PABLO BARRIO

2074

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2024 Pablo Barrio

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2024ko ekaina

Edizio hau: 2024ko ekaina

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      Pablo Barrio antzerkirako jaio den idazlea da. Euskaraz gutxitan ezagutu ditugu beren idazle ibilbidea ia soilik teatroan eman duten egileak; horregatik, plazer handia da bere obra GANBILAra ekartzea. 2074 izenburuak iradokitzen duenez, distopiaren ildotik idatzitako testua da esku artean duguna. Era horretako testuek ohi duten gisan, balizko etorkizunera luzatutako begirada gaurko gizartearen ispilu bilakatzen da, orainerako gogoetagai.

      Barrio dagoeneko bidea egin duen egilea da, nahiz eta gutxitan ikusi izan ditugun bere testuak oholtza gainean. Helduentzako antzerkigintzan, kasu, zenbait sari irabazi ostean Armiarmategian testuarekin harritu gintuen behinola: esaldien erritmoa, esamoldeen ebakera, absurdoaren neurria, hitz jolasak… dramagintzaren ofizioa ondo ezagutzen duen egile bat topatu genuen bertan. Testu hura aurkikuntza izan zen zaleentzat, batez ere, ohiko bideetatik at zetorkigulako idazlea: ez genuen ezagutu talde baten baitan, ez zetorren beste literatura genero batzuk lantzetik, bete-betean antzerkiaren idazketatik baizik. Helduentzakoez gain bere testuak saritu eta antzeztu izan dituzte Nafarroako Antzerki Eskolak bultzatutako haur antzerki testu lehiaketaren testuinguruan, eta gazteleraz ere ezagutu diogu beste obra bat, El sitio del fin del mundo, nobela izan arren moduetan berehala antzerkigintza gogora ekartzen diguna.

      2074 obran antzerkizaleok oso maite dugun erreferentzia bat izan du, besteak beste, gogoan: Euskal Herrian sarritan bisitan eduki dugun La Zaranda teatro konpainiarena. Ez kasualitatez, Andaluziakoa da taldea, azken garaietan “inongoa ez den teatroa” egiten duena. 2074ko pertsonaien artean suma daiteke sustrai anitzekiko gogoeta, hain zuzen ere. Erraza da gustuen bidetik eraginak aitortzea, baina ez hainbeste estilo eta korronte oso bat sortzeko gai izan den taldearen moduak barneratu eta gaitegi propio batera ekartzea. Lerro artean bikain jaso ditu Barriok dialogoen erritmoak, aktoreen etengabeko mugimendua, gorputzen ezinegona dakarren dardara, La Zarandakoek ere Tadeusz Kantorri aitortzen dioten panpinatasuna. Oholtzara eramatea mereziko lukeen testua, zalantza izpirik gabe.

      Teatro testuarekin batera, Barriok antzerkiaz duen ikuspegia jaso du Sortze prozesuaz izeneko testuan. Antzerki idazketan literaturaren eta idazkera fisikoagoaren artean sarritan muga bat marrazten den garaiotan, Barriok antzerki idazlearen ikuspegia zehaztearen alde egiten du bertan: “Testuaren sorkuntza etxeko bakardadean gertatzen denean ere, sortze hori kolektiboa da”. Alfonso Sastrek hizkuntza mailan parlatura deitu izan zuenaren baitan bilaketa egiten zuen moduan, Barriok idazlearen gorputzeraino darama idazkera, euskal teatrura oso baten bila.

      Umorez, antzerkiarekiko pasioz eta kritika sozialez lepo dagoen testua uzten dugu orain irakurle zein antzerkigileen esku, bertako pertsonaien bizi-dardara kutsatzeko prest.

Inora bidean goaz beti

MIKEL ANTZA

      Ilargi ia betea izan dugu bart.

      Egun osoa neraman iristen ez zen zerbaiten esperoan, neure buruari aitortu nahi ez banion ere. Etxean egiten dudan yoga saio bakartiaren ostean afaltzeko gogorik gabe, oheratuz gero lorik ezak hartuko ninduen susmoa neukanez, sutondoko besaulkian eroso jarrita Annie Ernauxen Emakume izoztua irakurtzeari lotu nintzaion.

      Ernauxen liburua utzi eta beste zigarro bat gehiegi erretzera atera nintzen etxaurreko bankura, ilargiaren argitan izoztera.

      Ondoren jaso nuen ustekabean Pablo Barrioren 2074 antzezlana e-postaz.

      Eta segituan, ohera sartuta loari alferrik deika batera eta bestera burkoa zapaltzen ibili ordez, ekin nion antzezlanaren irakurketari.

      Irakurtzen hasi orduko egin zitzaizkidan pertsonaiak gertuko, beren izaeragatik baino Barriok kokatu dituen lekuagatik, ezlekuagatik esan beharko nuke. “Travelling” hitzaren itzulpen zehatza bilatzekotan egon nintzen antzezlana irakurtzen amaitu nuenean. Pirandelloren antzezlan ezaguneko sei pertsonaiak bezala, hauek ere bila dabiltza, ez ordea egile baten, baizik eta bidaian inora eramango ez dituen bidearen bila, travelling luze eta amaigabe batean, iragana eta etorkizunaren artean zintzilik legokeen baina oraindik ez dagoen bide batean.

      Hain maiztua dagoen Machadoren “bidea ibiliz egiten da” horri egindako emendakina proposatzen digu Barriok: “Bidea galderak eginez egiten da”. Halabeharraren bi zentzuekin (kasualitatea eta kausalitatea) jolas egiten dute agertokiaren erdian noraezean; norarik ezean eta umezurtz agertzen zaizkigun pertsonaiek. Eta galderak pausatzen dizkigute, galdetzea bera balitz bezala giza indarrez ibilarazten dituzten tramankuluen energia berriztagarria. Galdera eta zalantza, nondik eta nora, zergatik eta zertarako. Etorkizunari buruzko misterioaren eta ezjakintasunaren behe-lainoak inguratzen ditu pertsonaiak, eta baita iraganarenak eta orainarenak ere. Bertan daudela da ziur dakiten bakarra; eskaintzen diguten ziurtasun bakarra.

      Galderak egitea beti da arriskutsua, baina are arriskutsuagoa desgaraiz egitea. Beren buruei egiten dizkieten galdera horiek ez ote dira etorkizunetik igortzen dizkiguten galderak, guk orain geure buruei egin beharko genizkienak, hain zuzen ere Barriok irudikatu dituen pertsonaia hain egiantzeko horiek beranduegi denean egin ez ditzaten?

      Baina, hala ere, Abuela, Txaldatxur eta bere segiziokoak ez daude Godoten esperoan, maiz haien elkarrizketek Vladimirrek eta Estragonek haien artean dauzkatenen oihartzunak ekartzen badizkigute ere. Haiek bezala hauek ere egoera absurdoan dabiltza, eta 2074 antzezlanak absurdoaren antzerkiaren urrina badauka, bizitzaren zentzu absolutua aurkitzeko saiakeraren absurdoa azaleratzen duen neurrian dauka.

      Euskal Herrian norabiderik gabe irudikatu ditudan antzezlaneko pertsonaiek Euskal Herriaren iragan hurbilari begirada botatzen diote, galderak pausatuz, ia etenik gabe. Pertsonaiak beren bidaldi galduan agertokitik desagertzen direnean, irakurle-ikusleok utziko gaituzte umezurtz, gure iragan hurbilarekin eta presente honekin zer etorkizun eraikiko dugun edo eraiki dezakegun gogoetatzen.

      Azken orrialdeak irakurtzen ari nintzela otu zait idatzizko bertsioan antzezlan futurista honetako pertsonaiek ez daukatela mugikorrik. Pozgarria iruditu zait. Iruditzen zait gaur egungoa izatera ez luketela hainbeste hitz egingo haien artean Alazne gazteak, Txaldatxur zaharrak, Abuelak, Alpontsok, Santik eta Ailemek. Begiak pantailari itsatsita leudeke. Ez ote daude etorkizuneko pertsonaia horiek hain galduta oraingo gure egunerokotasunean norberari bere mugikorrak zabaltzen dion munduan murgilduta gaudelako? Ez ote den etorkizunean zirimiria oroitzapen urruna besterik izango gure eguneroko zentzugabetuan “Mundua Aldatzeko eta Justizia Lortzeko” ideia handiek porrot egin eta borroka egiteari utzi diogulako? Herritar izateari utzi eta Bezero bihurtzen gaituen egunerokotasunean murgilduta gaudelako?

      Hala ere, Barriok irudikatzen duen etorkizun distopiko horretan bada esperantza poxi bat izateko zirrikiturik: bidean galduta ibiltzera kondenatuta daude Sisifo bidaiariok, bai, baina bidearen bila dabiltza. Eta Alazne gazteak amaieran irakurle-ikusleari pausatzen dion galderari erantzunez, ni bederen ez naiz antzezlanetik sartu nintzen bezala irten.

      Gainera, goiz eguzkitsua daukagunez, gaur ez daukat sua piztu beharrik izango, eta esperoan nengoena iritsi ez den arren bidean aurrera egiteko indarrak batu ditut gosari oparo bat egin ostean.

      Aldaketa handiekin amets egindakoak aldaketa txikiekin inurri lanean ikusten ditut inguruan, eta horri lotu natzaio ni ere, Txaldatxurrek irentsitako pilula miragarriaren antzeko baten probak arrakasta eduki ezean, berrogeita hamar urte barru nire lekukotza ezingo dudanez eman, egin beharrekoa orain egin behar dudala jakitun.

2074

PERTSONAIAK

      TXALDATXUR ZAHARRA

      ABUELA

      AILEM

      ALAZNE GAZTEA

      ALPONTSO

      SANTI

2074. urtea, gutxi gorabehera. Bai, zergatik ez? Iraultza industrialak ekarritakoa iraultza digitalak eramana du dagoeneko; eta, harriak kristalean zuloa nola, kapitalismoak, bere algoritmoari jarraiki, Erdi Aro Berria ekarri du. Lehenagotik zetorren pribatizazio-prozesuak abiadura hartu du azkenengo mende erdian eta azken muturreraino burutu da. Estatuen funtzio administratibo-politiko-militarrak jabetza pribatuaren esku daude aspaldidanik. Kale garbiketa edota osasungintza pribatizatzerik bazegoen, zergatik ez udal edota nazioen gobernuak? Oso erraza da. Ondorioz, XXI. mendearen lehen erdira arte izandako estatu-nazioak, ordura arteko izaera politikoa galduta, kontzeptu geografikoak baino ez dira egun, malenkonia iturria gehienera jota.

      Gauzak horrela, Administrazio Publikoaren arrasto izpirik ez dagoen honetan, Nazioarteko Kontsortzio eta Inbertsio Funts handiak dira oraingo Ahaide Nagusi Berriak. Beraiek dira jaun eta jabe munduan, beraiek jendartekoen gauzak kudeatzen dituztenak; guri dagokigun munduaren zatian, behintzat.

      Marko horretan, Eurasiako Inperio Horiaren kontrako gerra ez bada oraindik gertatu, gertatzeko bidean dago. Edo gertatzen ari da honezkero, auskalo. Batek daki, zaila da munduan zer gertatzen den benetan jakitea. Bakea eta gerra, berez, sekula ez badira bereizten errazak izan, are zailagoa da 2074. urte honetan. Edozein kasuan, gerra baino gauza gizatiarragorik ez dagoelako agian, gure kontakizunaren gertaerei dagokienez behintzat, garrantzi episodikoa baino ez du izango horrek. Sakonean, beste motako kezkak darabiltzate buruan gure pertsonaiek; eta, horregatik, zentzu bakar batean kontuan hartzekoa da balizko gerraren eragina: jendartean egon daitezkeen noraezaren eta etsipen sentimenduen eragile moduan.

      Esan gabe doa, azkenik, ez bakarrik oinarrizko gainegitura eta marko geopolitikoak, baita naturak, fisika kuantikoak, kulturak edota gizarteak berak ere beraien berezko bilakaera izan dutela bitarte honetan.

1.

(Oihal beltza hondoan, eszenatokia soil eta apaindurarik gabe agertzen da. Argiteriak giro iluna, etsitua, horizonte garbirik gabekoa irudikatzen du, alaitasunerako zirrikitu gutxi uzten duena.

Segizio antzeko bat osatuz, pertsonaiak sartzen dira trastez betetako gurdi edo ohatila moduko pare bati bultzaka. Pertsonaien pauso, keinu, begirada eta mugimendu geldoei halako nekea, zalantza, noraeza, ezinegona eta etsipena darizkie. Lehenengo begiradan, ez da harritzekoa pertsonaiek transmititzen duten moteltasuna, buruan doan neska gaztea kenduta, liburu edota historia-museoren batetik ihes egindako pertsonaiak izan baitzitezkeen, zehazten zaila den adinekoak, baita ezin sinetsizkoak ere. Mugimenduan egongo dira beti, hala ere, beti ibilian, zerbait egiten beti, oso gutxitan geldirik. Gurdietan unean uneko eszenetan behar diren tresnak edota karakterizatzeko elementuak pilatzen dira nahas-mahasean.

ALAZNE GAZTEAk soka batez aurrealdetik tira eta atzetik bultza SANTIk, —urtetan sartutako gizona baina zaildua, gazte garaian izandako kemena gordetzen duena oraindik—, aurrera egiten du lehenengo gurdiak. Belaontzi moduko bat irudikatzen du gurdiak. Metalezko masta antzeko batetik kolore gastatutako oihal loredun zahar higatua zabaltzen da. ABUELA eta TXALDATXUR ZAHARRA eskifaia gisa gainean doaz; hala moduz eserita emakumea, eskuan duen haizemaileari eragiten dio tarteka; bere magalean etzanda lo antzean dator gizona. Lehenengo gurdiari soka batez lotuta dator bigarrena; melhfa antzeko oihal zahar bat jantzita, AILEMek bultzatzen du. Segizioa ixten, ALPONTSO dator pauso batzuk atzerago, ibilera neketsua du, gogogabea, kexu itxuran, izerditan, zapi zahar batez aurpegia eta lepoa garbitzen ari dela.)

ABUELA (Camaron de la Islaren doinuaz kantuan, tonu samurrean):

            “El Sueño va por el Tiempo

            flotando como un velero,

            flotando como un velero.

            Nadie puede abrir semillas

            en el corazón del Sueño,

            en el corazón del Sueño…”[1].

ALAZNE: Abuela… Zer esan nahi du horrek? Ametsaren bihotzean ezin dela hazirik ireki… zerbait esan nahi du horrek?

AILEM: Baina zuk zer uste duzu, esan edo egiten dugun guztiak zentzurik baduela beti?

ALPONTSO: Beti? Zentzurik ba al dute noizbait, akaso? Isilik eta geldi egongo bagina ere… alderik egongo litzateke?

SANTI: Isilik eta geldi… estatuen moduan? Gorpuen moduan? Zentzurik ba al du gorpuen moduan isilik eta geldi egoteak?

ABUELA (entzungor):

            “El Tiempo va sobre el Sueño

            hundido hasta los cabellos,

            hundido hasta los cabellos.

            Ayer y mañana comen

            oscuras flores de duelo,

            oscuras flores de duelo…”[2].

ALAZNE: Abuela, ez dut ondo ulertzen. “Sueño” esaten duzunean, zertaz ari zara? Ametsaz… ala loaz?

AILEM: Ez al dira gauza bera, ala? Ametsa, loa… batera egiten ditut nik gauero.

(TXALDATXUR ZAHARRA esnatzen da bat-batean.)

TXALDATXUR (asaldatuta): Lo? Lo? Ni ez nago lo, e! Ni, lo? Ezta ametsetan ere! Zer uste duzue! Esna eta bizirik nago ni!

ABUELA: Bizirik zaude, bai, Txaldatxur, bizirik oso, lasai. Gaztetxoek, badakizu, gauzak ulertu nahian, absurdoa ulertu nahian, den-dena nahasten dute…

TXALDATXUR (balizko itsasoari begira, garrasika bat-batean): Ez duzue seineroaren hotsa entzun? Balea dugu zain! Goazen, marinelak! Arpoilariak txalupetara! Erria txikota!

ABUELA: Ez iezaiozue kasurik egin. Badakizue, azken balearen harrapaketaren lekukoa izan zen txikitan. Kaian bertan bizi zen, eta sukaldeko leihotik ikusi zuen den-dena. Sonatua izan zen hura, bertsoak eta guzti egin zituzten… Arpoia bihotzaren memorian iltzatuta geratu zitzaion geroztik.

TXALDATXUR (gurdiei tira eta bultzaka ari direnei): Balea bat ikusi du seineroak Talaimenditik ikusi du! Ez galdu denbora! Arpoiak hartu, dio!

ABUELA: Arnasa hartu, gizona. (Gizonari haizea emanez, lasaitu nahian) Gaixoa, burua makaltzen dio bero honek. Neuri ere…

ALAZNE: Balea baino, askoz errazago itsaspeko nuklearren bat izatea, tatarabuelo. Beroak gero eta balea gehiago ito, laster baleak baino itsaspeko nuklear gehiago ibiliko dira ozeanoan…

ALPONTSO: Baina horrek… baleak desagertzeko zorian daudela esan nahi du horrek? Ez da izango, ez? Edo bai?

AILEM: Desagertu… ez dakit. Kontaezinak dira itsaspekoak baina, ala ez?

ALAZNE: Kontaezinak… Horrek gu ere desagertzeko zorian gaudela esan nahi du, ezta? Bai, ezta?

AILEM: Eta desagertuta bageunde honezkero, e? Ez gara desagertu oraindik, ezta?

ALPONTSO: Batek daki. Nik ez dakit.

SANTI: Gu? Nor gara gu? Zer gara gu? Baleak gara gu? Edo mamuak agian?

TXALDATXUR (besteen elkarrizketatik at): Balea bistan! Ekin gogor, marinelak!!

AILEM: Baleak gu? Mamuak? Ez dut uste, ezta?

ALPONTSO: Eta? Ez usteak berak ere, zer esan nahi du horrek? Zerbaitetarako balio al du ez usteak?

SANTI: Ez usteak ez uste izateko balioko du gutxienez, ezta? Gutxi al da? Ala ezta horretarako ere?

ALPONTSO: Eta usteak? Usteak berak ere, zer esan nahi du horrek? Zerbaitetarako balio al du zerbait usteak?

SANTI: Usteak uste izateko balioko du gutxienez, ezta? Ala ezta horretarako ere?

ALAZNE: Zahar alproja batzuk baino ez zarete, ika-mikan beti! Hori ere ez dugu argi? Usteak uste izateko balioko du eta ez usteak ez uste izateko, kito. Eta eztabaidatzeari utzi, demonio! (Isilunea) Ala ez?

ABUELA: Hara gure neskatxa bihotzekoa, begira zer ondo hitz egiten duen! Ala arrazoirik ez du, bada?

SANTI (marmarrean): Arrazoia, arrazoia… Baina galdera, e? Nor gara gu? Zer gara gu?

TXALDATXUR (elkarrizketaren azken printza harrapatu eta kantuan bat-batean, ozen, gogotsu, trakets ere bai):

            “Beti eskamak kentzen     

            kentzen, kentzen,

            kentzen, kentzen, kentzen.

            Beti eskamak kentzen,

            kentzen, kentzen,

            kentzen, kentzen, kentzen.

            Nor gara gu?

            Zer gara gu?...”.

ALAZNE (TXALDATXUR ZAHARRAren kantua moztuz): Arren, Txaldatxur, belarriak ez zigortu…

ABUELA: Inoiz ez dizuet esan, bada? Arrantzale herrian jaioa, sukaldeko leihotik sartzen zitzaizkion kaleko kantu den-denak…

SANTI: Zigortu, zigortu… baina galdera, e? Nor gara gu? Zer gara gu?... Bero zikin honek itoko dituen azken baleak al gara gu?

ALAZNE: Bero zikinak garbitu gu…? Ala itsaspeko nuklear garbiek?

AILEM: Baina, baleak al gara gu? Ezkailu txikiak ez gara beti izan, bada? Ni, behintzat, ezkailu txiki-txikia baino ez naiz izan jaio nintzenetik. Basamortuan jaiotako ezkailua gainera, pentsa zer bizimodu aldrebesa nirea.

TXALDATXUR: Kalakari uzteko, dedio, eta ekin! Ekin marinelak, sekula ez gara iritsiko, bestela!

ALPONTSO: A, baina iritsi? Nonbaitera iritsi behar dugu, ala?

TXALDATXUR: Nola ez, bada? Ternuara! Ternuara, behar izanez gero, baleen atzetik! Mugitu! Zabaldu oihala haizealdetik!!

ALPONTSO: Baina merezi al du? Zergatik ez gara hementxe bertan geratzen?

SANTI (ABUELAri, metalezko masta modukoan dagoen lorezko oihala seinalatuz): Lehortuta dago dagoeneko oihal hori, Abuela, kendu hortik, ea Txaldatxur baretzen zaigun. Bere nahasmenean baleontzi batean ari garela tematuko da bestela…

(ABUELAk oihala jaso eta tolesten du. TXALDATXUR ZAHARRA lasaitu eta ABUELAren magalean etzaten da berriro. Segizioak bere bidea jarraitzen du.)

ABUELA (kantu samurrean berriro TXALDATXUR ZAHARRAri bularreko umea balitz bezala):

             “Sobre la misma columna

            abrazados Sueño y Tiempo,

            abrazados Sueño y Tiempo.

            Cruza el gemido del niño

            la lengua rota del viejo,

            la lengua rota del viejo…”[3].

[1] [2] [3] Federico Garcia Lorcaren Así que pasen cinco años antzezlanaren 3. ekitaldian agertzen den poematik.

2.

(ABUELA isildu da eta bere bidea jarraitzen du segizioak, isilik denak, ibilian gelditu gabe beti. Zalantzati, albo batera eta bestera begira pausoa eman baino lehen, ALAZNE GAZTEAk irekitzen du bidea.)

ALAZNE (isiltasuna apurtuz, pausoa gelditu gabe): Nora goaz? (Erantzunik ez) Ea nora goazen!

AILEM (isilune baten ondoren): Nonbaitera goaz, ala?

ALPONTSO: Ternuara ez, behintzat, ezta?

SANTI: Tira, bidean gaude gutxienez, ez? Ala gutxi da hori?

ALPONTSO: Bidean… ala bidean galduta?

SANTI: Nora goazen jakingo bagenu sikiera… Bidean galduta egoteko nora goazen jakin beharko genuke aurretik, ez duzue uste? Zaila da galduta egotea bestela…

AILEM: Hori, nonbaitera al goaz?

ALAZNE: Horregatik, bada, nora goazen galdetzea… zalantza guztiak argituko genituzke arnasa batean.     

ALPONTSO (haizemailearen faltan, gurdian orri zahar bat bilatu eta haizea emanez): Arnasa egitea ere, ez dago arnasa egiteko modurik. Hau beroa! Gogoratzen duzue zirimiria egiten zuen garaia?

ALAZNE: Nik ez. Ezagutu ez dena ba al da gogoratzerik? Ez, ezta? Ezetz esango nuke nik behintzat…

AILEM: Nik Abuelari eta hemengo zaharrei entzunda imajinatzen dut zirimiria. Basamortuko hauts laino baten moduan irudikatzen dut, hautsaren partez urezko perla gris txiki-txikiak airean geldi…

ABUELA (moztuz): Ai, ene, maitea! “Urrezko perla gris txiki-txikiak airean geldi…”, poeta ematen du honek! Taxuz ulertzeko, bertsolariak baino okerrago. Gainera, izatekotan, zilarrezko litzateke, ezta? Urrezkotik oso gutxi ikusten dut nik zirimirian… Ala poeta ez naizelako izango da?

AILEM: Urezko, ez urrezko, urezko perlak esan dut nik…

ALPONTSO: Zer, belarriak gastatuta, Abuela?

ABUELA: Nire Utreratik ailegatu eta zirimiria baino gauza tristeagorik ez zegoen munduan! Hiru hilabeteko Aste Santu bat baino tristeagoa zen hau, maitea!

ALAZNE: Gazte antzu bat? Bai, triste izan behar du gazte eta ezer sortzeko gauza ez izatea, ezta? Zertarako gazte izan, orduan?

ABUELA: Zer gazte antzua eta zer demonio? Zeinek dauzka orain belarriak gastatuta? Aste Santua, maitea, Aste Santua. Han, Utreran, zer tristea zen…

ALAZNE: Aaaa… Eta zer da Aste Santu bat?

SANTI (ABUELAri errietan): Bidean galduta eta horretan nekatu behar duzu burua, Abuela? Zer arraio inporta du Aste Santuak orain…

ABUELA: Txikitako garaiak dakarzkit burura… han, herrian, Utreran. Baina zirimiriaren errua izan da, e! Zer kuriosoa, ezta? Zirimiriak ekarri behar gogora nire jaioterria…

ALPONTSO: Hau beroa, ez dago arnasa egiteko modurik… (Paperezko orria haizea emateko eskasa nonbait, lurrera botatzen du kexu) Non demonio utzi dut nik abanikoa?

3.

(Ibilian, isilean. Halako batean, gurditik tiratzeari uzten dio ALAZNE GAZTEAk. Pauso batzuk aurreratu eta urrutira begira geratzen da, bideak ekar dezakeena ikusi nahian edo. Segizioa atzean gelditzen da.)

ABUELA: Aizue, zergatik gelditu gara? Iritsi al gara akaso? Hau bidaia luzea! Iritsi al gara azkenean? Hau poza!

SANTI (gaztea seinalatuz): Gaztetxoa da, etorkizunak ekarriko diona garaiz baino lehen ikusi nahiko du, agian.

AILEM: Ez al daki etorkizunak etorkizunean baino ez duela esaten etorkizunak zer ekarriko duen?

SANTI: Gaztetxoa da, ez al gara bekatu horretan denok bekatari izan noizbait?

ABUELA (urduritzen hasita): Baina iritsi gara, ala ez? Iritsi al gara, azkenean?

AILEM: Nonbaitera iritsi behar dugun ere ba al dakigu, Abuela?

ABUELA: Jakingo ez dugu, bada! Herrira! Al pueblo!! Entzun duzu, Txaldatxur? Sorterrira! Jaioterrira! (TXALDATXUR ZAHARRA kontu handiz magaletik kendu eta gurdian arakatzeari ekiten dio) Soineko dotoreena jantzi beharko dut!

ALPONTSO (besteei): Hara, ez al zaigu hasi berriro Abuela… Zeinek esan du al pueblo goazela?

SANTI: Nola al pueblo… hau ez da gure herria, ala? Bizi garen herria gurea ez bada, zein da gure herria orduan, bada?

ALPONTSO: Ai, Abuela, ehun eta hamaika urte ez dira debalde pasatu, e? Ehun eta hamaika… edo gehiago ez dira izango?

AILEM: Memoriak gogoratzen ez dituen urteak ditu. Kontua galduta daukagu dagoeneko…

SANTI: Kontua, bidea, zirimiria… Zer da honezkero galdu ez duguna? Ba al dago zerbait honezkero galdu ez dugunik?

ALAZNE (taldera itzuliz): Etorkizuna agian? Ez dakit, esperantza hori ez al daukagu? Nik neuk, behinik behin, horretan sinetsi nahi dut batzuetan.

ALPONTSO: Nik, behintzat, dagoeneko, abanikoa daukat galduta dagoeneko, ziur baino ziurrago…

AILEM: Ba al dago, akaso, galdu behar ez dugun zerbait? Dena galtzeko jaio ez ote ginen, horixe daukat susmoa… Ni neu bederen, galtzaile baino ez naiz izan beti, jaio nintzenetik. Horregatik izango da.

ALPONTSO: Hau beroa… Ez duzue nire abanikoa ikusi?

ABUELA (pozez zoratzen): Alegría, alegría, alegría! Jaia eta poza! Al pueblo! Jaio nintzen Utrerara! Erromeroa eta olibondoak! (Arnasa hartzen) Arnastu dituzun lehenengo usainen memoria ez dela inoiz galtzen ez al dakizue?

AILEM: Ez? Smarako basamortuaren usaina ez dut gogoan, bada… Basamortuko hauts laino fina gogoratzen dute nire begiek. Eta harean kakalardoen ibilerak utzitako oinatzak, hauts lainoak gero, mara-mara, presarik gabe ezabatzen zituenak. Horiek bai, baina usainik ez dut gogoratzen.

ALPONTSO (ABUELAri): Utrera, Utrera, Utrera… beti Utrera gora eta behera. Baina zer galdu zaizu Utreran, Abuela?

SANTI: Horixe esaten nion nik, zer da honezkero galdu ez duguna?

AILEM: Horixe esaten nuen nik, bada. Ba al dago, akaso, galdu behar ez dugun zerbait? Dena galtzeko jaio ez ote ginen daukat zalantza…

ALAZNE: Bada, horixe esaten dute hauek, Abuela, zer da Utreran honezkero galdu ez duzuna? Zuk bertan ezagututakoak desagertuak dira, beraientzat zu la vasca zara.

ABUELA: Eta hemengoentzat la andaluza…

ALPONTSO: Hemengoentzat ez zara vasca, beraientzat ez zara andaluza… Nongoa zara orduan?

SANTI: Hemengoentzat takoneo, takata eta ole-ole zara! Hangoentzat aizkolari… Ba al dago, horrela, nonbaitekoa izaterik?

ABUELA: Ni olibondoa naiz, aizue, jakingo ez dut nik, bada! Utreran dauzkat sustraiak…

SANTI: Baina Kantauriko haizeek astintzen dizkizute adarrak, hemengo txantxangorriek egiten dituzte bertan habiak…

ALAZNE: Txantxangorriak ere, gaixoak, baleak baino gehiago geratzen al dira?

ALPONTSO: Hau beroa, ez dago arnasa egiteko modurik… Non dago nire abanikoa?

SANTI: Sagastiak ere… Zirimiria desagertu eta sagastiak ere aspaldian aldatu zituzten olibadiak landatzeko haien ordez.

ABUELA: Nongoa naiz ni orduan…?

SANTI: Horixe, bada, olibondoak ere, nongoak dira olibondoak? Beraien adarretan pausatzen diren txoriak diren leku berekoak, ezta?

ABUELA: Hara! Zu ere poeta edo sasipoeta edo…

SANTI: Ezta pentsatu ere! Tira, ez dut uste…

      (Isilunea.)

ALPONTSO (isilunea apurtuz): Aizue, benetan, zergatik ez gara hementxe bertan geratzen? Total…

(ALAZNE GAZTEAk, ordea, gurditxoa bultzatzeari ekin eta haren atzetik martxan jartzen dira besteak, baita ALPONTSO ere pauso batzuk atzetik.)

4.

(Halako batean, ABUELA eta TXALDATXUR ZAHARRA daramatzan gurdiak bideko zuloren batean estropezu egin, gurpiletako bat ardatzetik atera, eta irauli egiten da. Lurrera erortzen dira ABUELA eta TXALDATXUR ZAHARRA. Segizioa gelditzen da. Istripuak TXALDATXUR ZAHARRA lozorrotik bat-batean atera eta, uneko nahasmenak eramanda, bataila baten erdian esnatzen da.)

TXALDATXUR (lurretik altxatuz, garrasika, aginduka): Ez duzue gerra usaintzen? Goazen, lagunak! Lubakietara! Lubakietara! Gerran gaude! Lubakietara!

ALAZNE: Gerra? Lubakietara?

TXALDATXUR: Gerra kiratsa dario aireari! Gerra latza! Lubakietara, azkar! Goazen! Lubakiak ireki behar dira!! Granadak josi!

(“Gerra” hitza entzun eta nahasmendua sortzen da, beldurra, garrasiak, elkarri bultzaka korrika, segizioa desegin eta gurdiekin lubaki moduko bat eraikitzen dute.)

AHOTS NAHASIAK: Gerra! Ai, ama! Azkar, lubakietara! Utzi dena eta korri, maiteak! Nondik datoz? Ez galdetu eta korri! Gerra da, ez da galdetu behar!

(Gurdien babesean, erasoaren zain geratzen dira isilik. Isiltasun urduria, luzea.)

AILEM (isiltasuna apurtzeko beldur): Ez droneak ez misilak, ez da ezer entzuten…

SANTI: Bidean egongo dira, akaso. Orbitan dauden estazio militarretatik botatzen omen dituzte…

ALAZNE: Edo itsasoaren sakonetan dauden itsaspekoetatik…

(Isilune larria, luzea, balizko eztandaren zain.)

ALPONTSO: Gerran gauden ba al dakigu? Gudu-zelairik ere ez dago…

SANTI: Mundua dugu gudu-zelaia, ez duzu ikusten? Ilargia ere akaso, nik hori ez dakit.

AILEM: Gerra ezagutu dut nik Smaran jaio nintzenetik. Tirorik gabe batzuetan, baina gerra beti, injustizia beti.

SANTI: Bai, tirorik gabe batzuetan, baina gerra da beti…

ALPONTSO: Arma, tiro, pum… Zentzugabekeria da gerra, absurdoa, beti.

SANTI: Absurdoa? Orduan, absurdoan bizi izan da mundua beti? Mundua mundu denetik egon dira gerrak, inoiz ez da egon arrazoiren bat?

ALPONTSO: Zentzugabekeria da, absurdoa…

SANTI: Zentzuzko erantzuna al da hori? Ala erantzun alferra?

ALPONTSO: Absurdoa…

SANTI: Ala alferraren erantzuna?

AILEM: Mundua betidanik absurdoan bizi izan bada, bizirik jarraitzeko dugun grina hau ere ez al da absurdoa izango? Zertan ari gara orain hemen, lubakian, bestela?

ALAZNE: Ez-mundu honetan, zer da absurdo izatea?

ALPONTSO: Zentzugabekeria da gerra, absurdoa…

SANTI: Absurdoa ez al da absurdoa dela esatea?

      (Besteak hizketan ari diren bitartean, TXALDATXUR ZAHARRA gelditu gabe aritu da lanean. Gurdietan arakatu eta ezkutatuta zeuden iturgintzako hainbat hodi eta ukondo atera ditu; poltsa bat atera du gero, eta hodiak betetzeari ekin dio poltsa barruko edukiarekin.)

TXALDATXUR (hodiak betetzeari utzi gabe): Utzi kalaka, dio! Ixo! Eta lanera! Belkoaingo muinoa hartua dute erreketeek! Handik datoz erasoan!

ALAZNE: Errekezeinek erasotu?

TXALDATXUR: Erreketeak, dio! Cayuela teniente koronelaren konpainia…

ABUELA: Erreketeak, falangistak, faxistak! Inork ez dizu horietaz hitz egin?

ALAZNE: Itsaspeko nuklearrak dauzkate?

TXALDATXUR (haserre): Kanoiak eta fusilak gutxi iruditu? (Aginduka) Txorizoak egin behar ditugu, azkar! Donostiarako bidea moztu behar zaie!

ALAZNE: Txorizoak?

TXALDATXUR: Txorizoak, txurroak, ukondoak… (Berak egindako bat erakutsiz) Granadak!!! Azkar, hartu hodi eta ukondo horiek, dinamitaz bete eta metxa jarri! Txaldatxurko posizioa defendatu behar dugu!

SANTI (sinesgaitz): Granada… hori? Eta horrekin egin behar diogu aurre errekete eta faxistei?

ALPONTSO: Zentzugabekeria da. Absurdoa.

TXALDATXUR: Belkoaindik sartua da Cayuela, zerekin aurre egin bestela? Diskurtso eta arrazoiekin? Bilera eskatu eta arrazoiak mahai gainean jarrita? Serioa iruditzen zaizu? Eskura daukazunarekin egin beharra dago, beti izan da horrela…

ABUELA: Bizi izandakotik kontatzen dizue, maiteak. Brunet y Cia oihal lantegiko langilea zela, tailerrean horrelako granadak egin eta Txaldatxurko muinoaren defentsan egon zen, hortik datorkio goitizena, ez al zenekiten?

TXALDATXUR: Herriko jendea ginen, oihalak josten iaioak, dinamitaz betetako hodi eta ukondoei metxa jostea beste meriturik ez genuen izan…

ALAZNE: Orduan, horrelakoekin egin beharko diegu aurre sateliteek botatako misilei?

SANTI: Horixe, gaztetxo, horixe! Kale borroka katalogozko arma supersonikoen kontra!

ALPONTSO: Zentzurik ba al du honek? Absurdoa da, zentzugabekeria. Ala zentzugabekeria ez al da?

AILEM: Akaso horixe baino ez naiz izan ni beti-beti? Absurdo bat, jaio nintzenetik?

TXALDATXUR: Utzi kalaka, dio! Eta ekin lanari! Dinamita hodietan sartu eta metxak josi!

ALAZNE: Metxak josi?

TXALDATXUR: Metxak josi!

(TXALDATXUR ZAHARRAren ekinari jarraituz, hodiak eta ukondoak hartu, dinamita sartu barruan, metxa josi eta granadak egiteari ekiten diote.)

TXALDATXUR (lanean adoretsu, garrasika): Aurrera beti! Ez jaungoikorik, ez jaun behekorik!! (Kantuan hasi eta, apurka-apurka, jarraitu egiten diote besteek)

            “Beti granadak josten,

            josten, josten,

            josten, josten, josten.

            Beti granadak josten,

            josten, josten,

            josten, josten, josten.

            Nor gara gu?

            Zer gara gu?...”

      (Bat-bateko argitasun kolpe dardarti handi batek espazioaren zirrikitu guztiak bereganatu eta, ziplo, erabateko ilunak hartzen du eszenatokia. Segundo gutxi batzuetara, leherketaren burrunba izugarri batek txikitzen du isiltasuna. Isiltasun luzea gero.)

ALAZNE (arnasa berreskuratuta, txiskero bat piztu eta notario baten hoztasunez): Hara, Txaldatxur, begira… Cayuelari bezala, oraingo misil honi ere eutsi diozu…

TXALDATXUR (arnas estuan): Eutsi diogu…

5.

      (Egindako esfortzua, adina, nekea… makal dago TXALDATXUR ZAHARRA. Besteek lubakiak desmuntatu eta gauzak bere lehengora bueltatzen saiatu bitartean, albo batera eraman eta arnasa hartzen laguntzen dio ALAZNE GAZTEAk.)

ALAZNE: Zu, Txaldatxur, esan egia, hainbeste urte, hainbeste gerra, hainbeste anemia eta pandemia kolkoan, zu… zu hilda zaude dagoeneko, ezta?

TXALDATXUR: Eta zu? Hilda zaude zu?

ALAZNE: Gaztea naiz, hemen nago.

TXALDATXUR: Zaharra naiz, eta hemen nago ni ere, ez duzu ikusten? Biok gaude hemen.

ALAZNE: Orduan, hildako batekin ari naiz hizketan?

TXALDATXUR: Ziur? Mundua mundu denetik, hildakoen eta bizirik daudenen arteko hizketarik ez da sekula ezagutu. Lehenengoak izaten ari gara? Ala hildako batekin ari naiz hizketan, bestela?

ALAZNE: Auskalo, zuei entzunda, ezer ez dago ziur munduan mundua mundu denetik; pentsa, orduan, ez-mundu denetik. (Isilunea) Baina zu oso zaharra zara, Abuela baino askoz zaharragoa, eta Abuela…

TXALDATXUR: Eta? Zientziak asko aurreratu du, gaur ia dena da posible.

ALAZNE: Dena da posible, zientziaren onuren banaketa salbu. Horretan, ezinezkoa da aurrerapena, ezta? Hala ere, zu…

TXALDATXUR (aurrea hartuz galderari): Urte asko pasatu dira… Zahartzea atzeratzeko botiken ikerketetan jo eta su ari ziren laborategiak, eta agure benetan zahar-zaharren bila ari ziren akuri moduan erabiltzeko; dirutxo bat ematen zuten trukean. Pentsioak kendu gabe zeuden oraindik garai hartan. Inoiz ez zituztela kenduko esaten zuten, baina nik fidatu ez eta dirua hartu nuen badaezpada. Akuria izan nintzen, bai, kobaia, eta ikerlariek eman zizkidaten pilula guztiak jan nituen. Zortea izan nuen nonbait, eraginkorrak gertatu ziren nire kasuan; jasotako dirutxoa bukatu zen baina ni hemen nago. Ez zen gehienen kasua izango; egongo ziren minetan pasatutako aste gutxiren bueltan betirako joango zirenak dirutxoa gastatu gabe... Zortea izan nuen? Batek daki…

      (Isilunea.)

ALAZNE (pentsakor): Ez dakit… Agian zu ere zulora joan zinen besteekin batera, eta orain… Noizbait gertatutako zerbaiten memoria besterik ez bazina? Ahaztutako garai bateko memoriarekin ari naiz hizketan agian?

TXALDATXUR (zalantzak hartuta bat-batean): Eta ero baten asmakizuna besterik ez bagina? Algoritmo batena, hemen, funtsik gabeko kalaka alferrean?

ALAZNE: Asmakizuna? Memoriak berak ez al du asmakizunetik dezente? Gauza ahula da, irauteko asmazioa erabili behar du makulu gisa derrigorrez, ez duzu uste?

TXALDATXUR: Ez aldrebestu nik esandakoa; ganorabako baten asmakizun burugabea izan gintezkeela baino ez dut esan. Edo beste zerbait esan dut?

ALAZNE: Fikzio absurdo baten protagonistak? (Lehenik bere gorputza eta gero TXALDATXUR ZAHARRArena haztatuz) Hala ere, haragia eta neke hau errealak dira, ezta? Errealak direla esango nuke, ez direla asmatuak, alegia. Ukitu, ukitu…

TXALDATXUR (bere burua eta inguruan dituenak ukitu, zalantzak uxatu eta menderakaitz bat-batean): Horixe erreala naizela! Zergatik ez naiz erreala izango? Ukigarria denak erreala izan behar du derrigorrez! Beti! Zergatik galdetu didazu ea hilda nagoen, e?

ALAZNE: Izan ere…

TXALDATXUR: Hilda? Hilda? Ni ez nago hilda, e! Ni, hilda? Ezta ametsetan ere! Zer uste! Bizi-bizirik nago ni!

ALAZNE: Esan dizut, hain absurdoa ematen du denak…

TXALDATXUR: Absurdoa? Horixe alferraren erantzuna! Absurdoa ez al da dena absurdoa dela esatea? Zintzoa izan eta ulertzen ez duzula esan, dio! Baina ez absurdo esan.

ALAZNE: Tira, hau guztia absurdoa ez bada, orduan zer da? Menturazko zerbait? Kasualitatezko zerbait?

TXALDATXUR: Segi, segi alferkerietan plisti-plasta! (Isilune bat eta gero) Eta, kasualitatez, kausalitate kontua izango balitz?

(Beroaldiak eragindako nekeak hartu TXALDATXUR ZAHARRA, arnasa estutu eta eztulka hasten da. ALAZNE GAZTEAk artatzen du. Isilunea.)

6.

(Lubakia desmuntatuta, segizioak bere bidea jarraitu ahal izateko lehenengo gurdiak bideko zuloan estropezu egitean askatutako gurpila berriro jartzea baino ez da falta. Konpontzeko ahaleginean, gurpiltxoarekin borrokan ari da SANTI, ardatzari lotu nahi eta ezinean. Gutxi-asko hari begira, sakabanatuta daude besteak inguruan.)

AILEM: Ardatza apurtu da? Bideko zuloan jo eta apurtu da? Ai ama, nola jarraitu behar dugu orain?

ALPONTSO (zapia eskuan, izerdia garbitzen): Ardatza apurtuta, absurdoa ez al da bidean jarraitzea?

SANTI (burua altxatu gabe, lanean): Apurtu, apurtu… Ez al dugu konponduko, bada? Aurrekoetan ez dugu konpondu?

ALPONTSO: Merezi du? Bidea zuloz beteta egonda, berehala lurrera jo eta berriro apurtzeko? Zergatik ez hementxe bertan geratu?

AILEM: Gogoratzen duzue? Bazegoen garai bat non gobernuak errepideko zuloak konpontzen zituen.

ALAZNE (arreta piztuta bat-batean): Gobernua? Zer da hori?

ABUELA: Koitadua, ez duzu hori ezagutu? Oraindik gogoratzen dut nola, alkatearen aginduz, kaleak asfaltatu eta garbitu egiten ziren. Zuek ez?

AILEM: Kale garbitzaileak pribatizatu aurrenik, alkatetza bera pribatizatu zuten azkenean… Zeinek estaliko ditu orain ordainpekoak ez diren bideetako zuloak?

ALPONTSO: Horrexegatik, ardatza apurtuko bada berriro, absurdoa ez al da jarraitzea? Ala zer, Txaldatxur eta Abuela bizkarrean hartu eta segi aurrera? Hori da etorkizuneko plana?

TXALDATXUR (bizi bat-batean): Bizkarrean hartu ni? Ezta azken zulora joateko ere, e! Ulertzen?

SANTI (gurpila eta ardatza lotuz azkenean): Listo, konponduta!

(Proba egin eta gurdia ondo samar dabilela ematen du, berriro abiatzeko moduan gutxienez.)

SANTI: Tira! Tira! Goazen, bideari eutsi behar! Ala ez diogu eutsi behar?

ALPONTSO: Eutsi? Utzi ez al genuen egin beharko?

(Inork ez du erantzuten, baina, konbentzimendurik gabe ere, martxan jartzeko prestatzen dira.)

ALPONTSO: Orduan, bideari eutsi behar? Zein bideri?

ALAZNE: Horrek badu zerbait egiatik, ezta? Nola eutsi zeri eusterik ez badaukagu?

SANTI: Zeri eutsi ez badaukagu, ez daukagunari eutsi beharko diogu orduan, zeri bestela?

ALAZNE: Biderik ez badago, nola eutsi?

ALPONTSO: Horixe bera esan ez dut nik, bada! Biderik ba al dago?

SANTI: Geldi geratuta nola egongo da biderik? Bidean jarrita bideren bat egingo dugu behintzat, ez duzue uste?

ALAZNE: Usteak ere, zerbaitetarako balio al du usteak?

AILEM: Usteak uste izateko balioko du gutxienez, ezta? Bada zerbait, ezta? Ala ezta horretarako ere?

SANTI: Usteak uste izateko balio du, noski. Eta eusteko ere. Eztabaidatzeari utzi, demonio, eta goazen! Ala ez?

(Elkarri begira geratzen dira, elkarri galdezka, inor ez da mugitzen. Gero, ALAZNE GAZTEAk soka hartu eta lehenengo gurdiaren aurrean jartzen da.)

ALPONTSO: Eta nire abanikoa? Bidean aurkituko dudala uste duzue?

7.

(AILEMek TXALDATXUR ZAHARRA gurdian egokitzen lagundu eta bidean jartzen dira, pauso motelean, isilean. Pausoa laguntzeko esku bat gurdian bermatuta eta beste eskuan itzala egiten dion guardasola daramala, oinez doa ABUELA. Guztien atzetik ALPONTSO dator azkena, izerdia garbitzeko zapia eskuan.)

ALPONTSO (inguruan miaka): Ez al duzue nire abanikoa ikusten? (Erantzunik ez) Abanikoa galdu dudala esan al dizuet? Banuen bat eta ez dut aurkitzen… Nirea zen, badakizue?

ABUELA: Jatorria ez badugu aurkitzen, zer du arraroa abanikoa ere ez aurkitzeak?

ALAZNE: Eta bidea? Bidea bera ere ez badugu aurkitzen, zer garrantzi du abanikoa ez aurkitzeak?

ALPONTSO: Hau bero sapa… eta abanikorik gabe.

ABUELA: Umea nintzela, Utrerako bazkalondoetako bero itogarri berbera da hau… Arrotza zait orain, ez dut hau nirea sentitzen.

ALPONTSO: Gogoratzen duzue zirimiria egiten zuen garaia? Aaaa… paisaia berde batean zirimiriaren freskura bezalakorik ez dago.

SANTI (marmarrean): Zirimiria, zirimiria… gaur egun nork gogoratzen du zirimiria?

ALAZNE: Aerosol moduko bat ez al zen? Baina, horrela, oso handia… (Besoak irekita, zerbait handia irudikatzen) Aerosol ikaragarri handia esan nahi dut, fiski-fiski ari zena etengabe...

ALPONTSO (kexati, marmarrean): Fiski-fiski, fiski-fiski… Bai, egin barre tradiziozko gauzei, bai, egin barre, fiski-fiski…

ALAZNE: Tradiziozkoei egingo diet, noski, zeri bestela? Etorkizunekoei egiteko etorkizuna eduki behar da aurretik, ezta? Barre egiteko etorkizun puskatxo bat izango bagenu sikiera…

AILEM: Zirimiria? Basamortuko hauts laino fina daukat nik tradiziozkoa, horixe gogoratzen dute nire begiek… (Isilunea) Pentsatu al duzue basamortuko hautsa izango dela agian gure ondorengoen tradizioa? Zergatik ez duzue pentsatu?

ABUELA: Nola ez dut gogoratuko zirimiria, bada, maiteak! Utrerako argitasun urdina atzean utzita, hona etorri eta… hura zirimiriaren tristurak eman zidan zaplaztekoa…

SANTI: Hara, Abuela, berriro? (ABUELAren hizkera imitatuz) “Hiru hilabeteko Aste Santu bat baino tristeagoa, maiteak…”, berriro matraka horrekin hasi behar al duzu?

ABUELA: Bada, bai, Aste Santu batekoa bazen tristura nahikoa eta sobera… Baina hemen? Ai, ama, hemen, urte santu osoan zirimiria hemen! Atera kontu…

SANTI: Bada, hemen geratu zinen, badaezpada, hain tristea eta grisa ez zen izango!!

ABUELA: Grisa zen, bai, eta dena arrotza. Baina, tira, sugarra piztu zen bat-batean.

TXALDATXUR: Horren guztiaren lekukoa izan nintzen ni, bai horixe.

ABUELA: Neskatxa nintzela, jornalarien bizimodua utzi eta lan bila etorri ziren gurasoak hona, fabrikara. Lehenengoetarikoak izan ginen. Etxerik ez zegoenez, “con derecho a cocina” jarri ginen bizitzen, horrela esaten zen orduan, sukalde konpartituarekin. Dena zen arrotza, zeru eta lurren kolorea, jendearen umorea, ohiturak eta hizkera… Badakizu leku batera iritsi eta dena arrotza sentitzea zer den?

TXALDATXUR: Ez, ez dakit hori. Nik geure etxean bertan arrotza sentitzea zer den dakit. Gerra bukatuta eta hiru urte langile batailoian eman eta gero, Brunet oihal lantegira bueltatu nintzen lanera. Soldata eskasa, etxean zorretan beti, diru guztia gutxi zen eta sukaldea konpartitzeko hartu zintuztegun etxean apopilo. Arrotza sentitu? Pentsa, ez kalean eta fabrikan bakarrik, belarrimotzak sukaldean bertan ere…!

ALAZNE: Hara kasualitatea, Abuela! Honen etxean bizi izan zinen? Ez nekien…

SANTI: Kasualitatea…? Ba al dakizu zenbat kausalitate, gerra eta miseria beharko ziren kasualitate hori gertatzeko?

ABUELA: Bai, Txaldatxur, zuek cashero boronoak, eta gu belarrimotzak, denak sukalde berean. Baina sugarra piztu zen bat-batean!

TXALDATXUR: Bat-batean, bat-batean… Baina ez sukalde ekonomikoaren bueltan; fabrikan piztu zen, bertan lanean hasi zinenean. Modestok piztu zizun txispa…

ABUELA: Zuk kapatazarekin hitz egin eta berehala hasi nintzen lanean, “Gran Compañía de Hilados y Tejidos Finos de Algodón” jartzen zuen fatxadan. Hamabost urte nituen lanean hasi nintzenean, eta hasiera-hasieratik jarri nion begia kotoizko fardoak makina ondora ekartzen zizkigun mutil gaztetxoari. Hura morrosko puska, Modesto! Eta hain lotsatia… Nola ez zen piztuko sugarra, bada!

TXALDATXUR: Fardoekin horrenbeste joan-etorri… sugarra piztu azkenean. Eskerrak ez zuela fabrika hartu!

ABUELA: Ai, maiteak, haiek oroitzapenak!

8.

(Atzeratuta geratu den ALPONTSOrengana egiten du ABUELAk eta, MODESTO balitz moduan, mutiletan ari den neskatxaren tonuan hurbiltzen zaio, fresko-fresko, irriño pikaroaz, andaluziar doinuz eta graziaz beti. Pauso motelean, segizioak aurrera jarraitzen du.)

ABUELA: ¡Ay, Modezto, qué dezaborío ére!

ALPONTSO (MODESTOren paperean, herabe): ¿Desaborío?

ABUELA: Dezaborío, sí, zozo. ¡Qué zozo ére!

ALPONTSO: Zozo? (Irriño lotsatiaz) Ui…! ¡Pues tú birigarro!

TXALDATXUR: Txistea zaharra izango zen ordurako, baina funtzionatu zuen, sugarra piztu zen. Handik ez luzera…

ABUELA: Aizu, Modezto, mi arma, gauza bat te tengo que decí…

ALPONTSO: Zertaz egiten duzu barre?

ABUELA: Gauza bat que se me ha pasao por la burua…

ALPONTSO: Zuk esan…

ABUELA: Ez, que como que pué paeser una guasa edo…

ALPONTSO: Zer, zozoa eta birigarroa berriro…?

ABUELA: No seas malaje, Modezto. (Zalantzati) Bada, pues que como que argún día zu eta biok… adibidez, é una suposizió… zu eta biok, Modezto, por poné un kasua… zu eta biok…

ALPONTSO: Urduri jartzen nauzu, bukatu bada. Zu eta biok… zer?

ABUELA: Modezto, como que si zu eta biok, por un desir, que por qué no… por qué no nos casamo, digo.

TXALDATXUR (pozak hartuta): Aupa! Aupa! Aupa! Festa eta jaia dugu, andaluziarren alaba ezkontzen zaigu!

ALAZNE (lehenengo gurditik tiraka, bere baitan sartuta, ez du atzean geratu den bikotearen solasa entzun): Jaia eta festa? Jaia eta festa dugula?

TXALDATXUR: Apopiloaren alaba ezkontzen zaigula, ez duzu entzun? Aupa! Aupa! Aupa! Festa eta jaia egin behar dugu!

SANTI: Nonbaitera al goazen ez dakigu, hau guztia alferrikakoa ez ote den ez dakigu, eta ezkontza kontuekin hasi behar orain?

AILEM: Jaia eta festa ondo dago, ezta? Bizitzak ez du jarraitzen akaso? Bizitzak jarraitzen du. Ala hilda gaude dagoeneko?

ALAZNE (apur bat animatzen): Jarraitu, jarraitu egiten du. Ez dakigu nola eta zergatik baina, jarraitu, jarraitu egiten du. Tira, nire ustez…

SANTI: Jarraitu… baina kasualitatez jarraitzen du? Ala kausaren bat dago, arrazoiren bat, jarraitzeko?

ALAZNE: Utzi! Utzi hizketa alferra, behingoz! Ezkontza eta dantza esan du Txaldatxurrek! Noiz hasiko da dantza?

TXALDATXUR: Hori, hori, dultzemeneo! Dultzemeneo, non dago dultzemeneoa? Dultzemeneorik ez dago? Gora dultzemeneoa eta lege zaharra!

ABUELA (pozarren): Olé! Gora fandango eta bulería pal baile de boda!

ALPONTSO (MODESTOren paperean oraindik): Tira, nik fandango eta arin-arinak nahiago, aukeran.

TXALDATXUR (dantzatzeari ekinez): Ez zurea, ez nirea: erdibidea! Arin-arin eta buleriak!

ALAZNE (gurditik tiratzeko soka lurrera bota eta dantzarako prest): Utzi hizketa alferra, bizitzak jarraitzen du eta! Goazen, dantzara!

(Gurdian dauden trasteen artean ALAZNE GAZTEAk gailu bat hartu eta piztu egiten du. Garai bateko ezkontzetan bezala, dantzaldiari hasiera emateko jazban batek jotako bals baten soinua entzuten da.)

TXALDATXUR: Gora ezkonberriak! (ABUELA eta MODESTO eskutik heldu, oholtza erdira eraman eta dantzara gonbidatuz) Has dadila dantza!!

ABUELA (iniziatiba hartuz eta dantzari hasiera emanez, pozarren): ¡Ay, Modezto, pero que zozongo eres! ¡Pues no te vía tené que enseñá yo a bailá!

(Bikotearen atzetik dantza alaian hasten dira denak. Jira eta buelta, txantxa eta barre. Tarte batez, zalantzak eta noraeza desagertu eta festak hartzen du dena. Eromena da nagusi. Halako batean, bat-batean, musika gelditu eta ahots neutro bat entzuten da gailutik.)

AHOTSA: Adi! Zerbitzariaren mezua duzue hau. Arren, zuen kontuko saldoa agortu dela jakinarazten dizuegu. Mesedez, Korporazio Nagusiak ematen dizkizuen zerbitzuekin jarraitu ahal izateko, ezinbestekoa da dagokion ordainketa burutzea. Eskerrik asko. (Seinale akustiko labur bat entzun eta mezuaren errepika hasten da berriro) Adi! Zerbitzariaren mezua duzue hau. Arren, zuen kontuko…

(Elkarri begiratu eta dantzatzeari uzten diote. Bukatu da festa, errealitatea bueltatu da.)

ALPONTSO: Hau bero sapa… eta abanikorik gabe. Zirimiriaren freskura berdea dagoen lekuan…

(Isilunea.)

9.

(Gogoa dantzan, hankak ezinean, bat-batean moztutako festaren oihartzuna ez da oraindik itzali pertsonaien baitan. Oholtzan sakabanatuta, bere modura kudeatzen du bakoitzak festaren amaierak sortutako frustrazioa.)

AILEM (zeruari begira): Iluntzen ari da. Izarrak esnatzen hasiak dira eta iluntzen ari da…

ALPONTSO: Izarrak? Ez dira sateliteak izango? Sateliteak izan daitezke, izarrez kamuflatuta, baina sateliteak…

SANTI: Adi ezten gaiztoko gaueko eltxo horiekin! Lo txarra izaten da horien konpainian…

AILEM: Izarrak dira gehienak, ezagunak ditut txikitatik, lagunak. Umetan, Smarako basamortuko gau ilunetan, zeruetan barrena bidaiatu eta amets egina izana naiz haien eskutik…

ABUELA: Ai, maitea, basamortua buruan beti…

AILEM: Buruan ez dakit, bihotzean bai. Oinen azpian dut faltan, ordea. Oinen azpian faltan… betirako, ziur aski, sekula ez baitut basamortua berriro zapalduko, badakit. (ABUELAri) Baina zer esan behar dizut zuri, ederki dakizu zertaz ari naizen, ez hangoa ez hemengoa ere ez zarela. (Zeruari begira berriro) Ilundu eta laster ez da ezer ikusiko, zergatik ez dugu atsedena hartzen?

SANTI: Egun argiz ere ez badugu bidea ikusten, zer garrantzi du gau ilunean sartzeak? Berdin-berdin galduta bagaude, zergatik ezin dugu berdin-berdin jarraitu?

ALPONTSO: Guretzat berdin dira eguna eta gaua? Gaua eta eguna berdin dira guretzat? Eguzkia eta ilargia berdin dira?

AILEM: Berdin? Nola izango dira berdin! (Zalantzaz bat-batean) Hala ere, gaua izan edo eguna izan, egia ez al da bidea ilun ikusten dugula beti?

ALPONTSO: Baina bidea ikusten da? Zuk ikusten duzu bidea? Eguzkia izan edo ilargia izan, iluntasunak ez al digu beti ezkutatzen?

TXALDATXUR: Nekatuta nago… Galduta egotekotan, aukeran, galduta eta mokadu bat janda ez al da hobe?

ABUELA: Begira gure zaharra! Honek du bista honek! Zerbait garbi ikusi du behintzat!

(Denek TXALDATXUR ZAHARRAri begiratu lehenik, elkarri begiratu gero, eta atsedena hartzeko kanpamentua muntatzeari ekiten diote.)

10.

(Besteak kanpamentua muntatu bitartean bere baitan bilduta egon da ALAZNE GAZTEA.)

ALAZNE (esnatuz, nolabait): Orduan, Abuelaren ezkontza gogoratzeko ere eskubiderik ez dugu?

AILEM: Gaixoa zu, eskubideren bat al dugu akaso? Eskubide erdiren bat? Eskubide laurdenen…?

ALPONTSO (moztuz): Nola eskubideren bat al dugun? Eskubide guztiak ditugu! Ala ez ditugu eskubide guztiak? Eskubide guztiak ditugu, nik uste. Ala ez?

AILEM: Eskubide guztiak ditugula?

ALPONTSO: Eskubide guztiak ditugula esango nuke. Esaterik badaukat, behintzat.

SANTI: Dirua ez dugu baina, Zerbitzariari ez diozue entzun? Dirua ez dugula kontuan.

ALPONTSO: Nola dirua ez dugula kontuan? Kontuan, dirua kontuan dugu. Kontua da dirurik ez dugula kontuan. Ulertzen didazue, ezta?

SANTI: Bada, zer esaten nuen nik? Horixe, ez dugula kontuan!

ALPONTSO: Bada, zer esaten nuen nik? Horixe! Eskubide guzti-guztien jabe garela, ala ez?

SANTI: Dirurik ez dugu, baina. Ala dirua dugu eskubideak eduki ahal izateko?

ALPONTSO: Berdin da hori, baina eskubide guztiak ditugu. Araua hori da, nik uste, eskubide guztiak ditugula. Ala araua ez al da hori?

SANTI: Araua ez al da dena salerosten dela, dena dela merkantzia, eskubideak ere bai? Ala araua ez da hori?

AILEM: Ea, Alpontso, datuak… Saldorik ba al dugu gure kontuan?

ALPONTSO: Ez…

SANTI: Bada, orduan, ez jazbanik ezta dultzemeneorik mandioan. Ala jazbana dugu?

AILEM: Dirurik ez… eskubiderik ez. Korporazio Nagusiak esana…

SANTI: Hori datua da, nik uste. Ala patua da?

AILEM: Ala datua eta patua?

ALPONTSO: Zertan ari zarete? Bertso bat egiteko oinak ematen?

      (Isilunea.)     

ALAZNE: Aizue, gaztetxoa naiz, mundua… horrela izan da beti?

SANTI: Ea mundua ez-mundua izan den beti?

ALPONTSO: Hau bero sapa… Ez duzue nire abanikoa ikusi kasualitatez?

ABUELA: Baina kantatu dezakegu, ezta? Kantua gurea da oraindik, ezta? Gure baitan daukagu, ez diogu inori erosi behar. Ala gure baitakoa ere galdu dugu honezkero? Gure baitakoa ere saldu dugu? Ez, ezta? Ala bai?

(Trasteen artean topatutako bi makila moduko eskuetan, txalapartaren erritmoan jotzeari ekiten dio TXALDATXUR ZAHARRAk. Besteek, lurrean, izterretan, bularrean edo bakoitzak ondoan duenaren kontra eskuekin joz erritmoari jarraitzen diote.)

ABUELA (kantuan):

            “Y si el Sueño finge muros

            en la llanura del Tiempo

            en la llanura del Tiempo.

            El Tiempo le hace creer

            que nace en aquel momento

            que nace en aquel momento…”[1].

[1] Federico Garcia Lorcaren Así que pasen cinco años antzezlanaren 3. ekitaldian agertzen den poematik.

11.

(ABUELA isildu, TXALDATXUR ZAHARRAk makila modukoak alboan utzi gero, banan-banan erritmoa jarraitzeari utzi eta kanpamentua egokitzeari berrekiten diote besteek.)

ALPONTSO (zeru aldera seinalatuz, urruntasunera, kezkaz): Zer da hori? Misil bat?

TXALDATXUR: Cayuela? Cayuelak eraso berriro? (Borrokarako prest) Azkar! Goazen granadak jostera, azkar!

ABUELA: Egon, maitea, egon… nekatuta zaude, oso nekatuta, ez duzu gogoratzen?

TXALDATXUR (oldarkor): Nekatu eta nekatuondo… zer inporta du horrek? Cayuela bizirik dago, zer uste duzue zuek? Berak irabazi zuen gerra, bizirik dago!

ABUELA: Egon, egon… Egon, maitea, ez duzu gerra inoiz bukatu behar, ala?

TXALDATXUR: Zer bukatu eta zer bukatuondo…! Gerra ez da bukatu! Inoiz bukatzen al dira gerrak? Gerra ez da bukatu!

AILEM: Injustiziak, inoiz bukatzen al dira? (Erantzunik ez) Inork ez daki horri erantzuten?

      (ABUELAk TXALDATXUR lasaitu du azkenean. Zeruari begira denak.)

SANTI: Misila? Oso motel ari da… Misila balitz jota egongo ginatekeen honezkero.

AILEM: Misilak jo gabe ere, seko jota ez al gaude honezkero?

SANTI: Jota bai, jota-jota ez. Ez? Ala jota-jota gaude?

ALAZNE: Ez, satelite bat da, nik uste. Ala ez da satelite bat?

ALPONTSO: Satelite militarra?

SANTI: Militarra, militarra… Ba al dago akaso militarra ere ez den zerbait?

ABUELA: Eta izarra izango balitz?

ALAZNE: Izatekotan, jaio berria izango da, txiki-txikitxoa, unibertsoan ibiltzen ez dakiena oraindik, eta estropezuka dabil horregatik, lurrera erortzeko puntuan beti, ez duzue uste?

SANTI: Aizue, ez da edonon erortzen den horietako bat izango?

ALPONTSO: Ez zaigu gainean eroriko, ezta?

ALAZNE: Lepoa ez egin badaezpada…

ABUELA: Beldurrik ez izan, maiteak. Errege Magoak gidatu zituen izarra izan daiteke, zergatik ez? Ez litzaiguke gaizki etorriko bidea erakusteko.

SANTI (kexuz): Abuela…!

ABUELA: Zer, bada, maitea? Utreran, ume nintzela, horretan sinesten nuen, gure amak horrela kontatzen zigun, Egiptotik edo zetozela… Gainera, zergatik ez? Hain misteriotsua da munduan gertatzen den guztia…

SANTI: Misteriotsua? Ez al da izango ezezaguna gertatzen zaigula?

      (Inork erantzun ez. Norberaren zereginetara bueltatzen dira.)

12.

      (ALAZNE GAZTEA SANTIrengana hurbildu eta galdezka hasi zaio, jakin nahian.)     

ALAZNE: Aizu, Santi, zuek zaharragoak zaretela… geurea, mundua…

SANTI: Mundua? Ez da ez-mundua, ala?

ALAZNE: Badakit lehen ere galdetu dudala agian, baina… ez da beti horrela izan, ezta?

SANTI: Horrela ez izatea amesten genuen, hori esan dezaket behintzat. Beste mundu bat eramaten genuen bihotzean eta buruan.

ALAZNE: Amesten bai, baina fruiturik… (Kantuan) “Nadie puede abrir semillas, en el corazón del Sueño…”. Ametsaren bihotzean haziak sortzerik ez badago, ezin fruiturik eman, ezta? (Isilunea) Zuek beste mundu bat ezagutu duzue, ez?

SANTI: Guk? Eta zuk? Fruitua ezagutzen duenak ez al du jadanik hazia ezagutzen?

ALAZNE: Oraingo mundua ez-mundua dela ez al duzu oraintxe esan?

SANTI: Orduan, oraingo ez-mundua aurreko ez-mundu berbera dela esan behar dizut?

ALAZNE: Zuk jakin beharko zenuke, ezta? Azkenean, hazia ezagutzen duenak ez al du jadanik fruitua ezagutzen?           

SANTI: Aurreko hura ezagututa, eskubidea genuen oraingo hau ez ezagutzeko? Beldurra diot erantzuteari.

ALAZNE: Nolako panderoa, halako dantza azkenean, ezta? Ala noizbait ez da horrela izan?

ABUELA: Dantza esan duzue? Hori! Hori...! Dantza! Dantza eta jaia! Dultzemeneo eta jaleo! Bidean galduta baino ez gaude, maiteak! Ez hiltzeko zorian!

ALAZNE: Esan, Santi, nolakoa zen amesten zenuen mundu hori?

SANTI: Nire garaian? Zu bezalako gazte nintzenekoan? (Kantuan)     

            “Batek gose diraueno

            ez gara gu asetuko

            bat inon loturik deino           

            ez gara libre izango.

            Bakoitzak urraturik berea

            denon artean geurea

            etengabe gabiltza zabaltzen

            gizatasunari bidea…”.

13.

(Isilik egon den ALPONTSOk ezin du ezinegona ezkutatu.)

ALPONTSO: Gizatasunari bidea zabaltzen? Zer bide? Zai, zoi, bele, arma, tiro eta… (Eskuarekin pistola-tiro bat irudikatuz) Ikimilikiliklik egitea? Hori zen bidea? Edo bide horretan gizatasuna galtzeko bidea ez ote zen, akaso?

SANTI: Zein zen Melitonek torturatzeari uzteko gizatasunezko bidea? Bilera eskatu eta, mesedez, gehiago ez torturatzera gonbidatzea? Ez-gizatasunaren aurrean, bide bazterrean gizatasunezko egonean egotea?

ALPONTSO: Ez didazu erantzun…

SANTI: Erantzun alferra nahi zenuen? Edo alferraren erantzun zinikoa nahiago?

ALPONTSO: Erantzun gabe jarraitzen duzu…

SANTI: Ziur? Bidezko erantzuna ez al da bidezko galderak egitea?

ALPONTSO: Ez duzu erantzuten…

SANTI: Eta zuk?

      (Isilunea.)

ABUELA (eztabaida moztuz, SANTIri): Zure bila etorri ziren eguna memorian daukat josita, zure amonak kontatuta.

SANTI: Amona Koro…

ABUELA: Zu umetxoa zinela, auzo berean bizi ginen, zuek ibai ondoko etxe zaharretan; Modesto eta biok, aspaldian ezkonduta ordurako, alboko bloke berrietan bizi ginen urtetan, gurasoekin, sukalde konpartitua utzi, hipotekatu eta bertara erosi baitzuten etxea. Asko ezagutzen nuen zure amona. Gure ama jostuna zen eta dezentetan etortzen zen arroparen baten konponketa edota ospakizun baterako zerbait egin nahi zuenean. Edo bisitan, besterik gabe, batzuetan. (Norbaitek atean jotzearen soinua entzuten da, irekitzera doa ABUELA) Egun hartan, ate joka entzun eta horrelako zerbait izango zela pentsatu nuen…

AILEM (AMONA KOROren paperean, artegatsu, barrura sartzen): Señora Laureana! Señora Laureana! Ai ene, qué desgracia, Señora Laureana, biloba eraman dute, Santi!

ABUELA (SEÑORA LAUREANAren paperean): Ay, mujé, zer suspirioak dira horiek, si parese que le tiene perdío el aire todo, que hasta el color de la cara se le tiembla! Zer gertatu da, Koro andrea?

AILEM: Gertatu? Brigada politiko-sozialekoek Santi eraman dutela!

ABUELA: Lasai, mujé, ziur kalean utziko dutela laster.

AILEM: Lasai? Ez da eramaten duten lehena, beste asko eraman dituzte aurretik, Melitonek eta horiek, eta izugarrikeriak egin gero, hartxintxarren gainean oinutsik ibiltzera behartu eta belauniko jarri, eta beraien gainean jarri gero, mokadurik probatu gabe… izugarrikeriak.

ABUELA: Lasaitu, Koro andrea, ya verá usté nola ez dioten ezer egingo zure bilobari…

SANTI: Egin, egin zizkidaten… Eta Carabanchelera eraman, eta Soriara gero, eta Segoviara azkenean.

ABUELA: Eta josteko lan gehiago ekartzen zion orduan gure amari.

AILEM (AMONA KOROren plantan, bisitan berriro): Ay, Señora Laureana, ez dakit nik zer maniak hartu dituen orain arroparekin, con lo narras que era antes. (Paperean bildutako praka bat luzatuz) Hartu, hartu praka hauek…

ABUELA: Y diga usté que sí. Ea, ekarri, ea nondik askatu zaion jostura orain… Ala zer da, ez zaiola gustatu egin nion praka-barrena?

AILEM: ¡Pues no va y quiere ahora que le ponga un forro en la culera al pantalón! Neguan eta Segovian egiten duen hotzarekin, patioko harrian eseri eta ipurdia hozten zaiola esaten du orain…

ABUELA: ¡Virgen de la Macarena, pues no le ha salío señorito ni nada er muchacho!

AILEM: Horixe egia berdaderoa. Baina saiatu txukun egiten markarik ez geratzeko, barre egingo diotela bestela beste kideek… hori esaten du.

SANTI (irriz): Gezurti halakoa, amona Koro!

AILEM: Ui! Eta zer nahi zenuen? Egia esatea? Zuen paperak eta zuen gauzak ezkutuan sartu eta atera ahal izateko, lehen egindako azpiko tolestura txikiegia zela esan behar nuen?

      (Isilunea.)           

14.

(Indarrak berritzeko ordua da. Mokadua egin bitartean, lurrean eserita edo erdi etzanda, han-hemenka daude sakabanatuta, deskantsuan.)

ALPONTSO (paper puska batekin haizea emanez bere buruari): Ez dugu lo egingo, gaur ez dugu lo egingo, bero sapa honekin ez da lo egiteko modurik egongo…

ABUELA: Lo? Ez lo ez amets egiteko modurik gaur, ikusiko duzue.

ALPONTSO: Ez ziren gauza bera, ala? Ametsa eta loa batera egiten ditut nik gauero. Gaur kale, baina.

SANTI (zeruari begira): Ez, ez da misila, oso motel dabil. Misila izan balitz helburua txikituta egongo litzateke honezkero. Salbu gaude honakoan.

ALPONTSO (zeruari begira bera ere): Izarra izango da orduan. Edo satelite bat. (Begirada zorroztuz) Gero eta hurbilago dago, ezta?

ALAZNE: Bai, lehen baino handiagoa ikusten da, hurbiltzen ari dela esango nuke…

AILEM: Izarrak ezagutzen ditut, haien ibilkera eta ñir-ñir egiteko moduak ere, eta benetan diotsuet, goiko horrek unibertsoan ibiltzen ez daki…

ABUELA: Errege Magoak gidatu zituen Ekialdeko izarra izan daiteke! Zergatik ez? Berezia omen zen hura.

ALAZNE: Erregezeer…? Pelikula batean agertzen ziren?

AILEM: Egin kasu niri, Abuela, goiko horrek ez du inoren gidari izateko balio, unibertsoan ibiltzen ez daki eta!

ABUELA (temati): Ui, eta kasualitatez egia balitz, zer? Hain misteriotsua da munduan gertatzen den guztia… Jainkoak egindako mirari bat ere izan daiteke izar hori, guri bidean laguntzeko bidalitako aingerutxoren bat…

BESTE GUZTIAK (kexuz): Abuela…!     

ABUELA: Zuek zer dakizue, e? Zer dakizue? Nik baino gehiago al dakizue, maiteak? Esan, bada, orduan, zein den hartu behar dugun bidea! (Isilunea) Hori erakutsi zidaten zaharrek txikitan Utreran, egia berdaderoa zen orduan, Jainkoak josten zituela gure joan-etorriak eta gure bizitzak. Eta guk, gure ezjakintasunean, patua, zoria, misterioa, miraria edo kasualitatea dela esaten diogula gero, baina berak josten zituela gure bizitzaren jostura guztiak…

TXALDATXUR: Hara… orduan, metxak ere josten zituen jainkoak? Jainkoa kamarada dugula, alegia? Avanti popolo…?

ABUELA: Hori erakutsi zidaten, eta nik… bada, ez dakit, zer nahi duzue esatea, zuek baino gehiago ez dakit eta. Baina kasualitatez, agian…

SANTI: Kasualitatez! Eta kausalitateak? Ez al dira inoiz ematen? Kasualitateak bakarrik? Gure noraez honek… kausalitaterik ez du? Gure pausoen norabide falta hau jainkoren batek josia da? (Barre antzean bat-batean) Abuela, uste duzu botoiak josten ere jakingo duela?

TXALDATXUR (jostari): Kontuz zer esaten duzun! Metxak ere josten badakiela esan du Abuelak, badaezpada zalantza ez egin Jainko kamaradaz, dena entzuten du eta!

ABUELA: Bai, bai, egin barre zuek…

AILEM: Dena da misterioa orduan? Ez dago gertaera guztiak josiko dituen hari logiko bat?

SANTI: Egon, egongo da! Ez dugu aurkitu, baina egon egongo da hariren bat… Ala ez da egon behar? Egongo da, ezta?

AILEM: Orduan, dena ez da misterioa, ezta? Hariren bat badago, ez dago misteriorik unibertsoan, ezta?

SANTI: Ezezagutza bakarrik, ezezagutza handi, unibertsala, hori baino ez dago. Ala ez?

ABUELA: Benetan uste duzue? Jainkoa baino, zalantza dugula makulu sendoa munduko bideetan ibiltzeko?

ALAZNE: Zalantza buruan eta ibili munduan? Munduan eta ez-munduan ere bai, ezta?

SANTI: Bidean ez galtzeko makulu seguruena zalantza da, zein bestela?

ABUELA (algaraz): Harrapatu hori! Makulu sendoa nahi… eta zein? Zalantza!!! Santi zu… capitán general! Amona Korok entzungo balizu…

ALAZNE: Tira, zerbait ikasi dugu behintzat, ez zaizue iruditzen? Eta ikastea aurrerapena da beti, ezta? Ala ez da aurrerapena?

ALPONTSO: Ikasi? Zer ikasi dugu, bada? Non dago aurrerapena? Aurrerapena ikusten duzue? Ez da pena bakarrik izango? Pena aurrean eta pena atzean, ez al da hori gure historia?

ALAZNE (aurkikuntza handia balitz bezala): Gaur, gauzak misteriotsuak izatetik ezezagunak izatera pasatu dira. Ez zaizue aurrerapauso latza iruditzen?

ALPONTSO (maltzur): Aupa Maurizia eta bere analisia! Lurrean erdi etzanda edo ipurdian eserita mokadutxoa egin bitartean… eta aurrerapauso latza eman dugula? Zer aurrerapauso, gainera, leku berean jarraitzeko? Bidean galduta eta betiko zalantzan dantzan? Hori pauso alferra ez al da?

ABUELA: Hori, hori! Dantza, dantza! Zalantzan edo balantzan, beti dantzan! Gora fandangoa eta dultzemeneoa! Edo hori ere dago zalantzan?

ALPONTSO (kasurik egin gabe): Ala ez dugu bidean galduta jarraitzen betiko zalantzan dantzan?

AILEM: Historiaren bide bazterrean ez gaude, behintzat, ezta? Ala bagaude?

SANTI: Zalantza izatea bera ere ez da gutxi, ezta?

ALAZNE (baikortasun xume batez): Dena lotzen duen hari logikoa aurkituko bagenu… galdera egokiez josi eta topatuko genuke gure bidea, ezta? (Isilune baten ondoren, besteei begira) Zuek galdera egokirik egin duzue noizbait?

ALPONTSO: Hain zuzen, badaukat nik bat…

ABUELA (aurrea hartuz): Ez, Alpontso, ez dugu abanikoa ikusi. Hari logikoa dagoen lekuan egongo da, agian?

(Isilunea.)

15.

      (ALAZNE GAZTEAk SANTIren konpainia bilatzen du galderak egiteko asmoz.)

ALAZNE: Orduan, oraingo ez-mundu hau ez da buruan zenuten mundua, ezta?

SANTI: Zure adina genuenean? Ez dizut esan? Ez, ez buruan ez bihotzean. (Kantuan)

            “Inon ez inor menpekorikan

            nor bere buruaren jabe

            herri guztiok bat eginikan

            ez gabiltz gerorik gabe…”

ALAZNE (kantua moztuz): Herri guztiok bat eginikan… tira, poz pixka bat ez al dizu ematen horrek? Ez al gaude denok bat eginda honezkero? Esango nuke bat eginda gaudela, ez? Munduan, esan nahi dut, denok bat eginda.

SANTI: Bat eginda? Denok bat eginda? Bai?

ALPONTSO (besteen solasean muturra sartuz): Pott eginda, bai. Ala ez gaude pott-pott eginda? Bidean galduta eta porrot-porrot eginda; ez al da nabari?

ALAZNE: Nazioak ez dira desagertu, ala? Halako batean, Artikoa ozeanoan bezala, merkatuan urtu ez al ziren nazioak? Administrazioa pribatizatu, gobernantza korporazioen eskura pasatu… Hori guztia ez al zen zuen muturren aurrean gertatu?

SANTI: Herritarrak izateari utzi eta bezero hutsak izatera pasatu ginen! Konturatzen zara zer den hori?

ALAZNE: Nola konturatuko naiz? Oraingo hau ez den beste mundurik ez dut ezagutu. Inoiz ez naiz herritar izan, ulertzen? Nire bizitzan ez naiz inoiz beste nazioen menpe egon. Bezero izan naiz jaio nintzenetik, poltsikoan dudan dirua bukatzen denean akabo nire eskubideak. Horregatik galdetzen dut; herritarrak ez daude, herririk ez dago, ez al gaude denok bat eginda honezkero?

SANTI: Ez al da guztiok batera deseginda egotea izango?

ALAZNE: Berdin zait orain, kontua da “herri guztiok bat eginikan” bagaude, horrek ez al digun zirrikitu bat utziko gerorik gabe ez ibiltzeko?

ALPONTSO: Zirimiria galduta, abanikoa aurkitu ezinik… eta gerorik eduki bai?

TXALDATXUR (ALPONTSOri, erretxin): Dedio! Hau matraka abanikoarekin! Ba al dakizu, erreketeen parean egon eta eskuan gaizki jositako metxa bat baino ez edukita, benetan gorriak pasatzea zer den? E? Eta zu abanikoan pentsatzen, dio!

ALPONTSO: Abanikoa eskatzea gehiegi eskatzea al da? Bada, hori gehiegi eskatzea bada…

ABUELA: Jatorria ere ez badugu aurkitzen, zer du arraroa abanikoa ez aurkitzeak?

AILEM: Bidea edota arnasa ez baditugu aurkitzen, garrantzia al du abanikoa ez aurkitzeak?

ALAZNE (kexu): Kalaka, kalaka, kalaka… erantzun argirik ez baina kalakagintzan onenak zarete! Beti izan zarete horrelakoak? (Isilunea) Zuen begien aurrean, nola izan zen posible? Zergatik utzi zenuten herriak eta herritarrak merkatuan urtzen?

ALPONTSO: Tontamentean akaso, abanikoa galdu dudan moduan akaso?

TXALDATXUR: Dio! Metxak josteari uzteagatik ez zen izango, ezta? Metxak josteari utzi geniolako? Kaguen la potrusia!

ABUELA (TXALDATXUR ZAHARRAri): Maitea, alferrik ez nekatu, Cayuelak ez bazuen lortu zu akabatzea, ez du tentsio altuak lortuko!

AILEM: Zuk zeuk ez al duzu esan? Beroak Artikoa ozeanoan urtzen utzi genuen moduan? Ezinezkoa zelakoan?

ALAZNE: Uste usteletan entretenituta eta hori uste zenuten, ezinezkoa zela?

AILEM: Begien aurrean, baina ez genuen arrapaladan zetorkiguna ikusi nahi? Ziurtzat genuena ez genuen kolokan jarri nahi? Hori izan da gure bekatua?

SANTI: Badakizu batek zer esan zuen? “Burgesak ez dio zalantzari bere etxera sartzen uzten”. Ez da egia osoa izango, baina oso egia borobila da, ala ez?

ABUELA: Zer nahi duzu nik esatea? Nik lana erruz egitea beste bekaturik ez dut egin. Olibondoa izan nahi izan dut beti, lur apur batean sustraitu eta munduan leku bat eduki… Burgesa izan naiz horregatik?

AILEM: Basamortuko seme-alaba nomaden moduan, inoren menpeko izan gabe, ibiltzeko lur puska bat oinen azpian eta zeru izartsu bat gauean baino ez ditut amesten bizitzeko. Posible al da nomada burges izatea? Zalantza honi etxeko atea ireki behar nion?

ALPONTSO: Tira, basamorturik gabe ahal dela, gainerako herriak bezala izan nahi genuen, ezta? Edo, ez?

SANTI: Gehiegi al zen? Besteak bezala, ez gehiago ez gutxiago, estatu bat, gobernu bat… libre antzean bizitzeko.

TXALDATXUR (beroaldian oldartuta): Te, te, te… Gobernua…? Geldi hor, Beltzebu! Ez jaungoikoa, ezta jaun behekorik ere nik, e! Ni dios ni diablo!

(Oldarraldiak arnasa estutu eta baretzen lagundu behar diote.)

SANTI: Ahaide Nagusien lekaioak izan ginen aspaldi urrun batean. Gero, munduaren bilakaeran, herritarrak bilakatu ginen. Orain, Korporazio Nagusien bezeroak baino ez gara…?

ALAZNE: Zaharrak berri, beraz? Erdi Aro Berria? Zuen eldarnio zoroenetan ere ez zen hori agertzen?

      (Isilunea.)

TXALDATXUR (estualdia pasata): Aizue, historiaren edozein arotan egonda ere, aukeran, sabela ondo berdinduta ez al da hobe? Txorizo puntaren bat ez da hor nonbait sobratu kasualitatez? Edo kausalitatez esan behar dut?

ABUELA (irriño bihurri batez): Alproja hori! Zeruak eta lurrak bukatuko dira eta zuk bertan jarraituko duzu, kondarrak biltzen?

(ABUELAk zerbait luzatzen dio mokadua egiteko. Isiltasuna. Deskantsua egiteko ordua da.)

AILEM (isiltasuna apurtuz, zeruari begira): Izar hori… benetan diotsuet, ez da parte onekoa.

16.

(Gaua sartua da. Mokadu ondoko baretasunak harrapatu ditu pertsonaiak eta han-hemenka daude etzanda, loak hartuta batzuk, ez denak baina.)

AILEM (errezitatuz):

      “Fwad taleh utait fjlagi mahi kasdi

      ela janfusa bel emnein utait

      luatia makanet mehsusa”[1].

ABUELA: Sorterriko kanta, ezta, maitea? Basamortua gogoan duzu oraindik?

AILEM: “Akazien haranean harea zapaldu nuen, eta kakalardo txikiak aurkitu nituen. Zuhaitz enbor batetik oinatz batzuk ateratzen ziren, haiek ikustean nire arimaren lasaitasuna aurkitu nuen…”. Herriminak sortutako poema. Nik ere, basamortura bueltatuko banintz, kakalardo txiki baten oinatzak aurkituko nituen agian, eta lasaitasun apur bat emango nioke nire arimari.

TXALDATXUR: Kakalardoak…? Pepelerdoak ere franko aurkituko dituzu hemen! Txikiak, eta handiak ere bai. Eguna argitzean begiratu eta pepelerdo oinatz ugari eta larritasun oparoa topatuko duzu. Hau da gure kondena, dio!

ABUELA: Erretxin hori! Ixo! (AILEMi) Egonezin handia kargatu behar du zure arimak basamortuko harean kakalardoek utzitako oinatz ñimiñoetan sosegu apur bat aurkitzeko, ezta?

AILEM: Zer esplikatuko dizut zuri? Lehengo erromero eta olibondoen usainen memoria gordetzen duzula oraindik…

ABUELA: Basamortukoa zara oraindik?

AILEM: Ni? Basamortukoentzat la vasca, hemengoentzat basamortukoa… (Isilunea) Basamortuan jaioa izanda ere ez naiz basamortukoa. Zirimiriaren lurrekoa izateko, aldiz, berandu iritsi nintzen, zirimiria ospa egina baitzen ordurako… Orduan, ez-munduak oinatzak uzteko baimentzen didan lurrekoa izango naiz agian? Jakiterik ba al dago?

ABUELA: Zirimiria joana zen ordurako…?

AILEM: Hona iritsi nintzenerako, oso-oso gutxitan bueltatzen zen bisitan eta, neurez, apenas gogoratzen dut. Adinekoen memorian bizirik zegoen oraindik baina, eta hor zehar entzuna dut. (Bere bizitzaren kontakizunari ekiten dio) Zuri eta hemengo zaharrei entzunda, basamortuko hauts laino bat bezala imajinatzen dut zirimiria, baina urezko perla gris txiki-txikiak, airean geldi…

ABUELA: Ai, ama! Zu taxuz ulertzeko... lanak, e! “Urezko perla gris txiki-txikiak airean…”, “kakalardo txikiek nonbait utzitako oinatzak…”, poeta ematen duzula ez dizut inoiz esan?

AILEM (irriño gozoa egin eta jarraituz): Basamortuko harearen argitasuna utzita, hona iritsi eta… huraxe zaplaztekoa! Dena zen arrotza: zeru eta lurren kolorea, jendearen umorea, ohiturak eta hizkera… Abuela, badakizu leku batera iristea eta arrotza sentitzea zer den? Begirada zorrotzak sentitzea zer den?

ABUELA: Jakin banekien, bai horixe, baina… ai, ama, arrotza izana nintzela ahaztu eta zorrotza izatera pasatu nintzen akaso?

AILEM: Leku guztietan saiatzen nintzen lan egiten, eta batzuetan lortzen nuen. Gutxitan irabazten nuen duin bizitzeko adina, hala ere. Toki batzuetan ez bakarrik nire lana, nire haragi gaztea ere nahi zuten; baina guztietan paseko hegazti moduan ikusten ninduten: pausatu bai, baina handik ez luzera berriro aireratzeko.

ABUELA: Zahar egoitzan ezagutu zintudan, garbitzailea zinen orduan… Lehenengo izurritean izan zen? Ala hurrengoetako batean?

AILEM: Lehenengoan agian, bai. Edo hurrengo batean akaso, ez nago ziur. Bertan zineten Txaldatxur eta zu, egoiliar. Ordezkapen bat egiteko hartu ninduten lanean, izurritea hasi baino pixka bat lehenago.

[1] Ali Salem Iselmu poeta sahararraren Leyuad mendietan egin nuen lo poematik.

17.

(Zahar egoitza bateko gela irudikatzen dute. Ohatilan TXALDATXUR ZAHARRA eta gurpildun aulkian ABUELA egoiliarrak. AILEM, maskara aurpegian, babeserako eskularruak, fregona eta garbiketarako materialak ondoan, garbitzailearen lanetan.)

AILEM (lana egin bitartean, kantu gozoan):

      “Sahel mnu yeit shag andur etfl ati eftag

      duni matah le nyag segerat islaien”[1].

ABUELA: Hara, Txaldatxur, begira gure garbitzaile berria, begira zer gozo kantatzen duen… (TXALDATXUR ZAHARRAri begiratuz) Gozo esan eta… ez zaigu, bada, lo gozoan geratu gure zaharra?

AILEM: Lo kanta bat da. Txikitan, artega nengoenean, belarrira kantatzen zidan amak. Gauza ederrak kontatzen ditu kantak, lagunak umatzeko dagoen gamelu eme bat oparituko didala, gamelu zuria, kumea laster egingo duena…

ABUELA: Gameluak? A, badakit! Badakit, maitea! Egiptokoa zara orduan, piramideen lurraldekoa! (TXALDATXUR ZAHARRAri) Aizu, adi! Esnatu! Errege Magoen lurraldekoa etorri zaigu bisitan! Alegría! Haien paje edo horrelako zerbait ez da izango?

AILEM (irriñoz): Ez, emakume, Smaran jaiotakoa naiz, Saharako basamortuan ere, baina beste puntan.

ABUELA: Aaaa… Izan ere, guri, txikitan, Errege Magoena kontatzen zigun gure amak.

      (Lo seko dagoen TXALDATXUR ZAHARRArengana hurbiltzen da AILEM.)

AILEM (gizona esnatu nahian, gozo): Aizu, Txaldatxur, esnatu pixka bat! Ohatila desinfektatu behar dut eta.

ABUELA: Hara, gizon, egin kasu neskari, ederki kantatzen du eta entzun behar diozu. (AILEM saiatu arren, gizona ez da mugitzen) Esnatu, bada! Desinfektatu behar du eta, ea birus edo zera madarikatu horrek ez gaituen eramaten… (Kezkatu egiten da ABUELA) Ai, ama! Ez da, zera… hotz egongo, ezta? Planta honetan, hiru joan dira azken astean! Joan, ez etxera…

AILEM (berriz saiatuz, artegatsu): Txaldatxur…! Txaldatxur…! Esnatu, bada, gizon…

ABUELA: Aitaren… esperimentu bat egiten ari dira, gainera, berarekin… Badakizu, laborategiak diru kopurutxo polita eman bai, baina haien pilula-zopa hartu behar du trukean. Ikusiko bazenu zer potaje hartzen duen! Pertsonekin probatu baino lehen, seguru akuri mordoa joan direla aurretik, ez duzu uste? (Urduri) Esan nion nik, e! Loteriatan ez ibiltzeko, dirua jaso bai, baina ea kanposantuko zizareei ez zitzaien tokatuko gizentzeko saria! Eta begira orain, seko! Ea akurien bidetik joan ez ote den…

      (Gizona esnatu egiten da azkenean, nahasita hasieran.)

TXALDATXUR: Zizareak…? Zizareak…? Zizareek jango nautela? Non daude zizareak?

AILEM: Lasai, gizon, ondo zaude; zahar etxean zaude, konpainia onean…

TXALDATXUR: Noren konpainia? Cayuelaren konpainia? (Altxa nahian) Dio! Ekarri dinamita, azkar! Lubakietara!

ABUELA: Ez da behar, maitea, ez da behar… Hilda dago Cayuela aspaldian, ez kezkatu, eta Franco ere bai. Ohean eta zahardadearen poderioz, baina hilda dago Franco ere bai.

TXALDATXUR: Nola zahardadearen poderioz hilda! Inork ez zion gure hodi haietako moduko bat ipurdian jarri eta… ieupala, zerura! Justua al da hori? Non zegoen makia? Redio!

AILEM: Justua… (Ahotsa apalduz) Ez naiz ausartzen esatera, gizon, orain oso etikoak dira denak.

TXALDATXUR: Etika?! (Barre sarkastikoaz, ohatilan eserita) Hori zer da? Eskularru marka berri bat? Prezio merkean kotizatzen du etikak egun merkatuetan…!

ABUELA (errieta eginez): Baina, baina… etzan eta isildu oraintxe bertan! Eta kasu egin andereñoari. Tentsioa igo eta odola aldrebestuko dizu medikazioak!

TXALDATXUR (protestaka, AILEMek etzaten lagundu bitartean): Zergatik isildu? Nik ere merke saldu diet nire burua laborategiei! (AILEMi) Etikaren prezioan, zuk dena jakitearren.

AILEM (albo batera begiratuz, ikara aurpegiaz bat-batean): Ai, ama, beste bat…!

ABUELA (ikara aurpegiaz ere): Virgen de la Macarena… Ez begiratu, Txaldatxur!

(Gorputegirako bidean, maindire batez estalia dagoen gorpu bat daramatela, SANTI eta ALPONTSO azaltzen dira zahar etxeko bi langileren plantan, plastikoz egindako hala moduzko babes jantziak soinean jarrita.)

AILEM (langileei): Kontuz, ez hurbildu.

SANTI (etsita): Beste bat. Kontua galdu dut…

ALPONTSO (leher eginda): Errefortzuak behar ditugu, egoiliarrak zaintzeko eta gu geu ez infektatzeko babes material gehiago behar dugu, deskantsua, testak egin, protokoloak ez dira aplikatzen…

SANTI: Nagusiarekin hitz egin eta berak ezin duela gehiago egin, horixe esaten du, bere esku dagoen guztia egiten ari dela. Zuzendaritza Nagusitik eredugarriak garela esaten omen diote, harro daudela gure lanaz, kontuan izango dutela, eta bat egiten dutela jendearen txaloekin.

AILEM: Kontuan hartuko dutela? Kutsatu eta hil ondoren?

ALPONTSO: Egoiliarrak edo gu hiltzen bagara, gu hiltzen gara, enpresa ez da hiltzen, ez da misterioa. Ala misterioa da?

SANTI: Ondo ikasi zuten poetarena, ezta? Aitaren etxeak iraun behar du zutik, etxekoak… ez dira ezinbestekoak.

AILEM: Poetek horixe daukate txarra, ez? Traizionatzen oso errazak direla…

ABUELA: Ai, ez esan hori, maitea, nik ez dizut traiziorik egingo. Nola egingo diet traizioa kakalardo txikien oinatzei? Ezta pentsatu ere…

SANTI: Osasunaren kontra eta lukurreriaren alde, enpresak iraun behar du zutik, horixe baino ez da. Ez dago misteriorik.

AILEM: Ez, ez misteriorik ezta ezezagutzarik ere ez dago horretan, hari oso logiko batek ederki josten du dena.

SANTI: Pribatizatu zutenetik, langileok, egoiliarrak… merkantzia baino ez gara, diru iturria. Adinekoak hiltzen badira, lasai, itxaron zerrenda luzea dago zain. Langileok hiltzen bagara, arazorik ez, langabetuen batailoia hortxe dago, prest, ordezkoez hornitzeko.

TXALDATXUR: Nahigabetuen batailoia? Dio! Eta makia? Non dago makia? Makirik ez al dago, ala zer mundu demonio da hau?

(Bat-batean, eszena moztuz, txistu moduko bat entzuten da airean, nondik datorren inork ez dakiena, fin-fina hasieran, apurka-apurka biziagotu egiten dena. Zer gertatzen ari den ez dakitela, elkarri begira geratzen dira pertsonaiak.)

ALAZNE (gorpuarena egiten ari zela, maindirea gainetik kendu eta zeru aldera seinalatuz, kezkaz): Aizue, begira hor! Izar zikin hori! Erortzen ari da, ezta?

(Bukatu da zahar etxeko antzezpena, maskarak, eskularruak eta bestelakoak bazterrera botatzen dituzte.)

[1] Emhamed Hadar poeta sahararraren poema baten zatia.

18.

(Zerutik datorren txistua gero eta biziagoa da, hurbilagoa, eta zeruari begira daude denak, larrituta, zer den ez dakitela eta asmatu nahian.)

AILEM: Ez dela izarra, esan dizuet.

ALPONTSO: Misila ere ez du ematen, ezta?

SANTI: Ez, ez du ematen… (Isilunea) Eta misil batek jotako estazio orbital baten puska izango balitz?

ALPONTSO: Izan daiteke, bai… satelite baten puska…

AILEM: Erortzen ari da… (Gero eta larrituago) Ai, ama! Guregana dator, ez zaizue iruditzen?

SANTI (gero eta beldurtuago): Bai… bai… guregana… bai…     

ABUELA (beldurrak jota, ihesean, TXALDATXUR ZAHARRAri bultzaka): Korri…! Txaldatxur, korri…! Errege Magoak ez diraaa…!

(Ihesari ekiten diote denek, arrapaladan, nahasmen handia sortuz. ABUELAren bultzadari iskin egin eta TXALDATXUR ZAHARRA bakarrik geratzen da oholtza gainean, zutik, tinko, zeruaren aldera burua bueltatu gabe. Txistuak gorena jo eta, ziplo, goitik erorita, klanka!, puska metaliko batek kolpe lehor bat jotzen du oholtzaren kontra.)

TXALDATXUR (kolpeak jo eta berehala, adoreak hartuta, besteei errietan): Koldar horiek! Non sartu zarete, dio!!! Satelite pusketa ziztrin bat baino ez da izan!

(Gordelekuetatik atera eta apurka-apurka bueltatzen dira besteak.)

ABUELA (ahots estuan): Hau eskapada, maiteak, hau eskapada…

TXALDATXUR: Kaguen la potrusia! Franco ohean hil? Ez nau harritzen, zuekin behintzat… jai!

19.

(Nola edo hala, sustoa pasatu eta bere onera bueltatzen da dena.)

ALAZNE (SANTIrengana hurbilduz, pentsakor): Aizu, Santi, eta zer gertatu zen gero? Lehenengo izurritea eta gero…

SANTI: Gero? Zer ez zen gertatu gero? Merkatuaren algoritmoak bere bidea jarraitu zuela.

ALAZNE: Merkatua?

SANTI: Munduaren algoritmoak? Zergatik ez zuen munduak ez-mundurako lehen hasitako bidetik jarraitu behar?

ALAZNE: Ez dakit, ez zenuten ezer ikasi? Hizketa alferretan jarraitu zenuten entretenituta? Ulertzeko zaila ez al da?

SANTI: Eta erraz ulertzeko ez al da? Zahar egoitzetako adinekoen moduan, ez al ginen denok herritar izatetik merkantzia izatera pasatu? Bada, hori! Pixkanaka-pixkanaka, Korporazio Nagusien eskuetara pasatu zen pasatzeko geratzen zen guztia…

AILEM: Herrietan, ez kale garbiketa bakarrik, udala bera ere jarri zuten lizitazioan… ala ez zen horrela izan?

ALPONTSO: Zergatik ez? Esan nahi dut, ez al zuen hari logiko berberak dena josten? Zergatik, orduan, Administrazioa ere ez pribatizatzea?

ALAZNE: Korporazio Nagusiak Alkate, Lehendakari eta Errege, beraz?

SANTI: Administrazioa, armagintza, bankuak, mediak, teknologia, energia… hari sendo batez ondo josita dena. Ez zen horrela izan? Ala asmatzen ari naiz?

(Isilunea.)

ALAZNE: Nola zen posible inork ezer ez ikustea…?

(Isilunea.)

ALPONTSO: Horixe bera esaten dut, nola da posible inork nire abanikoa ez ikustea? Hain urruti ere ez da egon behar…

(Isilunea.)

20.

(Zerutik eroritako satelite puska metalikoa eskuan, pentsakor dago ALAZNE GAZTEA hari begira.)

ALAZNE (zeru aldera seinalatuz): Elkarri tiroka ari dira hor, goian?

SANTI: Orbitan dauden estazio militarrak? Auskalo... Kantuan, behintzat, ez, elkarri kantuan? Ala elkarri kantuan arituko direla uste duzue?

ALPONTSO: Kantuan espazioan? Zentzurik ba al du espazioan kantuan aritzeak? Ez du zentzurik, ez? Soinurik ez dago espazioan, ala bai?

SANTI: Konstelazioen arteko talkak ere ez dira entzuten espazioan, pentsa. Horrela da, ezta? Ez dira entzuten. Ala entzuten dira?

ALPONTSO: Zer esan dut nik, bada? Entzuten ez bada ez du zentzurik. Espazio ilunean kantuan? Ala bai?

AILEM: Misilen leherketak izango dira, orduan? Zeruan bat-batean loratzen eta berehala zimeltzen diren suzko geranioak bezalakoak, ezta? Isil-isilean, inor aztoratu gabe…

SANTI: Inor aztoratu gabe…? (Puska metalikoari begira) Buruan jotzen ez bazaituzte, ezta?

ALAZNE: Hori al da gerra orduan? Urrutiko jardin ilun batean lore-buruek egiten duten eztanda isila, margolan eder horietako baten irudiak balira bezala? Aurrerapenaren gorenera iritsiak gara orduan, ederra dugu gerra ez-munduan?

AILEM: Tira, lore-buruen eztanda ez al da isila beti? Kakalardoen pausoak bezala…

TXALDATXUR: Gerra? Zeinek esan du gerra? (“Gerra” hitza entzun eta aztoratuta, alboetara begira) Ez duzue gerra usaintzen? Eta ez da arrosa edota geranioen usaina… gerra kiratsa dario aireari! Benetako gerraz ari naiz ni, e! Ez lore edota kakalardoen gerra poetikoez… Odolezko gerraz…

ABUELA (agurea lasaituz): Egon, egon… egon, maitea, ez al duzu gerra inoiz bukatu behar? Kondena latza zurea, ez duzu uste?

TXALDATXUR: Nirea al da errua? (Baretzeko bidean, kexu hala ere) Ez dut inoiz bakea ezagutu behar? Nirea al da errua?

ABUELA (lehengo hariari helduz): Arrosak eta geranioak ditut nik gogoan Utrerako patioetan. Kantu gozoa egiten genuen, fandangoa eta buleria, eta cante jondoa ere bai, gau epeletan… (Isilunea) Alpontso, zergatik ez duzu zuk kantatzen? Kantatu zerbait guretzat, ederra litzateke… Ala ez litzateke ederra izango?

ALPONTSO (marmarti): Kantuetarako giroa al dago? Girorik ez dagoela esango nuke nik… Goiko zeruan elkarri misilka eta kantuetarako giroa hemen? To, to, to… (Satelitearen puska metalikoa seinalatuz) Horrelako puska metalikoak buruan ia jo eta gu kantu gozoan hemen, Abuela? Hori al da giro? To, to, to…

ALAZNE: Kantu gozoa ez, Alpontso, zure garaiko kantu gogor horietakoa nahiago, eskuan duzun puska hori bezain metalikoa. Heavya, rocka, punka… tradiziozko musika horietako bat. Ez al ziren horiek zure gustukoak?

ALPONTSO: Heavya eta rocka eta punka tradiziozko musikak al ziren? Traiziozko ez al ziren askorentzat?

ALAZNE: Nola ez direla tradiziozkoak izango? Jaio nintzenerako zahar baino zaharragoak ez al ziren?

ALPONTSO: Bo, bo, bo… Entzun diozue? Gure tradiziozkoak ez al dira izan beti trikitia eta erromeria?

SANTI: Erromeria, erromeria…

ALPONTSO: Bai, erromeria. Erromeria ez al da izan herri batek bere arimarekin topo eta dantza egiteko zirrikitua?

ABUELA: Ai, ama, zirrikitua zen? Herriaren arimarekin dantza egiteko zirrikitua al zen? Ez al zen, bada, gorputzari zirri ukituak egiteko kantxa orduan? (Irriño lotsatu antzean bat-batean) Gaizki ulertu genuen, bada! Ene, bada, Modesto, lotsati hori, bekatu egin zenuen! Askotan eta askotan, gainera, zirri eta ukitu ugari egin zenituen. Bekatua, larria gainera, zure herriaren arimari egin baitzenion bete-betean! Ene, Modesto…!

SANTI: Tradizioa, tradizioa… Zein da gure tradizioa? Nonbaitetik baten batek ekarritako trikitiak ez al zion traizio egin dultzainari, bada?

ABUELA: Nire tradizioa? Txikitako patioetako fandangoak eta buleriak agian? Gaztetako erromerietako fandangoak eta arin-arinak, bestela? Biak ez al dira?

ALPONTSO: Orduan, zer? Tradiziorik ez dugu orduan? Dena da traizioa? Horixe baino ez gara?

TXALDATXUR: Hau hizketa alferra. Ala hau ez da hizketa alferra? Hau hizketa alferra da!

ABUELA: Ez, maitea, hau ez da hizketa alferra. Ala hau hizketa alferra da? Hau ez da hizketa alferra! Nor garen galdetzea alferra al da?

AILEM: Zer dakit nik…? Azkenerako, ba al dago alferrikakoa ez den hizketarik, akaso? Ba al dago, akaso, alferrikakoa ez den zerbait?

ALPONTSO: Bizitza bera ere ez al da, akaso, alferrikakoa azkenerako?

(Isilunea.)

ALAZNE: Eta zer nahi duzue, ni konforme egotea?

(Isilunea.)

21.

      (Gaua bere amaierara iristear dago. Iluna dago oraindik, baina ez da asko faltako egunsentia heltzeko. Nagiak hartuta dago taldea. ALAZNE GAZTEA ez; antza, bidea abiatzeko gogoz dago.)

ALAZNE (martxa egiteko gauzak prestatu bitartean): Tira, altxa! Zer uste duzue, bidea gure bila etorriko dela? Geuk bilatu beharko dugu bidea. Ala bideak gure pausoak bilatzen badakiela uste al duzue?

ABUELA: Egunsentia ikusten al da, maitea? Ilun ez al dago oraindik?

ALAZNE: Ilun dago, bai, Abuela, eta zer? Guretzat ez al dira berdin eguna eta gaua? Eguzkia eta ilargia? Astea eta jaia? Zer dago berririk hor? Akaso ez al dugu bidea ilun ikusten beti? Altxa, bada! Altxa!

ALPONTSO: Orduan, gaur ez dugu lo egin behar?

ABUELA (nagi baina altxatuz, ALPONTSOri): Gaztea da, badakizu, eta gazteek ez al dute presa handia eduki behar beti?

ALPONTSO: Baina ondo gaude hemen, mokadu bat hartu eta ondo samar gaude hemen. Ala ez gaude ondo samar? Okerrago egon gintezke, behintzat, ez? Orduan, merezi du? Merezi du, benetan, bidea bilatzea? Zertarako? Zapatak urratu eta bidean galduta ibiltzeko gero? Horretarako? Merezi du zapatak urratzea azkenean bidean galduta ibiltzeko?

ALAZNE: Bidean galduta ibiltzeko? Ala nobio edo nobia bilatzeko, Alpontso, auskalo, zeinek daki! Ala ez zuen merezi zapatak urratzea nobio katxarro baten truke? Tradizio izan da beti, ezta? (Kantuan)

            “Urkiolara joanda

            zapatak urratu,

            Urkiolara joanda

            zapatak urratu…”.

            Aupa Alazne!

SANTI (ALPONTSOri): Urratzeko ez badira zertarako dira zapatak, bada? Erakutsi eta elegantzietarako? Ibiltzea ez al da, kausalitatez, zapatak zapata egiten dituena?

ALPONTSO (marmarrean baina ipurdia mugituz): Orduan, gaur ez dugu lo egin behar, ezta? Aitaren… Esan dizuet, e! Ametsa eta loa batera egiten ditut nik gauero... Baina, gaur… ez lo eta ez amets?

ALAZNE: Batera egin, batera egin… Bidea egiteko ez al da hobe esna egonda amets egitea, eta ez lo zaudela? Ala zer? Txinpantzeak bezala bizitzeko jaio al gara? Jaio, jan, lo, kaka egin eta hil? (Gauzak jaso eta berriro martxan jartzeko prestatze lanetan dabil taldea) Zer, lagunak, prest?     

ALPONTSO: Lagunak, lagunak… Lagunak garela esatea ere ez al da gehiegi esatea?

AILEM: Bidelagunak bai, ezta? Kasualitateak eta, gehienetan, ezezagunak zaizkigun kausalitateek eginiko bidelagunak garela esatea ez da gezurra, ezta?

SANTI: Tira, bidean gaude gutxienez, ez? Ala gutxi da hori?

ALPONTSO: Bidean… ala bidean galduta?

SANTI: Nora goazen jakingo bagenu sikiera… Bidean galduta egoteko, nora goazen jakin beharko genuke aurretik, ez duzue uste? Baina…

AILEM: Hori, nonbaitera al goaz?

ALAZNE (besteen hizketa moztuz): Aizue…! Berriro? Egindako galdera guztiak berriro errepikatu nahi dituzue?

SANTI: Hain ugariak dira ate joka ditugun galdera eta zalantzak…

AILEM: Eta burgesak zalantzari etxean sartzen utziko balio…?

SANTI: Burgesak? Burgesak ez ziren aspaldian desagertu, ala? Esan nahi dut, Ahaide Nagusien garaian ez gaude, bada? Ala ez duzue Ahaide Nagusien garaian gaudenik uste?

AILEM: Korporazio Nagusien garaian, gizon…

SANTI: Ez dut hori esan?

ALAZNE: Azkenean, zalantzan dantzan ibiltzea dugu bizitzaren funtsa, ez duzue uste? Ala ezustean harrapatzen gaitu horrek?

SANTI: Zalantzen eta galderen dantza horrexek egiten gaitu pertsona, ezta? Egiten gaitu herria. Nor gara gu…? Zer gara gu…?

ALPONTSO: Baina ba al gara gu? Zerbait al gara gu?

ABUELA: Ni olibondoa naizela esango nuke, ezta? Baina sagarrondoa ere bai, eta belarrimotz ohia… Eta zuek?

SANTI: Fandangoa eta buleria eta arin-arin…? Heavy metala, txalaparta, punka, vallenatoa, habanera…

AILEM: Vallenatoa eta balearen bertsoak… A, eta akazia!

ALPONTSO: Basamortuko kakalardoa eta zirimiria al naiz? Eta abanikoa galdu zuena… Hain zuzen, ez duzue nire abanikoa ikusi?

ALAZNE (moztuz): Ez dut enplastu izan nahi, baina… hori baino ez gara?

SANTI: Hemen gaude, behintzat, ezta? Memoriak gogoratzen ez dituen urteak daramatzagu mundu eta ez-mundu honetako bideetan barrena… Zerbait esan nahiko al du horrek?

(Isilunea. Erantzunik ez segizioaren muntaketari azken ukituak eman bitartean.)

ALAZNE: Niri erantzun bakarra bururatzen zait… hemen jaio edo tokitan jaio, nor gara gu? zer gara gu...? Euskaradunak gara gu, ezta? Ez munduan, ezta ez-munduan ere, beste inork ez duena, ala bai?

ABUELA: Euskara dugunak...? (Bat-bateko pozak hartuta) Arsa! (Bat-bateko zalantzak hartuta) Edo altxa porru? Ai, ama…

SANTI: Poetak esan zuena, agian? Ozeano handian ari diren olatu modukoak al gara? Inongo hondartzara iristeko esperantzarik gabe, baina ekin eta ekin, hala ere. Horiexek ez al gara?

AILEM: Algara? Algara al gara? Bai? Eta negarra…? Negarra ez?

ALPONTSO: Orduan, olatu bat naiz, azkenerako? Tira, ez dago gaizki jakitea… Aizu, baina ziur al dakigu hori?

ABUELA: Auskalo, poetaren batek esan omen zuen…

      (Dena dago prest martxan hasteko. Hasieran bezala, metalezko masta moduko batetik, loredun oihal zahar koloretsua dago zabalduta, belaontzia irudikatuz. TXALDATXUR ZAHARRA eta ABUELA doaz gainean, eskifaia moduan. Beste pertsonaiek bultza eta bidean hasten dira.)

TXALDATXUR (zutik, kapitainaren plantan, aginduak ozen oihukatuz): Eutsi arraunei, marinelak, eta aurrera! Ieup…! Boga…! Ieup…! Ieup…! Boga…! Ternuara goaz!

ALAZNE (harriduraz): Baina, Ternuara al goaz?

SANTI: Zarrakaztelura agian?

ABUELA (kantuan hasiz, tonu samurrean. Haizemailerik ezean, paper edo kartulina zahar bati eraginez):

      “El Sueño va por el Tiempo

      flotando como un velero,

      flotando como un velero.

      Nadie puede abrir semillas

      en el corazón del Sueño,

      en el corazón del Sueño…”.

ALAZNE (ABUELAren kantua moztuz): Orduan, Abuela, hasieran bezala gaude? Sartu garen moduan aterako gara? Honek guztiak ez du ezertarako balio, akaso?

ABUELA (sorbaldak jasoz): Zer nahi duzu nik esatea, maitea… (Kantuari ekinez berriro)

      “El Tiempo va sobre el Sueño

      hundido hasta los cabellos,

      hundido hasta los cabellos.

      Ayer y mañana comen

      oscuras flores de duelo,

      oscuras flores de duelo…”.

      (Segizioa albotik ateratzen da.)

AMAIERA

SORTZE PROZESUAZ

1. Antzerkia

      Antzerkia sormen ekintza kolektiboa da, oholtzan ikusten eta ikusten ez diren jakintzen eta ekintzen bilgunea. Izaera kolektibo hori oso agerikoa da oholtza gainekoari dagokionez: zuzendaritza, aktoreak, argiak, soinuak, jantziak… ez dira begiak zorroztu behar talde lana ikusteko. Lausoagoa geratzen da kontua oholtzatik kanpo garatzen diren beste alorretan, testuaren sorkuntza kasu, etxeko bakardade intimoan gauzatzen dena askotan.

      Testuaren sorkuntza, ordea, kolektiboa ere bada. Beti. Batzuetan, eta horrela izaten da egungo antzerkigintza berritzailearen kasu askotan, hautu estetiko eta ideologiko moduan planteatzen delako, zeinaren arabera printzipiozko erabakia izaten baita testuaren sortze prozesua taldean garatzea. Baina testuaren sorkuntza etxeko bakardade intimoan gertatzen denean ere, sortze hori kolektiboa da; pertsonala izateaz gain, jakina. Eta hau ez da antzerki testuen berezitasun bat, edozein testuren kasua ere bada, beste edozein sormen lanena: sorkuntza oro kolektiboa ere bada, osasuna, hezkuntza, zaintza… bizitza bera diren bezala.

      Ala, bolizko dorrearen sineskeria burgesari jarraituz, historiatik eta mundutik aparteko linbo batetik egiten da sorkuntza? Testu baten aurrean, ez al ditugu Brechtek irudikatu langilearen antzeko galderak luzatu behar? “Alejandro gazteak India bereganatu zuen. Berak bakarrik ote?”. Mintzoa, memoria, bizitza… ez dira konstruktu sozialak akaso? Ez dugu dena hortik abiatuta sortzen?

2. Mintzoa

      Mintzoa, adibidez. Antzerkia, kolektiboa den neurrian, dialektikoa da. Tesi-antitesia, galdera-erantzuna, hartu eta eman, gatazka, kontraesana… antzerkiaren muina da. Ez beti eta ez bakarrik, baina bai gehienetan, mintzoa du euskarri taula gainekoak. Mintzoaren aukeraketak berak du esanahi kolektiboa. Horrexek berak bolizko dorrearen kanpoaldean jartzen gaitu.

      Baina ez hori bakarrik. Mintzoa arnasaren bidelaguna da. Arnasak airea nola, hala pantailaren aurrean emandako sormen une bakartietan gizaldiz gizaldi ondutako mintzoa berritzen du testugileak, hitzari beste kolore bat ematen dio, beste zapore, beste doinu, beste esanahi bat. Mintzoa ez da bera horren ondoren. Gu ere ez gara berberak.

3. Memoria

      Memoriatik sortzen dugu, memoria kolektibotik eta pertsonaletik, urrunekotik eta hurbilekotik, historiak gure baitan pilatutako guztia presente baitago teklak sakatzeari ekiten diogunean. Horregatik, sorkuntzaren uneak historiaren ertzean kokatzen gaitu beti, etorkizunaren amildegia aurrean dugula. Eta salto egiten dugu. Berrogeita hamar urteko saltoa, adibidez. Zergatik ez?

4. Bizitza

      Zure bizitzak halako zilipurdia egiten du eta, goizetik gauera, bizi zaren herri txikian inguruko 70 herrialde desberdinetatik etorritako pertsonak bizi direla konturatzen zara. Zure herrikideak direla. Eta orduan galdera; zerk egiten gaitu komunitate? Zer gara gu? Nor gara gu?

5. Herri txikia. Komunitatea

      Elkarren ondoan egoteak edo jarduteak ez du komunitatea sortzen. Bakoitza bere autobusean joateak, leihoak altxatuta eta alboetara begiratu gabe, ez du komunitatea egiten. Konplizitateak sortzen du komunitatea. Gure herri txikian, adibidez, komunitatea sortzen da Semblante Andaluz autobusekoek eta Kukuka Antzerki eta Dantza Eskolako autobusekoek leihoak jaitsi, elkarri begiratu eta, andaluziar gunekoek luzatutako erronkari helduz, dramagile andaluziar baten testua euskaraz taularatzeko autobusa elkarrekin hartzea erabakitzen dutenean. Elkarren ondoan bizitzetik elkarrekin bizitzera eta konpartitzera eramaten duen autobusa hartzen dutenean, alegia. Egitasmo xumea eta asmo ez txikia, Lasartoria dei diezaiokegun komunitate batentzat.

6. Herri txikia. Bilaketa

      Eta orduan, andaluziar antzerkiaren nahiko azaleko ezagutzatik abiatuta, hango aspaldiko eta garaiko abangoardien hainbat testuren miaketa hasten da: Lorca, Salvador Tavora, La Zaranda… testu eta proposamen handiak, handiegiak, asmo ez txikiko egitasmo hain xumearentzat.

      Lehenengo bilaketa honetatik, Lorcaren Así que pasen cinco años, halako atenporalitatea iradokitzen duen antzezlanean agertzen den poema geratzen da memorian, surrealismotik gertu dagoena. “Ametsa Denboran doa, uretan belaontzia nola…”.

7. Herri txikia. Bigarren bilaketa

      Egitasmo xumearentzat testu xumeago baten bigarren bilaketa hasten da orduan; eta duela laurogei urteko Utrerako Rosita eta Romualdoren arteko ligoteo jostari eta kostunbrista kontatzen duen Alvarez Quintero anaien entremesa agertzen da. Bukatu da bilaketa. Hauxe da taularatu behar den andaluziar jatorrizko testua.

      Xumeegia ez al da, baina? Eta, batez ere, betiko estereotipoen errepikapenak komunitatea sortzen du? Nire herri txikiko andaluziarrak islatuta sentituko dira taula gaineko horretan? Ezen, hamaika aldiz entzuna duzu, Andaluziatik etorri edo munduko beste edozein txokotatik etorri, barneko kilkerra ez baita isiltzen: “Hemengoentzat hangoa naiz beti, eta hangoentzat hemengoa naiz dagoeneko”. Hau da, erroak beste lurretan dauzkatenak ere, “nor gara gu”ka eta “zer gara gu”ka ari dira. Halako noraezean ere, alegia.

8. Herri txikia. La Zaranda

      Kausalitateak lotzen dituzten hariak kasualak izan daitezke. Testu xume baten sorkuntza lotzen dituztenak ere bai. Izan ere, kasualitate hutsa baita gure herri txikiko Kukuka Antzerki eta Dantza Eskolako helduen taldeak Dantzarina izeneko kale koreografia sortua izana ordurako, noraez distopiko batean harrapatuta dagoen gizatalde baten ibilera mutua irudikatzen zuena. Ez al zitekeen giza talde hori gure etorkizuneko komunitatea irudika zezakeena? Ez al zitekeen hori gure herri txikia eta Utrera lotzen zituen haria izan?

      Modu horretan, Kukukako dantza taldearen eskutik, hasiera batean alboratutako La Zarandaren dramaturgia fisiko eta estetikoa errekuperatzen da. La Zarandaren antzerkiak, beste ezeren gainetik, errealitatearen gaineko gogoeta proposatzen digu, etorkizunaren eta, memoriaren bidez, beti presente dagoen iraganaren arteko elkargune den errealitateaz. Eta, gogoeta den aldetik, erantzunak baino, galderak planteatzen dituen antzerkia da, modu errepikakorrean planteatu ere, modu nekaezinean, etsigaitzean, esperantzarako zirrikitu gutxi uzten duten espazio eszeniko ilun eta dekadenteetan askotan.

      Semblante Andaluzeko lagunek luzatutako erronkari erantzuteko osagaiak bilduta zeuden, beraz: iraganeko Rosita eta Romualdok segizio bat osatuko zuen korua izango zuten bidelagun zain dugun ez-mundu batean kokatutako etorkizuneko Lasartoria izeneko komunitatean. Ite misa est.

9. Herri txikitik herri handira

      Gainditutako erronkak ederragoak dira erronka berri baten haziak badira. Horregatik galdera: gure Lasartoria komunitate txikiarentzat egokiak izan daitezkeen galderak eta gogoetak ez al dira bidezkoak izan behar, baita gure komunitate handiarentzat ere? Zerk egiten gaitu komunitate? Nor gara gu? Zer gara gu? Ala zalantzari ez diogu sartzen utzi behar gure etxe handian?

      Markoa, estetika eta kezkak definituta zeuden. Pertsonaia berriak baino ez ziren sortu behar. Abuela, Santi, Alazne, Ailem, Alpontso, Txaldatxur…

10. Txaldatxur

      Memoriak ez-memoria darama beti bere baitan. Memoria kolektiboak eta norbanako memoriak. Kontua da mota bateko eta besteko ez-memoriek elkar ez elikatzea. Batzuetan ez da gertatzen. Adibideak badaude.

      Jose Zato, 50eko hamarkadan hogeita bat urte zituela, bere Salamancatik gurera etorri zenean ondoko Zubietako goi parajeetan hasi zen mendi lanetan. Egun batean, Txaldatxur mendixkan lanean ari zela, inguruko baserritar batek, lurrera seinalatuz, “hemen hogei bat gorpu daude lurperatuta” esan zion. Memoria horretatik tiraka, Islada Ezkutatuak elkarte memorialistak ez-memoria kolektiboan ezkutatuta zegoen gure herriko historiaren zati bat argira ekarri zuen.

      1936ko irailaren 5ean, Cayuela teniente koronelaren agindupean, erreketeen sei konpainiak eraso egin zioten Txaldatxur mendixkari. Borrokarako egoki prestatutako errekete haiei gaizki armatutako miliziano eta gudariek egin zieten aurre. Borrokak hamabi egunez luzatu ziren. Erresistenteen armamentuaren eskasiaren lekuko dira bertan topatutako esku-granada inprobisatuak, iturgintzako hodi-ukondoekin eginak, Oriako Brunet ehun-fabrikan granada gisa prestatuak ziurrenik, Txaldatxurren oinean.

      Hogei gorpuren hilobia ez da agertu oraindik, ez-memoria kolektiboak ezkutatuta zuen zuloa bai. Beste asko geratzen dira.

Txaldatxurren aurkitutako artisautzazko granadak, edozein dendatan eros zitezkeen Arrasateko Elma SA enpresak ekoiztutako iturgintzako hodiekin eginak ziren. Hodien barruan dinamita eta eskura zeukaten metraila sartu, metxa jarri eta horrela egiten zituzten. Manuel Chiapuso anarkistak La comuna de San Sebastián bere liburuan kontatzen duenez, Oria ibaiaren beste aldeko Brunet fabrikako tailerretako batean elkartzen ziren lehergailuak egin eta progatzeko. Handik igoko zituzten Txaldatxurrera.

11. Ez-mundua

      Txinatarren antzinako jakinduriak aurreratzen zuenez, tximeleta baten hegaldiak ekaitza sor dezake munduaren beste puntan. Motz geratzen omen zen, ordea, are sinesgaitzagoak berresten baititu egungo mekanika kuantikoak katuak adibidetzat hartuta; eta ontzat ematen ditugu. Nola zalantzan jarri, orduan, gure herri handia ez dagoela mundutik aparte? Ez garela irla, inguratzen gaituenaren isla baizik. Hasierakora bueltatzen gaitu horrek. Berriro ere, Ametsaren modura, “Mundua Denboran doa, uretan belaontzia nola”… itsaspeko nuklearrez inguratuta oraingoan. Horregatik, gizateria islatzen dugun aldetik, hasierako galderetara bueltatzen gara: Zer gara gu? Nor gara gu? Sakonean, komunitate al gara mundua?

      Susmoa dut hitzordua jarrita dugula Erdi Aro Berriarekin eta ez dakigula nola iskin egin horri.

12. Amaiera

      Aipatu diren eta aipatu ez diren guztiak kontuan hartu gabe sorkuntza-lan hau ez zatekeen existituko. Edo, existitzekotan, desberdina izango zatekeen.

Biografia

PABLO BARRIO

      Agurainen jaioa 1958an, Lasarte-Orian bizi da. Antzerki testugintzan jorratu du bere ibilbide literarioa orain arte. Helduentzako antzerkiaren arloan, Toribio Altzaga Saria jaso zuen 2003an —Ama, hor al zaude? (Euskaltzaindia-BBK, 2004)— eta 2007an —Kontrako bidean (Euskaltzaindia-BBK, 2008)—, eta Santurtziko Serantes Saria 2008an —Armiarmategian (Artezblai, 2009)—. Haur antzerkiaren esparruan Nafarroako Antzerkiaren Eskolaren Haurrendako Antzerki Testuen Lehiaketaren Saria 2006, 2007 eta 2021ean irabazi zuen, Abere hatsak eta beste animalia batzuk (Iruñeko Udala, 2007), Hankazikin (Zubia-Begiko, 2020), eta Dzist-dzast! antzerki testuekin, hurrenez hurren. Gaztelaniaz, El sitio del fin del mundo (Txertoa, 2021) antzerkirako bakarrizketatik asko duen narrazioa argitaratu zuen.