balio bezala hitz egiten dio emakumeak, bekozko nabarmenarekin eta eztarria behartuta bezala, eskuak airean mugimendu biziekin dantzatzen dituela.

      Orain hor doaz biak kalean barrena, elkarren artean tarte handi samarra utzita. Bat-batean emakumea gelditu egin da, zerbait bururatu balitzaio bezala edo gizonak egindako iruzkinen batek haserrearazi balu bezala. Pixka bat atzerago geratu da, eta hizketan hasi zaio gizonari eskuak astinduz, bestearen mututasunak haserrea areagotuko balio bezala. Berriz oinez hasi denean besotik heldu nahi izan dio gizonak, baina emakumeak mugimendu zakar batez berea libratu du, eta oihuka oldartu zaio. Haserreak gora egin du, eta emakumea bere onetik irtenda bezala dago; gizonari hurbildu zaio oihuka, ahoa ia haren belarriko zuloraino eramanda, kurrixka batean. Gizonak eskua belarrira eraman du, eta aurpegia uzkurtu zaio, garrasi hark garuna zeharkatu balio bezala.

      Orduan neu ere ziztada bizi bat sentitzen hasi naiz belarrian, labana zorrotz batek barrua zulatu balit bezala, eta mugimendu erreflexu batez eskua belarrira eraman dut. Begiak itxi ditut, eta, minarekin batera, azken egunetan ozenagotzen ari zaizkidan hotsak entzun ditut belarriko zulotik garunerako bidea egiten. Abisatu zidan sendagileak infekzioak holako indarra hartzen duenean batzuetan akufenoak hasten direla, egun guztian bakean uzten ez diguten txistuak edo burrundarak, baina oraingoan aditzen dudanak helize baten hotsa gogorarazi dit, itsasoan murgiltzen garenean inguruan yate bat baldin badabil entzuten dugun burrundara metaliko hori.

      Eta begiak itxi ditudanean, betazalen barrualdeko ilunpe hori pantaila bihurturik, gizona eta soineko gorriko emakumea ikusi ditut, orain biak atzeraka mugitzen, ikusten ari garen bideoa geratu eta birbobinatzeko botoiari sakatutakoan bezala, lehen aurrera egin dituzten pauso berak orain atzeraka eginez: orain gizona geratu egin da, eta atzeraxeago emakumeak imintzio handiak egin dizkio lehengoaren alderantzizko ordenan; hura ere geratu egin da une batez, eta gero biak atzeraka itzuli dira bebarruko ate aurrera; azkenean emakumea ezkaratz barruan galdu da, eta txirrinen ondoan sorbalda bermatuta geratu da gizona.

      Begiak zabaldu ditut, eta han zegoen gizona berriz, bi minutu lehenago bezala bera bakarrik, lehengo jarrera berean, orain alde batera eta gero bestera begira. Mugikorra atera, eta pantailari begiratu diot ordua jakiteko; bost minutu falta dira botika zabaltzeko, baina badakit amaiezinak egingo zaizkidala. Gizonaren eszenak hasieran atera egin nau pixka bat nire ondoezetik, baina emakumearen kurrixkak areagotu egin dit belarriko mina. Etxetik botikara etortzeko irten naizenean baino biziagoak dira belarriaren barrenaldean sentitzen ditudan ziztadak, batzuetan erritmo erregular samarrean eta besteetan aurreikusi ezin dudan moduan erasotzen didaten eztenkadak.

      Analgesikoak behar ditut, garbi dago, eta horretara etorri naiz botikara, inoiz baino beharrago ditudan aringarriak erostera, baina eguerdian ezin izan dut mina aguantatu, eta besterik ezean antsiolitikoak hartu ditut. Banekien ez zizkidatela ziztadak leunduko, baina larritasuna eta ezinegona baretuko zidatela uste nuen. Orain ari naiz konturatzen ez dela batere erabaki ona izan; berez erabakia ere ez da izan, egia esanda, eta kontzientziaz hartutakoa gutxiago; dena bulkada hutsa izan da, pentsatu gabe egindako zerbait, gero bazkalondoan ginebra edatea ere pentsatu gabe egindakoa izan den bezalaxe.

      Orain dela ia urtebete hasi nintzen edaten, Isabelekin nituen eztabaidak gaiztotzen hasi zirenean, hasierako iseka eta gutxiesteetatik benetako umiliaziora pasatzen hasi zenean. Ia konturatu ere egin gabe erori nintzen edanaren irristalekuan, gure liskarretako batean Isabelek etxetik alde egin eta egun batzuk kanpoan pasatu zituen bolada batean.

      Maldan gorako hasiera izan zuen gure harremanak, Isabelek etorkizun segururik gabeko artista batekin zituen zalantzek zaildutakoa (“nolako bizimodua izango dut zurekin?”, “zer espero dezaket zugandik?”); gero, pixkanaka erakusketak egiten hasi nintzenean-eta, nirekin konfiantza handiagoa hartzen hasi zen, beharbada karrera artistiko txukuna egingo nuelakoan; orduan iritsi ginen onenera. Bikotea egonkortutakoan sentitu nuen jaitsiera apala normaltzat jo nuen, baina erakusketak eta salmentak bakantzearekin batera Isabelen jarrera ere aldatzen hasi zen. Erakusketak neuk bakarrik egiten nituen garaiak paseak ziren, eta, erakusketa kolektiboak egiteko ere zailtasunak izaten hasi nintzenean, pendizean behera hasi zen gure artekoa.

      Gure sesioak ugaltzen joan ziren, egunetik egunera lazten, eta garbi ikusten nuen zuzenean amildegi batera gindoazela. Orduan astindu bat eman nahi izan nion nire artista karrerari: koadroak utzi eta bideoak sartzen hasi nintzen noizbehinka egiten nituen instalazioetan, nire ibilbidea salbatzeko bide berri bat probatu nahian. Bideo-artea egiten hasi nintzen, hasieran koadroetan hain neurea nuen estetikan, baina gero pertsonaiak eta gertaera xumeak txertatzen joan nintzen, benetako eszenak. Nire joera berri hark gaiztotu egin zuen harremana lehenaz gain, eta ohiko eztabaidak erdeinuaren eremu arriskutsura eraman zituen Isabelek. Egun batean, bere onetik irtenda, lehertu egin zen, eta bide horretatik erreka joko nuela esan zidan, triste eta bakarrik bukatuko nuela eskale errukarri baten moduan. Ateari danbatekoa eman, eta alde egin zuen lagun baten etxera.

      Egun batzuk iraun zuen lehen haustura labur hartan hasi nintzen edaten; ez zitzaidan erremedio hoberik bururatu amorrua eta tristura arintzeko, eta ginebra kopak hartzen hasi nintzen, horrela, bere hutsean, tonikarik eta izotzik gabe. Harrezkero ohitura bihurtu zait bazkalondoan eta afalondoan pare bana ginebra kopa edatea, eta gaur ere hala egin dut, antsiolitikoak hartu berri nituela ahaztuta. Burua laino batean banu bezala geratu naiz lehenaz gain, antibiotikoen eta analgesikoen eragina gutxi balitz bezala antsiolitikoak alkoholarekin nahasteak areagotu didan ilusio sentsazioarekin, munduarekiko arroztasun inpresio arraro horrekin.

      Aurreko gizonari begiratu diot, eta hura ere zer ordu den jakin nahian harrapatu dut; hori bai, janzkeraz eta estiloz ni baino zainduagoa izanda, berokiaren mahuka pixka bat jaso eta eskumuturreko erlojuari begiratu dio. Ni botika noiz zabalduko zain nagoen bezala, hura ere norbaiten edo zerbaiten esperoan dagoela ematen du. Hori iruditu zait behintzat, baina ez dakit zer esan, azken asteetako medikazioak eta bazkalondoko hanka-sartzeak ikusmena ere pixka bat lausotu didate-eta. Gizonaren eta nire artean dagoen kalea laino mehe batek hartuta dagoela ematen du orain, orduak aurrera egin ahala trinkotzen ari den gandu bat sartu balitz bezala.

      Bat-batean motor hots batek burua jirarazi dit eskuinaldera, eta auto beltz bat ikusi dut hurbiltzen. Ez naiz auto kontuetan aditua, eta ez nuke jakingo esaten zer markatakoa den, baina erdiko gamako edozein izan liteke. Gizona ere autoari begira dagoela konturatu naiz, ni baino arreta eta interes handiagoz, harengana hurbildu denean bebarruko ate aurreko koxka jaitsi baitu eta kotxea zetorren aldera pare bat metro aurreratu eta zain bezala geratu baita. Autoa gizonaren parera iritsi denean, geratu egin da, eta barruan gidari doanak eskuineko atea ireki du. Gizonak ateari eskuarekin heldu, eta hanka bat luzatu du auto barrura; gero, jende altuak egin ohi duenez —eta nik neuk ere bai—, makurtu egin da, burua barrura sartzerakoan eskuarekin kapelari eutsiz.

      Autoa berriz martxan jarri orduko, maniobra egiten hasi da etorritako tokitik itzuli nahi balu bezala, baina txoferrak ez dio ispiluari arreta handirik jarri izango; ez dirudi behintzat atzetik datorkion tranbia ikusi duenik. Tranbiak abisurako duen bozina metaliko ozena jo behar izan du gidariari ohartarazteko, baina gidariak zalantza egin izango du maniobrarekin jarraitu edo zer egin, autoa gelditu eta kalean zeharka geratu baita, ez aurrera eta ez atzera. Seguru nago gidaria konturatu dela tranbia gainera datorkiola, balaztek erraila estutzean ateratzen duten kirrinka zorrotza hasi baita kalea betetzen bozina ozenarekin batera, baina, agian motorra gelditu zaiolako edo beharbada gidaria bera blokeatu egin delako, hor geratu da autoa kalearen erdian.

      Hots anabasa horretan belarrian ziztada bizia sentitu dut berriz ere, belarria zeharkatu eta barrualdera bere bidea egiten ari den daratulu mingarri bat balitz bezala, garuna alderik alde zulatu arteko onik ez duena. Keinu erreflexu batez burua makurtu dut tranbiaren eta auto beltzaren talka ez ikusteko, eta begiak itxita geratu naiz.

      Betazalen barrualdea pantaila bat balitz bezala, han hasi naiz ikusten begiak zabalduta begiratzen ausartu ez naizen eszena, baina tranbia kotxearen kontra jotzera zihoan unean berriro errailetan atzera egiten ikusi dut, eta gero baita auto beltza ere lehen egindako ibilbide laburra beste aldera egiten eta bebarru aurrean geratzen. Gizona atzeraka irten da kotxetik, eta autoak ere atzeraka egin du harantz honanzkoan egin duen bide berbera. Gizonak gibelera egin, eta pauso batzuetan berreskuratu du bebarru aurrean zuen jarrera bera.

      Burua jaso, eta begiak zabaldu ditudanean, han ikusi dut gizona lasai asko lehen zegoen toki berean, sorbalda etxeko txirrinen ondoan bermatuta. Orduan belarriko minaren beste eraso bat sentitu dut bat-batean; orain belarri barruko ziztada zabaldu egin zait pixkanaka, eta mina lokian gora hedatzen nabaritu dut; begia ere hartu dit, eta segituan sentitu dut buruaren ezkerralde guztiaren jabe egiten, garunaren ezkerreko hemisferio guztia oinaze uhin bortitz batek mendean hartu balit bezala. Oinazeak makurrarazi egin nau ostera ere, eta horrela geratu naiz une batez, esku ahurra belarriaren gainean jarrita lurrera begira.

      Tentetu naizenean, parez pare daukadan bebarrura begiratu dut, eta orduan gizona ikusi dut ezkaratz aurreko koxka jaisten eta botika aldera etortzen, pauso luzeko ibilera patxadatsuan. Lehengo nire irudipen horietan ez bezalakoa du pausajea, neurearen oso antzekoa; nigana hurbiltzen ari dela, hobeto ikusi diot aurpegia, eta osasun betean dagoen gizon orekatuarena iruditu zait, ispiluaren aurrean neure itxura zargalduarekin topo egiten hasi baino lehen nik neuk ere ikusten nuena bezalakoa, begietan distira galdu aurrekoa.

      Nire parera iritsi eta nire ondoan jarri denean, hura ere botika noiz irekiko zain dagoela konturatu naiz. Zuzenean aurpegira begiratu dit, eta hizketan hasi zait irribarre murritz batekin.

      — Berandu zabiltzak —hasi zait esaten, berriz ere berokiko mahuka jaso eta erlojuari begiratu ondoren—. Honezkero zabalik egon behar zian botikak, baina ostirala duk, eta barkatu egin beharko zieagu.

      Zer egunetan bizi naizen ere ahaztuta nago ni, eta aspaldi galduak ditut gizonak erakutsi dizkidan umorea eta aldarte gozoa.

      — Premia handiena dugunean, orduantxe kostatzen zaiek gehien botika zabaltzea —jarraitu du, nire sufrikarioaz ondo jabetuta balego bezala.

      — Niri behintzat ikaragarri luzea ari zaidak egiten —esan diot, hitz egiteko gogo izpirik gabe.

      — Nik behin goizaldera irten behar izan nian —hasi zait kontatzen, nik falta dudan hitz egiteko gogoa berak gainezka balu bezala—, hagineko minarekin neure buruari eutsi ezinda. Kostatu zitzaidaan ederki gaueko txandako botika aurkitzea. Azkenean taxia hartu behar izan nian. Ez zaidak sekula ahaztuko gau hartakoa.

      — Ni ezkerreko belarri honekin nabilek gerran ia hiru astean.

      — Bai, konturatu nauk. Ni ez nauk niretzako ezeren bila etorri; andrearentzat erosi behar diat.

      Oraingoan burua jaso, eta zuzenean begiratu diot. Osasun aurpegiaz eta aldarte onaren seinale guztiez gain, satisfazio aurpegia zuen, bizitzan dena ondo doakionak izaten duen espresio orekatu eta kementsua. Emaztearenganako borondate horrek orain urtebete pasatxora arte nik neuk nuen jarrera ekarri dit gogora berriz ere.

      — Hara! Hor zatozak! —esan dit, buruarekin berrogei bat metro aurrerago dagoen taberna seinalatuz.

      Alde hartara begiratu, eta bi emakume ikusi ditut tabernako atetik irteten. Kafea hartu berriak direla dirudi, botika ireki aurretik arratsaldea pasatzeko bizigarria hartuta datozela. Kontu kontari dabiltza, elkarri esaten dizkiotenekin barre eginez, asteburuaren atarian jenderik gehienak izaten duen alaitasun horrekin. Gure parera iritsi direnean bi emakumeetan helduenak oso argi egin dio diosal gizonari, lehendik ere ezagunak balira bezala.

      Beste pixka bat itxaron behar izan dugu, emakumeak lanerako prestatu, bata zuriak jantzi eta atea ireki diguten arte. Mutu egon naiz, eta oraingoan gizonak ere nire isiltasuna errespetatu nahi izan duela iruditu zait, nire egoeraz jabetu eta nirekin errukitu balitz bezala.

      Botikan sartu garenean, gizonak parafarmazia eta kosmetika aldera jo du zuzenean, lehendik ezaguna zuela zirudien emakumearengana. Niri bi emakumeetako gazteena tokatu zait, eta analgesikoen bila barrura sartu denean beste bien solasa entzun dut; emakumeak barre txiki bat nola egin duen ere ikusi dut gizonak Pompeia olio intimoa eskatu dionean. Harreman esturik gabeko aspaldiko ezagunek bezala hitz egiten dute, elkarren bizitzaren berri jakin arren bestearengan interes handirik ez dutenek bezala. Erakusketa bat aipatu dio gizonak, gaur bertan inaugurazio ekitaldia dutela ilunabarrean Bitarte galerian, eta emakumeak “A bai?” behartu batekin erantzun dio, ondo geratu nahi hutseko poz keinu artifizial batekin. Gustura zirudien gizonak, eta, emakumeak erakusketarekin zorterik onena izan dezala esan dionean, eskerrak eman dizkio.

      Nork berea erosi dugunean, gizona eta biok batera tokatu gara botikako atean berriz ere. Ilusiorik ez egiteko esatekotan egon naiz, onena opa diotenei bost axola diela berak egindako lanak, erakusketaren inaugurazio ekitaldira joaten direnak beste asmo batzuekin joaten direla, eta berak ere ondo dakiela, bere buruari onartu nahi ez badio ere, ez duela zipitzik salduko. Neuk Isabelekin bizi izandakoa gogoratu dut, eta ia-ia esan diot aspaldian baretuta daudela diruditen sumendiak erupzioan hasten direnean hauts eta laba oldearen azpian geratzen direla Ponpeia guztiak, betiko kiskalita.

      Baina hitz egiteko kemenik ere ez daukat, eta, poltsikoan sartu berri ditudan analgesikoak hartu arteko onik ez daukadanez, presaka irten naiz botikatik. Bera izan da eskua sorbaldan jarri eta lehenbailehen osatzeko opa izan didana, eta “hurrengora arte” bat esanda hor joan da kalean gora, beste egun batean berriz ere botikan topo egin behar bagenu bezala. Erakusketaren inaugurazio ekitaldira gonbidatuko ote ninduen beldur izan naiz une batez, baina ez du holakorik egin, kalean aurkitutako ezezagunei ez baitzaie lagunarteko sarao horien berri ematen, eta eskertzekoa da, bestela lanak izango nituen-eta garbi aurreikusten diodan porrota ez aipatzen.

      Tentazioa izan dut pentsatzeko “gizajo horrek baleki zer datorkion gainera!”, baina besteren kontuekin entretenitzea baino aurreragoko premiak baditut, eta, gizonaren pausoei jarraitu beharrean, beste aldera begiratu dut, botikako emakumeak irteten ikusi ditudan taberna dagoen aldera; analgesikoak oraintxe bertan hartu behar ditut, bestela burua laster lehertu egingo zait-eta.

      Eta tabernarako bidean noala, hara nola etorri zaizkidan Isabelekikoak berriz gogora, harremanaren akaberako gertaera guztiak. Instalazio bideodunekin hasitako bideari jarraituz, performance bat aurkeztu nuen behin: dentista-besaulki batean eseri nintzen biluzik, bideo pantailaz inguratuta; pantaila bakoitzean eszena bat aurkezten nuen, eta eszena hori klimaxera iristen zenean, buru gainean nituen barra eta beso metalikoetako batetik odol zurrusta bat erortzen zitzaidan; gero irudiek atzera egiten zuten birbobinatzerakoan bezala, hasierako puntura iritsi arte; eszenak errepikatu egiten ziren, lehenbizi aurreraka eta gero atzeraka, beti horrela etengabe.

      Instalazio hura izan zen Isabelekikoa leherrarazi zuena (“onartu egin beharko duzu porrota, eta lan arrunt bat bilatu”, “ez zara salbuespen bat, jende askori gertatu zaio gauza bera”, “eta orain gainera esperimentu berriekin hasten zara, berrogeita hamar urteko gizasemea hasiberriak diren gaztetxoekin batera, mundu horretan inortxok ere ez zaituela ezagutzen jakinda!”). Neurean tinko segitzen nuela ikusita, hor hasi zuen mespretxu eta umiliazioen azkeneko eta behin betiko eskalada, gure artekoa erremediorik gabe hondatu zuena.

      Tabernan sartu naizenean, pilulak hartzeko baso bat ur eskatzearekin batera kafea ere eskatu dut han sartu izana justifikatzeko, edo horrela egin dudala iruditu zait niri behintzat. Zerbitzariak “ronarekin?” galdetu didanean konturatu naiz neuk esaten ditudanak ere ez ditudala kontrolatzen. Nahi gabe karajilloa eskatu izango dut, zer esaten ari nintzen pentsatu gabe ia automata batek bezala eskatu baitiot kontsumizioa, eta galdera hori egiten didaten bakoitzean erantzuten dudana atera zait, hori ere modu automatikoan: “Ez, koñakarekin”.

      Pilula bati gutxi iritzi, eta bi hartu ditut, horrela efektua azkarrago egingo didatelakoan. Karajilloa hartzen dudan bitartean Isabelekin izan nuen azken liskarra berritu dut oroimenean, orduko hartan, aurrekoan ez bezala, neuk alde egin bainuen etxetik, eta betiko gainera. Azken erupzio hartan, gure harremanak iraun zuen denboran osatu zuen errepertorioko perla hautatuak, gogorrenak eta batez ere mingarrienak bota zizkidan. Lagun bati deitu nion, eta segituan nuen gure etxeko atarian auto beltz batean nire zain. Etxean libre zeukan gelan eman zidan ostatu: bi gizon banandu berri, ezkongabe garaietako ohiturarik txarrenak berreskuratzen.

      Pilulak hartu eta komuneko buelta egitea pentsatu dut kalera irten aurretik. Eskuak garbitzeko pixka bat makurtu naizenean, gorputzak aurrera egin dit eta kopetarekin jo dut ispilua. Momentu horretan sentitu dudan minak belarrikoa ahantzarazi dit une batez, min berria handiagoa denean aurrekoa estaltzen duelako momentuko kolpea pasatu arte, edo beharbada analgesikoak ere efektua egiten hasi zaizkidalako. Burua pixka bat jaso, eta neure irudiarekin egin dut topo: begi puztuetan betazalak ia erdiraino jaitsita, kemen falta nabarmenaren adierazgarri; kalean hotzetan egoteak gorritutako sudurra, azken boladako edanak gorriagotua; egunetako minak ezpainetan utzi didan rictus patetikoa.

      Beste edozein egunetan aurpegia freskatzeko aprobetxatuko nuen, baina uraren hotzak atzera eragin dit, eta irten egin naiz. Kalea zapaldu dudanean, analgesikoak beren lana egiten hasiak zirela sinetsita nengoenean, belarriko ziztada bortitz batek eraso dit berriz ere, eta areagotu egin dit buruaren ezkerralde guztian dudan mina. Norbaitek egindako madarikazio baten ondorioak direla sinesteko puntuan nago oraintxe, baten batek nire itxura duen panpina batean orratzak sartu izan balitu bezala belarrian eta burualde guztian.

      Ziztadekin batera, belarriko hotsak ere areagotu egin zaizkit, tonu grabeetan dudan oinarrizko burrundararen gainean entzuten ditudan txistu zorrotzak aztoratu egin balitzaizkit bezala. Minaren oldarraldia ezin jasanda, gelditu egin naiz galtzadaren alde batean, eta oinazeak eta burua hartu didaten hotsek makurrarazi egin naute berriz ere, eta hor geratu naiz lurrera begira, adokinen artean ageri den errail batean begiak jarrita.

      Harrabotsaren erdian soinu metaliko batzuk entzun ditut, txirrin edo bozina baten kutsu elektrikoari hots-kolpeen metalikotasuna gailentzen zaiola, eta une batez kanpaikadak direla ere iruditu zait, nire aldera okertzen eta jausten ari den kanpandorre bateko zalaparta hurbiltzen ari balitzait bezala. Burua jaso dudanean, nire begi lausotuek suge berde-gris erraldoi bat ikusi dute gandu horixka baten artetik gerturatzen, eta bidutzi beldurgarri hori gero eta hurreago sentitzearekin batera balazta batzuen kirrinka entzun dut zoruko errailei halako dardarizo bat eragiten diena.

      Begiak itxi ditut, eta ozenagotzen ari den harrabotsaren artetik emakume baten deiadarra iritsi zait kaleko bazter batetik. Ezpainak estutu, eta indar handiagoz itxi ditut begiak, eta betazalen barrualdean ageri zaidan pantailari erne geratu naiz une batez, kaleko laino mehearen artetik ikusi berri ditudan irudiak nire baitan berritzeko, nigana datorren suge erraldoi horrek abiada nola moteltzen duen eta kalean nola geratzen den egiaztatzeko, eta gero pixkanaka atzeraka hasi eta etorritako bidetik nola aldentzen den ikusteko.

      Baina betazalen barrualdeko pantailak ilun segitzen du; ez naiz inolako irudirik ikusteko gauza. Burua hartu didaten txistu, burrundara, kanpai-hots eta oihuen harrabotsean desegiten ari naizela sentitzen dut orain, laino trinko bat ari dela inguru guztia bereganatzen, eta ni neu ere mehetzen eta lurruntzen ari naizela, pantailako belztasun ikaragarri horrek irentsi behar banindu bezala.

      Orduan kolpe handi bat sentitu dut eskuineko sorbaldan, eta gero bultzakada bortitz bat saihetsean, nengoen tokitik mugitu eta lurrera bota nauen astindu bat. Bat-batean isildu egin dira hotsak eta kirrinkak, eta jendearen garrasiek ere ahotsen zurrumurruari egin diote leku, pixkanaka itzaltzen joan den berbaroari.

      Ez ditut nire bizitzako une guztiak arrapaladan pasatzen ikusi; ez dut neure burua tunel baten barruan balego bezala sentitu, ez tunelaren beste ahoa zeharkatu eta argitasunezko izakirik aurkitu, tunika zuriz jantzita eta elkarri eskutik helduta korroan dantzan. Begiak zabaldu ditudanean neure burua ikusi dut aurrez aurre laino horixkak bilduta, edo hori iruditu zait behintzat, etzanda nagoen tokitik gora begiratu dudanean nire moduko gizon bat ikusi dudala zutik, nire erreplika iruditu zaidan figura tente bat, baina ni baino lerdenagoa, itxura hobekoa, beroki ilunarekin eta kapela zabalarekin ni baino dotoreagoa.

      — Eskapada ederra egin duk —esan dit—. Ia harrapatu hau tranbiak.

      Orduan tranbiaren gurpilek errailen gainean egiten duten hotsa entzun dut, eta suge berde-grisa atzeraka mugitzen sentitu dut, etorritako bidetik itzultzen, metro batzuk egin eta berriz geratu den arte. Inguruan bildu den jendea ere atzera lehengo tokietara bueltatzen ikusi dut, ikusminak bakoitza bere tokitik atera ondoren berriro nor bere lekura itzultzen. Nire aurrean zutik neukan gizona ere atzeraka mugitu da, eta nigandik pixka bat urrundu denean mugikorra atera du, eta deika hasi da.

      Begiak itxi ditut, eta ostera ere betazalen pantaila ilunarekin egin dut topo. Ez dago inolako irudirik edo mugimendurik, dena beltz. Segituan hasi naiz sirena hotsak entzuten, hasieran urrutiko kale batekoak balira bezala, eta gero pixkanaka gertuago eta ozenago. Ez dut inongo minik sentitzen, azkenean analgesikoek beren efektua egin didaten seinale, eta belarriko hotsak ere barealdian sartu direla konturatu naiz, egoerak su-etena deklaratzera eraman balitu bezala.

      Segundo batzuetan iritsi da anbulantzia, sirenarekin batera argiak jira eta buelta dituela. Begiak zabaldu ditudanean, kalea hartzen zuen laino horia ere desegiten hasi dela iruditu zait, gauzak gero eta garbiago ikusten hasi naizela. Gizon bat eta emakume bat jaitsi dira anbulantziatik, eta hitz batzuk egin dituzte beroki iluneko gizonarekin. Azterketa azkar baten ondoren ohatila gainean sartu naute barruan.

      — Lasai, nik lagunduko diat ospitaleraino —esan dit gizonak.

      Anbulantzian noala, gizona ikusten dut aurrean, pare bat minutu lehenago adokinen gainean etzanda nengoenean ikusi dudan irudi tente bera. Lasaiago nago, eta orain neu hasi naiz hitz egiten.

      — Erakusketaren inaugurazioan anekdota bat izango duk kontatzeko.

      — Bai. Ondo etorriko zaidak solasak indarra galtzen hasten direnerako.

      — Baina tristea izango lukek hire lanez hitz egin beharrean denak gertakari honetaz hasiko balira.

      — Berdin zaidak. Gainera, ideia bat eman zidak egoera honek. Hasita nagok instalazioak eta holakoak ere egiten, baina orain pantailak erabiltzen hastea bururatu zaidak. Ezinbestean gertatu behar dutela diruditen eszenak azalduko dituk bideoetan, baina momentu batean, zorigaiztoko unea iristear dagoenean, irudiak geratu egingo dituk eta gero atzeraka mugitzen hasiko dituk, orain tranbiarekin gertatu den bezala.

      — Ez zakiat ba... Ez duk ideia txarra, ez. Asmatu egin behar ondo egiten.

      Txoferraren ondoan doan emakumeak, itxuragatik medikua izan behar duenak, begiratu egin digu. Solas lasaian ikusi gaituelako-edo, irribarrea atera zaio, eta zerbait esan dio txoferrari. Segituan isildu da sirena hotsa, eta anbulantzia abiadura moteltzen hasi da. Ez dago, nonbait, ospitalera iristeko presarik.

__________

Amaren errautsak

Udako lehen bero-bolada pasea zen arren, hobeto egoten zen gerizpean, etxearen eta jardinaren arteko terrazan, aihenek eta adar luze bihurrikatuek hartutako pergolaren azpian. Gainean genuen hostotza sarri hartako tarteetatik, argi-gezi batzuk besterik ez ziren iristen itzala urratzera, zorua eta mahaigaina tanto urrekaraz zipriztinduz. Haize leunak indarra hartzen zuen batzuetan, eta hostoen mugimenduak dardara eragiten zion infusioaren ondoan neukan argi-tantoari. Aurrean tarteka kafe kikarari zurrutadatxoak eginez neukan mutilak ez zien erreparatzen horrelako detaileei; ezezagun baten aurrean zegoenez, beste zantzu batzuk sumatu nahi izango zituen.

      — Kiwi horiek gure amak landatu zituen —esan zuen, mahaitik gertu zegoen landare-potoko zuhaixkari begira—. Ez zait “gure ama zenak” ateratzen, berak bere amagatik esaten zuen bezala.

      Beste landare askoren artean, bi kiwi zeuden terrazan, bata adarrak pergolako oholen artean luzatzen zituena, eta bestea, txikiagoa, landare-poto handi batean hazitakoa.

      — Fruitua noiz emango zain egoten zen —esan zuen, begirada buruen gainean genuen sabai hostotsura jasota—, baina, egia esanda, ez genuen inoiz jakin zergatik ez zuten ematen. Agian biak arrak izango dira, edo biak emeak.

      — Ideiarik ere ez daukat —esan nion—. Senarra arduratzen da horrelako kontuez. Lanak ondo banatuta dauzkagu. Orain ere brikolaje denda batera joan da. Han ibiliko da bazter guztiak miatzen, eta hor etorriko zait gero inausteko guraize berriekin edo palaren batekin, edo auskalo zerekin.

      Irribarre egin zuen mutilak. Lanak ondo banatuta geneuzkala esatea baino egokiagoa zatekeen ia lan guztiak senarrak egiten zituela aitortzea. Azken batean, berea izan zen Errioxako etxe hura erosteko ideia eta berea jardinari eta etxe ondoko lursailari berritu bat emateko asmoa.

      Han neukan aurrez aurre egun batzuk lehenago nirekin hitz egiteko gogoa adierazi zidan mutil hura. Ordu erdia lehenago, sukaldean nengoela, kotxe hotsa entzun nuen, eta, etxe atarira irten nintzenean, auto hori zahar samar batetik ikusi nuen gaztea irteten. Eskua jasota egin zidan diosal. Hogeita zortzi bat urteko mutil altua zen, argala, ile motz eta bizar zaindukoa, ibilera baldar samarrekoa. Galtza bakero lasaiak eta kamiseta estu bat zituen soinean, haren adinari ondo egokitzen zitzaion janzkera, pentsatu nuen orduan.

      Ate ondora irten nintzen harrera egitera. Pauso batzuk aurrera egin nituen harekin topo egin arte, eta, elkarri masailean bi muxu emateko eskua sorbaldan pausatu zidanean, urduritasuna sumatu nion. Ahots apalean hitz egin zidan hasieran, etendako esaldiekin, hitz batzuk errepikatuz. Ia urtebete omen zen etxe hartara azkenekoz etorri zenetik, eta hasieran pentsatu nuen jabe berriaren aurrean egotearen deserosotasuna zela, baina segituan konturatu nintzen hori baino gehiago emozioa zela berarentzat hain inportantea izandako tokira bueltatzean sentitzen zuena.

      — Gurean ere aitarena izan zen etxea erosteko ideia —esan zuen—. Oso ondo zihoakion altzarien salmentarekin, eta beste denda bat zabaldu berria zuen auzo batean. Inoiz espero izan ez zuen dirua irabazten ari zen, eta etxe hau erostea bururatu zitzaion asteburuetan familiarekin etortzeko.

      — Eta inbertsio moduan agian —esan nuen, baina esan orduko konturatu nintzen senarrak etxea erosi aurrean erabiltzen zituen argudioetako bat errepikatzen ari nintzela, eta damutu egin zitzaidan.

      — Uste dut aitak ez zekiela diruarekin zer egin. Amarekin eta gurekin disfrutatzeko toki bat nahi zuen, baina ez zuen disfrutatzeko denborarik izan.

      — Pena da.

      — Bai. Gero amak dena zegoen bezala utzi zuen. Jardinean aritzen zen batzuetan, loreekin eta horrela, baina gainontzekoak ez zituen ukitu ere egiten.

      Neuk ere gauza bera egiten nuela esatekotan egon nintzen, baina isilik geratu nintzen, eta berari utzi nion jarraitzen.

      — Etxean ez zuen aldaketarik egin. Dena aitak utzita bezala geratu zen, haren omenez-edo. Lursailean ere guk ibili behar izaten genuen belarra mozten. Amagatik izan balitz, dena sasiak janda geratuko zen.

      Katiluari heldu nionean, argi-tantoa infusioaren gainean zegoen, urre-koloreko zirkulu bat katiluaren ertz borobilaren barruan. Zurrutada luze bat hartu nuen, belar-uraren eragin baltsamikoarekin batera eguzkiaren indarraren premia banu bezala. Erretzerik ba al zegoen galdetu zidan, eta egongelatik hautsontzia ekarri nuenerako piztuta zeukan zigarroa. Zupada azkarrak egiten zizkion, ezpainak pixka bat barru aldera estututa, antsietate puntu batekin, eta kea ugari banatzen zuen, betiere gora aldera, nigandik ahalik eta urrutien bota nahian. Pergolako hostoen artetik jaisten ziren argi-gezietan nabarmenago geratzen ziren laino gris urdinxkei begira geratu nintzen.

      Terrazaren ondoko jardin txikira jaitsi ginen. Ureztatze-sistemak busti berria zegoen dena, ur-tantak nonahi belar eta landareen hostoetan.

      — Kalendulek hor segitzen dute —esan zuen.

      Lore haiek eta beste aldean zeuden arrosa gorriek ematen zioten kolore pixka bat jardin xume hari, gainerakoan berdea baitzen nagusi han, hiru edo lau motatako garoak eta harri batzuen gainean hedatzen ziren huntzak batez ere, denak ere nahiko modu nahasian inolako planik gabe gogoak eman ahala jarriak ziruditenak. Jardinerako ere bazuen asmo bat senarrak, baina ez nion ezer aurreratu nahi izan mutilari.

      Lursaila ere ez zen oso handia, baina nahiko utzia zirudien. Muga egiten zuen ezpela aspaldian moztu gabe zegoen, eta belarra oso hazita, udako beroak ihartua toki gehienetan. Zuhaitz klase asko ikusten zen, ale bakarrak gehienak, noizbait haiek landatu zituenak espezieak errepikatu nahi izan ez balitu bezala. Lursail hari ere buelta bat eman nahi zion senarrak. Arbola haiek bota, eta almendrondoak eta gereziondoak aldatu nahi zituen; gingondoak ere ikusgarriak izaten zirela entzun izan nion inoiz. Behin, afalondoan egongelako butakan irakurtzen ari nintzela, botanika liburu bat eskuan zuela etorri zitzaidan, eta koaderno batean egina zuen krokis bat ere erakutsi zidan. Lerro zuzen eta ilara garbietan antolatutako eskema bat zen: puntu urdin lodiz markatuta zeuzkan almendrondoak, eta gorriz gereziondoak.

      Poliki egin genuen lursail hartako buelta, aspaldian moztu gabeko belar luzeetan pauso oro oinak trabatzen zitzaizkigula. Gaztainondoaren albotik pasatu ginenean, artean heltzeko asko falta zuten morkots berdeei begira geratu zen mutila; zerbait esatekotan egon zela iruditu zitzaidan, baina ez zuen hitzik egin. Alde hartako zuhaitzen ondotik pasatu ginen —lizar bat, bi astigar txiki, sahats negarti handi bat—, eta ia barreneraino iritsi ginen, aldameneko etxekoen lursailarekin muga egiten zuen hesiaren ondoko arbola zabalera. Zuhaitz ederra zen, gerri zabaleko arte ikusgarria, neguan deigarri egiten zena, gainontzeko arbolak biluzik geratzen zirenean berde iluneko hosto kizkur ugariei eusten ziena.

      Isilik geratu zen une batez adarrak alde guztietara oparo luzatzen zituen arteari begira.

      — Hemen egoten zen ama eserita, adar horien azpian, aita bere gustuko zereginetan ari zenean edo bizikletan ibiltzera joaten zenean. Tekazko besaulkian jarrita zerbait irakurtzen —beste zigarro bat ateratzeko keinua egin zuen, baina belar ihartuari begiratu, eta utzi egin zuen—. Hemen zabaldu genituen amaren errautsak, enborraren buelta guztian lurrean zirkulu bat eginez.

      Hori esan, eta arbolaren inguruan mugitzen hasi zen, begiak lurretik jaso gabe, poliki, burura etortzen bide zitzaizkion oroitzapenek pausoa zamatuta bezala. Gelditu egin zen une batez, eta eskua artearen enborrean jarri zuen; ibilian jarraitu zuen gero, azal ilun hura laztanduz. Momentu batean arbola besarkatu egingo zuela iruditu zitzaidan, baina lotsak gaina hartu izango zion, eta eskuaren fereka utzi gabe egin zuen itzulia. Berriz nire ondora bueltatu zenean, begirada jaso, eta hostoei begira geratu zen.

      — Aita hil eta gero ere berdin jarraitu zuen; ez zuen bere betiko ohitura aldatu. Hemen ikusten genuen askotan, liburua altzoan zuela, batzuetan irakurtzen, gehienetan inora begiratu gabe pentsakor.

      Egun batzuk lehenago deitu zuen mutilak; etxean bakarrik nengoen, eta neuk hartu nuen telefonoa. Ahots ezezaguna izan arren, eztarriko dardara leun bat sumatu nion, benetako kezka bat hitz egiteko moduan. Aurreko jabeen semea zela esan zidan, Jon izena zuela, eta kontatu zidan ama hil eta pare bat hilabetera anaiak etxea saltzeko proposamena egin ziola. Anaiak ez zuen nonbait interes handirik etxe harekin segitzeko; gainera, hark ere bere proiektuak zituen, eta dirua behar zuen. Berak ez zuen salmenta konturik entzun ere egin nahi, baina zer egin behar zuen? Düsseldorfen lanean hasita zegoen, hemen aurkitzen ez zuen ingeniari lanpostu interesgarri batean, eta bazirudien urte batzuetarako lan segurua izango zuela han. Azkenean, gogoz kontra baina beste erremediorik gabe, baiezkoa eman zion anaiari.

      Etxea saldu eta gero esan zion anaiak jabe berriek zer asmo zituzten. Senarrarekin egin zuen tratua anaiak, eta orduan esplikatu zion, beste zenbait berrikuntzaren artean, lursailari ere astindu bat eman nahi ziola, hango zuhaitzak bota nahi zituela, lurra irauli, eta fruitu arbola batzuk landatu.

      Isilune baten ondoren, zuzen begiratu zidan begietara.

      — Arbola hau errespetatzea asko eskatzea al da?

Legatza labean sartu berria nuen lurrorotakoaren motorraren hotsa entzun nuenean. Leihoko gortinen arteko zirrikitua zabaldu, eta han ikusi nuen senarra autoaren atzeko atetik kaxak eta poltsak ateratzen. Minutu bat geroago sartu zen sukaldean; sorbaldarekin ateari bultza egin, eta paketeak mahai gainean jartzen hasi zen.

      Gustura zetorren egindako erosketarekin. Ia beste hitzik esateko betarik gabe, poltsak eta kaxak zabaltzen hasi zen. Ureztatzeko mahuka atera zuen aurrena.

      — Bageneukan premia. Bestea zahartuta dago, zuloz beteta. Landare-potoak baino gehiago terraza bustitzen dut harekin.

      Poltsetatik gauzak ateratzen segitu zuen, eta tamaina guztietako kaxak pilatzen hasi zen mahai gainean. Azkenerako utzi zuen erosketaldi hartako izarra, erreminta-kutxa handi bat, eta sentitzen zuen poza ezin disimulaturik zabaldu zidan, baina niri begiak galdu egiten zitzaizkidan hango giltza, aliketa, bihurkin eta gainerako parafernalia guztiarekin. Harrigarria egiten zitzaidan erreminta mota bakoitzerako hainbeste aldaera, neurri eta diseinu egotea, eta halako zorabio bat eragiten zidan haiek denak kutxa bakar batean ordenaturik ikusteak. Ez zen erosten zuen lehena, eta azkena ere ez zen izango, horretan modaren biktima berri-goseak bezala jokatzen baitzuen, katalogoetan ikusten zituen azken produktuak eskuratzeko irrika berarekin.

      — Mahaia libratu beharko didazu —esan nion—, legatzari ez zaio asko falta.

      Gauza guztiak bildu, eta garajera jaitsi zen. Han zeukan bere santutegia, ia burdindegi pribatu bat. Garajearen alde bateko horma guztia eta barrenekoa apalez josita zeuzkan goitik beheraino; han zeuzkan txukun ordenatuta diren eta ez diren lanabes eta tramankulu guztiak, orotariko iltze, tako eta tirafondoak, zulagailuak eta lixatzeko makinak, eta zertarako ziren ere ez nekien —eta izena ikasteko gogorik ere ez nuen— hainbat aparatu eta erreminta, hauts izpirik gabe, denda batean bezalaxe.

      Legatza labetik ateratzerako igo zen berriz gora, ardo oneko botila batekin, egin berria zuen erosketak ospatzea merezi balu bezala. Mahaia jartzen hasi zen, eta zainzuri pote handi bat ireki zuen arrainaren aurretik dastatzeko. Umore onean zegoen, eta, afariak aurrera egin ahala, gogotik edaten ari zen ardoak alaitu egin zuen. Beti izan da gizon serioa, boladaka hitz gutxikoa, baina noizean behin piztualdiak izaten ditu. Egun batetik bestera, barreneko kommutadore batek aktibatuta bezala, adoretu egiten da, eta ematen du luzaz lozorroan izandako asmoak denak batera esnatzen zaizkiola; halako ezinegon batek hartzen du, eta egiteko dauzkan guztiak bi egunetan egiteko premia eutsiezin bat sentitzen duela dirudi. Orduan hiztunago ibiltzen da, etenik gabe jardun behar horrek are gehiago animatuko balu bezala. Errioxako etxea erostea erabaki zuenetik horrelako bolada batean zebilen.

      — Mintegian ere izan naiz gaur. Lursailerako arbolak enkargatu ditut.

      — Nola enkargatu dituzula? Oraindik ez dugu horretaz hitz egin.

      Harrituta begiratu zidan, azkena espero zuen iruzkina egin banu bezala. Egia zen etxea erosi eta segituan hasi zitzaidala lursailerako zituen proiektuekin, eta nik ez niola behin ere eragozpenik jarri, baina aldekorik ere ez nion sekula esan. Orduan ez zitzaidan askorik inporta zer arbola landatu nahi zituen, zenbat ilaratan jarri nahi zituen, zer itxura hartuko zuen lursailak; bere kontua zen hori dena. Mutilaren arratsaldeko bisitarena kontatu nion, amaren errautsak zabaldu zituzten tokiarena, eta, lehenengo aldiz, buruan zerabilen proiektuari buruzko iritzia eman nion. Asmoak asmo, arte hura bere tokian uztea ez zitzaidan horren zaila iruditzen.

      — Lursaila txiki samarra da, eta horrek puska ederra kenduko lioke —erantzun zidan—. Gainera, hori lehen ere bagenekien.

      Saltzailearekin izandako hartu-emanaz hitz egin zidan berriz, eta etxea erosi aurretik kontatu zizkidanak errepikatu zizkidan. Arrazoizko mutila iruditu zitzaiola esan zidan orduan, eta negoziazioa ez zela batere zaila izan.

      — Hark ere esan zidan amaren errautsak han zabaldu zituztela, baina anekdota huts bat balitz bezala, aparteko garrantzirik eman gabe.

      — Ba, beste anaiarentzat oso inportantea da. Sentiberatasun kontua izango da.

      — Eta zer egin behar du? Urtean behin lore-sorta batekin etorri?

      Ez zidan batere graziarik egin erdi burlazko ateraldi hark, baina berak umore onari eusten zion. Bere kopa berriz bete zuen, eta ardo haren bertuteak goratzen hasi zen, ukitu ere egin gabe neukan kopa beteari begiratu eta animatu nahi banindu bezala. Nire mututasunari ez zion traza onik hartu, nonbait, eta bere asmoa justifikatzen jarraitu zuen.

      — Ikusiko duzu zer eder geratuko den. Gainera probetxua aterako diogu lur horri.

      Lehen zurrutada egin nion ardo kopari, eta nahita isilune bat egin nuen erantzun aurretik.

      — Beharbada berriz pentsatu behar genuke —esan nion, oraingoan neure burua ere tartean sartuta, horrela pixka bat gozatuko nuelakoan—. Orain dagoen moduan ere ez dago gaizki, belarra moztu eta dena pixka bat txukunduz gero.

      — Hau aspalditik dago pentsatuta, eta plana eginda dago. Badakizu —afalaurreko umore on guztia mikazten hasi zitzaiola zirudien, eta bekozkoa iluntzen—. Gainera, enpresa batzuekin hitz egiten hasia naiz egin beharreko lanei buruz. Hondeamakina bat sartu behar da, eta aurrekontuak eskatzen hasita nago.

      — Planak alda daitezke. Oraindik garaiz gabiltza.

      — Lehentxeago esan dizut arbolak ere enkargatuta dauzkadala. Ez naiz orain dena aldatzen hasiko, gazte txoro baten kapritxoagatik.

      Ez nuen eztabaidarekin segitu nahi izan. Ardoaren eraginez edo, berotzen hasita zegoen senarra, gure arteko solasaren tentsioagatik afaltzen hasi aurreko alaitasuna galduta. Ohituta nengoen haserrearen lehen zantzuekin eztabaidak eteten; ondo ezagutzen nituen haren haserrearen goraldiak, eta bide hartatik segituz gero nolakoak izaten ziren haren amorru-leherketak, gero egunetarako odoltxartuta uzten zutenak.

      Afalondoan telebistaren aurrean jarri ginen. Aurrena enkanteei buruzko programa jarri zuen, baina, nik egindako protestari men eginda, kanalak aldatzen hasi zen. Azkenean polizia kasu errealei buruzko programa bat jarri zuen, baina ez nuen berriz protesta egiteko adorerik izan. Burua arratsaldeko egoerara joaten zitzaidan, eta han ikusten nuen mutila enborra laztanduz arbolari buelta ematen, neurtutako pauso geldoan, erritu batekin konplitzen ari balitz bezala.

Kafetegia zelakoan joan nintzen, baina atea zeharkatu orduko konturatu nintzen taberna bat zela, dekorazio rustiko samarrekoa. Gazte jendea zen nagusi, egurrezko mahaien bueltan solasean, eta, kanpoko argitasunetik barruko erdi ilunera pasatzean, kosta egin zitzaidan Jon ikustea. Barreneko txokoan beso bat altxatzen ikusi nuen arte ez nintzen konturatu keinuka ari zitzaidala.

      Bi muxu emateko jaiki zen, eta, zer hartu nahi nuen galdetu ondoren, barrara joan zen niretzako infusioa ekartzera. Etxera etorri zitzaidanean baino apainduago ikusi nuen, galtza zuri batzuekin eta alkandora urdin argi batekin. Barran, eguerdiko pintxo hondarren artean zain zegoela, planta oneko mutila iruditu zitzaidan, altua, segaila, beharbada sorbaldak erori samarrak zituena.

      Infusioaren ontzia eskuetan hartu eta nigana jiratu zenean, irribarre egin zidan. Infusioa mahai gainean utzi eta eseritakoan, tabernaz hitz egiten hasi zitzaidan, horrelako toki bat ez nuela espero irakurri balit bezala aurpegian.

      — Ordu honetan lasai egoten da hemen —eskua pixka bat jaso, eta zirkulu batean mugitu zuen airean, musikaren bolumen apala eta inguruko lasaitasuna nabarmendu nahi izan balitu bezala—. Gauean beste gauza bat da; orduan musika gogorragoa jartzen dute, eta jende zaratatsuz betetzen da.

      Ondoko mahaietan zegoen gazte jendeari begiratu, eta pixka bat tokiz kanpo sentitu nintzen.

      — Ez nintzen aspaldian holako toki batean sartu.

      — Neu ere ez naiz aspaldian etorri. Makina bat ordu pasatutakoa naiz hemen, baina Alemaniara joan nintzenetik sartu gabea nintzen.

      Etxean bisitan izan nuenean baino lasaiago zegoen, eta orduan nabaritu nion antsietate puntu hura momentu berezi hark eragindakoa izan zela pentsatu nuen. Ondoko aulkiaren gainean neukan poltsa hartu, gutun-azal bat atera, eta Joni luzatu nion. Gutun-azala ireki, eta handik atera zuen zintzilikarioari begira geratu zen: urrezko kate batetik dilindan esku bat, erdiko behatzak elkarri itsatsita zituena eta alde banatara beste bi behatzak simetrian zabalduak; esku ahurrean begi moduko bat zegoen erdian harribitxi gorri bat zuena. Etxea erositakoan egindako miaketan aurkitu nuen armairu batean, lamina eta egutegi zahar batzuen azpian. Ez nion senarrari ezer aipatu, eta neure gauzekin batera gorde nuen.

      Esku batekin kateari eutsi, eta, zintzilikarioa beste eskuan jarrita, begira geratu zitzaion.

      — Fatimaren eskua da —esan zidan, begiak zintzilikariotik jaso gabe—. Neuk ekarri nion Marokotik.

      — Opari ederra.

      — Fatimaren eskuak babestu egiten duela esan zidan saltzaileak, eta banekien gustatuko zitzaiola. Holako asko zituen amak. Ez kolekziorik egiten zuelako, baina oso gogoko zituen espiritualtasun kutsuren bat zutenak. Bazeukan beste bat askotan janzten zuena, zeramikazko biribil txiki bat yin-eta-yang ikurra zuena. Holako denetara apuntatzen zen.

      Mugikorra atera, eta argazki bat aukeratu zuen, ama zintzilikario hura zuela erakusten zuena. Argazkian mutilaren aita eta ama agertzen ziren artearen aurrean pose klasiko batean: senarrak emaztearen sorbaldan zuen eskua, eta emazteak gerritik heltzen zion senarrari, burua gizonaren sorbaldan bermatuta. Gizon guapoa zen senarra, eta, semea argazkiari begira zegoela, aitaren tankera handia hartu nion; gizonak argazkian zuen malenkoniazko aurpegiera bera ikusten nion, gurasoen oroitzapenak areagotua beharbada.

      — Zorion aurpegia du hemen amak —esan zidan, eta nire ondora hurbildu zuen aulkia, nik ere argazkia hobeto ikusteko.

      Gorpuzkeran nire modukoa zen ama hura, argal antzekoa eta batez besteko garaierara nekez iristen zena, eta, orain argazkiari berriz begiratzean, ileari emandako kolore horail urre-antzekoan eta orrazkeran ere nire estilokoa iruditu zitzaidan. Soineko loredun batekin ageri zen, pozez gainezka dagoenaren irribarre betearekin.

      — Bananduta egon ziren bi urtez —jarraitu zuen mutilak—, eta argazki hau atera zutenean berriz elkartu berriak ziren.

      Aitak beste emakume bat ezagutu zuela kontatu zidan, bera baino askoz gazteagoa, eta harekin joan zela bizitzera erdialdeko pisu txiki batera. Benetako drama bat izan zen, nonbait, amarentzat, eta baita bi anaientzat ere.

      — Anaia aitaren alde atera zen, eta horrek urrundu egin zuen amarengandik —ez nuen holako aitorpen bat espero, eta deseroso sentiarazi ninduen—. Ni, berriz, ordura arte baino denbora gehiago pasatzen hasi nintzen amarekin, eta haren sufrikario guztia bizi izan nuen.

      Gero aitari gibeleko gaitz larri bat diagnostikatu ziotela esan zidan, eta horrek dena aldatu zuela.

      — Urte gutxi geratzen zitzaizkiola sumatu izango zuen, eta orduan berriz amarekin bueltatu zen. Ez dakit beste emakume hark nola hartuko zuen gaitzarena, baina aitak bere familiaren babesa bilatu zuen azkenean. Orduan erabaki zuen etxea erostea.

      Mugikorraren pantailan behatza irristatu, eta beste argazki bat erakutsi zidan.

      — Hau aita hil ondokoa da.

      Pergolaren azpian zegoen ama, Jonen bisita izan nuen egunean neu tea hartzen egon nintzen toki berean. Mahaia alde batera baztertuta, haren tokian zegoen hamaka batean ageri zen, Khalil Gibranen liburu bat eskuetan zuela.

      — Holako liburuetan bilatzen zuen babesa. Aita beste emakume batekin joan zenean hasi zen holako literatura irakurtzen.

      Nora joango ginen aurrez hitz egin gabe, erdialdera jo genuen oharkabean. Alaiago zirudien orain, amaren zintzilikarioak eta berritutako oroitzapenek aldartea hobetu baliote bezala. Horrela jarraitu genuen kalez kale, edozein astegunetan arratsaldeetan egoten den giro arruntean murgilduta. Denda baten aurretik pasatzean bat-batean gelditu egin zen, eta erakusleihoari begira geratu zen.

      — Denda honetara etortzen zen askotan arropa erostera. Beti aurkitzen zuen bere estiloko zerbait.

      Erakusleihora hurbiltzean, bion isla ikusi nuen kristalean hazten. Errainu lauso haietan ez zen nabaritzen adinean dugun aldea; edozein bikote izan gintezkeela ematen zuen, batarentzat edo bestearentzat arropa erostera irten eta dendaz denda ikusmiran zebilena.

      Adin bateko emakumeentzako denda zirudien, joera klasiko samarrekoa, baina koloreetan tonu beroak eta biziak ziren nagusi, eta jantzi-osagarrietan ere ukitu ausartagoak. Erakusleihoaren bazter batean zegoen soineko loredun bati erreparatu nion, eta Jonek erakutsi berri zidan argazkiko hura etorri zitzaidan gogora.

      — Hau zen orduan zure amaren estiloko denda —esan nion, ama hartaz nekien apurrarekin gehiegizko aierua eginda—. Ez zeukan gustu txarra.

Errioxako etxean zeregin handirik ez nuenez, ohe gainean etzan nintzen Jonek tabernako hitzorduan kontatu zizkidanak gogoan nituela. Amari buruz eman zizkidan zertzeladengatik, emakume espiritualista bat irudikatu nuen, naturaren eta unibertsoko energiaren erlijio lauso horretakoa, gauza guztien batasunean eta izan diren guztien iraunkortasunean sinesten dutenetakoa.

      Emakume hark bizi izandakoak imajinatzen hasi nintzen, burura etortzen zitzaizkidanei fantasiaren ateak zabaltzen, eta senarrak beste batengatik utzi eta banandu aurreko emakume hura ikusi nuen, gizona nola urruntzen zitzaion sentitzen, haren hoztasun emozionala pairatzen. Une batez neure senarraren aurpegia jarri nion haren gizonari, eta hura ere bere brikolajeko tresnekin entretenituta irudikatu nuen, emaztea non eta zertan zebilen ardurarik gabe bere kontuetan murgilduta.

      Banaketaren ondorengo emakume abandonatua ikusi nuen gero, gorputz gazteago baten lilurak aldamenetik erauzi zion gizonaren jokaerak nola erasan zion barrundatu nahi banu bezala, eta gero gaixotasun larri batek gizon ahuldu eta abaildu bat itzuli zionekoa; ez nuen inoiz jakingo orduan benetako poza ala konformidade erosoa sentitu zuen, eta argazkian erakusten zuen zorion aurpegi hura benetakoa ala pose hutsa izan ote zen.

      Ohe gainean agondu, eta ispiluaren aurrean ikusi nuen neure burua, neure betiko aurpegia, egunero ikusten ohituta aldatzen sentitzen ez dugunez beti bera iruditzen zaiguna, nire ile horail ugaria, azken boladan bere tonu naturala baino urrekaragoa. Aurrera eroritako xerloak behatz puntekin belarri atzera eraman, eta jaiki egin nintzen, eta ispiluaren aurrean zutik paratu. Kopeta ertzeko zuriuneei erreparatu nien, eta erabaki nuen berriz tindatzerakoan berezko kolore naturala aukeratuko nuela. Ez neukan zimur askorik bekokian, ezta begien bueltan ere, agian azala lehorxea, besterik ez. Berrogeita zazpi urte izateko eder ikusi nuen neure burua, eta begietan aspaldian sumatu ez nuen distira aurkitzeak harritu egin ninduen, ez dakit zergatik.

      Burua atzera mugitu, eta kokotsa jaso nuen pixka bat; angelu horretatik begiratuta, azala leunagoa iruditzen zitzaidan. Behatzak aurpegira eraman nituen, eta masailetan behera nola irristatzen ziren sentitu nuen, masaje leun bat emanez bezala, gero kokotsaren ertzetik lepoan behera, blusaren eskoteraino. Botoiak askatu, eta blusa eranzten hasi nintzen; ohe gainera bota nuen atzera begiratu ere egin gabe. Senarrak oparitu zidan bularretako urdina azaldu zen, aspaldi batean gustuko izan nuen estilo batekoa, behin neuk aukeratu eta harrezkero senarrak oparitzen zizkidan guztiak bezalakoa; ez nintzen inoiz ausartu beste estilo batekoa nahi nuenik esaten, eta senarrak betikoarekin segitzen zuen, beste gauza askotan bezala horretan ere iraganeko puntu batean katigatuta.

      Bularretakoa erantzi, eta atzera bota nuen; ispiluan ikusi nuen, burkoaren ondoan erortzen. Bi eskuekin bularrei heldu, eta jaso egin nituen; gero elkarren ondora bildu, eta titien arteko erretena nola markatzen zen ikusi nuen. Eskuak kendu nituenean, titiak nola erortzen ziren begira geratu nintzen; ez ditut handiak, eta beherakoan punpa txiki bat besterik ez zuten egin, gero dardara uhin batzuk, bere tokian gelditu ziren arte. Erdiko behatzak titi-puntetara eraman nituenean tentetu egin zitzaizkidan, eta areolaren inguruan ferekan hasi nintzenean, kilima gozo baten uhinak sentitu nituen bular guztian zabaltzen.

      Logelako atean entzun nuen hotsak asaldatu egin ninduen. Instintuzko keinu batez, titiak estali nituen bi eskuekin, ustekabean ezezagun batek harrapatu eta bat-batean pudore handi batek hartu banindu bezala. Begiak zabal-zabalik geratu zen senarra, eta, ezer galdetzen hasteko betarik eman gabe, neu aurreratu nintzaion.

      — Badakizu, noizean behin emakumeok esplorazioa egin beharra daukagu. Esan eta esan ari zaizkigu beti.

      Esanahi garbirik gabeko keinu bat egin zuen.

      — Garajeko ateak ez du ondo ixten. Agian olio pixka batekin konponduko da —esan zuen, eta eranzten hasi zen, lanen bat egin behar zuenerako zeuzkan arropa zaharrak janzteko.

      Soinean zeuzkanak ohe gainean botatzen hasi zen, nire blusari eta bularretakoari erreparatu ere egin gabe. Ohe gainetik jaso eta janzten ari nintzen bitartean, senarraren gorputzari begiratu nion; ondo eusten zion gaztetako gorputz gihartsuari, gerri bueltan batere gizenik gabe, mantentze-lanetarako zuen zaletasuna bere buruarekin ere erabiltzen bazekiela erakutsiz. Bere burua beste aparatu bat balitz bezala zaintzen zuen, ia makina bat balitz bezala. Batzuetan, jardinean lanean edo trepetaren bat konpontzen ikusten nuenean, ez zitzaidan batere kostatzen robot bat ikustea, haren besoak, hankak eta gerria bere burdindegi pribatuko lanabes haien guztien jarraipena balira bezala.

      — Herrian buelta bat egitera noa —esan nion, baina etxetik irten nintzenean ibai aldeko bidezidorrera jo nuen konturatu ere egin gabe. Han ibili nintzen pasieran, noizbehinka euri faltak urritutako ur emariari begira; gehienetan oparo jaisten zen ibaia zeharo murriztuta zetorren, ur-mihi motel bat errekarri lehortuen artean. Jonen ama irudikatu nuen, hura ere zidor hartan bertan bakarrik pasieran.

      Etxera itzuli nintzenean, sukaldean aurkitu nuen senarra, bera bakarrik afaltzen.

      — Luze iritzita nengoen, baina, hala ere, zain egon naiz. Azkenean ezin izan diot goseari eutsi.

      Artean bederatziak ziren, baina senarra goiztiarra zen, otorduak goiz egitekoa, goiz jaiki eta oheratzekoa. Tortilla puska bat platerean hartu, eta ondoan eseri nintzaion.

      — Non ibili zara? Baten batekin topo egin al duzu?

      — Ez. Betiko tokian ibili naiz, ibai ondoko bidezidorrean.

      Intrigatuta zirudien normalean baino denbora gehiago egin nuelako kanpoan, baina ez neukan inolako aitzakiarik. Ezin esango nion pasiera amaitutakoan taberna baten terrazan egon nintzela bi ordu, etxera itzultzeko gogorik eza beste motiborik gabe. Tarte luzea egin genuen isilik, nik tortillari gogoz kontrako mokadu batzuk kentzen nizkion bitartean.

      — Orain zeharo mututu behar al dugu? —bota zidan, barreneko hausberoan egunetan gordetako txingarrak berriz garretan hasi balitzaizkio bezala—. Zer gertatzen da orain? Etxea erosi genuenean garbi geneukan zer egin nahi genuen.

      — Zuk zer nahi zenuen izango da. Ez nik zer nahi nuen.

      — Orduan ez zeneukan inolako eragozpenik. Dena ondo iruditzen zitzaizun. Orain bixardun hanka-mehe hori azaldu delako dena hankaz gora jarri behar al dugu?

      — Ez dakit nola izan zaitezkeen holakoa.

      — Horretaz hitz egin genuen lehengoan ere. Ulertzen dut oroitzapen asko ekartzen dizkiela etxe honek, baina hori saldu baino lehen ere bazekiten. Gainera mutil hori Alemanian bizi da.

      — Oraingoz bai.

      — Eta hemen lana aurkitzen badu, zer egingo du? Amaren errautsen kontu hori dela-eta noizean behin hona etorri?

      — Eta zergatik ez? Ez da hainbesteko endredoa.

      — Gainera, ohitura horiek denak sineskeriak dira. Zer pentsatu behar dut? Ama haren espiritua orain zuhaitzarekin bat eginda dagoela, eta nolabait ere han bizi dela?

      — Ama hura nolabait ere han dago. Hildakoak ehorzten diren tokiek indar handia dute, eta tira egiten dute. Beti izan da horrela.

      — Bale! Balio sentimentala izango dute, baina, ariman sinetsita ere, ez dauka zentzurik. Ama hura izan zena desagertuta dago betiko. Ez dute inoiz bizitara ekarriko; oroitzapenetan biziko da, beste inon ez.

      — Hori inork ez daki.

      Aurpegi arraroarekin begiratu zidan, sekula izan ez nituen sinesmenen sarean erortzeko arriskuan ikusiko banindu bezala.

      — Orain horrelako xinplekerietan sinesten hasi behar al dugu?

      — Eta ni hilko banintz, zer egingo zenuke?

      Isilik geratu zen, ezusteko kolpe batek jokoz kanpo utzi balu bezala. Platera harraskan utzi, eta egongelara joan zen.

Erakusketa areto baten atarian jarri genuen hitzordua. Noizean behin mezuren bat bidaltzen zidan senarra konbentzitzerik lortu nuen jakiteko edo, zeharo konbentzitu ez arren, haren asmoetan zalantza izpirik ikusi ote nuen jakin nahian. Nahiz eta behin betiko erabakia ez izan, besterik ez bada ere lur guztia iraultzeko asmoa atzeratuko ote zuen itxaropenari eusten zion.

      Aurreneko egunean, Errioxako etxera bisitan etorri zitzaidanean, ikusi nizkion galtza bakero zabal berberak zeramatzan, nahiz eta oraingoan kamisetaren gainean kazadora ilun zahar bat zuen, eta, Alemaniatik arropa gutxirekin etorria izango zela pentsatuta, barkagarria iruditu zitzaidan. Arauzko bi muxuen ondoren, erakusketa aretoan sartu ginen.

      Argazkilari amateur baten erakusketa zegoen aurrezki kutxak horrelakoetarako daukan areto txiki batean. Munduko hiri handi ezagunenetan kalean ateratako argazkiek osatzen zuten erakusketa, egileak urrutiko kale eta hiribideetan eszena enkoadragarrien bila emandako ordu luzeen emaitza kaxkarra, munduko hiri globalen izen arranditsuek arrunkeriarik handienak salbatuko balituzte bezala.

      Tokioko argazki baten aurrean geunden: hiriaren modernotasuna azpimarratzen zuten eraikin eta iragarki argitsuen aurrean bi neska gazte ageri ziren zebra-bide bat pasatzen, zein baino zein janzkera tradizionalagoan, eskuan aterki koloretsu bana zeramatela. Mila aldiz ikusitako estanpari buruzko iruzkina egitera nindoanean aurrea hartu zidan galdera batekin:

      — Eta zu? Asko bidaiatutakoa al zara?

      Gaztetan lagunekin batetik bestera ibilia nintzela esan nion, baina aitortu nion ezkondu nintzenetik askotan senarraren gustuen aurrean amore ematen nuela, eta gutxiago mugitzen ginela, kostaldeko betiko tokietatik kanpo askoz gehiago ez.

      — Orain, gainera, senarrak Errioxako etxea erostea erabaki zuenetik, beti daukagu nora joan —esan nion, eta “beti hara joan beharra daukagu” esatekotan egon nintzen, etxe hura lotura gehiago baitzen gozamenerako toki baino.

      Muturra okertu zuen, baina segituan egin zuen salto bere gai kuttunera, eta ama eta aita oso bidaiazaleak izanak zirela esan zidan, edozein aukera aprobetxatzen zutela Europako hiriren edo bazterren batera joateko.

      Isilik geratu ginen une batez, eta New Yorkeko hiribide ezagunetako argazki pare bat pasatu genuen arreta handirik jarri gabe.

      — Bitxia da, baina hainbat gauza daude gurasoek seme-alabei inoiz kontatzen ez dizkietenak —esan zuen, isilunea iraganeko oroitzapen bat berritzeko aprobetxatuta—. Egun batean edozein huskeria bezala botatzen dizute, eta “nola ez didazu hori orain arte kontatu” esaten diezunean barre egiten dute.

      Solasaren haria galtzen hasi ote zen iruditu zitzaidan, eta harridura aurpegia jarri izango nion, irribarre egin baitzuen azalpena eman aurretik.

      — Erasmusekin Alemaniara joateko asmoa nuela esan nionean aitortu zidan amak ni han sortua nintzela. Banekien asko bidaiatutakoak zirela, baina ez zitzaidan inoiz burutik pasatu ere egin bidaia haietan lo egindako hotelen batean sortua izan nintekeenik. Aspalditik omen zebiltzan familia izan nahian eta ezinean, eta egun batean, Koloniako katedrala ikustera sartu ziren batean, ama birjinaren aurrean kandela mordo bat ikusi eta amak ere bat piztu nahi izan omen zuen. Fede katolikoa aspaldi baztertua zuen arren, egun hartan nire aitaren isekari aurre egin eta kandela piztu omen zion ama birjinari, eta haurdun geratzeko eskatu. Pentsatu ere egin gabe atera omen zitzaion kandelarena, barren-barrenetik sortutako bulkada bat.

      Deseroso sentitzen hasi nintzen, amatasun instintuaren gaia ateratzen zen bakoitzean bezala. Neuk inoiz sentitu ez dudalako izango da, baina beti egin zait arrotza eta misteriotsua ama izateko bulkada hori. Azalpen biologikoak eta psikologikoak ematen dizkidaten bakoitzean, beste animalia espezie bati buruz ari diren inpresioa izaten dut, eta nirekin zerikusirik ez duten emeentzat normala den fenomeno hori zoologo baten begiekin ikusten ohitu naiz. Amatasun senaren normaltasunak, ordea, neu jarri izan nau beti misterioaren tokian, eta ulertzen zaila nire kasua dela pentsatzeko tentazioan erori izan naiz maiz.

      Ordurako erdi ahaztua genuen erakusketako materiala, eta batere interesik gabe jarraitu genuen aretoko ibilbidea, noizean behin argazkiei begiratuz, baina arreta handirik jarri gabe.

      — Konbentzitua zegoen kandela piztu eta ordu batzuk geroago hotelean izandako sexu arratsalde sutsuan geratu zela haurdun. Sexu grina kartsu batek harrapatuta sentitu omen zen, baina aitari barregarria egiten omen zitzaion larrutarako su hori ama birjinaren indarrari egoztea. Ama konbentzituta zegoen arratsalde hartan izan zela; kalkuluek beti egun batzuetako tartea uzten dute, baina bera seguru zegoen.

      Erakusketa zeharo ahaztuta, ia konturatu gabe iritsi ginen irteerako atera. Aretotik irten, eta aurrera jarraitu genuen, pausoek nora eramaten gintuzten pentsatu ere egin gabe, hain geunden solasean kontzentraturik. Ama hil eta gero, Düsseldorfetik noizean behin Koloniara joaten hasi zela aitortu zidan, amak kontatutako hura gogoan. Bazekien bidaia hartan tren geltokitik gertuko hotel batean egonak zirela, eta auzune hartan ibiltzen hasi omen zen, hotel baten aurretik pasatzen zen bakoitzean bera han sortua izan zitekeelako fantasiak hauspotuz. Katedralera ere joaten omen zen batzuetan, eta egun batean berak ere kandela piztu omen zion ama birjinari, oraingoan asmorik edo desiorik gabe, amaren aspaldiko keinu harekin bat egiteak ematen zion barne lasaitua eta bakea sentitzeagatik bakarrik.

      Kalean inorako asmo garbirik gabe genbiltzala, egun batzuk lehenago tabernatik elkarrekin irten ginenean sentitu nuen deserosotasuna gogoratu nuen, deskuiduan ezagunen batekin topo eginez gero egoera hura nola esplikatuko ote nion, baina orain kezka hura barregarria iruditzen zitzaidan. Zer inporta zidan niri norbaitek ni baino ia hogei urte gazteagoa zen mutil batekin ikusten baninduen? Harrotasun puntu bat ere sentitu nuen mutil erakargarri baten ondoan paseatzean, eta senarraren lagunen batekin topo egiteko arriskuak ez zidan orain kezka izpirik ere sorrarazten.

      Nire burutazioak ulertu balitu bezala, senarraz galdetu zidan.

      — Ez didazu zure gizonaz ezer esaten. Bere temarekin segitzen al du?

      — Ari naiz ahaleginak egiten, baina ez dago erraza. Beti izan da burugogor samarra.

      — Bazter batean dagoen zuhaitz bat bakean uztea besterik ez da. Gainontzeko guztiarekin egin dezala nahi duena. Orain dena berea da. Ez dakit zer galtzen duen.

      — Bai, baina bera holakoa da. Holako mila aguantatu behar izan dizkiot nik.

      Irribarre murritz batekin begiratu zidan, bat-batean senarrarekiko harremanaz interesatuta, eta nik bere jakin-minaren neurriko ordaina eman nion.

      — Ez gaude gure momenturik onenean.

      Ez zuen sorpresa keinurik egin; ordurako ondo jabetuta zegoela zirudien senarrarekiko harremanaren gainbeheraz, baina begirada ilundu zitzaion pixka bat, horrek nire bitartekari lanaren benetako eraginaz zalantza berri bat piztu balio bezala.

      — Ez da oraingo kontua —aitortu nion—. Aspalditik dator. Pixkanaka urruntzen joan gara.

      Konturatzerako Floridako parkera iritsi ginen. Arratsaldeak aurrera egin arren, artean epel zegoen, eta jende asko zebilen. Terrazan jarri eta zerbait hartu genezakeela pentsatu nuen.

      — Oraingoan niri tokatzen zait —esan nion, eta konformidade keinu bat egin zuen eskuak zabalduta. Mahaian utzi nuen zain ni kafetegira kaña bana eskatzera nindoan bitartean. Atera iritsi aurretik jiratu egin nintzen, eta atzetik begira neukala ikusi nuen. Irribarre egin genuen biok ere gure begiradek topo egin zutenean.

      Kañekin mahaira itzuli nintzenean, nire senarraz galdezka jarraituko zuela uste nuen, gure arteko harremanaren hondamenaren benetako neurria kalibratu nahian segituko zuela, baina ez zitzaidan axola. Edalontziak jaso, topa egiteko keinua egin, eta “gugatik” esatekotan egon nintzen, baina isilik geratu nintzen bi basoen txin-txinean.

      Ez zuen, ordea, senarraren kontuarekin jarraitu. Kafetegi barruan egin nuen denboran gogoa lehengoratu egin zitzaiola zirudien, berriz ere amaren errautsen gaira joan zitzaiola, eta amaren azken hilabeteetako kontuekin hasi zitzaidan.

      — Aitaren heriotzak benetan erasan zion. Gaixo ibili zen bolada luze batean, baina azkenean gainditu zuen. Ez zen, ordea, zeharo bere onera etorri; ez zen lehengo bera. Pattalaldiak izaten zituen, eta ospitalera bueltaka ere ibili zen bolada batean.

      Senarraren gaiak sortzen zidan ezinegona ahaztua nuen zeharo, eta penaz hartu nuen, horregatik, berriz amaren gaira itzuli izana. Baina utzi egin nion hitz egiten, barrua nahieran husten.

      — Baina azkenean ez zuen gaixotasunak eraman, edo ez behintzat zuzenean. Gainera, bizkorraldi batean gertatu zen, ia euforia aldi bat zirudien bolada batean.

      Banekien ama istripu batean hil zitzaiola, senarrak berak kontatu baitzidan Errioxako etxea erosteko Jonen anaiarekin tratuan hasi zen garaian, autoarekin zihoala errepide bazterreko zuhaitz bat jota hil zela, baina ez nuen ordura arte bestelako xehetasunen berririk izan, ez haien premiarik sentitu. Bere baitan bilduta geratu zen une batez, istripua irudimenean berritzen ariko balitz bezala.

      — Ez zuen normalean autoa hartzen. Gaztetan ibiltzen omen zen, baina gero gehienetan aitak gidatzen zuen. Gutxitan hartzen zuen kotxea, eta hartzen zuenean poliki gidatzen zuen. Istripuan, berriz, autoa nola geratu zen ikusita, garbi ikusten zen abiadura handian zihoala.

      Amaren heriotzatik ia urtebete igaro zen arren, artean zalantza egiten zuela iruditu zitzaidan benetan istripua izan ote zen:

      — Errepidearen zuzen batean gertatu zen, bi aldeetan gerri zabaleko arbolak dituen tarte batean. Gainera, ez zegoen balaztatze markarik zoruan.

      Istripua-ala-suizidioa dilema okerra zela pentsatu nuen, mutur bikoa, tartean ezer ez balego bezala, baina badago. Amaren aldetik ez zen seguru asko erabaki garbirik egon, baina bai andre haren bizitzan beherakada handi bat, inguruarekiko kezka galtze bat, kanpoko estimuluek ezin suspertu zuten akidura bat. Ez zen kontzientea izango, baina agian barruko indar batek arreta jaitsaraziko zion errepidean, ondo gordean errotutako indar autosuntsitzaile batek heriotzara eramango zuen beharbada; errepideko eta inguruko gauzei erreparatu ere egin gabe gidatzera bultzatuko zuen, munduari entzungor eginda, inguruko gauza guztiei ezikusia eginda. Ez zuen beharbada bere buruaz beste egingo, baina egin beharrik ere ez zuen izango, ordurako biziari uko eginda zegoelako.

      — Zaila egiten zait suizidioarena sinestea. Autoa errepidetik atera zen lekua ez zen suizidatzeko aukeratu litekeen tokirik egokiena; bestela, amildegi bat edo heriotza segurua ekarriko zion leku bat aukeratuko zuen. Errepidetik atera zen kotxea, gidariak lo hartzen duenean bezala.

Larunbata zen arren, Gasteizen geratu nintzen, neu bakarrik etxean. Eguerdi artean, etxetik irten nintzenean, oso sentsazio arraroa izan nuen kalean bakarrik ibiltzean. Errioxako etxea erosi aurrean hemen pasatzen genituen larunbat gehienak, eta elkarrekin irteten ginen buelta bat ematera eta asteko erosketak egitera; gero askotan lagunen batzuekin geratzen ginen bermuta hartzera joateko edo, bestela, azokako arrandegian zerbait berezia erosten genuen biok bazkaltzeko. Ahalegina egin behar izan nuen larunbat batean kalean bakarrik ibili nintzen azken eguna gogoratzeko. Ezagunen batekin topo eginez gero, pentsatuta neukan azalpena: obratan ari ziren Errioxako txaletean, eta ni han tokiz kanpo nengoen erabat, enbarazu besterik ez nuen egingo eta.

      Inolako planik gabe irten nintzen, asmo garbirik gabe pasieran ibiltzera. Alderrai ibili nintzen, nora jo ez nekiela edo, hobeto esanda, inora joan nahi ez nuela ondo jakinda. Horregatik harritu nintzen hainbeste nire noraezeko ibiliak oharkabean Jonekin lehen egun hartan egondako tabernara eraman ninduenean. Taberna atariko terrazan bikote bat zegoen gosaltzen, eta beste mahai batean hiru mutil gazte garagardoa edaten hasita. Barrura sartu nintzenean kamareroa beste inor ez nuen aurkitu. Kafe bat eskatu, eta mahai huts guztien artean Jonekin eserita egon nintzen hartara joan zitzaizkidan begiak, eta Fatimaren eskuaren zintzilikarioa entregatu nionean eskuetan hartu zuen une hura gogoratu nuen.

      Ez nuen denbora askorik egin tabernan, kafea hartu eta segituan irten bainintzen handik. Aurreko egun hartan egin genuen bide bera egin nuen, orduan aurrez pentsatu gabe egin genuena oraingoan nahita, orduko pasiera hura gogoratzeagatik bakarrik. Ez nuen aurpegi ezagunik aurkitu kalean, baina ez zitzaidan harrigarria iruditu asteburuan inorako planik gabe bertan geratzea arraroa bihurtu den garai honetan.

      Geldialdia egin nuen Jonekin geratu nintzen dendaren aurrean, eta erakusleihora hurbildu nintzenean harritu egin ninduen, ez dakit zergatik, kristalean neure itzala bakarrik ikusteak. Jonen amaren gustuko denda hartan udako arropa koloretsua zen nagusi, erakusleihoa aukera ikusgarrienekin jantzi nahi izan balute bezala denboraldiari errematea eman aurretik. Erakusgai zeukatenari begiratu azkar bat ematen ari nintzela, atentzioa eman zidan atze samarrean eskuineko bazterrean zeukaten soinekoak: han zegoen Jonekin begira geratu nintzenean ikusi nuen soineko argi hura, hosto berde zabalen artean ageri ziren lore gorri ikusgarriz ondo hornitua.

      Ez, ez nintzen Errioxako etxera joan, eta banekien ez nintzela gehiago itzuliko. Bazkari arin bat egin nuen etxean neuretzat bakarrik, eta bazkalondoan musika lasaia jarri, eta sofan erdi etzanda egon nintzen, infusioari noizbehinka zurrutadak eginez, astebete lehenagokoak gogoan nituela. Banekien, senarrak esanda, aurreko asteko larunbat goizean enpresa batekoak etortzekoak zirela, astean zehar hango eta hemengo obretan ibiltzen zirela eta larunbatak aprobetxatzen zituztela aurrekontuak aurkeztu aurretik lurrak ikusteko eta neurtzeko. Erdi lotan nengoen senarra jaikitzen ari zela sumatu nuenean. Udako bigarren bero-bolada lehenengoa baino gogorragoa ari zen izaten, eta, txarrena pasea bazen ere, egunak generamatzan lo ondo egiten ez genuela, batez ere berak. Oso goiz zen artean, eta beroaren eraginaz gain azken egunetan zuen urduritasunari egotzi nion ohean lasai ezin egon hura. Beharbada enpresakoei harrera egiteko kafea prestatu nahi izango ziela pentsatu nuen, eta segituan geratu nintzen berriz lo.

      Burrundara batek esnatu ninduen, eta hasieran kosta egin zitzaidan zarata hura nondik zetorren konturatzea. Ibilgailu baten motorra baino ozenagoa zen, kamioi bat etxe ondoraino sartu balitz bezalakoa. Ohetik jaiki eta pertsiana jaso nuenean jabetu nintzen zer gertatzen ari zen han. Hondeamakina bat zebilen lursailean lurra harrotzen eta parean harrapatzen zuen guztia txikitzen. Alde batetik hasi eta erdi pareraino egina zuen bazter bateko lana; belar ihartu guztiak erauzi, eta lur biluziko zirrindara zabal bat uzten zuen atzean. Begira egon nintzen momentuan astigar txikietako bat erauzten ikusi nuen, aurrena kutxarearekin bi kolpetan botatzen eta gero errotik ateratzen. Amorru biziz estutu nituen gortinak eskuekin, baina ez nuen barrurik izan behera jaitsi eta senarrari ezer esateko.

      Astebete lehenago gertatua utzi eta erlojuari begiratu nionean, arratsaldeko lau eta erdiak zirela konturatu nintzen. Sofatik jaiki, eta neure gelara joan nintzen; etxeko arropa erosoa erantzi, eta ispiluaren aurrean jarri nintzen gerritik gora biluzik neure gorputzari begira. Banekien ez nuela oraingoan inolako sarkinik izango, senarraren ezusteko etorrerak ez ninduela asaldatuko, baina, harekin pentsatze hutsarekin, berriz ere Errioxako etxera joan zitzaidan burua, eta han irudikatu nuen lursaileko lanak gainbegiratzen eta zuzentzen.

      Ispiluari begiratu nion berriz, eta eder ikusi nuen neure burua, biziberriturik, senarrarekin bizi izandako ekaitzaren ondoko bareak on eginda, harrezkeroko patxadak eta soseguak kemenberritu egin banindute bezala. Aste horretan bertan erositako bularretako berria jantzi nuen, eta atzera begiratu nuenean ohe gainean han ikusi nuen soineko loreduna, azkenean nork estreinatuko zuen zain balego bezala. Goizean dendan probatu nuenean baino hobeto geratzen zitzaidala iruditu zitzaidan, gerria neurri-neurrian estutzen zidala, bularrak nabarmenago uzten zizkidala.

      Lehen klaxon hotsari ez nion kasurik egin, eta bigarrengoan hiru bozinakada ozen jo behar izan zizkidan niretzat zirela konturatzeko. Leihoko gortina baztertu eta begiratu nuenean, Jon ikusi nuen auto horitik irtenda nire leihora begira; ikusi ninduenean, besoa jaso zuen, eta neuk ere eskua astindu nuen kristalaren atzean. Oinez etorriko zela uste nuen, kaleko txirrina joko zidala, eta kafe bat hartzera eta buelta bat ematera joango ginela, baina han neukan orain auto zahar haren ondoan.

      Galtza zuriak eta alkandora urdina zeramatzan, tabernan elkartu ginen eguneko arropa bera, baina orduan baino tenteagoa iruditu zitzaidan, lehen egunetan sumatu nion abaildura zeharo uxatu balu bezala.

      — Eguraldi ederra dago, eta kanpora joan gintezkeela pentsatu dut. Toki lasai batera.

      Ordu horretan ez zebilen kotxe askorik, eta segituan irten ginen kale artetik; industrialdea zeharkatu, eta saihesbidea igarotakoan landa zabalean ginen. Poliki gidatzen zuen, noizean behin alde batera edo bestera begiratu eta paisaiarekin entretenituz. Uzta bildutakoan soroek izaten duten lasto kolore hori zen nagusi, erremolatxa hostoen berdeak eta koltza-sailetako loreen horiak ematen dioten arinduarekin. Zabaldiari horma jartzen dion Badaia mendilerroari begira gindoazen, eta hango arteen berde ilunak amaren errautsen arbolaren kolorea ekarri zidan gogora, baina segituan uxatu nahi izan nuen burutazio hori.

      Otogoienera iritsi ginenean, ahal zuen tokian aparkatu, eta jatetxe batera jo genuen zuzenean. Bazkalondo builatsuan jendez gainezka zegoen taberna zeharkatu, eta beste aldera ematen duen terraza zabalean eseri ginen. Kafeak eskatzera joan zen, eta, itzuli bitartean, terrazatik dagoen ikuspegi ederrarekin entretenitu nituen begiak, alde batera eta bestera hedatzen diren soro zabalekin. Kafeak ekarri eta ondoan eseri zitzaidanean, segituan hasi zen toki horrek ekartzen zizkion oroitzapenekin.

      — Askotan etortzen ginen hona, igande arratsalde askotan. Aita eta ama hemen geratzen ziren terrazan, eta gu hor ibiltzen ginen batekin eta bestearekin jolasean.

      Toki ezaguna zen niretzat ere, behin baino gehiagotan joana nintzelako, baina ez familiarekin Jon joaten zen moduan. Ni gehienetan ezagutu berria nuen mutilen batekin joaten nintzen; hasierako hitzorduetako bat hangoa izaten zen beti, neuk horrela aukeratuta, ez dakit zergatik. Orain ari nintzen konturatzen mutilarekin harremana egonkortzen baldin bazen utzi egiten geniola hara joateari. Hori ere ez dakit zergatik, baina orain han nengoen berriz, eta ezin nuen saihestu egoera horrek eragiten zidan ezinegona.

      Terrazatik ageri zen ikusmira zabalari begira geratu ginen isilik une batez, gari-zuztar moztuen kolorearekin begiak aseta.

      Mendilerroaren gaineko haize-erroten ilarari erreparatu zion, eta bere ingeniari sena atera zitzaion.

      — Inoiz igo al zara errota eolikoak ikustera?

      Ezetz esan nion, beti urrutitik ikusi izan ditudala. Administrazioko langilea izan naiz urte askoan, agiri eta inprimakietan eskarmentu handikoa, baina teknologia kontuak arrotzak egin zaizkit beti. Ez dut behin ere aparteko interesik sentitu horrelako gauzetarako; ez nion holakorik esan, baina bost axola zaizkit niri aparatuak, makinak eta holako guztiak, senarra urtez urte pilatzen joan den burdin-gauza haiek denak adina, gutxi gorabehera.

      — Ba, bertatik bertara ikusteko modukoak dira. Alemanian orain horiek baino handiagoak ari dira jartzen, eta gero eta gehiago itsasoan bertan. Haizerik gehien ibiltzen den tokietan, jakina.

      Arratsalde eguzkitsuan eder ikusten nuen Jon, galtza zuriek eta alkandora argiak ematen zioten jite alaiaz gain, sendoago eta sosegatuago; lehen egunean ezagutu nuen gazte urduriak orain helduagoa eta orekatuagoa zirudien.

      — Bero dago hemen —kexatu nintzen, eta beste mahai batera joan ginen. Itzalkinaren gerizpean jarri ginenean, kexa gozatu nahi izan nuen—. Alde ederra egoten da hemen, itzalean.

      Gerizpean jartzearekin batera, amaren gaira itzuli zen Jon. Lehen egunean Errioxako etxeko pergolaren azpian bizi izan nuen egoera errepikatzen ari zitzaidan sentsazioa izan nuen: han neukan berriz ere neure aurrean, kafea hartzen eta amari buruzkoak aletzen.

      — Egun hauetan bizi izan ditudanek lagundu egin didate amaren oroitzapena beste modu batera eramaten.

      Esaldi ilun eta misteriotsu samarra iruditu zitzaidan, eta atezuan geratu nintzen, gero nondik jarraituko ote zuen. Oso lasai ikusten nuen bera; zigarro bat piztu zuen, baina patxadan erre zuen, zupaden artean tarte luzeak utziz, eta kea atseginez jaurtiz.

      — Zurekin hitz egindako guztiak ere lagundu egin dit. Benetan.

      — Pozten naiz —eta eskerrak emateko keinua egin nion, burua eta begirada pixka bat makurtuta.

      — Egun hauetan buelta asko eman dizkiot buruari. Azkenean gertatu dena gertatu da, baina, egia esanda, kapitulu luze bati amaiera ematea bezalakoa izan da.

      Zupada sakonak ematen zizkion zigarroari, eta gero kea poliki botatzen zuen, ia yogako arnasa-ariketa bat egiten ari balitz bezala. Ni bat-batean ahoa lehorrago sentitzen hasi nintzen, eta uda beteko arratsaldeko beroak ere egarritu egin ninduela konturatu nintzen. Beste zerbait gustura hartuko nuela esan nion, eta berak ere baietz esan zidanean neu sartu nintzen oraingoan tabernara, berak zer nahi zuen galdetzea ahaztuta. Gin-tonic pare batekin itzuli nintzen mahaira, eta asmatu egin izango nuen, ez baitzidan horretaz ezer esan.

      — Beharbada zentzugabea izan da zuhaitzaren kontuarekin horrela tematzea. Ez dira gauzak nik nahi bezala atera, baina zure gizonak ere eskubide osoa du bere lurretan nahi duena egiteko.

      Nik egindako ahaleginak eskertzeko modu ederra, pentsatu nuen, azkenean nire gizonari arrazoia ematea. Protesta egitekotan egon nintzen, baina leunetik erantzun nion:

      — Konbentzituta nengoen zuretzat balio handia zuela arte hura bere hartan kontserbatzeak.

      — Bai, eta hala da, edo hala zen. Gertatu dena ez da nik nahi nuena, baina niri balio izan dit ama hil zenetik orain arte bizi izandako guztia ixteko. Orain ari naiz konturatzen.

      Aurrean geneukan paisaia zabalari begira geratu zen, isilik, berriz ere oroitzapenak bere baitan dastatzen ari balitz bezala. Gero begirada mendi aldera jaso, eta haize errotei erreparatu zien berriro.

      — Ez dizut esan, baina turbinak egiten ditugu guk ere, haize-errota horiek dituztenen antzekoak —isilik geratu ginen biok; gin-tonicari zurrutada bat egin, eta Jonek jarraitu zuen—. Datorren asteartean itzuliko naiz Düsseldorfera. Aurtengo opor egun gehienak gastatu ditut.

      Bat-batean eguzkiaren indarra gehiegizkoa iruditu zitzaidan, eta zeru urdin orbangabea une batez altzairuzko plantxa bat zela sentitu nuen, une batetik bestera neure buruaren gainera erortzeko zorian zegoena. Edalontziak hustu genituenean, handik alde egiteko keinua egin nion. Erlojuari begiratu zion, eta harridura aurpegia jarri zuen, solasari amaiera emateko goizegi balitz bezala.

      — Nahiago dut etxeko freskurara bueltatzea. Gainera, badaukat zer egina —esan nion, aitzakia bat bilatzen hasteko ere buru-argitasunik gabe.

      Joandako bidetik itzuli ginen, eta berriz ere alde bietara zabaltzen ziren soroei begira egin genuen etorrikoa, biok ere isilik. Bion mututasunari luzeegi iritzi zionean, berak hautsi zuen isiltasuna:

      — Badakizu gauza bat? Azkenean zuhaitza botatzea eta lurra iraultzea onerako izan direla uste dut. Zer egin behar nuen, bestela? Beti ama han dagoen ilusio horrekin jarraitu?

      Bat-batean beroaren erasoa sentitu nuen berriz, eta leihoa ireki nuen, kortesiazko baimen eskerik gabe. Leihoa zabaldu nuenean, ordea, uste baino beroagoa izan zen kotxe barrura sartu zen airea. Beste bero-bolada baten atarian geundela pentsatu nuen, aurtengo uda bereziko hirugarrena, eta segituan itxi nuen leihoa.

      Isilik egin genuen itzulerako bidearen zatirik handiena. Gasteizera iritsi eta nire etxearen aurrean uzteko eskatu nionean, garbi ikusi nuen Jonen aurpegian nire jokaerak eragin zion harridura edo ezulertua, baina, nire mututasuna errespetatu nahi izan zuen, eta ez zidan ezer galdetu. Ia protokolozkoa zirudien agur bati dagozkion hitzak erabili genituen biok ere, eta Jonek bere esker ona berretsi zidan elkarri arauzko bi muxuak eman aurretik.

Gaur arratsaldean, lanetik irten naizenean, pasieran ibili naiz pixka bat, Jonekin neukan hitzordura arte denbora pasa. Mezu bat bidali zidan igande gauean esanez Alemaniara itzuli aurretik nirekin kafe bat hartuko lukeela gustura. Ez zidan larunbat arratsaldeko despedida hotzaz ezer aipatu, baina garbi zegoen ez zitzaiola behar bezalako agurra iruditu. Amaren zintzilikarioa eman nion taberna hartan bertan geratu ginen hainbeste gustatzen omen zitzaizkion gure solasetako azkenerako.

      Lasai egin dut lantokitik tabernara bitarteko bidea, batere presarik gabe, edo, hobeto esanda, hitzordura iristeko gogo handirik gabe. Tabernara hurbiltzen ari nintzela, kale-kantoitik ikusi dut Jon, hura tabernako atetik ni baino gertuago. Gelditu, eta begira geratu natzaio; lehen egunean egin zidan inpresioa bera egin dit, mutil altua eta lerdena, baina mugimenduetan baldar samarra.

      Tabernan sartzen ikusi dudanean, hor bertan kontatu zizkidanak gogoratu ditut, eta toki batean eta bestean amaz eta familiaz entzun nizkion guztiak. Berriz ere tabernan sartzen irudikatu dut neure burua, Jon besoa altxatzen eta biok orduko mahai berean esertzen, hura kafea hartzen gero eta ni infusioari zurrutadatxoak egiten, behin eta berriro entzundakoak edo antzekoak berriz aditzen.

      Kale-izkinatik taberna aldera abiatu naiz; tabernako sarreraren parean pausoa moteldu dut, eta atera begira geratu naiz une batez, baina gero aurrera jarraitu dut. Asmo garbirik gabe ibili naiz erdialdeko betiko tokietan pasieran, inongo denda edo tabernatan sartu gabe, burua egurasteagatik bakarrik.

      Etxeko atea zabaldu dudanean, inola ere espero ez nuen presentzia batek asaldatu nau: astebete pasa elkar ikusi gabe egon ondoren, han neukan berriz ere senarra aurrez aurre egongelako atetik begira. Agerkunde haren atzean egon zitezkeen arrazoien errepasoa egin dut pare bat segundotan: agian nire haserrealdia leuntzeko adina denbora igaroa zela pentsatuko zuen eta adiskidetzeko aukera ikusiko zuen, edo, bestela, beharbada nekatu egingo zen Errioxako etxetik lanera egunero kilometro mordoa egiten, eta bere eskubideak aldarrikatzera etorriko zen, gure pisuan egoteko nik adina eskubide daukala konbentzituta. Baina begirada otzanean eta irribarre umil antzekoan segituan sumatu diot gozotik hasiko zitzaidala.

      — Gauzak hobeto pentsatu ditut. Lursailerako planak aldatu ditut. Fruitu arbolekin itsututa nengoela konturatu naiz.

      — Eta orain begiak zabaldu dituzu. Hau bolada hau! Mundu guztiak bat-batean gauzak garbi ikusi dituela ematen du.

      Senarrak harridura eta ezulertu aurpegiarekin begiratu dit, baina bere azalpenarekin jarraitu du.

      — Hondeamakinak lursailaren erdia iraulita dauka, baina hor geratzea erabaki dut. Horrekin nahikoa izango dugu fruitu arboletarako, eta gainontzekoan beste zuhaitz batzuk landa ditzakegu. Eta mutil horien amaren errautsen artea, ondo begiratuta, ederra da oso.

      Amorrua indarra hartzen ari zitzaidala sentitu dut, eta burura etorritako erantzun zakarra ito behar izan dut eztarrian, lehertuko ote nintzen beldurrez.

      — Almendrak eta gereziak besterik ez nuen ikusten, baina badago bestelako aukerarik ere —nire haserrea sumatu, eta leunago ari zitzaidan, tentuz—. Mutil horren eskaerak azkenean lagundu egin dit konturatzen, eta zerbait hobea egin genezakeela ikusten. Azkenean igual eskerrak eman beharko dizkiot.

      Erdi txantxetako tonuarekin eman dio errematea bere aitorpenari, nigan sumatzen zuen tentsioa umore puntu batekin arindu nahi balu bezala. Hurbildu egin zait, astebeteko etenarekin eta gure arteko urruntasunarekin bukatzera deliberatuta bezala.

      — Dotoreago ikusten zaitut gaur, eta ederrago —esan dit, eskua gerrian jarrita.

      Ezpainak lepora hurbildu dizkidanean, egundoko nazka sentitu dut, eta burua albo batera bota dut eman nahi zidan muxua saihesteko.

      Logelan sartu naiz zuzenean, inolako esplikaziorik eman gabe. Arropa erantzi, eta ohe gainera bota dut edozer moduz; ibiltzera irteten naizenean erabiltzen ditudan txandal-galtzak eta harrapatu dudan lehen kamiseta jantzi ditut. Armairuan behin bakarrik jantzi dudan soineko alai loreduna ikusi dut, eta Jonen amarekin gogoratu naiz berriz, haren sufrikarioarekin eta noraezarekin, senarragatik sufritu behar izan zuen guztiarekin. Burugabe bat izan zela erabaki dut, gizonak emakume gazte batekin alde egin zionean ergel jokatu zuela, eta alargundutakoan izan zuen gainbeheraren ondoren heriotza ergel bat izan zuela.

      — Banoa buelta bat ematera —bota diot lehor senarrari, eta hor joan naiz eskaileretan behera.

__________

Ahaztutako pintoreak

1

Vicenzo Vicenzi margolariak kutsu fantastiko nabarmeneko kontakizun batekin taxutu zuen bere bizian idatzi zuen ipuin bakarra. Hildakoaren irudia hiltzailearen loa galaraztera itzultzen den istorioaren aldaera bat dirudi ipuinak, baina Vicenzik ez zuen ohiko espiritu edo fantasmaren baliabide errazetik jo, eta pintore bati hobeto egokitzen zaion modu bat aukeratu zuen.

      Arrakastarik gabeko pintore ilun bat izan da oraintsura arte Vicenzi, bere garaian ere zeharo ezezaguna, arestian izandako aurkikuntza batek izengabeen tropeletik atera duen arte. Ez du orain ere ahobatezkotasunik lortu, baina Italiako egunkari handienetan izan zuen oihartzunak haren obraren aldeko iritziak hauspotu zituen, bolada batean behintzat. Asko idatzi izan da artista baten lanaren estimazioak izan ohi dituen gorabeherez, bizitan arrakastarik izan ez eta posteritateak izen handien aldarera jaso izan dituenez batez ere. Denborak bakoitza bere tokian jartzen duelako superstizioak elikatutako iritziak izaten dira gehienak, baina, hil ondoan arrakasta izan dutenen kasuan ere, oso badaezpadakoa izaten da aitortza hori, askotan nahikoa izaten baita belaunaldi batek artista bat ezerezetik salbatzea hurrengo belaunaldiak berriz ere ahanzturaren errautsetara bihurtzeko. Kasu askotan, belaunaldien eta joera kritikoen txandakatze horretan, uhinen goraldi eta jaitsaldietan bezala ibiltzen dira artista batzuen izenak; gutxi izaten dira behin artearen kanonetan tokia irabazi eta ohore horri betiko eusten diotenak. Giza kontu guztietan bezala, dena da ausazkoa, dena iragankorra honetan ere.

      Vicenzo Vicenziren kasua mende luze bateko ilunpearen ondoren piztu zen argi xume bat izan dela esango nuke, kasualitate baten ondoriozko bristada bat, deigarria hasieran, baina luze irauteko trazarik ez zuena. Ustekabean aurkitutako margolan batzuek atera zuten Vicenziren izena mendetik gorako lozorrotik, baina, koadro harrigarri horiek baino gehiago, bere paperen artean aurkitutako ipuina izan zen hasieran hedabideetan izandako oihartzuna biderkatu zuena, edo, hobeto esanda, ipuin horretan dauden gakoetako batzuk izan ziren Vicenziren bizitza eta heriotzaren zertzeladak ezagutzeko eta haren obraren bitxitasunean argi egiteko balio izan dutenak.

      Orain dela hilabete batzuk ezezagun baten e-maila jaso nuen. Ez zen lehen aldia ikertzaile, ikasle edo jakin-minak ziztatutako norbaiten kontsulta jasotzen nuena, baina hain urrutikorik ez zitzaidan ordura arte suertatu. Bi urte eskas neramatzan Antso Jakituna Fundazioan lanean, eta ohituta nengoen kontsulta bibliografikoak erantzuten edo liburu edo agiri jakin bati buruzko xehetasunak ematen; horregatik egin zitzaidan deigarria datu zehatz batzuk baino gehiago neure aldetik ere ikerketa lana eskatzen zuen informazio eskaera jasotzea.

      Ingelesez idatzitako e-mail luze batean, Erromako jauregi zahar batean egindako aurkikuntzaren berri eman zidan Sandra Ciani izeneko kazetari batek. Orain arte ezezaguna zen Vicenzo Vicenzi pintorearen margolanak aurkitu zituztela zioen, aparteko interes artistikorik gabeko palazzo zahar erdi abandonatu bateko sotoan. Denborarekin sakabanatu eta erdi iraungitako familia bateko kide batek saldutako jauregia zen, nonbait, eta, jabe berriek birmoldaketa lanak egitea erabaki zutenean, han aurkitu omen zituzten koadroak, urte askoan itxita egondako sotoko biltegi batean.

      Hasierako ustekabearen ondoren, arte adituek entusiasmo handirik ez zutela erakutsi esaten zidan Sandra Cianik, eta jabe berriek peritu bat kontratatu zutela biltegi hartan agertu zena aztertzen hasteko. Material ugari aurkitu omen zuen perituak, besteak beste, zenbait margolariren obra ezezagun batzuk, ez munta handikoak, egileen obra ezaguna gailentzen ez zutenak edo ezer berririk ez zekartenak, pintore haien obran espezialista zirenen zirkulu txikitik kanpo inoren interesa pizteko gai ez zirenak. Obra haiekin batera, ordea, ba omen zeuden ordura arte ezezaguna zen pintore baten lanak ere, Vicenzo Vicenzirenak, ikusi zituzten lehenek harrigarritzat jo zituztenak.

      Koadro eta margolanez gain, bestelako paper eta agiri multzo ederra aurkitu zutela esaten zidan Sandra Cianik (“a huge amount of files and papers”), urteetako axolagabeziak soto ilun hartan baztertu eta ahaztutakoak. Jauregiaren jabe izandako familiaren aspaldiko artxiboa zegoen han, haien liburutegia, haien gutun-truke guztiak, eta ehunka paper eta dokumentu. XIX. mendearen bukaeran Erroma munduan ezagun egin zuten pintura eskola ugarietako batekoa zen dokumentazioaren parte handi bat, oinordeko zabar eta arretagaberen batek noizbait herentzian jaso eta biltegi hartan edozer moduz utzia.

      Sandra Cianik azaldu zidanez, gauza jakina zen jauregiaren azken jabearen arbasoetako batek pintura eskola bat izan zuela XIX. mendearen azken aldera, eta, itxura guztien arabera, eskola hartatik geratzen ziren hondarrak ziren sotoan aurkitutakoak, Vicenziren margolanez gain eskolako ikasle izandakoak ziruditen beste askorenak, behar bezala aztertu, sailkatu eta gordetzeko urte batzuetako lana beharko zutenak. Ez zuen ematen horretarako interes handirik zegoenik, ez behintzat ikertzaile ekipo bat ordaintzeko adinakorik. Izan ere, margolari eskola asko izan ziren XIX. mendearen hondarreko Erroma hartan, bazter guztietako pintoreentzat garaiko meka izan zen hartan.

      E-mailean aitortu zidanez, obra haiek denak gordeta zeuzkaten tokira lehen bisita egin zuenean —hasieran jauregian bertan egokitutako solairu batean, gero Erroma inguruko industrialde batean Kultura Ministerioak zuen eraikin moderno bateko biltegian—, arte kritikari batekin egin zuen topo. Kritikaria autore gutxi-asko ezagunen bigarren mailako obra hala moduzko haietan zegoen interesatuta, eta hasieratik jotzen omen zuen baliorik gabekotzat ordura arte ezezaguna zen Vicenzo Vicenziren lana. Arte adituek erakutsi ez zuten interesa piztu zitzaion, ordea, Sandra Cianiri, eta berak ekin zion pertsona bakar batentzat ikaragarria zirudien lanari. Geroago jakingo nuenez, karrera interesgarria egiten ari zen kultura kazetaria zen Ciani; hala ere, kosta egin zitzaion La Repubblica egunkariko arduradunak konbentzitzea palazzo zahar hartako biltegiko material hark artikulu bat baino gehiago merezi zuela (“a sensitive boss is hard to find”). Azkenean, ordea, kostata bada ere, aurkikuntzari buruzko informazioa bildu eta erreportaje bat egiteko enkargua egin omen zioten, gerora artikulu sail bikaina ontzera iritsiko zela susmatu ere egin gabe.

      E-mailarekin batera bidali zidan Sandra Cianik aurkikuntzaren berri ematen zuen artikuluaren kopia, egunkariko orrialde bat eskaneatuta. Ez zuen aukerarik galtzen beste egileen obren arruntasuna azpimarratzeko, haien ondoan Vicenzo Vicenziren koadroek zuten indarra goratzearekin batera. Harrigarria gertatu zitzaidan, aditu gehienek ez bezala, Cianik egile ezagunagoen obrei baino arreta handiagoa eskaintzea eta balorazio hobea ematea egile ezezagun baten lanari. Gero, kasua argitzen joan ahala, garbiago ikusi nuen jokaera horren zergatia, artean aitortu ez zidan susmo batek edo, hobeto esanda, desira edo nahi batek gidatzen baitzuen Cianiren ikerketa lana.

      Kritikarien uste zabalduena laburbiltzen zuen artikuluaren hasieran. Vicenzo Vicenziren sinadura zeramaten koadro haiek oso bestelako estilo batean margotutakoak ziren, garai hartarako bitxi samarra zen estiloan eginak, aurreko eredu neoklasiko-errealistetatik urruti. Erromantizismoaren eta errealismoaren arteko konbinaketa eta aldaera guztietatik urrun zeuden, eta, lehen begiratuan harridura piztu arren, kritikari gehienentzat baliorik gabeak ziren. Aditu batzuentzat, Giuseppe Arcimboldoren edo Jeronimo Bosch baten eragin nabarmena erakusten zuten, baina garaiz kanpokoak ziren erabat.

      Beti harritu izan nau artelanak deskalifikatzeko garaiz kanpokotzat jotze horrek. Gauza gehienetan bezala artean ere uhinak eta oldeak daudenez, egundoko garrantzia du uhinen joan-etorri horretan egile baten lana non kokatzen den ikusteak. Epigonoa izatea benetan gauza tristea da, olatua pasatu eta gero azken jarraitzaile izateak errukarri uzten baitu artista ustekoa; aitzindaria, berriz, gero etorriko den tropel handiaren gurtzak jasoko du izen handien aldarera, eta beste inork sumatu ez zuena ikusteko eta praktikatzeko gai izan zen ezohiko artista gisa geratuko da. Garaiz kanpo dabilena, berriz, ez epigono eta ez aitzindari, ez dagokion olatu bateko burbuila ikusezina besterik ez da. Baina nire inpresioak ez du batere balio, badakit; Historiako ikasketak egina naizen arren, ez naiz arte kontuetan aditua; are gehiago, ezta bereziki artezalea ere. Beste interes batzuek eraman ninduten Historiako fakultatera; ez arteak, baina historiako indar nagusien nondik norakoak ezagutu nahiak ere ez; indar eta olde horiek astindutako pertsonaia historiko batzuek eragiten zidaten lilurak bultzatu ninduen gazte xalo batengan ulertzekoa den okerreko erabakia hartzera. Eta hemen nabil orain, Antso Jakitunaren Fundazioan liburu eta agirien artean, orduak joan eta orduak etorri.

      Sandra Cianiren artikuluak, adituen iritziak biltzeko betebeharrarekin konplitu ondoren, Vicenziren lanak deskribatzeko ahalegina egiten zuen. Marrazki garbi eta dotorea goratu ondoren, figura desitxuratuak agertzen zirela zioen. Ez zegoen motibo historikorik, ez erlijiozkorik, ez mitologikorik, eta nahiko modu kaotikoan azaltzen omen ziren Erroma ingurukoak izan zitezkeen landa giroko estanpak. Baina Cianirentzat gutxi-asko ezagunak izan zitezkeen tokiez gain, ba omen ziren beste batzuk irudimen hutsezkoak zirela ematen zutenak: bihurgunez betetako ibai bat agertzen zen askotan, batzuetan ibai ondoko muino batean altxatzen zen jauretxe moduko bat, inguru hartakoa bertakoa zirudien errota bat eta beste leinu-etxe moduko bat ere bai, zubi baten ondoan, denak ere edozein tokitakoak edo geografia topiko batekoak izan zitezkeenak, Cianiren ustez Vicenziren koadroetako giro erdi eldarniozkoarekin ondo ezkontzen zirenak. Baina, artikuluan horrelakorik aipatzen ez zuen arren, gerora gure arteko solas batean aitortuko zidan hasieratik sentitu zuela toki jakin batekoak zirela, berak ezagutzen ez zuen lekuren batekoak, halako irudipen edo bihozkada bat izan zuela hasieratik bertatik.

      Neska gazte baten irudi idealizatua ere maiz agertzen zela zioen Sandra Cianik. Begi beltz handiko neska beltzarana zela esaten zuen, eta irribarre lotsati samarra sumatzen zitzaiola batzuetan. Gutxien uste zen tokian agertzen zen neskaren irudia: ibaiertzean oinak uretan zituela, nekazarien etxe bateko leihoan, inoiz baita hegan pasatzen ari zen hegazti baten gainean ere. Baina, neskaren aurpegia baino gehiago, nonahi agertzen ziren igelak omen ziren koadro haien ezaugarri deigarriena. Ia margolan guztietan azaltzen zirela zioen Cianik, batzuetan hesi batean gora igota, besteetan zuhaitz baten adarrean kantuan ari diren txorien moduan, inoiz elkarren gainean pilatuta meta batean bezala. Vicenziren sinaduraren gainean ere igel bat agertzen zen ia beti; margolanaren motiboa edozein zela ere, han azaltzen zen Vicenzo Vicenzi izen-abizenen gainean igel bat, pintoreak bere nortasunaren ikur bihurtu balu bezala.

      Cianik bidali zidan artikulu horretan koadroen gainean hitz egiten zuen batez ere, eta aipatu besterik ez zuen egiten biltegian aurkitutako paper multzoa. Dokumentazio asko zegoela zioen, artean aztertu gabea, eta artikuluan bertan iragartzen zuen erreportaje sail baten hasiera izango zela hura, informazio berria aurkitu ahala artikulu gehiago etorriko zirela.

      Baina zergatik jo zuen niregana? Hasita omen zegoen baimenak eskatu eta margolanekin batera azaldu zen dokumentazioa aztertzen, egunkariko kultura saileko arduraduna konbentzitu ondoren. Berez unibertsitateko aditu batzuen esku geratu zen jauregi zaharrean azaldutako artxiboa aztertzea, baina Sandra Cianik ez zuen eragozpen handirik izan bere kontura ikertzen hasteko, orduan ez baitzitzaion margolari ezezagun haren lana inori askorik interesatzen.

      Gerora jakingo nuen Cianik hipotesi nagusi bat zuela buruan —gerokoak jakinda, agian hipotesi baino gehiago “nahi” edo “desira” esan beharko nuke—, eta bere uste edo susmoari oinarri sendoa emateko aztertu nahi izan zuela biltegian aurkitutako dokumentazioa; sakabanatuta zeuden paper eta gainerakoetan zegoen informazio guztia jaso eta ordenatu beharra zeukan, eta paper eta orri-sorta haietan izen asko ageri ziren, Cianiren ustez pintura eskola hartan ibilitako ikasleenak gehienak, e-mailean azaldu zidanez. Batzuetan aipamen hutsak ziren, zerrenda batean azaltzen ziren izenak besterik ez; beste zenbait kasutan, ordea, ikasle batzuen izenekin lotura zuten paper gehiago zeuden, eta haiei buruzko informazioa biltzen hastea pentsatu omen zuen Sandra Cianik. Europako bazter askotako izenak zeuden, eta e-mail asko bidaltzen ari zela aitortu zidan haiei buruzko informazioa biltzen joateko. Horien artean ba omen zeuden Murua izeneko ikasle batek sinatutako marrazki batzuk, eta zerrendaren batean ere agertzen omen zen; beste zenbait dokumentutan Muruamendiaraz agertzen zen, baina ikasle bera zela uste zuen Cianik, abizen luzea laburtzera jo izango zuena.

      Errazena unibertsitateko irakasleengana jotzea izango zuen, noski, euskal artearen historiaz zerbait dakitenengana, baina sasoi hartan bertan, interneten informazio bila zebilela, nik argitaratutako artikulu batekin egin omen zuen topo kasualitatez. Lehen ere esan dudan bezala, ez naiz ni pintura kontuetan aditua, baina, Historiako ikasketak amaitu eta institutu batean irakasle nenbilela, artean banuen curriculum txukun bat egiten joateko asmoa, batez ere zenbait argitalpenekin janztekoa, eta, nire benetako interesetatik urrun samar zegoen arren, erraz onartu nuen gaztelaniaz argitaratzen den aldizkari batek artikulu bat idazteko eskaini zidan aukera, Euskal Herriko pintura eskolari buruzko lantxo bat, Sandra Cianik interneten suman zebilela aurkitu zuen bera.

      Horrela, Cianiren ikerketan garrantzirik gabeko xehetasun bat besterik ez zen margolari ezezagun batengatik hasi nintzen Vicenzo Vicenziren obraren berri izaten, kazetari baten ikerketaren barruan bigarren mailako kontu bati esker. Garrantzi handirik gabeko datuak zirela esaten zidan, baina Vicenzik eskola hartan ikaskide izan zituenen inguruabarrak ezagutzea lagungarri izango zitzaiola irizten zion haren obraren inguruko markoa hobeto zehazteko.

2

Ondo etorri zitzaidan ezusteko eskaera hura, ordurako errutinaren atzaparretan erortzen hasita bainengoen; betiko sailkapen eta katalogazio lan errepikatuak gutxi balira bezala, jasotzen nituen kontsultak ere betiko modukoak izaten ziren, interes handirik gabekoak. Ahanzturaren zurrunbiloak irentsitako izen eta dokumentuen artean ibiltzen ohituta, margolari ezezagunaren kontuak halako bizigarri bat ematen zien lau hormaren artean itotako egun luze aspergarriei. Eskueran neukan bibliografia arakatzen hasi nintzen XIX. mendearen hondarrean Erromara ikastera joan ziren pintoreen izenen bila.

      Urte batzuk lehenago neuk idatzi nuen artikulurako erabili nituen iturrietakoak freskatu, eta gogoan nituen izenekin hasi nintzen han eta hemen aztarna bila. Erroman ibilitakoen artean Etxenagusia hondarribiarra zen orduko nire lantxo hartatik ondoen gogoratzen nuena, beharbada Erroman geratu eta bertan hil zen bakarretakoa izan zelako, eta haren zertzelada batzuk eman nahi izan nizkion Sandra Cianiri. Bergarako Errege Mintegian hasitako ikasketen jarraipen sendorik ez zuen izan Etxenagusiak, harik eta izeba batek herentzian utzi zion dirutzak bizitza erabat aldatu zion arte. Segituan hartu zuen Erromarako bidea; 1876az geroztik han izan zuen egoitza, eta Erroman bertan hil zen 1912an. Rossettiren adiskide egin zen arren, prerrafaeliten moldeak baino gehiago erakartzen zuen erromantizismo garaiko nazaretarrenak; Bibliako eta bereziki Jesukristoren bizitzako gaiak maite zituen, eta horrelakoetan gailendu zen, Sanson eta Dalila edo Kristo Golgotan lan ezagunek erakusten duten bezala. Ez zuen Euskal Herriarekin zuen lotura galdu, eta behin baino gehiagotan hartu zuen parte Lore Jokoetan; enkargu garrantzitsuak jaso zituen, gainera, Bizkaiko eta Gipuzkoako Aldundietatik, bataren jauregiko sabaiak margotzeko eta erregearen foru-zinaren irudia egiteko bestearen beirateetarako.

      Erromatik pasatu zirenen artean ezagunenarekin jarrai nezakeen, Zuloagarekin, baina seguru nago interesik ez zuela izango Sandra Cianirentzat, oso denbora gutxi egin baitzuen han eta segituan hartu baitzuen Pariserako bidea. Zuloagak berak bezala, beste euskal pintore batzuek ere Etxenagusia izango zuten agian irakasle Chigi Akademian; Diaz Olano gasteiztarrak, esate baterako, bi urte egin zituen Erroman, 1894tik 1896ra, eta, atzera jaioterrira itzuli bazen ere, oso litekeena da 1898 inguruan beste egonaldi bat egin izana. Ginea eta Arrue bilbotarren aipamena ere egin nion Cianiri, baina banekien haiek ere ez zutela denbora asko egin Erroman. Irureta tolosarra zen, nik ezagutzen nituenen artean, egonaldirik luzeena egin zuena; Etxenagusiaren lagun handia izandakoa, Erroman estudioa izatera iritsi zen, nahiz eta azkenean Euskal Herrira itzultzeko aukera egin zuen; 1912an hil zen, Etxenagusia bezala, baina ez bere lagunaren moduan Erroman, Donostiako estudioko leiho batetik bere burua botata baizik.

      Asko ziren Erroman ikasle izandako euskal artistak, tartean han estudio bat izatera iritsi zirenak ere bai, baina ez nuen Murua izeneko inoren arrastorik aurkitu. Ezagutzen nituen izenen berri laburra eman nion Sandra Cianiri, eta ikertzen jarraituko nuela agindu nion.

      E-mailez hasitako harremanak horrela jarraituko zuela uste nuen, beste kontsulta asko bezala hura ere hiru edo lau mezutan amaituko zela. Goiz batean, ordea, Italiatik dei bat neukala esan zidan lankide batek, eta harridura segundo batzuen ondoren telefonoa hartu nuenean emakume baten ahotsa entzun nuen Ander Beitiaren galdezka. Neu nintzela esan nionean, poz hartzen zuela esan zidan.

      — Eskerrak eman nahi nizkizuke egindako lanagatik. Hobe genuke hemen ere zu bezalako jende saiatu gehiago bagenu.

      E-mailezko mezuetan bezala, ingelesez ari zitzaidan, hitz-jario errazean, hizkuntza horretan jarduteko ohitura balu bezala, baina italiar doinu nabarmenarekin. Ahots sendoa zuen eta ozen hitz egiten zuen, karakter handikoek ohi duten bezala.

      — Europako bazter askotatik ari naiz informazioa biltzen, baina zurea bezain zehatzik ez dut inondik jaso.

      Pintore eskolako paperetan aurkitutako izenekin egindako zerrenda luzea ustiatzen ari zen, han eta hemen bilatutako kontaktuei ahalik eta zukurik handiena atera nahian. Erromako eskola hura benetako hizkuntza eta kultur arragoa zela begitantzen zitzaiola esan zidan: espainiar asko zeuzkan zerrendan, baita portugaldarrak ere, tartean izen frantses batzuk ere bai, eta holandarrak eta bestelakoak ere ez ziren falta.

      Vicenzo Vicenziri buruz ez zidan ezer askorik esan, zeharkako iruzkin bat besterik ez margolari liluragarria zela esateko (“a fascinating painter”), baina hainbeste atzerritarren artean Italiako bertako margolariak ere izango zirela pentsatu nuen, eta horrela galdetu nion.

      — Bai, badira, baina kanpotarrak gehiago —erantzun zidan, eta isilik geratu zen gero une luze samar batez. Isilunearen ondotik aitorpen moduko bat egin zidan—; italiarren artean nire abizeneko bat, Angelo Ciani.

      Sandra Ciani bere historia kontatzen hasi zitzaidan, eta orduan joan nintzen pixkanaka ulertzen haren benetako motibazioa. Txikitatik zekiela esan zidan aitonaren osaba bat margolaria izan zela. Ez zen etxean arbaso pintorearen oroitzapen askorik gordetzen; haren lanetatik, berriz, lapitzez egindako marrazki eta zirriborro batzuk besterik ez. Batzuetan forma geometrikoekin egindako figurak zeuden, ariketa huts ziruditenak, baina benetako marrazki figuratiboak ere ba omen ziren.

      Marrazki haietako bat autorretratua zela esan zidan, edo hori esaten zuela behintzat aitonak, Sandra haurra zela Angelo Ciani margolaria ezagutu zutenetatik geratzen zen bakarrak. Baina Sandra Cianiri beste marrazki bat egiten omen zitzaion deigarria txiki-txikitatik: neska gazte baten erretratua zen, Sandra haurraren irudimenean margolariaren maiteetako bat izan zitekeena.

      Horrela jarraitu zuen azalpenak ematen eta, nire harridurarako, margolari ezezagun bati buruzko ikerketa bestelako kontu pertsonalekin zipriztintzen. Aitonaren osabaren kontuekin hasi, eta bere bizitzako zertzelada batzuk ematen jarraitu zuen Sandra Cianik. Kazetaritza ikasketak amaitutakoan, egunkari batean hasi omen zen lanean, hasieran denetik eginez, baina pixkanaka kultura kazetaritzako bidea egin omen zuen, batez ere arte gaietan zentratuta. Aspalditik zetorkion zaletasun hori, beharbada arbaso margolariaren eraginez. Noizean behin iritzi artikuluren bat ere enkargatzen omen zioten, batez ere gero eta ugariago hedatzen ari ziren mostra, arte azoka, jaialdi eta gainerakoez.

      — Bigarren erreportaje baterako material berria daukat, eta horrekin ari naiz orain —aitortu zidan, nola ez dakidala nirekin hartzen ari zen konfiantza harekin.

      Pintore eskolako maisuaren alaba izan zitekeen neska baten gutunak aurkitu zituela esan zidan, eskolako ikasle batekin izandako harremanari buruzko pista ugari ematen zituztenak. Hala aitortu zidan, ezin disimulatuzko emozio batekin. Berriz ere nik bidalitako informazioa eskertu, eta La Repubblican laster argitaratzekoa zen bigarren artikulua bidaliko zidala hitzeman zidan.

      Handik astebetera jaso nuen, e-mail bati erantsita, Sandra Cianik agindutako bigarren artikulu hura. Aurkikuntzari buruz lehen artikuluan emandako informazioa laburbildu eta zabaldu egiten zuen bigarren erreportaje horretan, baina egile ezagunen obren bidebatezko aipamen hutsa besterik ez zuen egiten, eta Vicenzo Vicenziren lanei buruzko xehetasunei heltzen zien bete-betean.

      Kritikari gehienekin bat egiten zuen Sandra Cianik margolanen balioari buruzko zenbait puntutan, eta ez zuen inolako eragozpenik aitortzeko koadroak teknikaren aldetik oso onak ez zirela; Cianirentzat ere Vicenziren marrazkiak hobeak ziren margolanak baino. Baina, teknikan baino gehiago, koadro haietako motiboetan zegoen Vicenziren lanen xarma, Erdi Aroko kutsua zuten jauregi eta dorreetan, animalia batzuen presentzia ezohikoan (basurdeak, zapelatzak…), gutxiena espero zen tokian agertzen zen neska beltzaran hartan, beti muino baten inguruan bihurrikatzen zen ibaian, eta batez ere elementu haien guztien konbinaketa itxuraz ausazkoan, egileak gogoak eman ahala edozein tokitan ezarri nahi izan balitu bezala.

      Berriz ere nabarmentzen zuen harridurarik handiena igelen ugaritasunak sortzen zuela; batzuetan erdi fantasiazko paraje haietan sakabanatuta azaltzen ziren, besteetan elkarren ondoan bilduta, kasuren batean elkarren gainean pilatuta. Pintorearen sinaduraren gainean agertzen zen hura zen beti toki finkoa zuena, besteak baino xehetasun handiagoz margotua. Lehen begiratuan beste espezie batekoa ematen zuen, agian kolore berde horiztagatik, baina batez ere bizkarrean zuen orban nabar handiagatik.

      Ez zen Ciani harridura horretan bakarra. Zenbait aditu saiatzen zen igelen ugaritasun hari esplikazioren bat edo interpretazioren bat bilatzen, eta, horrelakoetan ohi denez, nork bere azalpena ematen zuen. Batzuek Vicenzik igelekin zuen obsesio bitxia aipatu besterik ez zuten egiten eta horrekin alboratzen zuten gaia; beste batzuek, ordea, igelaren balio sinbolikoaren hariari heltzen zioten: gauza zikin eta higuingarrien ikur ziren igelak, eta uraren eta lurraren arteko trantsizio modukoa den lohiarekin lotzen zituzten, ugalkortasunaren sinbolo ere bazirela ahaztu gabe, baina batez ere itxuraldaketa eta metamorfosiaren ikur zirela azpimarratzen zuten, Vicenziren estiloarekin lotura egin nahian.

      Ciani ez zen gehiegi luzatzen, ordea, margolanen teknikaz eta haietan ageri ziren elementuen interpretazioaz, Vicenziren bizitzako zertzeladei lehenbailehen heldu nahi izan balie bezala. Lehen artikulua argitaratu ondorenean izkribu gehiago aurkitu zituztela zioen, bestelako zenbait agiriren artean. Vicenziren paperak beste askorenekin nahastuta egoteak zaildu egiten omen zuen ikerketa, baina zorionez gutun batzuk aurkitu zituela zioen Cianik, oso argigarriak izan zitezkeenak.

      Listari gorri batekin bildutako gutun multzo batean zeuden jasota Natalia izeneko neska batek Vicenziri bidalitakoak, Vicenzik bereak igorri aurretik egiten zituen zirriborro batzuekin batera. Maitasunezko gutun haietan, Nataliaren ezpain haragitsuek eta begi beltz handiek eragiten zioten estasi modukoaz hitz egiten zuen maiz Vicenzik, baina baita Nataliaren aitak, itxura guztien arabera margolari eskola hartako maisuak, eragiten zion errespetuaz eta beldurraz ere. Nataliaren gutunak ere gozoak zirela zioen Cianik, Vicenziren maitasun hitzei abegikor erantzuten zietenak.

      Cianik artikuluan zioenez, garbi zegoen Vicenzi maisuaren alabarekin maiteminduta zegoela eta nolabaiteko harremana hasia zutela. Ez zen garbi geratzen zenbaterainokoa zen harremana, baina, aitaren erdi ezkutuan zebiltzala kontuan hartuta, ez zirudien ezkontza konpromisorik egon zenik. Modu batera edo bestera, gutunen edukiak aztertuta, ez omen zegoen zalantza izpirik ere Vicenziren maiteminaz eta Nataliaren nolabaiteko maite-ordainaz.

      Oso argigarria zen, Cianiren iritzian, Vicenziren lanetatik geratu zirenen artean neska baten marrazki bikain bat egotea, Vicenzik gutunetan aipatzen zuen neskaren ezaugarriekin bat zetorrena. Marrazki hark estudio tankera guztia zuela iruditzen zitzaion, gero koadroetan hainbestetan agertuko zen aurpegiaren irudi osoa egin nahi izan balu bezala aurrez. Neska beltzarana zela zioen Cianik, hegoaldeko tipo nabarmenekoa, ezpain lodi eta begi beltz handikoa.

      Artikuluarekin batera bidali zidan e-mailean bestelako xehetasun batzuk ere ematen zizkidan Sandra Cianik. Vicenziren paperetan ba omen ziren, Nataliarekiko gutun-trukeaz gain, bestelako paper eta agiriak ere, Cianik bigarren artikulua idatzi zuen garaian artean ordenatu eta irakurri gabe zeuzkanak. Dietario moduko batek eman ziola atentzioa esan zidan, han aurkitu baitzituen eguneroko bat balitz bezala Vicenzik bere buruarentzat idatzi zituen ohar eta apunte labur batzuk.

      Ohar haiek irakurrita jakin omen zuen Cianik ikasle berri bat agertu zela eskolan, Vicenzi maisuaren alabarekin harremanetan hasi eta gutxira, Mefisto ezizenez aipatzen zuen planta oneko gizon gazte bat, Vicenziren zoritxarrerako neskaren arreta piztu zuena. Ikasle berria iritsi orduko lehia sortu zen, nonbait, Vicenziren eta iritsi berriaren artean, Nataliaren bihotza nork irabaziko, denborarekin eta tentsioaren metaketarekin gordintzen joan zena, hasierako lehia hura bien arteko ezinikusi eta gorroto bihurtzeraino.

3

Jose Etxenagusiaz, ondoen ezagutzen nuen pintoreaz, eskueran nuen material guztia arakatzen ari nintzela egin nuen topo ordura arte zeharo ezezaguna zitzaidan Gregorio Muruamendiaraz margolariaren izenarekin. Etxenagusiari buruzko monografia eta artikuluek behin baino gehiagotan azpimarratzen zuten beste euskal margolari askorentzat izan zuen garrantzia, zenbat izan ziren haren laguntzari esker Erroman ikasteko aukera izan zutenak, horietako asko Chigi Akademian bertan, hondarribiarra irakasle zutela, baina ez nuen ordura arte Muruamendiaraz horrekin topo egin. Zeharkako aipamen bat izango zela pentsatu nuen, baina, zorionez, uste baino gehiago aurkitu nuen. Muruamendiaraz Bergaran jaiotakoa zela esaten zuen, 1864. urtean, eta jaioterrian bertan egin zituela lehen ikasketak, orduko margolari asko erakartzen zituen Errege Mintegian, eta gero Gasteizen jarraitu zuela ikasten Madrilerako bidea hartu aurretik. Ez zuen zehaztasun gehiago ematen, baina uste izatekoa zen beste asko bezala hura ere Arte Ederren San Fernando Errege Akademian ibili izango zela ikasle.

      Muruamendiarazek ere Etxenagusiaren laguntzarekin Erromarako bidea hartu zuela zioen monografiako oharrak, baina ez zuen datarik zehazten, ez haren lanen berririk ematen. Ez zuen, nonbait, Diaz Olanoren edo Iruretaren edo, zer esanik ez, Zuloagaren osperik lortu, eta bazirudien haren izena ere betiko itzali zela, artista ezagunagoei buruzko ikerlanetan zeharkako aipamen hutsean geratzeraino. Ez zirudien Muruamendiarazek, garaiko artista askok bezala, aldundiaren edo beste erakunderen baten pentsiorik jaso zuenik, eta, ikerlanak Etxenagusiaren babesaz hitz egiten zuenez, izebaren herentziarekin aberastu berria zen haren laguntza izango zuen beharbada, ez agian prestigiozko akademia batean ikasteko adinakoa, baina bai margolariren baten estudio-tailerrean bere formazioarekin jarraitzeko modukoa.

      Egindako aurrerapen xumearen emaitza Sandra Cianiri bidaltzekotan nengoela, datu jakingarri batekin egin nuen topo beste testu bateko oin-ohar batean. XIX. mendeko euskal margolari batzuen aipamen hutsa egiten zuen zerrenda besterik ez zen, izen-abizenen ondoan jaiotza eta heriotza urteak ematen zituena. Han aurkitu nituen Gregorio Muruamendiarazenak: 1864-1897. Banekien orain noiz hil zen, baina ez non; ez nekien Etxenagusia bera bezala hura ere Erroman hil ote zen, edo berriz ere Euskal Herrira itzultzeko erabakia hartu ote zuen, Irureta eta gainerako gehienek bezala.

      Bidali nion informazio berria jaso orduko berriz deitu zidan Sandra Cianik, egindako lanagatik eskerrak emateko.

      — Oso gustura nago. Espero baino informazio gehiago ari naiz jasotzen; Europako bazter guztietatik, gainera.

      Ahotsa aurreko deian baino sendoagoa iruditu zitzaidan, edo ozenago hitz egiten zidala, eta, italiarrei buruzko estereotipoari men eginda, imintzio eta eskuen mugimendu biziekin ari zitzaidala imajinatu nuen. Ukaezina zen transmititzen zuen poza, ikerketan aurrera egiten ari zelako zuen entusiasmoa.

      — Zure informazioa bezain zehatzak gutxi, ordea —esan zidan, laudorioa algara batekin azpimarratuz.

      Eskerrak eman nizkion hitz adeitsu haiengatik, konbentziturik hainbat tokitan zituen berriemaileei ere konplimendu bera egingo ziela. Ez zuen ematen behintzat nik bidalitakoari hainbesterainoko interesik ikusten zionik, ez baitzidan hitz erdirik ere egin Muruamendiaraz pintoreaz edo hari buruz igorri nionaz. Vicenzo Vicenzi margolariaren ingurua hobeto ezagutzeko ikerketan, bazirudien beste toki batzuetatik informazio baliagarriagoak jaso zituela.

      — Oso deigarria egin zait Portugalgo pintore bati buruz bidali didatena. Abrantesko margolari bat da, hiriko jauntxo baten laguntzari esker Erromara ikastera etorria. Vicenziren margolanetako motibo batzuek antz handia daukate Tajo aldeko zenbait parajerekin.

      Vicenziren margolanez nekien bakarra berak artikuluetan aipatzen zuena zela esan nion, ez nuela irudi bakar bat ere ikusteko aukerarik izan. Argazki batzuk bidaliko zizkidala agindu zidan, eta Portugalgo berriemaileak bidali zizkionekin jarraitu zuen.

      — Bitxia da Ribatejoko toki batzuek koadroetakoekin duten antza: ibaiaren bihurguneak, urertzetan ikusten diren jauregi eta dorreak.

      Telefonozko solasa amaitu eta berehala bidali zizkidan e-mailez Vicenziren margolan batzuen argazkiak, berak mugikorraren kamerarekin ateratakoak ziruditenak, ez kalitate handikoak, baina margolanen gaiei eta estiloari buruzko ideia bat egiteko balio izan zidaten.

      Lehen koadroak jo eta ma utzi ninduen, han ikusten ari nintzenak ez baitzuen zerikusirik XIX. mendearen hondarreko pintoreek egiten zutenarekin. Lehen begiratuan nekazari giroko estanpa bat zirudien, baina han toki dekadenteak ziren nagusi: abandonatutako lekuak, erdi erorian zegoen errota bat, huntzak eta belarrek hartutako dorreak. Margolanean ageri ziren giza irudiak —errotaria zirudien gizona, noble itxurako zaldizko bat— erabat desitxuratuta zeuden; aurpegi bihurrituak zituzten, begi arranpaloak, aho zabaldu okertuak; ibai ondoko errotaren aurrean zegoen neska baten irudia zen salbuespen bakarra.

      Bigarren margolanean jauregi edo dorretxe batek hartzen zuen toki nagusia, ibaiaren bihurgune baten ondoko muino baten gainean. Lau isurialdeko teilatua zuen gotorleku baten sendotasuna erakusten zuen jauretxeak. Teilatuaren ertz batean belatza edo zapelatza ageri zen urrutira begira bezala; beste toki batean zapelatza atzaparrak zabal-zabal eginda azaltzen zen oilo bat harrapatzeko zorian, eta koadroaren beste toki batean hegan zihoan zapelatza oiloa atzaparretan zuela. Basurde bat ere ageri zen, aurreko hankak arbola baten enborrean bermatuta, baina margolan hartan ugarienak igelak ziren: ia zuhaitz bakoitzean igel bat zegoen, batean enborraren ondoan, bestean enborrean gora balihoa bezala, hurrengoan adar baten gainean, eta azkenean arbolaren adaburuan, egileak igelaren igoeraren sekuentzia osoa irudikatu nahi izan balu bezala.

      Hirugarren koadroan berriz ere neskaren irudia ageri zen, oraingoan ibaian bainatzera sartzen ari balitz bezala, ertzetik baino ibaiaren erditik gertuago, ura gerriraino zuela. Ibaiaren beste aldeko ertzean igel multzo handi bat zegoen, denak neskari begira. Etxea ez zen aurreko margolaneko bera, ez zuen hark zeukan gotortasun itxurarik; txikiagoa zen, batez ere apalagoa, eta ondoan zuen zubiaren jarraipen harmonikoaren inpresioa egiten zuen, koadro haietan zerbait harmonikoa aurkitzea bera ere harrigarria egiten bazen ere.

      E-mailean jasotako argazkietako azkena ez zen Vicenziren koadro batena, baizik eta Sandra Cianiren beraren argazki bat, ez edozer moduz ateratako selfie bat, norbaitek bere trebezia eta kontu guztiarekin egindakoa baizik. Beste argazkiekin batera nahi gabe erantsi izango zuela pentsatu nuen, horregatik iritsi zitzaidala harena, ez beste ezergatik. Agian kasuan gero eta interesatuago nengoelako eta protagonistei aurpegiak jartzen hasi nintzelako, Ciani ere emakume beltzarana zela imajinatzen nuen, berak esandakotik irudimenean sortu nuen Natalia hura bezalakoa edo Vicenziren margolanetan ikusi berria nuen haren antzekoa: ile luze leuna, begi beltz handiak, ezpain lodiak… Argazkian ageri zen hura, ordea, beltzarana bai baina oso argala zen, aurpegi luzexka zuena, oso azal zurikoa eta hazpegi zorrotz samarrekoa; kizkur antzeko ile beltz ugaria zuen, bi ur-jauzi handiren moduan aurpegiaren bi alboetara isuriko balitz bezala; soineko urdin estanpatua zeraman eta betaurrekoen armazoi urdina aurpegi zurbilean.

      Ordutik aurrera ugaldu egin ziren gure arteko e-mailak eta telefonozko solasak. Neure argazki bat bidaltzekotan egon nintzen, baina zer dela eta igorri behar nion nik nirea? Hori egitera, agian harreman profesional hutsetik aurrerago joateko asmoa nuela ulertuko zuen, eta nik ez nuen inolako gaizki-ulertzerik nahi.

      Gero eta maizagoko mezu eta telefono deietan, bere bizitzako kontu pertsonaletara lerratzen hasi zen, nik horretan behar besteko ordainik ematen ez banion ere. Lehen ere esana zidan txikitatik zekiela aitonaren osaba bat margolaria izan zela, eta gazterik hil zela, baina berandura arte ez omen zuen jakin hilda agertu zela. Aitonari bazkalorduko solas batean itzuri zitzaion, nonbait, bere osaba margolariaren heriotzaren kontua, ordura arte isilean gorde izan zuena —ingelesez hitz egiten zidan, baina nonno esaten zuen aitonaz ari zenean—. Familiako bazkari hartan aitonaren osabaren heriotzarena atera zenetik, interes handia izan zuen Cianik Zio Angelo haren bizitzaz eta heriotzaz gehiago jakiteko. Aitona zen, noski, horretaz gehien zekiena, eta hari hasi zitzaion galdezka; alfer-alferrik, ordea, ordurako burutik arintzen hasita baitzegoen eta gauza gehienak ahaztuta baitzeuzkan. Batzuetan, hala ere, aitonak ahaztu plantak egiten zituela iruditzen omen zitzaion, bere baitan ondo lurperatu nahi izan balu bezala osabaren atarramentu tristearen kontu guztia, gai hartaz hitzik ere egin nahi ez balu bezala.

      “Hogei bat urterekin hasi nintzen galdezka berriz, artean kazetaritza ikaslea nintzela”, esan zidan solasetako batean, “baina etxean ez zidaten ezer askorik esaten, umetatik nekizkien bi edo hiru kontu haiek bakarrik”. Berak, ordea, beti izan zuen susmoa beste zerbait ere egon zitekeela arbaso haren heriotzaren atzean, beharbada ezkutuan gorde beharreko zerbait. Aitona hila zen ordurako, eta ezin hari ezer galdetu; aitak ere ez zuen askorik kontatzeko, beharbada aitonak berak ere transmititu ez ziolako.

      Muruamendiarazen heriotzaren urtea ondo gogoan geratu zitzaiola zirudien. Zio Angeloren heriotza ilunaz ez zekien ezer asko; ez zekien data zehatzik, baina familiako belaunaldien kontuak aterata, etxean entzun zituenak entzunda eta aitonak umetan ezagutu zuela kontuan hartuta, Angelo Ciani ere XIX. mendearen azkeneko urteetakoren batean hila izango zela ateratzen zuen ondorioa. Agian horregatik irudituko zitzaion interesgarria nik emandako informazioa, batzuetan neure inozoan niganako interesa zela susmatzera eraman ninduena, eta horregatik hartuko zuen nirekin hitz egiteko ohitura. Beharbada Europan barrena barreiatuta zeuden gainerako berriemaileekin ere antzeko tratua izango zuen, baina Abrantesko pintorearen informazioa bidaltzen zion Portugalgo ikertzailea ez zidan orain hainbestetan aipatzen.

      Egun batean, telefonoz solasean ari ginela, garbi azaldu zidan bere hipotesia. Vicenziren kasua ikertzera zerk eraman zuen azaltzen hasi zitzaidan berriz ere, eta aitortu zidan Angelo Cianiren garaitsukoa izateak piztu ziola Vicenziren biziari eta obrari buruzko jakin-mina.

      — Egia esanda, ez zen garai jakin bateko arte giroari eta margolarien bizimoduari buruzko interes soila, Zio Angeloren sasoikoa izatea baizik.

      Margolari ia erabat ahaztu baten materiala izatea oraindik ere kitzikagarriagoa zitzaion Cianiri, kontu ezezagun batzuk argitara ekartzeko aukera ikusten zuelako eta bera bezalako kazetari batentzat benetako pagotxa izan zitekeela susmatzen zuelako, gerora bete-betean egiaztatuko zen intuizio garbi batekin. Gainera, estiloan Angeloren lanetatik geratu zirenen antza hartzen zien Vicenziren ezaugarri batzuei —koadroen atzean zegoen marrazki lanari bereziki—, eta batzuetan antza baino zerbait gehiago egon zitekeela barrundatzen zuen.

      — Vicenzi eta Ciani bi baldin baziren, biek ere maisu beraren eragina jaso zutela esango nuke —esan zidan bere hipotesiaren aitorpenerako azken urratsa eginez—. Bien arteko antza ez zait iruditzen garaiko estilo nagusiei zor zaienik.

      Isilune baten ondoren zuzen bota zidan ikerketa hartan murgiltzeko izan zuen benetako motiboa:

      — Vicenziren margolanak Angelo Cianik ezizenez sinatuak izan litezke.

      Zaila egiten zitzaidan sinestea berriemaile guztiei halako azalpenak ematen zizkienik. Agian susmoa izango zuen Vicenziren dietarioan agertzen zen Mefisto hura Muruamendiaraz izan zitekeela, nik ikergai nuen euskal pintore hura izan zela beharbada Vicenzi ezizenarekin izenpetzen zuen margolariaren lehiakidea. Baina zer arrazoi zituen horretarako? Agian antzeko deiak egingo zizkion Abrantesko margolariaren informazioa ematen zion portugaldarrari ere, zoritxarreko artista izan zen arbaso baten bizimodu erromantikoak hunkituta, edo harrotuta, auskalo.

      Cianiren ustez, zerbait gertatu zitzaion Vicenziri, edo ezizen horren atzean gordetzen zen Angelo Cianiri, holako estilo aldaketa egiteko, ordura arte eskolan ikasitako eta landutako pintatzeko era horrela iraultzeko. Bazuen, gainera, uste horri heltzeko beste arrazoi sendoago bat: Angelo Cianiren lanetatik familiak gordetakoen artean neska baten erretratua zegoen, Vicenziren marrazkiko berbera, Sandra Cianik konbentzimendu osoz esaten zuenez, Vicenzik estilo naturalista-errealistan egindako bakarra.

      — Angeloren obrarik gehiena galdu egin zela entzun nuen beti etxean. Orain badakit estiloa zeharo aldatu zuela, eta ez estiloa bakarrik, izena ere aldatu egin zuela.

      Pare bat asteko etenaren ondoren, Sandra Cianiren e-mail bat jaso nuen, eta hari erantsita erreportaje saileko hirugarren artikulua. Aurrekoetan bezala, arte kritikarien iritziak jasotzen zituen hasieran, oraingoan haietako batzuen artean sumatzen zuen iritzi aldaketaren berri emateko. Vicenziren margolanak aurkitu berritan haien balio eskasaz ia erabateko kontsentsua egon zen arren, orain kritikari batzuk hasiak ziren Vicenziren lanak gehiago baloratzen: iruditerian zeuden berritasunak azpimarratzen hasi ziren, aurreko joerekiko hausturari garrantzia ematen eta garaiko estiloen artean Vicenzirenak zekarren aldaketa estimatzen.

      Kritikari batzuek erudizio erakustaldi bat egiteko aprobetxatzen zuten Vicenziren obra harrigarria, horretarako historiako anekdotak eta elezaharrak erabili behar bazituzten ere. Haietako batek igelen korrokaren eragin aztoragarria aipatzen zuen, eta historiaren zurrunbiloan galdutako garai bateko anekdota jasotzen zuen: Frantziako herri batean igel izurri moduko bat izan omen zen, eta igelen korroka jasanezinak herria jendez hustu omen zuen. Beste batek San Gangulfori igelekin gertatutakoa kontatzen zuen; igelen kantu ozenak meza ematea galarazten omen zion egun batean, elizatik irten eta banan-banan mingainak lotu omen zizkien igelei; horrela mututu omen zituen, eta harrezkero ez omen zioten meza galarazi.

      Vicenziren margolanetako igelak gero eta protagonismo handiagoa hartzen ari ziren, nonbait, eta ez kritikarien iruzkinetan bakarrik, baita Sandra Cianiren berarenetan ere. Ordura arte aipatu gabeko datu berri bat ematen zuen artikuluan: Vicenzo Vicenziren sinaduraren gaineko igelen bizkarretan agertzen zen orban hura ez zen orban hutsa; arreta handiagoz eta lupa baten laguntzarekin begiratuz gero, garbi zegoen igelen bizkarretako irudi hura giza aurpegi bat zela, gizonezko baten aurpegiaren marrazki bat, agian Vicenziren beraren autorretratu modukoa izan zitekeena, margolanetan zegoen tokiagatik egilearen sinadura indartzeko-edo pentsatua zirudiena.

      Estiloari eta igelei buruzko xehetasunez gain, bestelako datu batzuk ere ematen zituen artikuluak. Margolaritza eskolako kontuen liburuak ere agertu zirela zioen, ikasle bakoitzaren ordainketekin, baina espero zitekeen bezala Vicenzirenik ez, garbi baitzegoen hango ikasle batek hartu zuen ezizena zela. Artikuluarekin batera bidali zidan e-mailean esan zidan kontu liburuetan Muruamendiarazen izena ere ageri zela, beste askoren artean, baina artikuluan izen bakarra aipatzen zuen: Angelo Cianirena.

      Aurkitutako material berriaren artean bazen bat aparteko garrantzia zuena: Vicenzik berak sinatutako testu bat, Erdi Aroan kokatutako ipuin bat. Sandra Cianiren hirugarren erreportaje hura horregatik zen aurreko biak baino laburragoa, artikuluaren ondoan ipuinaren laburpena ere ematen zuelako, eta neurri batean artikuluaren egitekoa ipuin hura kontestualizatzea zelako. Arraroa egin zitzaidan, ordea, artikuluarekin batera ipuina ere bidali ez izana; hirugarren artikulu eskaneatuan egunkariko eskuineko orrialdearen ertza ikusten zen, zalantzarik gabe ipuina jasotzen zuen orrialdearena, baina ahaztu egin zitzaion, nonbait, hura ere bidaltzea. Beharbada egunkariaren web orrian aurkituko nuela pentsatu nuen, baina Sandra Cianiren erreportaje haiek ordainpeko edukiak ziren tamalez.

      Ordurako datu berri batzuk lortuak nituen Muruamendiarazi buruzko ikerketan. Madrilen hasi nahi izan zuen karreran arrakastarik izan ez, eta miseria gorrian erortzeko arriskuan ibili zen bolada batean, harik eta Jose Etxenagusia adiskideak Erromara joateko bidea zabaldu zion arte. Horrela bete izango zuen garaiko margolari gehienen ametsa: orduan gehien estimatzen ziren ereduak ezagutzeko aukera izango zuen, eta maisu on batekin ikasi eta aurrera egitekoa, orduan puntakoak ziren akademietako batean ez izan arren.

      Badirudi Gregorio Muruamendiarazek enkargu txiki batzuk lortu zituela, baina munta txikikoak, bizimodua ateratzeko lain ematen ez ziotenak. Saiatu zen, nonbait, bere adiskide Jose Etxenagusia bezala Lore Jokoetako lehiaketetan parte hartzen ere: hirutan bidali zituen obrak, baina arrakastarik gabe. Madrileko Exposición Nacionalerako ere bidali omen zuen lanen bat, baina nola lortuko zuen ezer, bere adiskide miretsiak berak ere bigarren saria besterik irabazi ez bazuen!

      Xehetasun horiek Sandra Cianiri bidaltzekotan nenbilela, Muruamendiarazen heriotzaren datuarekin egin nuen topo berriz. 1897an hil zela jakiteak eraman ninduen ikerketa urte hartan zentratzera, eta kazeta zaharrak arakatzen hasi nintzen. Horrela aurkitu nuen Euskal-Erria aldizkariaren orduko ale batean ohar labur bat, Gregorio Muruamendiarazen heriotzaren berri ematen zuena. Urteko azken alea zen, eta, besteak beste, 1897ko gertakari nagusien laburpen moduko bat egiten zuen. Ez zion pintorearen heriotzari toki askorik eskaintzen: Erroman ezbeharrez hil zela esaten zuen, bestelako zehaztasunik eman gabe.

      Datu berri hori jakin orduko e-mail bat bidali nion Sandra Cianiri, eta, informazio berria emateaz gain, gogorarazi nion egunkarian argitaratutako ipuina bidaltzea ahaztu egin zitzaiola. Segituan erantzun zidan oraingoan, hutsegiteagatik barkamena eskatuz eta Muruamendiarazen heriotzari buruzko informazioagatik eskerrak emanez. Egunkariko beste orrialdea bidali zidan eskaneatuta, eta Vicenziren ipuina bere hartan argitaratu ez izana justifikatzeko testuaren kalitate literario txarra aipatu zidan, horregatik ez zela ausartu testua bere hartan transkribatzen, eta nahiago izan zuela berak egokituta argitaratzea. Hori da egin zuena, eta hori da bidali zidana, testuaren transkripzioaren ordez berak egindako moldaketa, jatorrizko testuaren hitzez hitzezko zatirik txertatu gabe argitaratua.

4

Vicenzo Vicenziren kontakizuna, Erdi Aro lauso batean kokatua, Pietro di Capria jaunaren aurkezpenarekin hasten zen. Dorretxe edo jauregi handi batean bizi zen jaun hori, inguruko lur guztien jabe, eta, lurrak ematen zuenaz gain, bere jabetzako eremuan zeuden errota eta burdinolen etekin ugariek eskualdeko jaun aberatsenetakoa egiten zuten, ia Ozzetako jaunaren pareko.

      Capriakoak eta Ozzetakoak ziren eskualdeko jaun ahaltsuenak, beti beren artean liskarrean ibilitakoak. Belaunaldiz belaunaldi ondorengoengana pasatzen zen bi familien arteko gatazka, noizean behingo barealdiari beti gordinaldi batek jarraitzen ziola. Liskarraldi bortitz horietako batean gertatzen dira Vicenzik kontatzen dituenak, lursail baten eta hango errotaren jabetza zela-eta aspalditik zetorren konpondu ezina gogortu zen bolada batean. Ozzetatarrek zioten errota eta inguruko lurrak beti haienak izan zirela, baina aspaldi batean, oso garbi ez zeuden arrazoiengatik, capriatarren eskuetara pasatu omen zirela. Usurpazioa irentsi ezinik, lur haiek erreibindikatzen tematzen ziren Ozzetan izandako azken jaun guztiak.

      Ozzetakoen jabetzako lurren mugan zegoenez, errotakoek ohitu egin behar izan zuten haien laidoak, irainak eta mehatxuak ahal zen bezala eramaten. Egun batean, ordea, hango errotaria hilda agertu zen, itxura batean inolako indarkeria zantzurik gabe, inork argitzerik izan ez zuen moduan hila. Harrezkero alarguna eta alaba biak bakarrik bizi izan ziren errotan, eta errotaria hil zenetik areagotu egin zen ozzetatarren jazarpena.

      Babesgabetasun egoera hartan, Capriak lehen baino indar handiagoz hartu zuen errotakoen babeslearen figura. Ama-alabei gero eta sarriago egiten zizkien bisitetan estutzen joan zen haien arteko tratua, eta tratabide horretan alabarekin maitemindu zen azkenean. Capria hiru urte lehenago ezkondua zen, beste jaun baten alabarekin egindako komenentziazko ezkontza batean. Ez zuen emaztea maite, eta, errotako alabak bihotza harrapatu zionez, haren ezkutuko maitale bihurtu zen.

      Egun batean Ozzetako jaunak auzitara jo zuen, errota bere lurretan eraikia zegoela frogatzeko agiriak zituela arrazoituta. Belaunaldiz belaunaldi ezkutuan egondako agiriak ziren, capriatarrek gordeta zeuzkatenak. Capriak bazekien agiri horiek Ozzetaren eskuetara iritsi zirenetik galduta zeukala lursailaren eta errotaren auzia, eta etsi egin zuen azkenean. Baina errotaren galerak adina atsekabe ekarri zion bere gertukoen artean traidore bat zegoela jakiteak, zalantzarik ez baitzuen etxeko edo hurbileko norbait izan zela jabetza agiriak ebatsi eta Ozzetaren esku utzi zituena. Ez ziren asko paper haien berri zutenak, baina egunak eman zituen Capriak susmo eta aieru artean; azkenean figura bat nagusitu zitzaion susmagarri guztien artean: capriatarren kontramaisua, berak konfiantzazkotzat zuen gizon bat. Agiriak ostu zituena hura baldin bazen, are mingarriagoa egiten zitzaion gertaera, ustezko traidorea txikitako laguna zuelako, elkarrekin hazitakoak zirelako, anaia bat bezala maite zuelako. Arreba asko izan zituen Capriako jaunak, baina anaiarik ez; horregatik zion halako atxikimendua, horregatik zuten halako senide-harreman estua.

      Baina ez zen hor geratu Capriarentzat zoritxarraren gurpila. Errotaren galera seguruari eta tamaina horretako traizioak emandako bihotzondokoari beste bat gehitu zitzaion: kontramaisua errotako alabarekin harremanetan hasi zen, eta haren maitale bihurtu. Bazirudien, errotako alabaren bihotza bereganatzeaz gain, errotako nagusi egiteko bidean zegoela.

      Puntu honetara iritsirik, eten bat egiten zuen Angela Cianik kontakizunaren laburpenean, Vicenziren ipuinean hurrengo pasartetik aurrera tonu aldaketa bat sumatu zuela esateko. Ordura artekoak giro lanbrotsu batean bilduta baleude bezala kontatzen zituela zioen Cianik, baina puntu horretatik aurrerakoak zehaztasun handiagoz ematen zituela, ondo kokatu gabeko garaia eta giroa bat-batean gardenago eta errealistago bihurtu balira bezala.

      Egun batean, Capriak kontramaisua gonbidatu zuen lurrak ikuskatzera. Lehorteak zenbaterainoko eragina izan ote zuen jakin nahi zuela esan zion, bere jabetzako lurren egoeraren berri zehatzagoa izateko. Ordurako bien arteko harremana hoztuta zegoen, eta elkarrengandik urruntzen hasita zeuden, baina kontramaisuak, goganbeharturik bada ere, nagusiarekin lurrak ikuskatzera joan beste erremediorik ez zuen izan.

      Baso baten soilgunera iritsi zirenean, han erdian zegoen aintzirako urak zenbat murriztu ziren jakin nahi zuela esan zion Capriak kontramaisuari. Zaldi gainetik jaitsi zirenean, kontramaisuari aurrea hartzen utzi zion Capriak, eta, hura urertzera hurbildu zenean, atzetik heldu eta eraitsi egin zuen. Ahuspez etzanda geratu zen, gorputzaren erdia uretan zuela, eta Capria izterren gainean jarri zitzaion, esku batekin garondotik heltzen ziola. Galdeketa zorrotza egin zion, kontramaisuak egia aitortuko ziolakoan. “Zenbat eman dik Ozzetak paperen truke?”, galdetu zion amorru bizian, “Zer agindu dik?”, baina kontramaisuak ukatu egiten zuen akusazioa. Orduan Capriak burua uretan murgilarazi zion. Aintzirako ur geldien ertzean, uretako belar luzexka batzuk zeuden, eta, belar horien artean, igel arrautza mordoak ikusten ziren. Txikitatik liluratu izan zuten Capria arrautza mordo haiek, eta haietatik sortu eta aintzira guztian zabaltzen ziren txalburu saldoek. Txalburuak ez ziren denborarekin gutxitu; aitzitik, ez zen beste inon horrenbeste ikusten, inguru hartako igel guztiek putzu zahar hura aukeratu balute bezala ugalketarako. Lehortearekin, gainera, gehiago zeudela ematen zuen.

      Capriak, tximetatik helduta, burua atera zion uretatik. Aurpegian eta ezpainen artean belar arrastoak zituela, kontramaisuak korroskada bat egin zuen, eta ur pixka bat atera zitzaion ahotik. Capriak galdezka jarraitu zuen: “Guk eman diagun guztia emanda, hori egiten diguk? Gure aitak ere ia semetzat hinduen, eta horrela ordaindu diguk! Zer agindu dik putakume horrek?”. Besteak, ordea, ukoan segitzen zuen, eta Capriak berriz ere burua murgilarazi zion uretan; itolarriarekin batera senti zezala aurpegian txalburuen ukitu likitsaren nazka.

      Berriz burua atera, eta galdezka segitu zuen: “Esazak, alu horrek, zer agindu dik Ozzetak? Errotako alaba eta bertako nagusi berria izatea?”. Kontramaisuaren hirugarren ukoaren aurrean, amorrazioak hartuta, lehen baino indar handiagoz murgilarazi zion burua, ordura arte ez bezalako suminez, aurpegia belarren kontra igurzten ziola, muturra urratu nahi balio bezala, ahoa eta arnasbideak urez bete eta itolarriaren ondoren egia aitortuko ziolakoan.

      Oraingoan, ordea, burua uretatik atera zionean, kontramaisuak ez zuen arnasarik hartzen. Ahoa irekita zeukan, igel arrautzak ezpain ertzetik ateratzen zitzaizkiola, eta begiak ere zabal-zabalik zituen, ikuskizun erdiragarri bat ikusi berri duenak bezala. Susto handia hartu zuen Capriak, ez baitzuen espero horren gutxi aguantatuko zuenik. Berriz uretara bota, eta han utzi zuen ahuspez etzanda, txalburuen artean itota.

      Kontramaisuaren heriotzaren ondorengo egunak kezkatan pasatu zituen Capriako jaunak, baina benetako arazoak handik aste batzuetara hasi zitzaizkion, gauerdi-ondo batean amesgaizto batetik izerditan esnatu zenean. Ametsean igel saldo ikaragarri batek inguratuta ikusi zuen bere burua, eta, ikuskizunak izuturik, ihes egiten hasi zen, baina ezin zen mugitu, ezin zuen pauso bat eman. Estatua bat bezala lurrean iltzatuta geratu zen, eta gero eta igel gehiago inguratzen zitzaion beren korroka ozenarekin. Igelek jauzi handiak egiten zituzten, eta gorputzean itsatsita geratzen hasi zitzaizkion, hasieran hanketan, gero gerrian eta sabelean, eta azkenean baita aurpegian ere. Begiak itxi behar izan zituen, eta, arnasa hartu ezinik geratzen hasi zenean, esnatu egin zen. Lasaitu ederra hartu zuen dena amets bat izan zela konturatu zenean, eta, patxada berreskuratuta, izara ertzarekin xukatu zuen aurpegi izerditua.

      Gutxi iraun zion lasaituak, ordea, esnatu eta segituan igelen benetako korroka aditzen hasi baitzen. Ez zen normala goizaldeko ordu horretan igel hotsa aditzea; berari behintzat ez zitzaion egundo gertatu. Nola edo hala, azkenean lo hartu zuen, baina hurrengo gauean igelen hotsak esnatu zuen berriz. Bezperakoa baino ozenagoa iruditu zitzaion igelen kantua, aurrekoan baino igel gehiago bildu balitz bezala. Gauetik gauera ozenagotzen joan zen korroka, igelen abesbatza arraro hark gero eta kide gehiago balitu bezala. Gau batean, hainbeste ozendu zen zalaparta hura, non igel saldoa buru barruraino sartu zitzaiola iruditu baitzitzaion. Bere onetik irtenda, inoiz ez bezalako ikara batek hartuta, izerditan, ondoan lo gozoan zegoen emaztea esnatu zuen, igelen gaueroko kontzertu hartaz jabearazteko. Harrituta geratu zen emaztea: ez zuen senarra inoiz horrela ikusi; normalean lasaia eta patxadatsua zen, bere buruagan konfiantza handia zuena; orain, ordea, asaldatutako gizon bat zuen ondoan. Emaztearen harridurak gora egin zuen Capria igelen kontuarekin hasi zitzaionean, berak ez baitzuen ezer aditzen.

      Gau batean, igelen korroka ozenak asaldatuta, etxetik irten zen Capria. Ilargiak argi egiten zuen inguru guztian. Igel hotsa zetorren aldera jo zuen; han zegoen berak ametsetan ikusitako igel saldo hura. Capriako jauna noiz iritsiko zain baleude bezala, segituan hasi zitzaizkion hurbiltzen, jauzi egin eta sorbaldan, bizkarrean, aurpegian, gorputz guztian itsasten. Capria aurrena eskuekin zartaka eta gero ostikoka hasi zen igelak uxatu nahian, amorrazioak gora egin ahala gero eta mugimendu bortitzagoekin. Lurretik jasotako makila batekin segitu zuen kolpeka, igelak akabatu nahian makilazoka eta ostikoka.

      Akabatu zuenetako bat lurretik jaso eta igelaren bizkarrari erreparatu zionean, dardara batek hartu zion gorputz guztia: igelak bere bizkar leunean betiko ildaskak izan beharrean, irudi bat zuen. Ia arnasa eten zitzaion irudi hartan berak aintziran itotako kontramaisuaren aurpegia ikusi zuenean. Bere onetik aterata, igelak makilaz jotzen segitu zuen, eta bere botatzarrekin zapaltzen. Eta akabatzen zuen igel bakoitzari begiratu, eta beti hildako kontramaisuaren irudia ikusten zion bizkarrean. Burua galdu beharrean segitu zuen makilazoka eta ostikoka, gehienak uxatu zituen arte.

      Une horretako sumina apaldu eta etxera itzuli zenean, burutazio goibelek hartu zioten gogoa. Ez zuen kontramaisua hil nahi izan; berak egia aitorraraztea besterik ez zuen nahi, gehienez ere eskarmentua ematea, baina tamalez hil egin zuen. Damua nagusitu zitzaion: egia zen traizio egin ziola, baina errota baten jabetzak horrenbesteko garrantzia al zuen? Min handiagoa eman zion errotariaren alabarenak, baina galera hark betiko adiskide izandako baten biziak baino gehiago balio al zuen? Gainera, zalantzak areagotu egiten zion damuaren ondoeza: eta dena gaizki-ulertu bat izan baldin bazen eta kontramaisua benetan errugabea baldin bazen? Eta Ozzetako jaunaren ezkutuko plana izan baldin bazen traidorea kontramaisua izan zela sinetsaraztea?

      Zalantzaren eta damuaren sufrikarioarekin, igelen gaueroko korroka ozenarekin eta haien bizkarreko irudiekin, azkenean burua galdu zuen Capriako jaunak. Emazteak garbi ikusi zuen fantasia zentzugabeekin bete zitzaiola burua, eta, gero eta okerrago zegoela ikusirik, azkenerako etsi egin zuen. Erabat asaldatuta bizi zen Capria, burua gero eta nahasiago: egunez lo egiten zuen, eta gauak eldarnio batean pasatzen zituen, lorik egin gabe, bere lurretan igelak akabatzen.

      Egun batean, goizean etxean falta zela ikusita, Capriaren bila hasteko agindua eman zien emazteak morroiei. Hilda aurkitu zuten Capriako jauna, kontramaisua hilda agertu zen aintziran bertan itota, hura ere urertzeko belarren artean katigatuta, ahuspez etzanda, burua belarren artean zuela. Kontramaisua azaldu zen bezalaxe, baina indarkeria arrastorik gabe.

5

Ipuina irakurritakoan hobeto ulertu nuen zergatik kostatu zitzaion hainbeste Cianiri ipuina bidaltzea. Han zeuden koadroetako igelak, han zegoen errota, han zeuden neska baten maitasunagatik etsaitu ziren bi gizonak, Vicenzo Vicenzik berak bizi izandakoen ispilu izan zitezkeenak batzuk, alegoriaren galbahetik pasatutakoak gainontzekoak. Ipuineko Pietro di Capria Vicenziren beraren proiekzioa baldin bazen, nolabaiteko aitorpen erdi disimulatua egiten zuen Vicenzi ezizenaren atzean ezkutatzen zen margolariak, Sandra Cianiren ustea aintzakotzat hartuz gero bere aitonaren osaba Angelo Ciani izan behar zuenak. Vicenzik hura idaztean bere burua saldu zuela pentsatu nuen, eta ez nuen dudarik ere egiten Sandra Cianik ere gauza bera pentsatu izango zuela hasieratik bertatik. Ipuina benetako gertakarien proiekzioa baldin bazen, Vicenziren hilketa aitorpen bat zen zalantzarik gabe.

      Ez zuen askorik kezkatzen, nonbait, La Repubblica egunkariaren irakurleen aurrean hiltzaile baten ondorengo gisa azaldu behar izateak. Izan ere, hilketa bat anekdota bihurtzen da mende luze bat igaro denean; denborarekin desegin egiten da hiltzailearen figurak berez sortzen duen errespetu edo higuina, eta ez da hain zaila arbasoetako bat hiltzailea izan zela onartzea, azkenean denborak ekintza doilor baten ezaugarriak leundu egiten ditu-eta. Urrutiko gertaera lazgarriak hurbileko huskeriak baino munta gutxiagokoak iruditzen zaizkigun bezala, gertaera horiek aspaldikoak direnean hutsalak begitantzen zaizkigu oraingoen aldean, bortitzak izan arren afalondo umoretsu batean adiskideei kontatzeko moduko pasadizo bitxiak. Gainera, aitonaren osabaren azioa lotsagarritzat jotzeko modukoa zela pentsatuta ere, Vicenziren margolanak pixkanaka lortzen ari ziren estimazioak konpentsatu egingo zuen pertsonaiaren orban hura, denboraren talaiatik begiratuta egun huskeria barkagarria baitzen, margolariaren balorazio berriaren ondoan ia ahazteko moduko xehetasun bat.

      Baina irakurle italiarren aurrean garbi azaltzeko eragozpenik ez zuena, zergatik ezkutatu nahi izan zidan niri? Burura etorri zitzaidan lehen erantzuna izan zen Sandra Cianik segurutzat jotzen zuela Vicenziren biktima Muruamendiaraz izan zela, eta beharbada beldur izango zela hori jakiteak nigan agian erreakzio txarren bat sortuko ote zuen. Hala baldin bazen, batere funtsik gabeko beldurra zen, niri ez baitzidaten aparteko interesik pizten ez delako Muruamendiaraz hark, ez garai hartako pintura eskolek. Agian pentsatuko zuen hemengo aditu eta kritikarien artean oihartzun gaiztoa izan zezakeela, baina hori nire aldetik urrutiegi joatea zen.

      Cianiren jokaera arraroa gorabehera, garbi zegoen zein ziren Erdi Aro lauso hartan kokatutako istorioan ageri ziren hirurak, eta drama hartan zer paper izan zuen haietako bakoitzak: Vicenzik hil egin zuen neskaren maitasunean lehiakide izan zuen Mefisto hura. Vicenziren atzean Angelo Ciani baldin bazegoen, Mefistoren atzean margolaritza eskolako ikaskide bat zegoen, seguru asko Muruamendiaraz bera, Erroman 1897an ezbeharrez hildako euskal margolari ahaztu hura. Gerta zitekeen ipuina fantasia hutsa izatea ere, mendeku egarriari arindu bat emateko modua besterik ez izatea baina, ordurako bilduak genituen datuak kontuan izanda, ez zegoen nire ustez zalantzarik: igelen koadro aurkitu berrien egilea izan zen neska baten maitasunean etsai bihurtutako ikaskidea hil zuena, eta ipuinaren bukaera gero gertatuko zen buru-hilketaren premonizioa zen, edo agian aurrerapena edo abisua.

      Ipuinean garbi azaltzen zen Mefistoren heriotzak zenbateraino asaldatu zuen Vicenzi, heriotza horren damuak eragin zion eldarnioak margotzeko zuen estiloa bihurritzeraino eta beharbada burua galtzeraino. Hori zen hipotesi nagusia orain: maitasun kontu batengatik arerioa hil izanak erabat asaldatu eta burutik nahastu zuela Vicenzi, eta hori izan zela estilo berri haren abiapuntua, margolanetako mundu desitxuratu hura barneko mundu inarrosiaren proiekzioa zela.

      Han zegoen, gainera, Vicenziren koadroetan nonahi agertzen ziren igelen esplikazioa. Ipuina irakurri ondoren garbi ikusten zen zenbait kritikarik egindako interpretazioak zentzugabeak zirela, eta sinboloekin eta elezaharrekin egindako lotura haiek denak, berriz, erudizio erakustaldi barregarriak baino ez zirela. Are gehiago, ipuinak garrantzi handiagoa ematen zien orain igelen bizkarretako itzal moduko haiei, beste inon baino garbiago Vicenziren sinaduraren gaineko igeletan agertzen ziren orbanei. Sandra Cianik bidali zizkidan argazkietan ez ziren hain garbi azaltzen, eta ikusteko zegoen orban haiek Cianik esan bezala gizonezko baten aurpegiaren marrazkiak edo zer ote ziren, baina agian han egon zitekeen kasua argitzeko beste aztarnetako bat. Ipuina aitorpen moduan hartzera, Vicenzik hil zuen haren aurpegia izan zitekeen igelen bizkarrean marraztutakoa, edo toki murritzak ahalbidetzen zuen neurriko zirriborro bat behintzat.

      Ipuina irakurritakoan, e-mail luzea bidali nion Sandra Cianiri nire inpresioen berri emateko. Banekien nire iritzia ez zela sorpresa handia izango harentzat, nire ikerketan aurkitu nituen datu xumeak kenduta, beste guztiez nik baino askoz ere informazio hobea baitzeukan. Nik baino hobeto eta nik baino lehenagotik zekien Angelo Cianik eta beste ikasle batek neska bera maite izan zutela, eta Vicenzi ezizenaren atzean ezkutatzen zenak ezin izan zuela jasan ordura arte berea izandakoaren bihotza besteak irabazi izana; gutunek eta dietarioak esaten zutena osatu egiten zuen ipuinak.

      Egunak pasatu nituen Cianiren erantzunaren zain, nire e-maila hartu izanaren mezurik ere jaso gabe. Luze iritzita nengoen, nire inpresioen gainean zer iruzkin egingo ote zuen jakin nahi hartan Cianiren isiltasunarekin intrigatuta. Ez nintzen ausartzen beste e-mail bat bidaltzen, baina gero eta gehiago ziztatzen ninduen jakin-minak; pixkanaka hurbilagoko zerbait bezala sentitzen hasi nintzen hasieran interes berezirik gabeko kontsulta izan zena, eta irakurri berri nuen ipuin hark areagotu egin zidan interesa. Azkenean, mezurik eta deirik gabeko ezinegon hura arintzeko neuk hots egin nion telefonoz.

      Besteetan baino lehorrago sumatu nuen telefonoaz bestaldean, aurreko solasetan erakusten zidan hurbiltasun edo berotasun haren arrastorik gabe. Konbentzituta zegoen koadro haien egilea Angelo Ciani izan zela, eta bere tesiari eusteko argudio sendoak zituelakoan zegoen.

      — Koadroetan hainbestetan azaltzen den neskak antz ikaragarria dauka aitonaren etxean gordetzen zen marrazkikoarekin. Neska bera da Zio Angelok marraztu zuena eta Vicenziren margolanetan agertzen dena. Natalia da, hori seguru.

      Tonu irmoan hitz egiten zidan, esaten ari zen guztian zalantza izpirik ez balu bezala. Igelen bizkarretan ageri ziren orbanen kontua atera nahi izan nuen, ipuina irakurri ondoren aparteko garrantzia hartzen zutela iruditzen zitzaidan-eta. Kontakizuna bere xehetasun guztietan serio hartuz gero, orban haietan egon zitekeen gakoetako bat.

      — Bai. Hasieran igel espezie jakin baten ezaugarritzat hartu genituen denok; orain, ordea… Baina igelek koadroetan duten kokapenagatik eta jarreragatik oso lausoak dira.

      Ohitzen hasita nengoen Sandra Cianiren aldartearen eta iritzien gorabeheretara, eta oraingoan ez nintzen harritu jarrera aldaketa harekin. Bera izan zen igelen bizkarretako itzal haiek marrazkiak izan zitezkeela esaten lehena eta, are gehiago, gizonezko baten aurpegia irudikatzen zutela proposatu zuena.

      — Sinaduren gaineko igeletan garbiago ikusiko dira, ez? —galdetu nion, berak bidali zizkidan argazkietan garbi ikusten ez baziren ere, bertatik bertara zehaztasun handiagoz ikusiko zirela susmatzen bainuen.

      — Bai, horietakoak aurpegiak direla esango nuke. Bai, hala izango dira seguru asko.

      Hortik jarraitu nahi izan nuen, baina ez zirudien xehetasun horri orain aparteko garrantzirik ematen zionik, edo eman nahi zionik, eta berehala amaitu genuen solasa.

      Handik egun batzuetara Cianik berak deitu zidan berriz. Ikerketarekin jarraitu zuela esan zidan, eta, nik Muruaren heriotzaren berri jakiteko egin nuena kontuan izanda, hemeroteketan-eta arakatzen hasi zela Angelo Cianiren heriotzaren berri emango zion zerbaiten bila. Etxean entzundakoetatik kontuak aterata, bazekien XIX. mendearen azkeneko urteetakoren batean hila izan behar zuela, eta, Murua 1897an hil zela esana niolako-edo, nonbaitetik hasi behar eta urte hartako egunkariak miatzen hasi omen zen. Harrigarria egin zitzaidan Cianik ordura arte ikerbide hura probatu ez izana, are gehiago gaztetatik bere arbasoarekiko horrenbesterainoko jakin-mina izanda, baina ez nintzen, jakina, holako iruzkinik egiten ausartu.

      — 1897ko martxoaren 18ko Il Messaggeron aurkitu dut berria —esan zidan—. Egunkariko albisteak dio Angelo Ciani margolari gaztea Erromatik gertu zegoen aintzira batean hilda agertu zela.

      Misteriozkotzat jotzen zuten heriotza horretaz xehetasun gutxi ematen zituztela esan zidan, baina bere laburrean oso jakingarriak: aintzira batean agertu omen zen gorpua, ertzetik metro batzuetara ahuspez, aurpegia hondoko belarren artean zuela.

      — Interesgarria, ezta? —esan zidan, berri mamitsuaren zertzelada nagusiak emandakoan.

      Heriotza argitzeko, Poliziak ikerketa hasi zuela esaten omen zuen egunkariak; martxoaren 19ko aleak ez omen zuen datu berririk ematen, eta hipotesi guztiak zabalik zeudela azpimarratzen omen zuen kazetariak.

      — Buru-hilketarena baztertu gabe —esan zidan segituan, baina gero ñabardura gehiagorekin jarraitu zuen—: Gorpua nola agertu zen ikusita, hilketarena izan omen zen Poliziaren hipotesi nagusia, baina bestelakoak alde batera utzi gabe.

      Hurrengo egunetako berrietan aurreko egunetakoak errepikatzen omen ziren, baina ordutik aurrera ez omen zen berri gehiago agertu, ikerketek emaitzarik eman ez zuten seinale, Sandra Cianiren ustez.

      Solas laburra izan zen, gaiari buruzko xehetasun esanguratsuek merezi zutena baino motzagoa, nire iritzirako. Harrigarria iruditzen zitzaidan Sandra Cianiren jarrera hura, gauzak zehazten zihoazen neurrian, gaiarekiko interesa galduz joan balitz bezala. Nik, nire aldetik, garbi ikusten nuen Vicenziren ipuinaren interpretazio errealista indartuta ateratzen zela, ipuineko bi protagonisten gorpuak bezala agertu baitzen Angelo Cianirena ere. Kontakizuneko gertaera garrantzitsu hori benetakoa baldin bazen, ipuinak beste garai eta giro batean egiten zuen proiekzioa gorabehera, gainerako guztiak ere errealitatearen isla behar zuen.

      Ez nuen Sandra Cianiren berririk izan puska batean; ez nuen deirik ez e-mailik jaso laugarren artikuluaren berri emateko igorri zidan hura jaso arte. E-mailean esaten zidan Il Messaggeron arakatzen jarraitu zuela eta horrela aurkitu zuela ordura arteko hipotesiak hankaz gora jartzen zituen datua: Muruamendiarazen heriotzaren berri ematen zuen albistea. Nik emandako laguntza eta bidalitako informazio guztia kontuan izanda, ez nuen ulertzen zergatik ez zidan aurrez jakinarazi, zergatik itxaron zuen erreportaje saileko laugarrena argitaratu arte niri aurkikuntzaren berri emateko.

      Artikuluarekin batera bidali zidan e-maila besteetan baino laburragoa eta lehorragoa zen, artikuluan bertan jasota zegoen informazio berria errepikatzeak zentzurik ez zuela iritzi izan balio bezala. Historia guztia kontatzen zuen artikuluak, ikerketan aurkitutako datuek eta ipuinaren irakurketa zuzenak argitutako guztia, eta baita Ciani familiaren historia ere. Artikulu berrian Angelo Cianiren ikuspuntutik zegoen kontatuta dena, eta etsai bihurtu zitzaion ikaskidearen figura ez zen pertsonaia nagusiaren inguruabar bat besterik.

      Nire izena aipatu gabe, nik aurkitu nuen datua pista erabakigarria izan zela aitortu gabe, berak aurkitutako datuetan oinarritzen zituen ondorio guztiak, nahiz eta nik zabaldutako bideari jarraituz aurkitu Muruamendiarazen heriotzaren berri ematen zuen albistea. 1897ko urriaren 21eko Il Messaggeron aurkitu zuen Sandra Cianik bere hipotesi guztiak hankaz gora jartzen zituen berria: hildako bat agertu zen Tiberren, G.M. inizialak zituen hogeita hamahiru urteko gizonezko baten gorpua. Egunkariak zehazten ez zituen zenbait iturriren arabera pintore lanetan aritzen zen atzerritar bat zela zioen, bestelako xehetasunik eman gabe. Hurrengo egunetako egunkarietan ez omen zen beste berririk agertu.

      Vicenziren benetako nortasunaren auzia argituta, ordura arte sumatu gabeko zantzuak ikusten hasi nintzen ipuinaren testuan. Sandra Cianiren jarrera ikusita, neuk ere ez nuen telefonoz hitz egiteko gogo handirik, eta e-mailez azaldu nizkion nire ondorioetako batzuk. Capria eta Ozzeta izenen atzean Bergarako bi leinu zeudela azaldu nion, Gabiriakoak eta Ozaetakoak, eta ahaide nagusien arteko gerren zertzelada batzuk eman nizkion. Biak ere oinaztarren bandokoak izan arren, Gabiriakoek eta Ozaetakoek liskar ugari izan zituztela esaten nion. Bandoen gerrei buruzko testuetan aurkitu nituen bi etxe horien arteko gatazkaren aipamen laburrak, baina ez neukan dokumentu zaharretan arakatzen hasteko gogorik.

      Beharbada Muruamendiarazek berak ere ez zuen historiako ezagutza handirik izango, eta herrian entzundako kontu zahar batzuk hartu izango zituen oinarri ipuin hartarako, ukaezina baitzen ipuin hartan herri kontakizunen lurrina. Gainera, XIX. mendeko literatura erromantikoan indarrean zeuden Erdi Aroko pertsonaiak eta giroak, eta haiek erabili nahi izango zituen berari gertatutakoen isla zen ipuin hura idazteko, eta bide batez bere buruaz beste egiteko bere asmoa ere kontakizuneko giroan txertatzeko.

      Hurrengo egunean bertan erantzun zidan Sandra Cianik. Bere bizitzako misteriorik handienetakoa argituta ikustean emozio handia sentitu zuela esan zidan, baina ez zuen gehiago zehazten nolako emozioa izan zen. Seguru nengoen pozezkoa ez zela izan, ez zuela atsegin handirik sentituko bere hipotesia —edo nahia, edo desira— iraultzen zuen albistea irakurri zuenean. Baina, Vicenziren misterioa argitutakoan, zalantza berri bat sortu omen zitzaion: zenbateraino ote zekien aitonak? Berak ikerketa luze baten ondoren jakin zituenak, ez ote zekizkien aitonak beste inork baino hobeto?

6

Sandra Cianiren azken artikuluaren ondoren, dena bukatu zela ematen zuen. Ikertu beharrekoak ikertuta eta argitu beharrekoak argituta, ez zirudien motibo handirik zegoenik kontaktuan segitzeko. Vicenzo Vicenziren nortasuna estaltzen zuten laino guztiak aienatuak ziren, eta garbi zegoen istorio hartan nork jokatu zuen maitale baztertu eta amorratuaren papera, nor izan zen jelosiak eta mendeku egarriak asaldatuta ikaskidea aintzira batean ito zuena, nor hiltzaile damutuaren eldarnioan margolan harrigarri haiek egin zituena eta azkenean, bihotza eta zentzua zeharo bihurriturik, bere burua ibaira bota zuena. Ez nekien handik aurrera harremanetan jarraituko genuen edo ez, baina, Sandra Cianiren dezepzioa eta amorru gaizki disimulatua ikusita, susmoa nuen hor izango zutela azkena hilabete haietako gure arteko solasek eta mezuek.

      Baina oker nengoen, handik pare bat hilabetera Sandra Cianiren deia jaso bainuen. Urteko erreportajerik onenaren saria irabazi berria zen, eta niri jakinarazi nahi zidan.

      — Zuk emandako informazioagatik izan ez balitz, ez nintzen dena argitzera iritsiko. Ez nuen erreportaje saila biribiltzerik izango.

      Harritu egin ninduen nire lankidetzari orain halako garrantzia emateak, artikulu sarituetan aipamen txikiena ere egin ez, eta orain nire ikerlanaren garrantzia aitortzeak. Aldatuta sumatu nuen, eta, Angelo Cianiren misterioak sortzen zion ezinegonetik libratua zelako-edo, aurreko deietan baino askoz lasaiago; baita alaiago ere, sariak eman zion pozagatik eta, berak aitortu zidanez, bere kazetari karrerarako horrek izango zuen garrantziagatik.

      — Orain, gainera, zuen Muruamendiaraz horren lanak interesgarri bihurtu direla dirudi —jarraitu zuen, nik neuk ere kontu harekin zerbait irabazi banu bezala—. Unibertsitatean ere oihartzun apur bat izaten hasi dela ematen du.

      Ezin ukatuzkoa iruditu zitzaidan saria irabazi izanagatik Sandra Cianik erakusten zuen poza, baina horrek ez zidan ahantzarazten Vicenziren misterioa argitu zenean sentitu bide zuen dezepzioa, zenbait momentutan niganako amorrua ere izatera iritsi zela iruditu zitzaidana.

      — Sari honen parte bat zurea da —esan zidan, konplimendu hutsezkoa baino gehiago benetako aitorpena iruditu zitzaidan tonu batean—. Egunen batean Erromara etortzen bazara, jakin ezazu hemen lagun bat daukazula nahi duzunerako.

      Agian artean sentimendu nahasgarri horiek sumatzen nituelako-edo, ez nuen behar bezalako erreflexurik izan laster Napoliko Unibertsitateak antolatutako jardunaldi batzuetara joatekoa nintzela esateko. Gero pentsatu nuen aukera ona izan zitekeela egun batez Erroman geldialdi bat egin eta Muruamendiaraz-Vicenziren obra ikusteko. Hasieran obrak berak sortu ez zidan interesa piztu zidan niri ere bi pintore haien tragediak, eta margolanek berez zuten interesa baino askoz handiagoa zuten orain niretzat Gregorio Muruamendiaraz margolariaren bizitzak eta heriotzak. Egilearen bizitza dohakabeak ematen zion obrari halako indar berezia, gorabehera handirik gabeko bizimodu grisa izandako egile batena izan balitz izango ez zukeena. Horretan istorio erromantiko baten lilurak iritzia aldarazi zien kritikari batzuk bezala ari nintzen jokatzen neu ere.

      Zalantza egin nuen Sandra Cianiren gonbidapen harekin; ez nekien nola hartuko ninduen eta nolakoa izango zen gu bion arteko topaketa. Ikerketak iraun zuen bitartean utzi zizkidan inpresioek atzera eragiten zidaten; itzal asko ikusten nituen haren jokaeran: une batzuetan informazioa ezkutatzea, haren isilaldi luzeak hausteko neuk deitu behar izatea, azken emaitzarekin sentitu zuen dezepzioa... Seinale txarrak iruditzen zitzaizkidan denak, baina, beste alde batetik, azken deian transmititu zidan pozak adoretu egin ninduen, eta azkenean onartu egin nion gonbita. Napolin pasatu behar nuen astea, baina itzulera egun bat atzeratzea nahikoa nuen Erromara joan eta koadroak ikusteko.

      Jardunaldiak aspergarriak izan ziren, dena aitortu behar baldin bada, dokumentuen kudeaketa ere ez baita berez gairik kitzikagarriena, baina banuen horrelakoen premia nire curriculum eskasa gizentzeko, eta ziurtagiriak atzerriko unibertsitate batekoak baldin baziren askoz hobeto. Lehen ere izana nintzen Napolin, bazterrak ezagutzeko irrikaz gazte-denboran egindako bidaia batean; oraingoan, ordea, harrezkero izandako aldaketak konstatatzeko bakarrik ibili nintzen tokirik ezagunenetan, aparteko interesik gabe. Gaztetan bidaiatu duenak, mundua lehen aldiz begi harrituz ikusten duenak, ederki egiaztatzen du adin batetik aurrera munduan dena errepikapena dela, eta azkenean jarrera horrekin egiten ditu suertatzen zaizkion bidaia eta txangoak.

      Tren azkarrean egin nuen Napolitik Erromara bitartekoa, eta, bidaiak iraun zuen ordu eta erdian, Sandra Cianirekin elkartzeak ekar zezakeenaren kezka ernatu zitzaidan. Bitxia egiten zitzaidan Zio Angelorekin izan zuen tema, aitonaren osaba zaharra Vicenzi ezizenarekin bazen ere pintore famatuen artean ikusteko seta hura, ahanzturaren soto ilunetik argitara ekarritako figura baten ondorengo izan nahi hura, bitxia baita arbasoetako batek egin zuenagatik harro sentitzeko joera zabaldua. Norberak bere ahaleginez lortu duenagatik harrotzea ulergarria da, eta bidezkoa iruditzen zaigu, ondo merezitako lorpena denean, satisfazio hutsetik haragoko harrotasun hori ere, ospakizunetan horditasun puntu bat barkagarria den bezala. Berezko dohainengatik burua tente ibiltzea ere aski arrunta da, nahiko zentzugabea bada ere meriturik gabeko edertasunaz, indarraz edo buru-argitasunaz ilarraintzea, baina gure odoleko bat izan denagatik edo arbaso batek egindakoagatik harrotzea, hori bai dela gogoaren ahuleziaren seinalea. Izango du, ordea, bere esplikazioa, hain dago zabalduta gure aurreko norbaitek erakutsi zuen talentua geuk ere nola edo hala oinordetzan jaso dugula sinetsi eta sinetsarazi nahi hori.

      Erromako geltokitik gertuko kafetegi batean ginen elkartzekoak, baina hara iritsi nintzenean ez nuen argazkitik ezagutzen nuen haren antzekorik ikusi. Oraingoan nik ere neure bat bidalia nion, kafetegira iristen ginenean elkar ezagutzeko. Barra ondoan bertan geratu nintzen zain, garagardo bati zurrutadak eginez, noizean behin atera begiratuz. Garagardoa hustu eta berantetsita nengoen, baina halako batean kafetegian sartzen ikusi nuen, atea zeharkatzean eguzkitako betaurrekoak buru gainera jasotzen zituela. Segituan ezagutu nuen, eta keinu egin nion barratik.

      — Ander Beitia, ezta? —galdetu zidan telefonozko solasetatik ezagutzen nion ahots sendo harekin.

      Elkarri eskua eman genion, eta, arauzko bi muxuen ondoren, aitzakiaren bat emango zidala pentsatu nuen berandu iritsi izana justifikatzeko, baina ez zuen orduaren aipamenik ere egin.

      — Igelen misterioarekin liluratuta zu ere? —hasi zitzaidan berehala, kortesiazko lehen hitzen tramitea baztertuta.

      — Bai, azkenean neuri ere jakin-mina piztu zait. Ordu batzuk sartu ditut Muruamendiaraz horren atzetik, baina, bestela ere, holako historia batek badu bere erakargarritasuna.

      Ahoa okertu zuen pixka bat, behartutako irribarrearen parodia zirudien keinu batean. E-mailez bidali zidan argazki hura zeukan onenetakoa izango zela pentsatu nuen, aurrean neukana baino ederragoa baitzen gogoan geratu zitzaidan irudia. Soineko urdin bera edo antzekoa zeraman, eta buruaren bi aldeetara banatutako ile kizkur ugaria ere argazkikoa zen, baina gainontzean zaharragoa eta maskalduagoa iruditu zitzaidan. Espero nuen bezala, hizketan eta imintzioetan kementsua zen oso, baina, hala ere, urruna, tratuan hotz samarra.

      — Vicenzo Vicenzi eta bere igelak! —bota zuen erdeinuzkoa iruditu zitzaidan tonu batean—. Zio Angelo hil izana barkatu egin beharko diot, azkenean sari bat irabazteko balio izan dit-eta.

      Hotelera lagundu zidan nire gauzak uztera, eta Erroman zerbait ikusi nahi nuen galdetu zidan, gidari lanak egiteko prest. Baina, Napolin bezala, Erroman ere ez neukan lehen ikusitako tokiak berriz bisitatzeko gogo handirik. Lehen aldiz izan nintzenean emozio handirik sentitu ez banuen orain askoz gutxiago; izan ere, zer zentzu du gaur egun aurrez xehetasun guztiekin ezagutzen ditugun tokiak bertatik bertara ikustera joateak? Ez dago sorpresarako aukerarik, ez ezusteko aurkikuntza batekin poztekorik. Holako tokietara joateak leku seinalatu batean egotearen ordain sinbolikoa besterik ez du izaten gehienetan: hemen nago, eta hemen izan nintzela gogoratuko dut bizi guztian. Arbasoengatik sentitzen den harrotasunaren antzeko satisfazioa da turistak irabazten duena; “nire aurreko hark hau-eta-hau egin zuen, eta ni haren ondorengoa naiz” harro pentsatzen duenak bezala jokatzen du turistak: “Toki honetan hau-eta-hau gertatu zen edo holako-eta-holako gauza miresgarriak egin zituzten, eta ni orain hemen nago”. Aspaldi aspertu nintzen holako kontuekin.

      Onena bazkaltzera joatea izango zela pentsatu genuen, eta bazkalondoan joango ginela Vicenziren margolanak gordeta zeuden tokira. Jatetxe batera eramango ninduela uste nuen, ez dakit zergatik, agian nire laguntza horrela eskertu nahi izango zidala uste nuelako, baina plater bakarreko otordua egin genuen toki arrunt batean, hirian batera eta bestera lasai bazkaltzeko astirik gabe ibiltzen diren askok egiten duten antzera.

      — Egia esan behar baldin badizut, segituan izan nuen susmoa Vicenziren sinaduraren gaineko igelen bizkarretako hura Zio Angelo zela. Luparekin ondo begiratuta, etxean betidanik ezagutu dudan marrazkikoaren tankera hartzen nion.

      — Horregatik zeunden hain konbentzituta margolanen egilea zure osaba zahar hura zela —esan nion, azken unera arte izan zuen tema hura ulertuko banu bezalako itxurak eginez.

      — Bai, baina bazeuden kontrako zantzuak ere —esan zidan, bitxi samarra iruditu zitzaidan doinu batean.

      — Ipuinagatik diozu? Horrek dena aldatzen zuen? Izan zitekeen Angelo Cianik idatzitakoa, ez?

      Zalantza egin zuen hitz egiten jarraitu aurretik, eta une batez deseroso zegoela iruditu zitzaidan.

      — Zio Angeloren eta Muruamendiaraz horren heriotza-datak aurkitzea erabakigarria izan zen. Harrezkero ez zegoen zalantzarik —esan zuen, eta horrela utzi nahi izan zuen gaia.

      Hitz beste egin zuen, eta lehen aldiz niganako interes apur bat azaldu zuen. Napoliko jardunaldiei buruz galdetu zidan, eta horrekin hasita nire lanari buruzko azalpen batzuk ere eman nizkion. Bera ere bere kazetari lanaz aritu zitzaidan, baina oraingoan ez nion sari handi bat irabazi berriaren ilusiorik sumatu.

      Bazkaldutakoan Vicenziren koadroak gordeta zeuden biltegira joango ginela agindu zidan, eta halaxe egin genuen. Autoa hartu eta kilometro batzuk egingo genituela uste nuen, errezeloa bainuen mezuren batean esan zidala koadroak aurkikuntza egin zuten palazzotik atera eta kanpoaldeko industrialde bateko biltegi moderno batean gordeko zituztela. Horregatik harritu nintzen hainbeste Trastevereko eraikin zahar batera eraman ninduenean; nire harridura adierazi nionean, industrialdeko biltegia beteta zegoela esan zidan eta ondarearen ardura zuen zerbitzuak Erroman halako toki asko zituela artelanak behar bezala gordetzeko. Giltza-sorta ederra atera zuen poltsatik, eta baimen berezia zuela esan zidan noiznahi koadroak ikustera eta materiala kontsultatzera joateko, eta baita kanpotik etorritako ikertzaileei erakusteko ere.

      Eskailera batzuk jaitsi, eta soto batera eraman ninduen Sandra Cianik. “Patu tristea Muruamendiarazena”, pentsatu nuen, “beti sototik sotora, betiko ilunpean eta betiko ezezagun geratzeko kondena balu bezala”. Bonbilla batzuen argi horitan erakutsi zizkidan margolanak; han zeuden berak bidalitako argazkietatik ezagutzen nituen koadroak, ezezagunak zitzaizkidan beste batzuen artean. Egia esanda, neure ezjakintasunean baldar samarrak iruditu zitzaizkidan gehienak, baina, Muruamendiarazen ipuina eta haren bizitzak izan zuen akabera ezagututa, batzuetan hunkigarriak ere gertatu zitzaizkidan koadroetako jauretxeak, errota, igelen eta gainerako animalien ugaritasuna eta, zer esanik ez, han eta hemen agertzen zen neskaren irudia.

      Koadroei begiratu bat eman, eta alboko gela txiki batera eraman ninduen, eta han apaletan banatuta zeuzkaten paperak eta agiriak erakutsi zizkidan.

      — Margolaritza eskolako agirietako asko hemen daude; ez denak, baina asko bai. Badakizu, ikasleen zerrendak, kontuen liburuak eta holakoak.

      Apaletatik paperak hartzen hasi zen, eta ondoko mahai txiki batean uzten, nik hobeto ikus nitzan. Segituan erreparatu nion azal gogorreko koaderno moduko bati, azalean bertan zioenagatik Vicenziren dietarioa izan behar zuenari. Eskuetan hartu nuen, baina orri-pasa hasi orduko eskuetatik kendu zidan, eta, protokoloren batean horrela ezarrita balego bezala, berak zabaldu zuen mahai gainean eta bera hasi zen orriak pasatzen. Italieraz idatzita zegoen, baina Cianik bizkor pasatzen zituen orriak, eta ez zidan pasarte bat osorik irakurtzeko betarik ematen.

      Zergatik idatzi ote zituen italieraz bere buruarentzat beste inorentzat ez zen dietario hartakoak? Sortzez euskalduna izan arren, normalena gaztelaniaz idaztea izango zen, gaztelaniazko kulturan hezitako belaunaldi hartako beste guztiek bezala. Zergatik aukeratu ote zuen, orduan, idaztea nekezago egingo zion hizkuntza? Beharbada Erroman nik uste baino integratuago egongo zela pentsatu nuen, ingurukoekin mintzatzeko egunero erabiltzen zuen hizkuntzan nahiko trebatuta. Orduan Nataliaz gogoratu nintzen, eta pentsatu nuen harekin izaten zituen solasetako hizkuntza beharbada Muruamendiarazentzat hizkuntza intimoa izatera iritsi izango zela, maitearekin erabiltzen zuen mintzaira bera ere denborarekin kuttunago bihurtuko zitzaiola.

      Nataliari bidaltzen zizkion gutunez gogoratu nintzen, Sandra Cianik berak esan zidanez listari gorri batean bilduta aurkitu zituzten eskutitz haietaz, Nataliaren mezuak eta Muruamendiarazen zirriborroak nahasian gordetzen zituen bilgo hartaz, eta haien berri jakin nahi izan nuen.

      — Gutunak ez daude hemen —esan zidan—. Unibertsitateko irakasle batek hartu zituen aztertzeko.

      Arraroa egin zitzaidan ikergaiak edozer moduz banatzeko jokaera hura, baina, berak naturaltasun osoz esan zidanez, hain ezohikoa ez zela izango pentsatu nuen, niri zabar samarra iruditu arren. Dietarioko orrietara itzuliko ginela uste nuen, baina Sandra Cianik beste koaderno bat hartu zuen apaletako batetik, eta mahai gainean utzi gabe esku artean erabili zuen.

      — Hemen daude eskolako kontuak.

      Orri batzuk pasatu, eta behatz luze batekin seinalatu zidan Gregorio Muruamendiarazen izena. Orrian behera eta alde batetik bestera ibili zuen urdinez margotutako azazkal luzea Bergarako margolariaren diru ordainketak eta datak erakutsiz. Datu horiek baino gauza interesgarriagoak ikusiko nituelakoan joan nintzen hara, eta muntarik gabeko informazioetan galtzen hasi baino lehen zuzenean egin nion galdera.

      — Eta ipuinaren jatorrizkoa? Hura ere beste toki batean dago gordeta?

      Galdera espero zuela adierazten zuen irribarre murritz batekin goiko apaletik karpeta bat hartu, eta mahai gainean zabaldu zuen. Beste agiriak ez bezala, ipuinaren testua orri solteetan zegoen, eta zirriborroa zirudien bertsio landua baino gehiago. Horitutako paper haiek letra zainduz zeuden idatzita, baina zuzenketak nonahi ageri ziren; asko ziren tatxatutako lerroen gainean berridatzitako esaldiak, eta baita orri bazterrean letra txikiagoz erantsitakoak ere.

      Italierari buruz daukadan ezagutza oso apala da, erraz ulertzen den aitzakiarekin ez baitut egundo ahaleginik egin ezer ikasteko, baina, idazkera baldarrari erraz antzemango niolakoan-edo, Sandra Ciani bera aurreratu zitzaidan.

      — Oso trakets idatzita dago, oso italiera kaxkarrean. Esaldi baldar asko daude eta gaztelaniazko kalko garbiak, batzuetan hitz eta esaldi osoak ere bai.

      Inoiz baino garbiago ikusi nuen Sandra Ciani ia hasieratik bertatik jabetu izango zela ipuinaren egilea ez zela bere Zio Angelo hura izango, eta hala ere bere tesiari irmo eusten saiatu izan zela. Engainatuaren amorrazioa sentitu nuen neure baitan hazten, eta sumin horrekin batera baita Cianiren kontrako erdeinua ere, desira burugabe batengatik hola jokatu izanagatik. Nirekin —eta zer esanik ez bere egunkariko irakurleekin— izandako jokaeragatik kargu hartzekotan egon nintzen, baina segituan erabaki nuen ez zuela merezi. Inoiz misterio bat izan zena erabat argituta zegoen, eta Muruamendiarazen bizitzako eta heriotzako pasadizo asaldagarrien frogen aurrean nengoen. Hori zen inporta zitzaidana, ez arbaso baten izena ezagutarazteko eta kritikarien estimazioa irabazteko Sandra Cianik izan zuen jokaera barregarria.

      Berriz ere dietarioari heldu nion, baina oraingoan Ciani ez zen inolako eragozpenik jartzen ausartu. Isilik begiratzen zidan, betaurrekoen armazoi urdinetik begiak nigan tinko, baina hitzik egin gabe. Ez zegoen dietarioan paragrafo luzerik, eta, pasarte batzuk kenduta, gehienak ohar eta esaldi laburrak ziren, eguneroko hura idatzi zuenean artean erraztasunik ez balu bezala italieraz idazteko. Orri-pasa ari nintzela, atentzioa eman zidan letra larriz idatzitako hitz batek, Nataliarekikoan lehiakide izan zuen hura izendatzeko aukeratu zuen harexek. Testuan Mefisto agertzen zen bakoitzean, stronzo, cretino, figlio de una mignotta eta holako apaingarriz inguratuta azaltzen zen. Erraza zen koadernoan letra larriz idatzitako Mefistoren arrastoa jarraitzea, eta horrela egin nuen topo, orri baten barrenean, euskarazko esaldi batekin: “Badator, dauzcanac soiñian eta dazquienac miñian”.

      Bihotzak jauzi egin zidan Muruamendiarazek Angelo Ciani laidotzeko euskal esaera baten kutsua zuen esaldi hura idatzi zuela ikustean, baina ez nuen hitzik ere egin. Hilabete batzuk iraun zuen gure harremanean, hainbeste e-mail eta telefonozko solasetan ez zidan Sandra Cianik inoiz aipatu berarentzat ezezaguna zen hizkuntza batean idatzitakorik aurkitu zuenik. Nigandik inolako iruzkin argigarririk ez zuela merezi erabaki nuen, eta isilik geratu nintzen.

      Dietarioa berriz mahai gainean utzi nuenean, Sandra Ciani gelako atean zegoela konturatu nintzen. Nik nire paper-araketa noiz bukatuko zain zegoela zirudien, bizkarra atezangoan bermatuta, esku batean lupa handi bat zuela. Begiratu nionean, lupa zuen eskua jaso, eta irteteko keinua egin zidan. Mutu egin genuen koadroen arteko bigarren itzulia, Sandra Ciani bera ere nire ondoezaz jabetu balitz bezala, edozein kontu hizpidera ekarriz gero sestrarako gai izan zitekeela baleki bezala.

      Koadroei banan-banan begiratua eman ondoren, igelei buruz hitz egiten hasi zitzaidan, eta denetan handienak seinalatzen zizkidan, margolanean zuten jarreragatik bizkar osoa garbiago ageri zutenak. Koadroaren erdian dorretxe handi bat erakusten zuen margolanaren aurrean geratu ginen, zapelatzak eta basurdeak nonahi ageri zituen koadroaren aurrean, huraxe baitzen zalantzarik gabe Vicenziren sinaduraren gainean igelik handiena zuena, bizkarraldeko marrazkia ondoen erakusten zuena.

      Telefono mugikorra atera zuen, eta gordeta zeuzkan argazkiak pasatzen hasi zen. Bila zebilena aurkitu zuenean, bi behatzekin irudia zabaldu eta ondo begiratzeko eskatu zidan. Marrazkiko gizon gazteari erreparatu nion, haren aurpegiera luzexkari, burua alde batera okertzeko moduari, begiak zabal-zabalik zituela begiratzeko erari. Gero berriz lupa hartu, eta sinaduraren gaineko igelaren gainean jarri zuen. Bizkarreko irudia lausoagoa izan arren, ez zegoen batere zalantzarik: begirada bera zen, aurpegi luzexka bera, burua pixka bat okertuta posatzeko jarrera bera.

      Luzaz egon zen horrela, lupa igelaren bizkarraren gainean jarrita. Nik hobeto ikus nezan egin zuela pentsatu nuen, baina gero konturatu nintzen sorgorturik bezala zegoela. Han neukan Sandra Ciani neure ondoan, bere arbasoaren aztarrenaren atzetik ibili ondoren aurrez aurre zuen osaba zaharraren irudiari begira. Batzuetan haren aurpegian esker oneko keinua ikustea iruditzen zitzaiola esan zidan, misterioa argitu izanagatik eskerrak eman nahi balizkio bezala. Berriz isildu, eta luparen atzean barrundatzen zen irudiari begira geratu zen.

      — Neuri begiratzen didala iruditzen zait.

      Soto hartako bisita bukatutakoan, Sandra Cianiri agur esan, eta zuzenean hotelera joatea erabaki nuen, eta haren berririk gehiago izango ez nuela konbentzituta itzuli nintzen Gasteizera. Lanera itzuli eta egun batzuetara, ordea, beste e-mail bat jaso nuen. Ez zen arrastorik ere geratzen gure telefonozko solasetan pixkanaka lortu genuen adiskide giro hartatik, Erromako bisitaren ondoren gure arteko hartu-emana erabat agortuta baitzegoen; horregatik aukeratu izango zuen zuzeneko elkarrizketa baino bitarteko hotzagoa, nahiz eta jakinarazi nahi zidan berria munta handikoa izan: matxura larri bat gertatu zen koadroak gordeta zeuden eraikineko hoditerian, hodi nagusiren baten leherketa-edo, artean ez baitzegoen garbi sotoko biltegia urez bete zuen istripuaren arrazoi zehatza, eta sotoan gordeta zeuden margolanak eta gela txikiko agiri guztiak urpean geratu ziren, seguru asko betiko hondatuta.

      Vicenziren misterioa argitzean izan zuen jarrera ikusita eta Erroman hartu nion erremindu tankera kontuan hartuta, esan beharrik ez dago ez zitzaidala sinesgarria iruditu hoditerian izandako matxuraren azalpena. Margolan harrigarri haiek Zio Angelorenak izan zitezkeela-eta elikatutako ilusioa zapuztu izana gutxi balitz bezala, ezin eramana egingo zitzaion koadro bitxi haiek izan zuten oihartzuna Zio Angeloren hiltzailearen izena handitzeko izatea, nahiz Muruamendiaraz ilun harena betiko galdu Vicenzo Vicenziren badaezpadako ospearen atzean. Vicenziren lanen hondamena agian beste artikulu edo erreportaje bat idazteko erabiliko zuela bururatu zitzaidan, eta horrela La Repubblicako erreportaje sail sarituari urrezko epilogo bat jarriko ziola. Mendekua biribiltzeko erremate dotorea, pentsatu nuen.

      Ez nuen batere gogorik izan Sandra Cianiren e-mail labur eta lehorrari erantzuteko, eta horretan geratu zen hilabeteetan izan genuen hartu-emana, beste azalpenik gabe, bestelako xehetasunik gabe, argazkirik gabe. Baina ordu asko eskaini nizkion Gregorio Muruamendiarazen arrastoa bilatzeari dena bat-batean betiko ahazteko, eta handik egun batzuetara zerbait gehiago jakin nahiak interneten arakatzera eraman ninduen. Ez nuen erakunde ofizialen web orrietan ezer aurkitu, eta egunkarietan ere espero baino albiste laburragoak argitaratu zituztela ikusi nuen. Harrigarria iruditu zitzaidan kazetaritza-sari garrantzitsu bat irabazteko adinako interesa piztu zuen gai batek gero horren oihartzun apala izatea, baina, Italiako agenda mediatikoaren gorabeherak arrotz zaizkidanez, ezin behar bezalako juzgurik egin. Artikulu gutxi eta oso azalekoak aurkitu nituen, Sandra Cianik idatzitakorik bat ere ez.

      Han eta hemen suman nenbilela, ordea, arte ikasle baten blogean egin nuen topo gaiari buruzko informazioarekin. Tonu gogorrean idatzitako post batean, Vicenziren margolanak gordetzeko arduradunek erakutsi zuten zabarkeria salatzen zuen, eta erantzukizunak banatzeko orduan ez zuen ia inor salbatzen, ez kritikariak, ez unibertsitatea, ezta ondare artistikoa babesteko ardura zuten erakundeak ere. Koadroen bitxitasunak areagotu egiten zuen, blogariaren ustez, arduradunen utzikeriak eragindako galera.

      Ulergarria iruditu zitzaidan ikasle haren protesta, baina ez nuen blogean koadroei buruzko iruzkin interesgarririk aurkitu, estiloaren berezitasunaz haragokorik. Bazegoen, ordea, niretzat edozein ideia baino preziatuagoa zen zerbait: blogeko testua ilustratzeko bi argazki. Koadroak gordeta zeuden biltegira jaisteko eskaileretatik atereak ziruditen, urak hartutako sotora gehien hurbil zitekeen puntutik eginak itxura batean. Lehen argazkiak margolanak zeuden gela zabaleko panorama orokorra eskaintzen zuen, hondamendiak utzitako egoera penagarria. Bigarrena, berriz, hurbilagoko irudia zen, eta ur azalean igeri zebilela zirudien koadro bat agertzen zen. Segituan konturatu nintzen dorretxea erdian zuen koadro huraxe zela; lausotuta bada ere, ezagutzeko moduan ageri zitzaizkidan margolaneko zapelatzak, basurdeak eta dorretxea bera. Vicenziren izenpeari begiratu nionean, bat-batean sinaduraren gaineko igelarekin egin nuen topo: han zegoen Vicenzi pintorearen eta Capriako nagusiaren eldarnioetako igela, berezko ingurune naturalera itzuli balitz bezala ur azaletik zentimetro batzuetara murgilduta.

      Argazkia kopiatu eta zabaltzen saiatu nintzen igela hobeto ikusteko; argazkia hedatu ahala, igela hazi egin zen eta bizkarreko orban nabarra ere handitzen hasi zen. Irudia zabaltzen jarraitu nuen, igelaren bizkarreko marrazkia xehetasun handiagoz ikusi nahian, baina Mefistoren aurpegia desitxuratu egiten zen; irudia zabaldu ahala lausotu egiten zen, bizkarreko aurpegi hura igelari itsatsitako lokatz zipriztin bat balitz bezala.