GOTZON BARANDIARAN

Hitzen ahairea

zeri kantatzen diogu euskaldunok?

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2018 Gotzon Barandiaran

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2018ko urria

Edizio hau: 2018ko urria

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Bertako idazle baten letrak

ANDONI TOLOSA MORAU

Ez dek ondo idazten, motel / den-dena ulertzen zaik, / hori edozeinek egingo likek, / edozer idatzi, eta edozer modutan, / bi peztako hitz jokoak edo anekdotak, / grazirik ez duen surrealismoa, / ez die serio hartuko, horrela ez hoa inora, / hik behar dekena, hau dek behar dekena, / bertako idazle baten letrak, / hi google-era joan, ta jarri euskal poetak, / asko zerek eta oso finak, / hik bilatu hitzek ez direnak arinak, / anabasa, deserria eta horrelako hitzak, / sekula ez telebista edo pizza, / enkarguz ere egiten omen dizkie hire doinuaren gainean, / gaur bialduta bihar bertan gauean, / edukiko dek zerbait hermetikoa, / sakona, iluna eta poetikoa, / aho zabalik utziko dituk entzule eta kritikoak / izkiriatu, karrika eta holako hitzak, / sekula ez alkandora edo fitxa, / ez daukak ezer galtzeko, hurrengo diskan egintzak proba, / bertako idazle baten letrak, / bertako idazle baten letrak.

Kau Kori Kura, “Gaur ni, bihar zu”, 2018

      Ez da beti dirudien bezain dirdiratsua kantugileen eta idazleen arteko harremana, askotan deseroso, gehienetan korapilatsu... Elkar konpontzera behartutako anai-arrebak bezala jarduten dugu musikariok eta idazleok, gehienetan. Eta ez da ofizioen arteko ezinikusiak eragindakoa, ezta gutxiagorik ere, badira arrazoi funtsezkoagoak harreman hori baldintzatzen dutenak.

      Kantuaren eta poemaren arteko tentsioa da lehenengoa. Genero bezala oso ezberdinak dira bata zein bestea, sorkuntzatik beretik. Zer pentsa lezake, adibidez, kantua ezagutu ez eta, bestelako klabe kulturalik gabe, Artzeren Txoria txori lehen aldiz paperean irakurtzen duen euskara-ikasle literaturazaleak? Ez al zaio irudituko, euskaldunon ereserki ez-ofizial hori, balio literario gutxiko testutxo erraz eta gatzik gabea? Baina, era berean, zer pentsatuko du ikasle musikazaleak, kantu baten bila abiatu eta, haren bestelako erreferentziarik gabe, Gabriel Arestiren Josepa Mendizabal Zaldibian poema, letania errebesatu eta “free” samarra bihurtuta topatzen duenean Imanol Larzabalen ahotsean? Une batzuetan entzutea ere zaila gertatzen den kantu luzeegi, nahasi eta eroegia gertatuko zaio, eta ziurrenik lanak edukiko ditu baita kantua osorik entzuteko ere.

      Biak dira kantu, bietan gertatzen baita alkimia arraro hori, non hizkuntza musikalak eta literarioak bat egiten duten, espresioan, intentzioan, intentsitatean. Jakina, lehenean erakargarri, on eta eder den guztia (entzunerraz), da krudel, zakar, mingotsa, bigarrenean (entzungaitz). Hala eskatzen zuen kantu bakoitzak, hala eskatzen zuen kantuaren testuinguru kultural eta sozialak, idazlearen asmoak, musikariaren gogoak... Garai oso ezberdinetako alabak dira biak, eta ederki erantzuten diote “betebehar” horri. Bata amesteko dago, bestea zirikatzeko, bata bakeaz ari da, bestea gerraz. Baina batek lagunartean kantatzeko balio du; besteak, berriz, ez. Beraz, ez da harritzekoa, lehenak sekulako arrakasta “publikoa” edukitzea; bigarrena, berriz, adituen bazka bilakatu da. Baina ezin da ukatu, artistikoki, biak ala biak direla literatura eta musika modu bikainean ezkondu daitezkeenaren adibide. Alde horretatik, Gotzon Barandiaranek liburu honetan aipatzen duen tesietako baten adierazle dira. Alegia, idazleen eta musikarien arteko harremanak ekarpen ederrak egin dizkiela bi generoei, baina batez ere musikari. Horretarako, baldintza, abiapuntu eta helburu ezberdinekin egindako saiakerak biltzen dira ondoko orrialdeotan. Egileak bi munduak ederki ezagutzen dituen arren, azterketa batez ere idazleen lubakitik abiatzen badu ere. Normalean musikariak jotzen du-eta idazlearengana, gutxitan gertatzen da alderantziz.

      Kantuak kantatzeko balio behar du, hori da giltzarria, belarritik ahora dator, sentitu egiten dugu, zerbait eragiten digu eta gero iltzatzen da memorian, behin kantatu eta gero. Poesiak begietatik egiten du bide bera, eta, irakurtzen dugunean, haren arima “poliedrikoa” antzeman dezakegu, gelditu gaitezke, hitzak errepikatu, esaldiak berriro hasi, hausnartu, begiak itxi eta pentsatu... Utzi eta berrartu. Kantuak ez, kantuak ez digu halako aukerarik emango, diskoa zabaldu eta hitzak irakurtzen ez baditugu bederen. Zenbat idazle ez ote ditu ezagutu musikazaleak ariketa sinple horrekin? Eseri, jarri diskoa eta entzun ahala, irakurri kantuaren hitzak, poliki-poliki, entzundakoan ihes egin dion zentzuaren bila, kantua hobeto ezagutzeko asmotan. Lan estra bat da literatura, askotan, kantuzalearentzat.

      Egia da, euskaldunoi dagokigunez, bertsolariek asko erraztu digutela bidea. Haiek ofizio eta arte bilakatu dute hitza eta musika uztartzearena, baina, guk ez bezala, artea baino komunikazioa denez erdietsi beharreko helburua, haren menpe kokatzen dituzte biak, bai hizkuntza literarioa eta baita musikala ere. Beren komenentziara moldatzen, bihurritzen dituzte biak, eta badakite inguruarekin estu lotzea dela arrakastaren gakoa, molde pertsonal, original eta propioa eraikiz. Hala eta guztiz ere, estua izan da beti bertsolaritzaren, literaturaren eta kantugintzaren arteko harremana. Bertsolaritzatik edaten zuten Etxahunek, Iparragirrek... Bertsolaritzari begira jarri ziren kantari berriak 1970eko hamarkadatik aurrera (Xabier Lete, Oskorri...), eta bertsolariek idatzi dituzte azken 30 urteetako soinu-bandan iltzatuta geratu zaizkigun kantuetako batzuen hitzak (Xabier Amuriza, Jon Sarasua, Jon Maia...). Edonola ere, gai horrek aparteko azterketa mereziko luke. Alde horretatik, aipagarria da Alberto Irazuk, rockaren eta bertsolaritzaren arteko harremana aztertuz, osatutako lan bikaina: Rocka puntua (Pamiela 2017).

      Bertsolariengatik ez balitz, gatazkatsuago litzatekeela uste dut musikarien eta idazleen arteko harremana gurean. Hein handi batean, 1960ko hamarkadan garatutako kantagintza berria da lehena (kantari eta entzuleei dagokienez), kantuen balore literarioa estimatzen, jorratzen, ereiten. Ordura arte, herri musikatik urrun kokatzen ziren estilo musikaletan bakarrik (operan, adibidez) gertatzen zen “balorazio literarioa”, hitzen kalitate literarioa neurtzea alegia. Kantagintza berriak, ordea, zubia eraiki zuen, literatura —batez ere poesia— musika herrikoiaren forma nagusia den kantura ekartzeko. Esan daiteke, azkar eta trakets, bi uztarri zituela mugimenduak; alde batetik, herri musika berreskuratzea, eta bestetik, inguruan eragiteko gaitasuna edukiko zuten kantu berriak sortzea. Agi denez, bigarren horretan bat egiten dute bai musikarien eta baita idazleen interesek ere. Honek ilustratuko luke, liburu honetan aipatzen den beste ideietako bat: urte haietan erraz egin zutela bat musikariek eta idazleek, elkar ezagutzen zutelako, eta batez ere, helburu politiko/sozial/kultural berak (edo gutxienez antzekoak) konpartitzen zituztelako. Horren ondorioz harreman hori, hasieran behintzat, oso natural bilakatu zen.

      Aspalditik existitzen zen kantuetako hitzen idazlearen lanbidea, batik bat —masa komunikabideekin (irratiarekin) eta musika erreproduzigailuekin— musikaren kontsumoa handitu zenetik, eta kantua bilakatu zenetik hura zabaltzeko formatu nagusia. Jazz, pop, soul, r&b... Idazle horiek ez zuten ordea literaturarik aldarrikatzen, haien hitz gutxi ikusiko dituzu sekula antologiaren batean. Lelo errazen bila, ideia argien erresuman, poeta gutxiren hitzak bilakatu ziren kantu 1950eko hamarkada ongi aurreratu arte. Hori irauli egin zuen kantagintza berriak, eta ordura arte sekula izan gabeko protagonismoa aitortu zion idazleari.

      Gaur egun arte, nabarmenak diren ondorioak utzi ditu kantuaren eta poesiaren arteko uztarketa honek. Kantariaren (musikariaren) transzenditzeko gogoa, adibidez. Kantu arin, dantzagarri, kontsumo azkarrekoaren ideia “demoniatu” egiten da eta gauza serio, sakon eta esanguratsuaz ari den kantua goraipatu. Gainera, bada transzendentalismo formal bat, musika hitzetara egokitu beharrak (errima eta metrika aldakorrak...) edota hitzak melodia gero eta abstraktuagoetara ekarri beharrak eragindakoa. Baina, horretaz gain, batez ere, bada edukiei lotutako transzendentalismo bat, hitzetan bakarrik islatzen ez dena: bakarka aritzea, biluztasun musikala bultzatzea, melodia zuzen eta “epikoen” erabilera... Badirudi, kantugile berriak tresna guztiak jartzen dituela haizatu nahi duen ideiaren mesede, edo hari, bederen, itzala ez egiteko moduan. Eta ideia hori hitzen bidez azaldu beharra dago.

      Transzendentalismoa, esango nuke, orduz geroztik, generoz genero, transmititu den joera dela gurean. Bakarlariak, rock taldeak, folk taldeak, hip-hop kantariak, trikitilariak... berdin dio, gai serioei heltzeko edo ereserkiak egiteko behar moduko bat gertatzen zaigu musikarioi eta horretarako jotzen dugu etengabe idazleengana. Eta beti ez dago asmatzerik. Era berean, gutxietsi egiten da umorea, zirikatzeko, kritikatzeko, munduaz aritzeko arma eraginkor gisara; gerra serioa da gurea! Zer ongi egingo ligukeen bertsolarien ofizioarekin hain lotuta dagoen izpiritu “kritiko/jostalari” hori berreskuratzeak. Ez diet, jakina, haiei erru guztia leporatuko, baina, liburuan jasotako testuak errepasatuta sortutako galdera da: poetei arrotza al zaie umorea? Musikariei ere bai?

      Batzuetan, ordea, pertsona bera da musikaren eta hitzen egilea, idazlea eta musikaria. Alde horretatik badira, ez asko baina, Xabier Lete edo Xabier Montoia bezalakoak, bi hizkuntzak ongi ezagutu eta kantuaren berezitasunei erreparatuta, uztarketari atarramentu egokiagoa ateratzen diotenak. Gainera, badira hanka bana mundu bakoitzean (literaturan eta musikan) duten sortzaile asko. Uste dut ingurumaria egokiena dela hau kantu onak eta, era berean, esanguratsuak sortzeko.

      Bukatzeko, aitor dezadan, hiru arrazoirengatik jotzen dugula musikariok idazleengana testu eske. Lehena, alferkeriagatik. Bigarrena, zerbait benetan serioa esan nahi dugulako. Eta hirugarrena, musikariak literaturazaleak garelako. Batez ere, azken bi arrazoien bueltan dabiltzan adibide asko topatuko ditu irakurleak liburu honetan, eta utzidazue esaten azkenekoarekin lotutakoak direla emaitza hoberena eman dutenak, inondik inora (Laboa/Artze, Oskorri/Aresti, Ordorika/Atxaga, Bide Ertzean/Otamendi, Tapia/Izagirre). Ez dakit asko edo gutxi diren, baina badira azken 60 urteetan gurean idazle eta musikarien artean eman den elkarlan jarraituaren adibide bikainak. Liburu honek egoera ulertzen lagunduko digu eta, batik bat, oso galdera interesgarri bat plazaratuko digu: zeri kantatzen diogu musikariok idazleei laguntza eskatzen diegunean?

      Horregatik guztiagatik, uste dut errepaso beharrezkoa dela Gotzon Barandiaranek proposatzen diguna, hari argiz harilkatua dagoela, eta euskal kantagintza zertan den une honetan ulertzen laguntzeko tresna egokia izan daitekeela.

      (Azken oharra: hemendik aurrera kantu serioak idazteko gogoak piztu dizkit liburuak, benetan diot).

Euskaraz idatzi eta kantatzeko
hautua egin duzuenoi

Irakurleari

      Liburu honetan, idazleen eta musikarien arteko elkarreraginetik sortutako kantagintzari buruzko gogoetak irakurriko dituzu. Halandaze, aipatuko diren kantu ia guztietako testuak idazleek sortuak izanen dira. Gure kantagintza hori baino askoz zabalagoa da baina ni literatura eta musika uztartzen dituenera mugatu naiz. Azalduko dut zergatik.

      Literaturaz gehiago jakin behar genukeela oharturik, geure burua geuk elikatu behar genuela ebatzita, behinola Literatura Eskola sortu genuen Bihotz Bakartien Klubaren eta Susa argitaletxearen abaroan elkartzen ginen batzuek, 2004an. Geuk erabaki genuen zer ikasi, geuk erabaki genuen nori eskatu zekiena gurekin trukatzeko, geuk erabaki genuen noiz-non-zelan. Hilean behin, larunbat goizez, lau orduko saioak, bazkaria eta bazkalostekoa. Maila akademikoko saioak edozein literaturazalerentzat ulergarri. Literaturaren unibertsitate popularra. Jakintzaren, esperientzien, iritzien etengabeko trukea. Bakoitzak zekiena gainontzekookin konpartitzea nahi genuen, ordura arte hezkuntza arautuan literaturaz irakatsi zigutena murritza edota arrotza zitzaigulako. Gure herrian, literaturaz asko dakien lagun asko dagoela uste genuelako. Lehen hiru truke-urteak (irailetik ekainera) Larrabetzun burutu genituen baina parte hartzaileak nondik zetozen oharturik, sarea ahalik eta gehien hedatzea helburu, laugarren ekinalditik aurrera Euskal Herriko hainbat bilgunetan antolatu genuen. Literaturarekin bizi genezakeenak liluratzen gaituen uste baino herrikide gehiago gaudela ohartu ginen, eta biribilketa horretan ikuspuntu, gogoeta, proposamen eta egitasmoen erauntsi batek astindu gintuen etengabe. 2007ko truke-urteko lehen eskolan Iñigo Aranbarri eta Anari bildu genituen honako gaia hausnartzeko: Gure imajinarioa kantagintzaren bitartez. Eskola horretan dago Hitzen ahairea honen sorburua. Eskerrik asko Anariri eta Iñigori, ez soilik eskola hartan erein zidatenagatik, ezpada ordutik literaturaz eta kantagintzaz plazaratu dituzten iritzi ugarik hausnarrean eta ikasten jarraitzeko bazka eman didatelako.

      Zein harreman du kantatzen dugunak gure izaerarekin? Zenbateko eragina du entzuten dugunak gure diskurtsoan? Zeintzuk dira gure erreferenteak? Nork sortzen ditu? Zertarako? Zeri kantatzen genion euskaldunok XIX. mendean? Eta XX. mendean? Zergatik irauten dute kantu batzuek gure gogoan betiko iltzaturik? Gure euskaltasunean zenbat zor diogu literaturaren eta musikaren lankidetzatik sortutako kantagintzari? Zergatik ez dugu kantatu emakumeek idatzitakorik? Zergatik konta litezke esku bateko atzamarrekin oholtzara igo ziren emakumeak? Eta lurraldetasunari dagokionez? Eta aberriaz? Zer da aberria kantuetatik at? Eta euskarari buruz? Inork kantatu ote dio bere hizkuntzari euskaldunok baino gehiago? Eta bihar, zeri kantatuko diogu bihar? Eta nola?

      XXI. mendearen hasieran kulturgintzan aritzen ginen asko jada geure buruari galdetzen hasiak ginen kultura ez ote zen balioa galtzen ari. Alegia, 2008an irentsarazi ziguten krisi ekonomikoa ez ote zitzaien turbo-kapitalistei aitzakia paregabea suertatu kultura kanporatzeko ongizatearen jendartetik. Krisi ekonomikoak batzuk horren gogor kolpatzen dituelarik, kulturak pertsonaren garapen integralerako ezinbestekoa izateari uztea ulergarria dela sinetsaraztea lortu zuten. Nork ez du ulertuko pertsonaren oinarrizko beharrizanak ase behar direnean, kulturak ilararen azken-aurreko itxaron behar duela?

      Ederto batean irentsarazi digute kultura ez dela inondik inora oinarrizko beharrizana, kultura denbora-pasarako izan behar dela; ondo pasatzea helburu, friboloa, arina, mamibakoa izan behar dela, eguneroko arazo guztiak ahanzteko, bihotzean eta garunean azkurarik ez eragiteko. Hutsala izan behar baitu kulturak turbo-kapitalismoa bultzatzen duenarentzat, ongizatetik errazago baztertu daitekeelako ezertarako balio ez ei duen kultura. Zertarako behar dugu ezertarako balio ez duena?

      Idazle, musikari, aktore, dantzari, pintore eta beste hainbat sortzaile zein kulturgintzako eragileren arteko solasaldietan gero eta nabarmenagoa zen kezka: gero eta zale gutxiago ditugu, sortzeko zein erakusteko baldintzak gero eta kaskarragoak dira, egiten duguna ez dugu lortzen euskaldunengana ere helaraztea. Hezkuntza arautuan, ez-arautuan edota etxe giroko transmisioan, kulturarena ez dago bermatuta, eten bat gertatu da, ez dugu euskaraz sortzeko grinarik transmititzen. Zerbait asmatu beharko dugu.

      Rafa Rueda musikariari eta bioi gaiaz berba egiten ari ginela atoan piztu zitzaigun garra; ahaleginduko gara menosten ari diren kultura guretzat zein garrantzitsua den konpartitzen? Zu idazlea eta musikazalea zara, ni musikaria eta literaturazalea, biak uztar ditzakegu, Iñigo Aranbarrik eta Anarik Literatura Eskolan proposatu zigutenaren ildotik. Kantuen letren egileak aurkeztuko ditugu, testu horiek euren obran kokatu, garai historikoa aurkeztu, gertakari historikoek testuarekin izan lezaketen harremana iradoki, musikariak testu hori zelan hautatu zuen azaldu eta bere diskografian kokatu. Eta kantatu egingo ditugu.

      Eta nola egituratuko dugu? Zein izango da haria? Kronologikoa? Gaikakoa? Musika estiloari loturikoa? Eta galdera nagusia: zer adierazi asmo diegu ikus-entzungo digutenei? Idazleen eta musikarien artean sortutako kantagintzak sekulako garrantzia izan zuela batez ere 1960ko hamarkadatik mende amaiera arte euskaldunon sentitzeko, pentsatzeko eta izateko maneran; kantagintza horrek bilakaera izan duela, gaur egun ez diegula orduko gaiei kantatzen —edo kantatzen diegunean oso modu ezberdinean—, musika beste era batera bizi dugula; kulturaren balio eta baloreak aldatu egin direla.

      Literaturarekiko eta musikarekiko Rafa Ruedak eta biok dugun pasioa kutsatu gura genuen. Kantagintza atsegin hutsaletik beharrezkora itzularazten lagundu. Halaxe hasi ginen idazleen hitzak baliatutako kantagintza aztertu gura zuten saioak eskaintzen. Lau urtetan Rafarekin burututako saioen prestaketek eta saioetan parte hartutakoengandik ikasitakoek eragin dizkiguten gogoetak dira liburura ekarri ditudanak.

      Berriz azpimarratu gura nuke euskaldunon kantagintza liburu honetan erakutsiko duguna baino askoz oparo eta anitzagoa dela, hemen idazleen eta musikarien elkarreraginetik sortutakoa baino ez dugula aztergai. Horretarako itzelezko laguntza izan da Koldo Izagirrek XX. mendeko poesia kaierak bildumako ale bakoitzerako apailatu zuen Diskografia atala. Bertan, joan den mendean poeta bakoitzaren zein testu musikatu ziren zerrendatu zuen Izagirrek, eta kantu horiek osatzen dute liburu honetako corpus nagusia. Corpus horretako kantu gehienen gai nagusiak erabat loturik ageri dira testuinguru politikora. Izan ere, liburua irakurrita balirudike euskaldunok aberriari, euskarari, lurraldeari, askatasunari, identitateari, borrokari eta enparauei baino ez diegula kantatu. Balirudike, Kau Kori Kura-koek salatzen duten eran (ikus liburu honetako atarikoa, Andoni Tolosa Morau-k idatzia), ez diegula maitasunari, pertsonen arteko era guztietako harremanei, naturari, denboraren joanari, gaztetasunari, telebistari edo eguneroko gauza txikiei kantatu. Kantatu diegu, bai, baina gure helburua ez da izan kantu guztiak banan-banan aztertzea. Gure helburua euskaldunon imajinarioan iltzaturik dauden kantuen eraginaz gogoeta proposatzea izan da, eta kantuak hautatzerako orduan kanturako liburuxka gehienetan, kantu-lagunetan, kantu-jiretan, kantu-afarietan, bazkalosteetan… errepikatzen direnak edota gai honi buruz idatzi duten gainontzekoen liburuetan nabarmentzen direnak galbahetu ditugu. Beti ere, idazleen eta musikarien artean sortutakoak.

GENERO IKUSPEGITIK

      XIX. mendeko azken laurdenetik XXI. mendera arte emakumeek idatzitako sano testu gutxi musikatu ditugu. Itxaro Borda da salbuespena. Mende berrian ere ez ditugu askoz gehiago. Liburu honetarako aztertu den kantagintza, ia-ia bere osoan, gizonek gizonen ikuspegitik gizonei idatzi eta kantatutakoa da. Emakumea, agertzen denean, subjektu pasiboa da, geldi dago, esperoan, negarrez, etxeko atarian, portuan zain, gizona gerratik noiz itzuliko, semea erbestetik noiz sorterriratuko. Gizona da pertsona, generikoa, unibertsala. Idazleen eta musikarien arteko kantagintzan emakumea ikusezina da ia, mutua, gorra.

HERRI BATEN HISTORIA EZAGUTU DAITEKE
BERE KANTAGINTZAREN BITARTEZ

      Hastapenean, literaturaren eta musikaren transmisioan lagundu gura izan genien hezkuntza arautuan ari direnei. Zer aproposagorik idazleen eta musikarien arteko elkarreraginetik sortutako kantuak erabiltzea baino. Kantugile literaturazalea, idazle musikazalea, bata kantari, bestea kontari. Literatura eta musika landuko genituen, euskal sortzaileen lanen berri transmitituko genien. Haririk luze eta malguena kronologikoa izan zitekeela otu zitzaigun. Itxaro Bordari Baionan grabatu genion eran: herri baten historia bere kantagintzatik ere ikas daiteke.

      Iraganetik gaur egunera, iraganetik etorkizunera begiratzea ebatzi genuen, garapen bat iradokitzeko, aldaketen gakoei buruzko galderak mahaigaineratzeko.

EZINBESTEKO ORALEKUAK

      Lan hau ez nukeen burutuko honako oralekuei esker izan ez balitz:

            — armiarma.eus euskal literaturaren ataria.

            — badok.eus euskal musikaren ataria.

(Liburu honetako idazle eta musikari guztiak bi atariotan aurkituko dituzue, eta baita poema, letra eta doinu gehienak ere. Erreferentziazko bi webgune horiek barik, liburu honen emaitza zatiaz eskasagoa izango zatekeen).

— Koldo Izagirrek apailatutako XX. mendeko poesia kaierak bilduma. Eta bereziki, kaier bakoitzeko Diskografia atala. Orobat, bilduma aurkezteko idatzi zituen lau hitzaldiak.

— Haiek zergatik deitzen diote Euskal Herria eta guk Ithaka? Euskaldunak eta katalanak zein bere nazioari kantari. Marc Biosca. Alberdania, 2009.

— Gure mendea. Iñigo Aranbarri, Garbiñe Ubeda. Argia, 1999.

— Euskal kantagintza berria. Pako Aristi. Erein, 1985.

      Ez da bibliografia, hori baizen gehiago da. Bibliografia aparte zerrendatuko dugu.

      Liburu honetako material gehigarria (kantuen erreprodukzio zerrenda barne, hamabost ordutik gorako soinu-banda), honako web helbidean topatuko duzu: http://susa-literatura.eus/liburuak/best24

Galtzaile izatearen kontzientzia kolektiboa

      Badirudi poetek barneratua dutela derrota kolektibo bat, alegoria ezberdinetan kantatzen dutena. Derrotaren kontzientzia honek ez garamatza, ordea, malkokeriara: poetak askatasun egarri handi batean kantatzen du, derrotatua baina biktimismorik gabe, eta gorazarre egiten dio eroriari, hari zuzentzen zaio, memorian jasotzen du, bere poesia ez baita lanturako, malkoa isuriko duen arren.

Koldo Izagirre, Gure poeten malkoa hitzaldia, 2000

      Koldo Izagirrek XX. mendeko poesia kaierak aurkezteko prestatu zituen hitzaldietatik galbahetutako berbak dira aurreko horiek. Galtzaile izatearen kontzientzia kolektiboa. Zer esan nahi du horrek? Zer galdu dugu euskaldunok? Noiz galdu genuen? Sentimendu horrek, horrenbeste bideratu ditu gure idatziak? Horrenbeste baldintzatu ditu gure melodiak?

      Galdera horien guztien atezuan irakurri eta kantatu ditugu hona ekarri ditugun abesti asko eta asko.

      Irabazleak historialari egin ziren, galtzaileak poeta, irabazleak kazetari jardun ziren, galtzaileak kantari. Abiapuntua horren ezberdina delarik, helburuan zein ezberdintasun dago zapaltzailearen eta menostuaren kantaeraren artean?

BEHIN IRABAZI GENUEN

      Gogoeta dezagun, bada, zelan kantatu dioten gure idazle eta musikariek Euskal Herriari. Hasteko, argigarria litekeen oharra: sortzaileak ez du historialariaren zein kazetariaren araurik, ez du artxibategiko dokumenturik behar, lekukoen testigantzak lagungarri zaizkio, ez derrigorrezko. Gertakari batek sentiarazten edo pentsarazten diona nahikoa du sormenerako. Ez du ezer frogatu beharrik.

      Askatasun horretatik sortu ditugu gure herriaren historia ulertzeko ezin baliagarriagoak diren kantuak.

      778. urtean, euskaldunok irabazi dugun bataila apurrenetakoetan gogoratuena gertatu zen Orreagan, Ibañetako haitzartean. Europako jaunik boteretsuena zen Karlomagnoren atzeguardia txikitu eta haren iloba Errolan hil zuten. Gutxitan legez, irabazleena baino galtzaileen kantua da mendeetan iraun duena (La chanson de Roland); besteak beste, frankoek idatziz ere transmititu zutelako.

      1835ean argitaratu zuten euskaraz Altabizkarko kantua, Garay de Monglavek frantsesez sortu eta Louis Duhaldek euskarari ekarria, Agosti Chahok Chants navarrais izenburutua. Orreagako garaipenak, inprimatu ez arren, ahoz aho iraun zuen, bistan denez. Biziraun, gaurdaino. Horra hor, besteak beste, Orreaga deritzon iritzi taldea, euskal politikagintzan eragiteko asmoz sortu zena. Euren blogean sartzen den edonork honako aldarriok irakurriko ditu: “Aurreko urteetan bezala, gure arbasoen balentria omendu nahi dugu oroipenaren bitartez, garaipen haren aparteko balio politikoa azpimarratuz”. Ildo bereko honako iritzia ere ororen begieran dago: “778ko abuztuaren 15ean Orreagako Batailan euskaldunok Karlomagnoren gudaroste frankoa garaitu genuen, eta haren ondorengoak jipoitu genituen 824. urtean, berriro Orreagako malkarretan. Gure herriak gure estatua sortu zuen hortik aurrera, eta antolamendu propio bati eman zion forma estatu horren estalpean, gure lege edo foruen bitartez” [kontsulta: 2017ko abuztua].

      Xabier Diharce Iratzeder-ek gertakari historiko hura erabili zuen Orreaga poema idazteko. Iratzederren asmoa ez zen borrokaldiaren kronika hutsa egitea, ez zen historialaria, ez zuen ez daturik ez frogarik behar. Poetak, euskaldunon imajinarioan dirauen 778. urteko gertakaria ekarri zuen 1977ra euskaldunoi proposatzeko behinola Europan agintzen zuen enperadorearen atzeguardiari irabazteko gai izan baginen zergatik ez ote genuen mila eta berrehun urte geroago irabaziko frantsesekin eta espainolekin genuen gerra. “Orduan irabazi bagenuen, zergatik ez dugu gaur irabaziko?”, entzun genezake Iratzederren sakoneko asmoetan.

      Eta zein zen bada, hiltzen gintuen gerra? Euskararen, kulturaren, lurraldearen, jainkoaren eta, ondorioz, identitatearen galeraren aurkakoa. 1960ko hamarkadara arte euskal identitatea hiru zutabetan sostengatzen baitzen: lurraldetasuna, hizkuntza eta fedea. Belokeko fraidea ere bazen poeta, eta hizkuntzarekiko bereizezina zuen nazioaren alde hil edo bizi borrokatzearren egindako deia da Orreaga kantua:

Gizon libroak noiz ote dire Orreagatik jaliko?

Euskal gogoa noiz da jauziren arranoaren pareko?

Altxa burua, denek bat kanta: Euskal Gudua gaur aipa:

Entzunik zuen irrintzina, xutik jar dadin Europa!

Orreaga. Xabier Iratzeder, 1977 / Benito Lertxundi, 1981

      Nazien aurkako gerran hil zioten anaiaren heriotza eta Euskal Herriarena berarena samin handiegia ziren bihotz bakarrerako. Galtzen ari gara, baina irabaz genezake, diosku Iratzederrek. Galtzaileak gara baina negar egin baino borrokatu beste biderik ez dugu, bidean hilko bagaituzte ere. Martiritza aspaldikoa baita euskal poeten artean, zer esanik ez sotanapekoetan.

      Iratzederren helburua argia da: irakurleari, entzuleari, jarrera aktiboa galdegiten dio: ezin duzu gora adi egon, zerbait egin behar duzu, jalgi eta borrokatu zaitez zure herriaren askatasunaren alde. Helburu horrek bideratzen du testua, helburu horrek zamatzen du tonua. Hau berau da idazleen eta musikarien arteko kantagintza honen beste ezaugarri nabarmenetako bat XIX. mende amaieratik hasi eta XX. mendea bururatu arte. Aldarrirako da kantua, entzuleak lehen kolpean ulertu behar du, behin entzunda barneratu, bigarren edo hirugarren irakurketarik gabe. Buruz ikasteko, ahoz aho transmititzeko, belarriz belarri entzuteko, mezu zuzena behar du, ñabardura urrikoa, sujerentziatik baino ebidentziatik hurrago egongo dena. Helburua agerikoa da, letra zuzena. Iradokizunaren eta aginduaren muga lausoa da, baina kantuaren funtzioa, argia.

      Benito Lertxundik euskaldunon imajinario kolektiborako epika berri bat proposatu aldera sortu zuen “Altabizkar / Itzaltzuko bardoari” diskoa 1981ean. Bertan, Euskal Herriaren historian nabarmendu diren hainbat gertakari ekarri zituen kantura, denak gudekin, borrokekin, heriotzekin, martiritzarekin, sakrifizioarekin lotuak, hala nola —arestian aipatutako Altabizkarko kantuaz gain— Beotibar, Matalaz, Itzaltzuko bardoa, Muñagorriren bertsoak edota Orreagako gatazka zein Orreaga bera. Hemen dira bai aurretik bai gerora ere sarritan errepikatuko diren kontsignak:

            — Herriaren alde bizia emateko prest egon behar dugu.

            — Anaien artean ez dugu borrokatu behar.

      Eta hor entzuten dira zaldunen garaietara garamatzaten espineta, gaita, flauta, xanbela, zarrabetea, danborra, dulzimerra, kromornoa, viola da gamba edota pianoa bera. Mendeetako borroketan isuritako odolaren soinu-banda dirudi, mitologia arturtarrarekin lotzen genuen fantasiazko sasoi oso aspaldiko bateko melodia. Herri baten historia ahantzarazia berreskuratzea da helburua, inoren aurrean makurtu ez den Euskal Herria kantatzea. Horixe da 1960tik mende berrira bitarteko gure epika berriaren zuztarra. Orreaga ezkero galtzaileak gara baina ez dugu egundo etsi, eta ez dugu etsiko. Hor datza gure indarra. Beti gudan, elkarren aurka, kanpokoen aurka, baina beti gudan, zutik, makurtu gabe, gizonkeriatasunez.

      Historia errepikatu egiten dela diotenei beti erantzuten diegu ez ote den zehatzagoa esatea arazo batzuk ez ditugula mendeetan konpontzen. Berbarako hizkuntzarena, berbarako lurraldearena, berbarako identitatearena.

MENDEETAKO ESKARIA

      Gabriel Arestik bostehun urte lehenagoko gertakari historikoa erabili zuen bere sasoiko egoera bat salatzeko. Bere asmoa ez da kazetari kronika idaztea. Bost mendetan konpondu ez den gaitz bati sendabidea xerkatu behar zaiola aldarrikatzeko baliatuko du oinaztarren eta ganboarren artean bi mende eta erdiz luzatu zen gatazka: “Bostehun urtean egon / gara justizi-eske”.

      Hizkuntzaren, lurraldearen eta fedearen garaipenean biziraun asmo zuen nazioari beste zutabe bat erantsi gura dio Arestik: klase borroka. Aberatsenen arteko borrokek ez dute etenik izan gure herrian; nagusien eta menpekoen artekoek, hain gutxi. Historialariek ahaltsuenen aldera izkiriatu dute beti, gezurra esan digute eta herriak badaki:

Burruka armatu batetan hiltzera doanak

bizitzea emateko, arrazoi gogorrak

atera behar ditu bere erraietatik,

bere hesteetatik. Kolore bategatik,

arrosa bategatik, hodei bategatik,

absurdu da hiltzea.

Gure historia kontatu digutenek

beti esan digute euskaldunok,

burruka armatuetan,

kolore bategatik, arrosa bategatik,

hodei bategatik, hil garela;

eta hori ez da egia, gerra guztietan

arrazoi sakonagoak egoten direlako

esate baterako gutxiren asea

eta askoren gosea.

Euskal Herrian ere

hala gertatu delako beti,

batzuek dirua dute eta gehienok izerdia.

Zergatik burrukatu zuten orain bostehun urte

Oinazek eta Ganboak?

Oinaz eta Ganboa. Gabriel Aresti, 1972 / Oskorri, 1976

      Idazlea lerratu egiten da eta harekin, baita musikaria ere. Zergatik kantatzen dituzte testuok bestela? Musikariak ez baititu normalean testuak ausaz hautatzen edota fonetikoki laket zaizkiolako belarrira. Ez dago indiferentziarik, ez dago urruneko begiradarik. Kantua ausarki abesten duen herritarrak jakin beharko luke horrenbeste. Arestik eta Oskorrikoek horrexetarako sortu baitituzte hitza eta ahairea bertso moldean, errimatua: entzuleak buruz errazago ikas ditzan. Melodiak, hasi eta buka, ez du aldaerarik, errepikatu egiten da, behin eta berriz, barneratu arte.

GALTZEN JAKIN BEHAR DA

      Estepan Urkiaga Lauaxeta-k, Iratzederren eta Arestiren antzera jokatu zuen. 1522an Nafarroako erresumaren deuseztatzea ekarri zuen bataila oroitarazi zuen 1930eko hamarkadan. Laurehun urteren ondoren Nafarroak, Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak bat egiteko zuten ezintasunak eragiten zion saminarekin erkatu zuen gertaera historikoa:

Berreun gudari oso sumin

gaztelu-pian dagoz illik.

Ordutik ona —zenbat laño—,

Naparruan ezta aberririk.

Amayur gaztelu baltza. Lauaxeta, 1935 /
 Antton Valverde, 1978 / Imanol, 1979 /
 Hibai Rekondo, 1986 / Petti, 2005

      Berrehun gudarik milaka batzuei aurre zelan egin zieten kantatzen du, sekuentziaka, filma bailitzan fotogramaka, adjektibazio bidez indartutako deskribapenari berebiziko garrantzia emanez. Mendeetan Europan zein Asian ausardiaren eta abertzaletasunaren eredu izan zen Termopiletako guduan espartarrek izandako jokabidea gogorarazten digu Lauaxetak Amaiurko setioari buruz kontatutakoak. Galdu bai, baina ez edozelan.

      Antton Valverdek 1978an disko oso baterako hautatu zituen Lauaxetaren Azken oyua, Mendigoxaliarena, Itauna, Langille eraildu bati, Zelayan, Amayur gaztelu baltza eta Agur, Euzkadi poemak. Ahotsa, pianoa eta biolinarekin ondu zuen dramatismo itzelezko disko indartsua, zaurgarria, epikoa, testuen hasierako barea eta berehalako ekaitza, in crescendo-a maisuki erdietsiz.

Goiz eder onetan erail bear nabe

txindor baten txintak gozotan naukela?

El naiten leyora begiok intz gabe.

Gorbei barna yatort kañoi-ots itzela:

or egazkin-egak odei-lapur doaz.

Guda-gotzon baltzak odolez dakustaz,

euren oin aurrean beredin gudari.

Gaste argi orreik, eutsi lur amari!

Bera baizen onik eztauko ludiak.

Azken oyua. Lauaxeta, 1937 /
 Antton Valverde, 1978

      Bestelakoa da Mungiako Udalaren enkarguz eta Gaztelupeko Hotsak diskoetxearen eskutik, Rafa Ruedak zuzendu eta hamaika abeslarik osatutako “Ehungarrenean hamaika” diskoa, 2005ean plazaratutakoa. Abeslari bakoitzak poema bat hautatu zuen eta denen lagun zen rock banda berberarekin, nork bere esparrura eroan zuen, bere kantaerara. Halaxe dagi Pettik ere, Amayur gaztelu baltza-rekin. Valverdek sintetizadore eta pianoarekin girotzen duen bataila hotsa gitarrekin lortzen du Pettik. Poemako pasarte bakoitzean kontatzen denaren arabera moldatutako egitura melodiko landu eta konplexuari esker, ahotsaren indar eta samurtasunez erdiesten dute biek ala biek hunkitzea. Horixe baitzen Lauaxetaren helburua ere, Euskal Pizkundea deritzon aroko Aitzolen mandatuari jarraiki, herritarren aberriarekiko, hizkuntzarekiko eta jainkoarekiko atxikimendua berreskuratzeko poemak idatzi zituenean. Petti beratarra “ordutik ona —zenbat laño—, Naparruan ezta aberririk” erraietatik kantari entzuteak garaikide bihurtzen du Lauaxetaren ernegua. Abeslariak bat egiten du poetaren erneguarekin. Behinola galdu genuen aberria berreskuratu behar dugu. Borroka da bide bakarra.

      Gure ustean, 1940ko hamarkadatik 1990ekora bitartean jaio ginen askok hizkuntza, lurraldetasuna, askatasuna, aberria, borroka, justizia, klasea eta antzeko kontzeptuei buruzko gure diskurtsoaren zatirik handiena kantuetatik elikatu dugu. Idazleek eta musikariek proposatzen zizkiguten irudiekin osatu dugu kontzeptu horiei buruzko gure imajinarioa, baita gure diskurtso politikoa bera ere. Berbarako, lurraldetasuna. Gaur pil-pilean dagoen eta etzi irakiten egongo den afera da Nafarroa, bai euskaldunontzat, bai Espainiako bai Frantziako estatuentzat. Zer da Nafarroa euskaldun batentzat?

Nafarroa, arragoa, argiaren pausaleku

haizearen ibiltoki zabal, hesirik gabea.

Nafarroa, arragoa, sua eta ura,

kondaira urratu baten oihartzun oihukatua,

amets bat baino gehiago, ez oparotasun osoa,

nahiaren eta ezinaren burrukatoki ekaitzez betea

Nafarroa, arragoa. Xabier Lete, 1974

Nafarroa, Nafarroa!

Gure etxeko abaroa.

Arranoa, arranoa!

Amarik gabe nora hoa?

Aralartik Irati

haritza eta pagoa.

Bera ere bi zati

eta josirik ahoa.

Arranoa, Nafarroa!

Etxerik gabe nora hoa?

Nafarroa. Xabier Amuriza / Oskorri, 1982

      Nafarroa Euskal Herria ez eze, kondairaren lehen zuztarra, zazpietan lehena dela bulartsu defendatzeko argudioak eman dizkigu kantagintzak. Sentitu egiten genuen kantatzen genuena, barneratu egiten genuen. Eztabaida politikorako nahikoa.

      Pamiela argitaletxeak argitaratu berri du Eneko Bidegainen Lurraldea eta herria saiakera. Bertan, XXI. mendera arteko idazleen eta musikarien elkarreraginetik sortutako kantagintzan azkengabe errepikatzen diren kantagai batzuen funtsaz dihardu:

      Identitate nazionalaren oinarrizko osagaia da lurraldetasuna, [...] lur bati lotuta zaion historia edo oroitzapena ezinbestekoa da frogatzeko lur horretan herri bat badagoela, bere identitatearekin.

      [...] Halaber, lurralde batean leku historikoak eta sinbolikoak ere badaude; edo beste gisa batera errateko, leku historikoek ere lotzen dute lurralde bat nazio identitatearekin, oroimen leku horiek erabiltzen baitira frogatzat lurralde horiek izaera propioa dutela baieztatzeko, okupatua izan ala ez.

      [...] Lurraldetasuna funtsezkoa da, beraz, identitate bat bizirik mantendu nahi bada. Nazioen identitatea dator ingurune natural eta kulturaletik, eta horretarako, nazioek behar dute beren lurraldearen gaineko burujabetza politikoa, burujabetzak ematen duelako ahalmena nazio identitatea babesteko eta lantzeko.

Eneko Bidegain, Lurraldea eta herria. Pamiela, 2018

Kantatua izateko

      Bizi daitekeen tragediarik handienetakoa egokitu zitzaion Martin Larralde Bordaxuri-ri. Hurrekoenen traizioa, ustez maite zaituztenek eragindako heriotza. Aitak, ahizpak eta anaiak saldu zuten Martin Larralde, besteak beste, galeretan hil zedin. Plumagainea baserriko premu izaki, zegozkion ondasunak eskatu zizkion aitari. Honek, ostera, premutzarako beste bat hobesten zuelako, aipatu etxekoen laguntzarekin, segada prestatu eta morroi zutenaren hilketa leporatu zioten. Rocheforteko kartzelan hil zen Bordaxuri, berrogei urteak betetzeke. Hala kontatzen du, bederen, iritsi zaigun istorioak. Gertatu zitzaionari buruzko bertso sortak bide luzea egin du euskaldunen artean. Piarres Larzabal apaiz eta idazleak —zeinaren antzerkigintzari buruzko ikerketa guztiz gomendagarria argitaratua duen Ixabel Etxeberriak (Euskaltzaindia, 2016)—, Bordaxuri izeneko antzezlana apailatu zuen, 1962an. Kalapita handiak sortu zituen antzeztua izan zen herrietan, etxekoen traizioaz gain, elizaren eta eliztarren hipokrisia, faltsukeria, zurikeria eta bestelako keria batzuk salatzen baitzituen obrak.

      Pantxoa eta Peiok egin zuten ezagun Martin Larralderen tragedia 1975ean Galerianoaren kantua izenburuarekin “Ospital-Carrere” deritzon diskoan plazaratu ostean. Bi doinu nahasten dira kantuan, bata hits-iluna, bestea adoretsua, aldarte bi horiek antzematen baitira Bordaxuriren kontaketan, tristezia eta kuraia.

      Guri, ostera, sortako azken biak interesatzen zaizkigu. Berorietan, hain zuzen ere, bere tragedia kontatzeari zertarako bat atxikitzen dio Bordaxurik. Zertarako kontatu, zertarako kantatu.

Kantu hauek eman ditut Paube-ko hirian,

Burdinez kargaturik, oi! presondegian;

Bai eta kopiatu denbora berian,

Orok kanta ditzaten Hazparne herrian.

Hok eman izan ditut ez xangrinatzeko;

Ahaidek, adixkidek, kuraie hartzeko,

Eta partikulazki, aita, zuretako,

Kantuok aditzean, semeaz oroitzeko.

Galerianoaren kantua. Bordaxuri, XIX. mendea /
 Pantxoa eta Peio, 1975

      Joseba Sarrionandiak Bordaxuriri gertatutakoa hartu zuen aitzakia Marinel zaharrak liburuan Martin Larralde izeneko poema taxutzeko. Ordurako Sarrionandiak ederto batean ezagutzen zuen ahozko zein idatzizko euskal literatura, zaharrena zein modernoena. Ezagutzen zuen gure historiako makina bat gertakari, ezagutzen zituen protagonistak. Eta Martin Larralde aukeratu zuen idazlearen egitekoari buruzko bere ustea poema bidez agerrarazteko.

      Ruper Ordorikak kantu bihurtu zuen Sarrionandiaren poema, bere zuzeneko errepertoriotik publikoak estimatuenetakoa. Zuzeneko emanaldietan Ordorikak honela laburbiltzen du poemaren muina: egunerokoak ahantzarazi egiten digu urrun dagoena.

      Guri, Ordorikaren gogorapenaz gain, testuak honako eskaria ere badakarrela iruditzen zaigu: kontatuko badugu, konta dezagun dena. Konta dezagun ondo egin duguna zein txarto egindakoa. Kanta ditzagun garaipenak, kanta ditzagun tragediak. Kanta ditzagun poz eta minik sakonenak eragin dizkigutenak. Hori proposatzeko erabili zituen Sarrionandiak bere buruari min ematen dion arrosaren irudia: “arantzak barrurantza itzuliak lituzkeen arrosak legez”. Eta Ordorikak, idazlearen baimenarekin, bere buruari min emango liokeen kirikolatzaren antzera: “arantzak barrurantza itzuliak lituzkeen sagarroiak lez”.

      Antzeko zenbat tragedia ez ote dira lotsaizunez isilpean gorde. Ostera, Bordaxuriren guraria da bere herrikideek bertsoak elkarri kantatuz jakin dezatela zer gertatu zitzaion, gera zedin herriaren gogoan iltzaturik izugarrikeria hura, bere etxearen izen ona betiko zikinduko bazen ere. Koblakariak eskatu zituen Martin Larraldek, ahanzturaren kontrako konbatienteak. Galde bera ulertzen diogu Joseba Sarrionandiari ironikoki dioenean:

Inork ere ez du

(dena ohitura, dena errua, dena barkamena)

oroimenaren

korapiloa deslotzen. Inork ere ez du

koblakaririk behar...

Martin Larralde. Joseba Sarrionandia, 1987 /
 Ruper Ordorika, 1998

      2018an, borroka latza eragiten ari da gure iragan hurbilean gertatu denari buruzko kontakizun edo errelatoa, eta berorrekin bete-betean dator Sarrionandiak 1987an argitaratu zuen poema. Kontatu behar badugu, kanta dezagun dena.

KOBLAKARIAK BEHAR DITUGU

      Jose Mari Iparragirre da gehien kantatu den gure poetetako bat. Haren bizitza eta obra ikertu duten gehienek nabarmentzen dute Iparragirrek ondo baino hobeto asmatu zuela garaikide zituen euskaldunek sentitzen zutena kantu bidez azaltzen. Foruak galduta, etsipena zelarik nagusi euskaldunen artean, Iparragirre euskal nortasun jakin baten gorazarrearen bitartez ahalegindu zen herrikide eta gogaide zituenen adorea berpizten: hizkuntza, lurraldea eta fede kristaua. Esana dugu, hiru ezaugarri horiek zituen identitateari idatzi eta kantatuko zioten euskal idazleek eta musikariek XIX. mendeko erdialdetik 1960ko hamarkadara bitartean. Engoitik, lan gatazkek edota arlo askotako gatazka sozialek ere ezaugarrituko dute euskal identitate berria. Nazio borrokak eta klase borrokak bat eginen dute, gero ikusiko dugunez.

      Iparragirrek sortu zuen Gernikako arbola, euskaldunon imajinario kolektiboan burujabetzaren eta batasunaren ikurtzat hartu den kantua. Orixek zioenez kalitatez ez ziren letra onak Iparragirrerenak, baina atoan lortzen zuten herritarren nahi eta ezinekin bat egitea. Iparragirre herriarekin sinkronizatuta zegoen, frekuentzia berbera sintonizatzen zuten. Herriz herri, Euskal Herrian, Frantzian, Espainian, Italian, Argentinan zein Uruguain barna, kantatzen zuenetik bizitzen ahalegindu zen eta hautu horrek, behin baino gehiagotan, benetan pentsatzen eta sentitzen ez zuena kantatzera ere eraman zuen. Inoiz enkarguz ere sortu baitzuen orduan Iparragirrek egungo idazleotako askok sortzen dugun eran, diru behar hutsez, gure gogoz kontra? Pentsatzen dugunari traizio eginez?

      Iparragirrek kantari profesionala izan gura du:

Gitarra zartxo bat da

neretzat laguna;

onela ibiltzen da

artista euskalduna:

Egun batean pobre,

beste batez jauna,

kantari pasatzen det

nik beti eguna.

Kantari euskalduna (Gitarra zartxo bat).
Jose Mari Iparragirre, XIX. mendea /
 Kontrapuntoak, 1963 / Patxi Andion, 1973 / Beñat
Axiari, 1981 / Gontzal Mendibil, 1992 / Oskorri, 1999

      Bere helburua kantatzetik bizitzea da eta horretarako jende askoren gustuko izan behar du kantatzen denak eta jende askoren gustuko izateko edertasuna eta erraztasuna uztartzea da gakoa. Entzuleak lehenengoan uler dezala zeri kantatzen diozun, bitan entzunda gogora dezala melodia, ulergaitza den kantak entzuleak urriago baititu.

      Euskaldunon aberriaren eta batasunaren sinbolo nagusitzat dugun Gernikako arbola sortu zuenarentzat Euskal Herria lau herrialdek osatzen zuten: Arabak, Bizkaiak, Gipuzkoak eta Nafarroak. Laurak ere Espainiako lurraldearen ohoragarri.

Endaian nago zoraturikan

Zabal zabalik begiak

Ara España... lur oberikan

Ez du Europa guziak.

[...] Oh, Euskalerri eder maitea

Ara emen zure semea

Bere lurrari muñ egitera

Beste gabe etorria.

Zuregatikan emango nuke

Pozik, bai biziya

Beti zuretzat il arteraño

Gorputz eta anima guzia.

Nere etorrera lur maitera (Ara nun diran).
Jose Mari Iparragirre, XIX. mendea /
 Patxi Andion, 1973 / Imanol, 1981 /
 Urko, 1986 / Gontzal Mendibil, 1992 /
 Oskorri, 1999 / Beñat Axiari, 2001

      Iparragirrerentzat, beraz, Europan ez dago Espainiaren parekorik. Beste kantu batean (Agur Euskalerriari), aldiz, bihotzak diotso munduko lekurik ederrena Euskal Herria dela. Karlisten bandoan aritu zen Iparragirre zertzat genuke gaur egun, abertzale konstituzionalistatzat?

      2018an konpondu barik dugun lurraldetasunari buruzko eztabaida aspaldikoa da gurean. Idazleen eta musikarien arteko elkarreraginetik sortutako kantagintzari dagokionez, XIX. mendeko bigarren erditik aurrera nabarmentzen da desadostasun hori. Gratien Adema Zaldubi-k zazpi probintzia atxikitzen zizkion Euskal Herriari. Iparragirreren antzera Pedro Mari Otañok ere Laurak bat kantatu zuen garai batean, baina Zaldubiren proposamena bere egin zuen ondoren. Xenpelarrek hiru zirela kantatzen zuen. Felipe Arrese Beitiak euskaldunak zazpi lurraldetan bizi direla zioen eta Hego Euskal Herriko laurek bat egin behar zutela foruek bermatzen zizkiguten eskubideen defentsan. Kosta egiten zaigu euskaldunoi ados jartzea antza, edo, Iñigo Aranbarrik idatzi legez, “badirudi elkarrekin bizitzeko sortu ez den herri bat dela euskaldunena”.

Zazpi Eskualherriek bat egin dezagun

Guziak bethi, bethi, gauden gu Eskualdun.

Agur eta ohore Eskualherriari:

Lapurdi, Basa-Nabar, Zibero gainari;

Bizkai, Nabar, Gipuzko, eta Alabari.

Zazpiak bat besarka lot beitetz elgarri

Gauden gu eskualdun (Agur Euskal Herriari).
Zaldubi, 1893 / Urko, 1977 / Oskorri, 2004

Gu gera iru probintzi,

lengo legerik ez utzi:

oieri firme eutsi,

naiz anka bana autsi

jaioko dira berriyak,

gu gera euskal-erriyak!

Iya guriak egin du. Xenpelar, XIX. mendea /
 Antton Valverde, 1970 / Imuntzo eta Epelarre, 1988 /
 Amaia Zubiria, 1990 / Xabier Lete, 2001 /
 Oskorri, 2004 / Karidadeko Benta, 2004

      Eneko Bidegainek aipamen zuzena degio korapilo honi:

      Zaldubiren 1893ko ekarpenak erro sakonak egin zituen. Donibane Lohizunen euskal tradizioaren jaialdia antolatu zuten 1894an eta 1897an. Han agertu ziren Euskal Herriko armarriak. Herri hartako auzapez Alberto Goihenetxek Zazpiak bat aldarrikatu zuen, ozen. Herri hartako bikarioak ere ohartarazi zuen euskaldun guztiek herri bakar bat osatzen dutela. Zabaltzak (historialaria) azpimarratzen duen gisan, besta hartan ohartu zen Sabino Arana Goiri Zazpiak bat leloaz.

      [...] XIX. mendetik goiti zabaldu eta errotu zen Euskal Herriaren batasunaren aldeko jarrera. Zazpiak bat leloak ordezkatuko zituen Hirurak bat eta Laurak bat.

Eneko Bidegain, Lurraldea eta herria. Pamiela, 2018

      Karlista zein liberal izan (Xenpelar liberala zen baina Iya guriak egin du sortako azken bertsoan foruak gordezale ageri da) euskara, Euskal Herria eta Jaungoikoa dira euskaldun egiten gaituztenak. Foruak dira ezaugarri guztiok biltzen, gordetzen eta iraunarazten dituztenak. Foruen galerak euskal identitatearen galera dakar garaiko idazle eta bertsolarientzat.

      1. artikulua. Espainiar guztiei ezarri eta betearaziko zaizkie, legeak hala agintzen dienean, soldadutza egitera joatearekin eta estatuaren gastuetan nork bere ondasunen arabera laguntzearekin lotuta Konstituzio politikoak aitortzen dituen betebeharrak; tartean, baita Gipuzkoako, Bizkaiko eta Arabako herritarrei ere.

Euskal foruak abolitzeko dekretua, 1876

      Nola ekidin galera? Zelan iraunarazi galtzeko zorian datekeena? Borrokarako deia eginez eta anaien artean ez borrokatzea funtsezkoa dela ohartaraziz. Ideia horiek XX. mendera arteko hainbat kantutan agertuko dira, modu iraunkorrean. Ostera, anaiak gizonak dira eta gizonak bere indarra inposatu behar du, gizona izango bada, gizonak beti agertu behar baitu inor baino ahaltsuago, sendoago, suharrago. Lurraldearen batasunerako eta euskararen biziraupenerako gakotzat kantatu diogu anaien arteko bakeari.

Alkar gaitezen anai maiteak

alkartzea da indarra.

Bilbao eta fueruak, pakearentzat.
Jose Mari Iparragirre, XIX. mendea / Oskorri, 1999

Gaitzak gerade umiltzen

eta pakean unitzen

ez da errez ibiltzen

anaiak elkar hiltzen

zer den entenditu gabe

ortan galduko gerade.

Iya guriak egin du. Xenpelar, XIX. mendea /
 Antton Valverde, 1970 / Imuntzo eta Epelarre, 1988 /
 Amaia Zubiria, 1990 / Xabier Lete, 2001 /
 Oskorri, 2004 / Karidadeko Benta, 2004

Erdal-itsaso iresle hortan galduak zaizten anaiak,

Euskal-Eguna baitugu egun zueri agur nasaiak.

Euskal-anaiak, altxa burua, bota irrintzin alaiak!

Ari zaizkigu oldarka sartzen uhainak eta hedoiak,

Bainan Euskaldun atxik gaitzala Euskara gure mintzaiak.

Euskal anaiak. Iratzeder, 1948 / Txomin Artola, 1988

Guztiok gara euskaldun, guztiok anaiak gara.

Bagare. Bittor Kapanaga / Gontzal Mendibil eta Xeberri, 1976 /
 Etsaiak, 1997 / Nahixan, 2011 /
 The Sparteens, 2011 / Kerobia, 2015

Har makila eskuan

Eta lotu etsaiari!

Anaien aurka ez habila!

Otso beltzarentzat atxik makila!

Batasuna. Telesforo Monzon / Pantxoa eta Peio, 1975

      Lurraldetasunaren eta eskubideen inguruko afera gerra karlistetan gorpuztu zen eta duela gutxi arte ezezagun zitzaigun karlistadei buruzko kantutegiak asko lagundu digu gerra haiek ulertzen. Joseba Tapiak bildu zituen karlistek eta liberalek idatzi zituztenak “Eta tira eta tunba” deritzon diskoan. Bertarako zein zuzeneko aurkezpenetarako, bi banda izan zituen kantu-lagun, haizezko instrumentuekin osatutako bi talde. Banda batek karlisten testuak jotzen zituen, besteak liberalenak, biek ala biek, militarren bandak gogorarazten dizkiguten doinuetan. Batzuen zein besteen bertsoetan nabarmentzen denez, anaiak dira elkarren aurka borrokan ari direnak. Ostera, lehen irakurraldian bertan igar liteke elkar gorroto dutela. Euskaraz ari dira elkarren aurka, euskaraz berotzen dute giroa horren serio ezen gerran hasiko baitira. Aurrez oinaztarrek eta ganboarrek, agaramontarrek eta beaumontarrek egin zuten antzera. Gerora Francoren aldekoek eta eusko gudarostekoek elkar hilko zuten eran. Bitasun santua gurea. Beti gutxienez bitan zatituta, beti deman.

      “Eta tira eta tunba” diskoko 22 kantuetatik bakarrak dakar egile ezaguna. Gainontzekoak anonimoak dira. Zergatik baina? Sasoi berean izendun makina bat bertso sorta erabili zen eskutik eskura, inprimaturik, herririk herri. Zergatik hauek ez? Idatzi zutenak ekarriko liekeen erantzunaren beldurrez ezkutatu ziren anonimotasunean?

Gu lapurrak gerala

kalean diote;

infame traidoreak,

gezurra diote,

gezurra diote ta

pagatuko dute.

Azpeitiko neskatxak. Anonimoa, XIX. mendea /
 Joseba Tapia, 2010

Sua, bai, euskaldunak, sua Luziferri;

etzaiteztela izan horren errukarri;

beltzak ekarri zuten horixen txit larri,

gerra, mutillak, gerra jende faltso harri.

Ea bada abiya, gipuzkoatarrak,

zuekin datoz Bizkai eta arabarrak;

batutzen dira ere txit gogoz nafarrak,

kentzeko Españatik betiko negarrak.

Libra zagun, mutillak, España lepratik,

harturik hontarako fusillak bertatik;

ekarriko dizkigu pakiak gerratik,

poztutzen dala oso mundua gugatik.

Himno patriótico para los voluntarios... Anonimoa, 1869 /
 Joseba Tapia, 2010

      Pio Barojaren aita Serafin Baroja ausartu zen bere izena agerrarazten. Goien graduan eskolatua izaki begirunez idaztea aurresuposatzen zitzaion idazleak darabilen irain eta gaitzespen xedeak, bi bandoetako euskaldunen artean zegoen herraren zantzoak dakarzkigu. Zergatik idatzi zuen bestela horren maltzurki zintzoro egiten bazekienak?

Arbol zaharraren sustrai galduak

ez dik emango zumua,

tximinirako nahiz izan ona

ukatuko dik frutua;

Karlos bezela lizundutua

zegok bere partidua.

Zazpi sakristau, hamabi alper,

hogei basarritar babo,

Jauregi buru, Santa Kruz gero,

azkenik berriz Otxabo,

erlijiyua aitatu ezkero

basarritarrak akabo!

Karlistaren panparroikeria. Serafin Baroja, 1874 /
 Joseba Tapia, 2010

      “Eta tira eta tunba” diskoa errenkadan osorik entzunez gero karlistek eta liberalek elkarri aurpegiratzen dizkiotenak uler daitezke, eztabaida ezin sutsuagoa irudikatuz, giro itogarria antzemanez. Ez batzuek ez besteek erakusten dute asmorik ezer adosteko, ez dute argudio sorta mamitsuen bitartez eztabaida errespetuzkoa sustatzeko gogorik. Iraintzea, gutxiestea, mintzea da helburua. Hiltzeraino, beharrezkoa bada.

Biba Karlos septimo

eta Margarita,

Españan agintzeko

zer pare polita!

        Eta tira eta tunba

        eta tira beltzari,

        eta tira eta tunba

        eta tira beltzari.

Eta tira eta tunba. Anonimoa, XIX. mendea /
 Joseba Tapia, 2010

      Disko honi esker irudika dezakegu euskaldunen arteko harremanak zeinen gaiztotuak zeuden. Joseba Tapiak koblakarien eran kantatu zituen herriz herri zuzeneko emanaldietan. Aspaldiko koblakariek zein modernoenek kantatu diguten Euskal Herria modu batekoa da, historia liburuetan edo hedabide ia guztietan kontatu digutenaren oso bestelakoa. Koblakariak behar ditugu, bai, ezinbestean.

      Karlisten eta liberalen ezinikusia eta gizarte giroa erakusten diguten kantuak duela gutxi ezagutu ditugula azaldu dugu. Beste horrenbeste esan genezake osteko errepublika sasoiari buruzkoez. Oraingoan ere, bertso moldean irakurri eta kantatu ditzakegu Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan gertatu zirenak. Joseba Tapiari berari eta Joxan Elosegiri esker ezagutu genuen Joxe Mari Lopetegi (Irun, 1975 - Arrueta, 1952), posizio errepublikazalean engaiatu zen bertsolaria.

      Bertsolari politikoa izan zen Joxe Mari Lopetegi, bere ideologia eta xede politikoen zerbitzuan ipini zituen bertsotarako dohain eta ahal guztiak, eta ez ziren, zinez, gutxi. Bereak eta bost eraman behar izan zituen Lopetegi zintzoak bizi izan zituen urte zailetan, eta bat egingo du nekerik gabe harekin bertsoak irakurriko dizkion pertsona sano orok. Zer dela eta baztertu dute bertsolarien historiatik? Zer dela eta dirau betiere bere sorterrian aintzat hartu gabe? Ez zen karlisten edo jelkideen aldekoa...

      [...] Bertsolaria izan zen Joxe Mari Lopetegi, ona gainera, erruz kantatu zuen plaza politikoan, eta bertsoak idatzi zituen egiteko politikoak hala eskatu zion aldiro. Hala eskatzen zion euskalduntasunak. Zenbat ezagutu ditugu horrelakoak Euskal Herrian?

Joxan Elosegi, “Ohar batzuk haren bizitzari eta bertso-lanari buruz”
in Joxe Mari Lopetegi, errepublikanoen bertsolaria. Paper hotsak, 2004

      Erantzuten gaitza den beste galdera bat sortzen digu Joxan Elosegik: zergatik irauten dute kantu batzuek gure imajinario kolektiboan beste batzuk erabat ahanzten ditugun bitartean? Zerk bihurtzen du kantu bat betiko? Badu zerikusirik kantagaiak? Eta sortzailea zein den eta zein bandotan dagoen? Ideologiaren galbahetik iragazita iraunarazi ditugu idazle eta kantariak?

      Joxan Elosegik badu erantzunerako bidezidorrik:

      Kaletarra zen Lopetegi, egungo bertsolari gehienak bezala, ez baserritarra, eta apaizik gabe, gizarte duin batean ametsean bizi izan zen. Hori ote da isiltze horren arrazoia? Nekez aurkitu da historian zehar, Joxe Mari Lopetegi bezala bertsoen bitartez kausa politiko bati horren gartsurik atxiki zaion bertsolaririk, eta haren bertso jardunean gorabeherak nabariak diren arren, “txarrik ezean ez dago bertso onik”, liburuak egin zaizkion asko baino bertsolari hobea izan zela esango genuke beldurrik gabe.

Joxan Elosegi, “Ohar batzuk haren bizitzari eta bertso-lanari buruz”
in Joxe Mari Lopetegi, errepublikanoen bertsolaria. Paper hotsak, 2004

      Plazaz plaza aritu zen Lopetegi errepublikaren aldeko mitinetan bertsolari. Ez zitzaizkien plaza guztiak samur gertatu, Joseba Tapiak “Real Politik” diskorako musikatu zuen Askatasunaz kantuan antzeman daitekeenez. Errepublikaren balio eta baloreak aldarrikatzeko Azpeitira joan eta ozta-ozta libratu ei zuten bizia.

Mila baziran lau zatitzeko

ez al da lotsa euskalduna

atzerrietan ai zer fama guk

ekusi behar deguna

hau al da lege erlijiuak

erakutsitzen dizuna?

Modu horretan baldin badabil

maltzurtzar bihotz-astuna

bide hortatik ez da etorko

Euskadin Askatasuna.

Askatasunaz. Joxe Mari Lopetegi, 1931 /
 Joseba Tapia, 2006

      1931ko ekainean gaude, Espainiako II. Errepublika osatzeko hauteskunde kanpaina bete-betean, Joxe Mari Lopetegi errepublikaren aldeko mitinetan dabil bertsotan. Foruak abolitu zituztenetik mende erdia joan da. Jeltzaleek, sozialistek, komunistek eta anarkistek elkar jipoitzen zuten, ez da karlisten eta liberalen arteko gorrotoa gainditu, etsaitasunak bere horretan darrai. Inork ez du ez barkamenik, ez damurik erakusten. Bere garaiko gertakariei buruzko bertso sortak idazten zituenak asmo jakin bat zuen: entzuleak bertsook gogoan gorde eta kanta zitzala, ahal zela bertsolariaren mezuarekin bat eginez. Bertsoen moldea hautatu zuten idazleak jakitun ziren bertsopaperak erruz saltzen zirena, buruz ikasi, kantatu eta transmitituko zirela egunez egun, urtez urte eta, batek daki, akaso mendez mende ere.

      Kazetarien lana egin zuen askotan bertsolariak. Garaiko pentsaera zein bizimoldea irudikatzeko kronika paregabeak dira kantu-liburuetara ekarri ditugun asko, Lopetegirenak, Xenpelarrenak, Txirritarenak.

      Urte gutxiren buruan kolpe militar bati erantzun beharrak aurreikusi ezinezko maneran elkartuko ditu atzo arte elkar ikusi ere ezin zuten euskaldunak. Halaber, kolpe faxista horren ondorioz, abertzale askok, kolpisten alde egin zuten. Anaien artean borrokatzea zentzugabea dela errepikatuko dute poeta, bertsolari zein politikariek. Alferrik, ordea.

GERRA BATASUN NAZIONALERAKO

      Bitartean, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoako 18 eta 45 urte bitarteko gizonezkoak Frantziaren alde bizitza ematera deitu zituzten 1914tik 1918ra luzatu zen Lehen Mundu Gerran. Gutxienez 6.000 euskaldun hil ziren. Estatuak derrigortuta ez eze, Eskualduna astekariko apaizek eta euren ingurukoek hauspotuta joan ziren eskuara baizik ez zekiten haiek. Euskaraz arrazoitzen zuten apaizek bizia Frantziaren alde eman beharra. Peio Etxeberri Aintziartek zein Eneko Bidegainek erakutsi digutenez, Euskal Herriko hiru lurraldeok zinez frantsestu zituen gerrak. Iraultzak baino eragin handiagoa izan zuen Frantziaren batasun nazionala errotzeko eta Euskal Herria zatikatzeko orduan. Lehen Mundu Gerra eta Euskal Herria liburuan (Elkar, 2014) Jean Barbier edota Oxobi idazleen bertso batzuk jasotzen ditu Eneko Bidegainek baina, guk dakigula, ezelako doinugilek ez zituen kantu bihurtu, ahoz aho, herriz herri zabaldu zitezen. Horrenbeste hildako eragin zituen guda hari buruz, euskal naziogintzarentzat horrenbesteko atzerapausoa ekarri zuen gatazkatzar hari buruz, Gorka Knorrek 1975eko “Nik nahi dudana” diskoan plazaratu zuen Azken agurraren negarra gogoratzen dugu. Deus guti besterik.

Nora zoaz, eskual semea,

harma hori eskutan?

Harmen hartzera deitzen naute

frantsen aldera.

Harmen hartzera deitzen naute

frantsen aldera.

Eskualerritik urrunduz,

ta atzerrira joanak,

a ze negarra entzunen duzu

Eskualerrietan!

a ze negarra entzunen duzu

Eskualerrietan!

Morts pour la patrie,

morts pour la patrie,

eskuara baizik etzakiten haiek,

morts pour la patrie.

Azken agurraren negarra. Gorka Knorr, 1975

      Beste horrenbeste esan genezake 1954tik 1962ra arteko Aljeriako independentzia gerrari buruz. Prosan badugu non ibili, besteak beste hor ditugu Txomin Peillenen Aldjezairia askatuta (Hordago, 1982), Xipri Arbelbideren Euskaldunak Aljerian (Elkar, 2003) edota Jean Louis Davanten Aljeriaz (Maiatz, 2014). Manex Pagolaren beraren lekukotasunari esker dakigu Azken dantza, bere hitzez eta doinuz sortu baina Pantxoa eta Peiok famatua, derrigorrezko soldadutzara Aljeriara joan aitzin maiteari eta, bide batez, Euskal Herriari egindako kantua dela. Maitearen eta Euskal Herriaren galerak dakarkion minaren balada.

Azken dantza hau

maitia zurekin

nahi zinduzket

eraman nerekin.

Baina gaurko xedia

ezin daike betia

badakit nik ere

bihar dela joaitia

Bego pena hau

itzuliren naiz

bai berriz Euskal Herrira.

Bego urte hau

etorriko naiz

betikotz zure ondora.

Azken dantza. Manex Pagola, 1972 /
 Pantxoa eta Peio, 1975 /
 Erramun Martikorena, 1997

POESIAREN HUTSA

      1930. urtean Euskaltzaleak elkarteak I. Olerti Eguna antolatu zuen Errenterian. Joxe Ariztimuño Aitzol-ek ondo zekien zertarako. Hiltzen ari zen euskal gogoa, gure Volksgeist edo berezko arima, berpiztu beharra zegoen Euzkadik biziraungo bazuen.

      Zer da, baina, euskal gogoa? Iratzederrek eta Benito Lertxundik Orreagako gudua irabaztearekin lotu zuten “Euskal gogoa noiz da jauziren arranoaren pareko” hura? Xalbadorren eleekin Anje Duhaldek sortutako Ama Euskal Herria kantuko odolaren mintzoa?

Delikatua baitut egungo sujeta,

hasi aintzin egin dat zonbait gogoeta,

gure arteko asko ele entzun eta,

euskaldun agertzea ez baita josteta.

Ama Euskal-Herriaz naiz naigabetua,

uzterat doalakotz betikotz mundua,

bere seme alabez abandonatua;

nork barka dezaguke gure bekatua?

Badakit askoz ere nukela hobea

nehori ez agertu ene dolarea;

odolaren mintzoa eduki gordea

nahiko nuke, bainan ezin dut ordea.

Ama Euskal Herria. Xalbador, 1973 /
 Anje Duhalde, 1987 / Xabier Lete, 2001

      Joxe Azurmendik luze gogoetatu zuen herrien berezko izaera bereizgarri omen denaz Volksgeist - Herri gogoa saiakeran:

      Ezagunki, Humboldtek, hizkuntzak mundu-ikuskera bat biltzen duela esaten zuen; eta, beraz, herri gogo bat osatzen bide duela: beraz, hizkuntzak nazioarekin eta nazioak hizkuntzarekin, biek —Volksgeist— bat mamitzen dutela.

      [...] Ezaguna da, orobat, kontzeptuak metaforatik ernetzen direla, esan zuela jada Heideggerrek (eta geroago Nietzschek eta lehenago Voltairek...). Gerta liteke, beraz, zientzian kontzeptua jada desbaliatua egonik ere, metaforak baliagarri eta eder izaten jarraitzea. Esaterako, herriaren izpiritua hizkuntza dela; euskara dela Euskal Herriaren arima, euskal herri gogoa. Zergatik ez? Metafora bikaina da. Kontua da, hori esaten dugunean, zer esaten dugun jakitea.

Joxe Azurmendi, Volksgeist - Herri gogoa. Elkar, 2007

      Gure kantagintza, euskal arima elikatzen duten metaforez lepo dago. Azurmendik dioenarengandik hurrekoenak aipatzearren, Xalbadorren “herria da gorputza, hizkuntza bihotza” edota Xabier Amurizaren Euskal Herrian euskaraz kantua osorik hasi eta buka.

Anai-arrebak, entzun ene aho-hotsa:

izaite bat ez daike hezur hutsez osa;

herria da gorputza, hizkuntza bihotza;

bertzetik berextean bitarik bakotxa,

izaite horrendako segurra hil hotza.

Batzu herriaz orroit, euskaraz ahantzi

bertzek euskara maite, herria gaitzetsi;

hizkuntza ta herria berex ez doatzi,

berek nahi daukute konpreniarazi

bata bertzea gabe ez daizkela bizi.

Herria eta hizkuntza. Xalbador, 1964 /
 Mikel Laboa, 1980 / Amaren Alabak, 1999

      Iñigo Aranbarriren hitzetan, Aitzolentzat, Euskal Herria bezalako herriek badute euren Volksgeist-a, euren arima propiala. Poesiari dagokio hori manera estetiko batean eman eta gatibu den herria lozorrotik ateratzea.

      Aitzolek finlandiar gogoaren berpiztea ekarri zuen poema nazionalaren parekoa sortzea nahi du Euskal Herriarendako, Elias Lönnrotek idatzitako Kalevala-ren parekoa. Horretarako antolatuko ditu Olerti Egunak, horretarako lagunduko du El Día egunkari elebiduna sortzen, horretarako liberatuko du Nikolas Ormaetxea Orixe urtebetez Orexara itzuli eta Euskaldunak poema nazionala sor dezan. Zein ezaugarri izan beharko zituen Euskaldunak poema luzeak? Kalevala-ren berberak.

      Herri baten identitatearen euskarriak hiru dira: hizkuntza-kultura, literatura eta historia propioak. Kalevala hiru ezaugarri horiek biltzen dituen finlandiarren epopeia nazionala da, finlandieraz idatzitako obra klasikorik garrantzitsuena, eta munduko literaturako poema mitikorik aipagarrienetakoa. Lönnrotek bost bidaia luze egin zituen gutxienez Finlandia osoan zehar, ahozko zein idatzizko herri literatura batzen. Horiekin guztiekin eta berak idatzitako zati batzuekin osatu zuen lana. Bere helburua finlandiarren artean euren herriarekiko atxikimendua eragingo zuen literatur lana eskaintzea izan zen, oso antzina eraiki eta lozorroan zetzan identitatea berpizteko, menpekotasun linguistikoetatik askatzeko. 1835ean argitaratu eta berehala, Kalevala finlandiar nortasun nazionalaren sinbolo bihurtu zen eta bere eraginak 2018an ere badirau, libururik irakurriena ez bada ere, askok irakurri ez badute ere, Kalevala-k mito bihurtu delako dirau. Eta jakina denez, mitoak ezinbestekoak ditugu. Fisikoki uki dezakegunaz landa, irudimena, desirak eta hilezkortasuna elikatzen dituzten mito barik, azalpen arrazionalekin soilik, ez ginatekeen gaur garena. Oraina azaltzeko dugun ezintasunari aurre egiteko iragan desiragarri bat asmatu ohi dugu, etorkizunean gure nortasun nazionala berretsiko duten alegien bila. Mitoa horixe baita: kondaira, historia, elezaharren gauzapen literarioa.

      Txillardegik gogor gaitzetsi zuen Aitzolek hizkuntza eta ondorioz herritarrak abertzaletasunerantz berpizteko hautatu zuen eredua:

      Finlandian, beste adibide bat emateko, abertzale-mogimenduak (Lönnrot osagilearen bidez) “Kalevala” deritzan bertso-sorta eman zuen 1835-ean. “Kalevala”, berriz ere, kanta zaharren bilduma bat da. 1860 arte ez zan egiazko finlanderazko literatura-pizkunderik sortu; eta hau abertzale-mogimentuarekin batera mamitu zan. Gisa da.

      Are gehiago. Askotan (eta ez Euskal Herrian bakarrik) sasi-olerkari horiek (sasi-olerkari baizik ez bait dira sarritan) ez dira gauza izaten beren olerkietan erabilitako hizkuntzaz beren bizieran erabiltzeko. Bertso-egile faltsu anitzek horrela jokatuz, beren olerkien mamiaz eta beren olerkien hizkuntzaz, egiatik ihes nahi zutela erakusten digute nabarmenkiro.

      [...] Ihes-egin: hauxe da xedea. Hizkuntza ez dute sekulan mintzabide nahi: ez beren buruentzako, ez inolaz ere herritar “arlote”en artean honda dedin: ihespide hutsa bai. Literatura eta hizkuntza bera beren amets eroen bideetan barrena nahi dituzte abiarazi; eta lortzen duten heinean, hizkuntzaren eta herriaren ahulezia neurtzen dute. Hizkuntza herritik at erauzi nahi eta ipuinen hodeietan “garbi” gorde nahi horretan, sustraia bat da: kantutan, bertsotan, gertaera zoragarritan, zatarkerietatik landa, haragirik gabeko “pertsona” zozoen ahoetan, sekulan ez izandako sasi-herri zerutar batean, hor “gorde” behar...

      [...] Lerro hauek irakurri ala, nork ez du dagoeneko nabaitu Euskal Herrian ere horrelako zenbait gertatu zaigunik? Hogeigarren menderaino (eta ez 1901eraino xoilki!) erromantiku negarti batzuen ihesleku hutsa baizik ez da izan euskera. Euskal Herriko ameslariak eta euskaltzale negartiak pertsona berberak izan dira gehienetan.

      [...] Bidezkoa da, nahi-ta-nahi ezkoa hobe, herri batek (eta bere literaturak) erromantiko modura hastea: ametsez eta lilurez elikatzen dira hastapen guziak eta gaztaro guziak. Hortan gelditzea da txarra: beharrezkoa da hurrengo urratsa ematea, eta kantu legunetatik egia gogorretara eta ekintzara pasatzea. Finlandiarrak pasa egin ziran, eta beren hizkuntza mintzabide bihurtu dute.

Txillardegi, “Saiakera eta hizkuntzen pizkundea”,
 in Salbatore Mitxelena. Jakin, 1966

      Poesiaren aldean, saiakera hobesten zuen Txillardegik, herritarrei errealitatea ulertzen laguntzeko bitarteko askoz eraginkorragoa eta egiatiagoa zelakoan. Koldo Izagirrek, XX. mendeko poesia gehiena irakurri ostean, joan den mendeko poesian galtzaile izatearen kontzientzia kolektibo horrek poeta negarrera baino borrokara bultzatzen duela dio. Txillardegik, ostera, 1935era bitarteko poetengan negarra besterik ez dakusa. Guk Izagirreren irudipen berbera dugu: XX. mendeko kantagintza honetan malkoaren gainetik dago aldarria, gerra hotsa, borrokarako deia. Besterik da desagertzear dagoen herri gogoa berpizteko bitarteko eraginkorrena poesia ote den.

      Urte batzuk geroago, 1982an, Imanolek diskoratu zuen Xabier Amurizaren Mendian gora sortan,Txillardegiren ernegutik darrai: “Euskal herriko poeta / kanposantuko tronpeta”.

      Lauaxetak, Lizardik eta Orixek erdietsi gura zuten euren poesiaren bitartez hizkuntzan, lurraldetasunean eta fede kristauan oinarritutako euskal identitatearen pizkundea. Mandatu argia zen Aitzolena. Agindu horren arabera egokitu zuten hiru poetek idazteko era. Euskaldunengan euren hizkuntzarekiko, lurrarekiko eta fedearekiko atxikimendua esnaraziko bazuten, mezuak argia izan behar zuen, Euskal Herriak bizi zuen egoera larriaren deskribapenezkoa eta herri aske baten aldekoa, irakurleari bihotza gorritu eta zainak irakinaraziko zizkiona.

      Lizardik:

Izotzak estali zun

gure Euskalerria;

mintzo ozenak zabaldu

berbizkun-berria.

Itzal-zokondoetan

lore, izotz-bitxia;

baña gañetaz ari

yauntzen eguzkia.

Izotz-ondoko iguzki. Xabier Lizardi, 1932 /
 Xabier Lete, 1974

Egizute nerekin

aberri-bidea.

Bildu dezagun nun nai

asaben lorea.

Ta gaurdanik goritu

gure sukaldea.

Ni nor naizen? Asmatu!

Euskal Pizkundea!

Euskal Pizkundea. Xabier Lizardi, 1932 /
 Benito Lertxundi, 1974

      Lauaxetak:

Gastedi orren didarra

bai-dala didar zolija!

Aberri baten samiñez

urduri dabil errija.

Azkatasun-goxalderuntz

sugarra dira basuak.

Sugarra basuak eta

zidar argija itxasuak.

Orduan ozte-aldrea

aberri-minez kantari:

“Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari”.

Mendigoxaliarena. Lauaxeta, 1935 /
 Antton Valverde, 1978 /
 Itziar, 1979 / Eñaut Elorrieta, 2005

      Mandaturik garrantzitsuena Orixek jaso zuen, arestian aipatu legez: Kalevala-ren pareko behar zuen euskaldunon poema nazionala sortzea.

      Ez zuten lortu. Euskaldunek ez zuten Lauaxetak, Lizardik eta Orixek idazten zutena ulertzen, euskara hura oso urruti zegoen euskaldunek masiboki, oldean bere egin eta nazioa aldarrikatuta estatu propioa borroka zezaten, oso liburu gutxi saltzen zituzten, 200-300 bat, gehienak batzokietan, EAJko alderdikideen artean. Baina, batez ere, ez zuten lortu, Lauaxetak, Lizardik eta Orixek euren burua idazletzat zutelako, garrantzia mezuari beste edo gehiago estetikari ematen ziotelako. Ez ziren inondik ere idazle panfletarioak. Idazletzat zuten euren burua, hizkuntzaren langiletzat.

      Aitzolek, poesia haren ezintasunaz oharturik, Basarri eredu hartuta bertsolariekin ahalegindu gura izan zuen, bertsolariek aurrez aurre, zuzen-zuzenean lortzen baitzuten herrikideekin komunikatzea, trokarik ez zegoelako bertsolariek zerabilten euskaratik herriak zerabilenera, bertsoak bitarteko aparta baitziren mezu politikoak helarazteko, bat-batekotasunaren beroan bihotzak sutan jalgiarazteko edota, bertsopaperen bitartez, buruz ikasi eta ahoz aho transmititzeko.

ZERGATIK EGIN ZUEN HUTS EUSKALDUNAK PROIEKTUAK?

Zatozkida, goi-arnas.

Eizu nerekin lan,

erri baten arnasa.

Mamitu dezadan.

Geroak esan beza:

erri bat izan zan;

edo-ta ats emaiogun.

ontan iraun dezan.

Orixe, Euskaldunak. Itxaropena, 1950

      1931n, Orexara, jaioterrira itzuli zen Orixe, Aitzolen aginduz liberatuta, euskaldunon poema nazionala izan behar zuen Euskaldunak idaztera. Idatzi idatzi zuen baina ezin izan zuen sasoiz argitaratu. 1936ko gerran kartzelan preso sartu zuten faxistek. Libre utzi baina berriz kartzelatuko zutela sumaturik Ipar Euskal Herritik Ameriketara ihes egin zuen, Euskaldunak argitaratu ezinik. 1950ean lortu zuen argitaratzea baina ordurako Euskal Herria aldatuta zegoen guztiz. Orixe bera 1956an itzuli zenean bere joera klasikoekin zerikusi gutxi zuten joera berritzaileak ziren nagusi, poemak ez zuen oihartzunik lortu, besteak beste baserri giroko Euskal Herri baten identitatea goratzen zuelako baserriz landako Euskal Herria ahantzita. Bertso moldean osaturik bazegoen ere, garaiko bertsokeratik urrun zegoen Euskaldunak, bertsolaritzaren orduko arimatik.

      Joxe Azurmendiren Zer dugu Orixeren kontra? saiakeran Orixe baztertua zergatik izan zen ulertzeko gako ugari aurkitu ditugu, euskara, lurraldea eta fedea ezaugarritzat zituen euskal identitatea, euskal gogoa, euskaldunon arima berpiztu behar zuen poema nazionalak bere helburua zergatik ez ote zuen bete azaltzeko:

      Eta gure nazional poemaren egileari gutien-gutiena onartu ahal izango dioguna, hain zuzen, horixe izango da: nazioaren ikuspiderik benetan ez izatea.

      [...] Zer da Orixeren Euskal Herria? Batez ere mendiko baserria. Hau da, beharbada, egungo irakurlearentzat txokagarriena. Euskaldunak baserritarrak dira. Eta nolakoxeak, gero! Ez, noski, ardo lurretako erriberar bizi, biraolari eta okasiozale petral horiek. Laborariak bai, baina ez edozein Euskal Herriko laborari. Mendi bakartadeko gizon puska isila baizik, mantso eta zintzo.

      [...] Orixerentzat Euskal Herria beti Larraun izango da funtsean. Aparteko bazterra. Bakea, bildutasuna. Txoko goxoa.

      [...] Poeman kantatzen zaigun Euskal Herria memorioak gobernatzen du. Oroitzapenek zuzentzen dute. Tradizioek. Handik bizi da.

      [...] Poeta bat hazaldi baten edo talde baten edo gizarte baten sinbolu eta irudi bihurtzen denean, aldiz, poeta hori, poeta baino gehiago, guztiaren irakasle ere bihurtzeko arriskua dago. Homerorekin gertatu zena. Poesia, ordea, ez da irakaspenik. Eta poeta ez dago irakasteko. Poeta bera halaxe agertzen bada ere (eta sarri egingo du, hain zuzen bere partzialtasunak, alderdikeriak eraginda), ez dago hala hartzerik. Poeta bat profeta bat da. Ez teoriko bat. Erakusteko dago, ez irakasteko.

      [...] Gerra ostean kontzientzia bila abiatu beharko da berriro: zer den euskaldun izatea, zein den euskaldun, zer den Euskal Herria, zer den gure historia... herri kontzientzia batetara ezin berriro ailegatuz. Horregatik da hain gogorra kontrastea, zientzien kritikak argitu duenagatik baino gehiago, guzti horren eta gerra ondoko mentalitatearen artekoa. Gure herri —euskal— kontzientzia ebidentziarik ez da frantsez edo espainol batena den bezala. Guk aurkitu eta lejitimatu egin behar izaten dugu. Hori da problema.

      [...] Orixeren euskara, izan ere, xit pertsonala zen, artistaren estiloa bezala. Baina Euskal Herrian gauzak ez dira nonahi bezala. Euskal idazleari ez zaio eskatzen estilo ona, etc, euskara salbatzeko moduko euskara baizik, edo horrelako zerbait. Eta hala sortu zen ikaragarrizko iskanbila zalaparta bat, Orixeren euskara, euskara salbatzeko modukoa ote zen ala ez. Gazte gehienek, batik-bat, ezetz erabaki zuten.

      [...] Ez da erraza hitz bitan esatea jendeak Orixeren euskararen kontra zer zuen (60 aldera, ez ahantz hori). Funtsean problema ez bait dago puntu bat ala bestetan. Orixeren garbizaletasuna, kapritxo gramatikalak, adizkerak, etc, aipatu izan dira. Baina tankera guztia da hauzitan zegoena, beste tankera bat nahi zen eta. Nire ustez, gerra ondoko idazle nahiz irakurleen egoerak, hau da, literatur euskararen egoerak eskatzen zuen tankera berria nahi zen.

Joxe Azurmendi, Zer dugu Orixeren kontra? Jakin, 1976

      Euskal idazleek eta irakurleek, kantugileek eta musikazaleek, des-sinkronizazio garaiak bizi izan ditugu. Ez dugu beti elkar ulertu. Lizardi, Lauaxeta eta Orixeri euren garaikideen hizkuntza gaitasun eta ereduarekin ezin sinkronizatua gertatu zitzaien. Handik urte batzuetara, Ibon Sarasolaren iritziz, ber gauza gertatu zitzaion nobelagintza modernoari:

      Zenbaitetan esana dut nobelagile bat ez dela ezerezetik sortzen den mirakulu bat. Kreadore bat giro bati zor zaio eta halaber kreatze-tradizio bati, ezinbestean. Eta nobelagintzaren giroa batez ere irakurleek osatzen dute. Irakurlego aditu bat da nobelagintza oparo baten aurrekondiziorik lehenena eta sostengarririk seguruena. Irakurle esijente bat da nobelagile errespontsablearen akuilari zorrotzena eta kontsolatzailerik preziatuena.

Ibon Sarasola, Txillardegi eta Saizarbitoriaren nobelagintza. Kriseilu, 1975

      2018 honetan plazaratutako euskal kultur ekoizpenen kontsumoari buruzko inkesta batean parte hartu duten euskaldun askok aitortu dute, irakurtzen dutenean, erdarazko liburuak aukeratzen dituztela gehiagotan; eta zergatiaz galdetuta, euskaraz irakurtzeko erraztasun eza aipatzen dute. Bistan ei dena, euskaraz idazteko hautua egin dugunok erraz ulertzeko eran izkiriatu beharko dugu, irakurriko bagaituzte. Badirudi, hezkuntza prozesu osoa euskaraz egin duen euskalduna ez dagoela prest euskaraz irakurtzen ahalegintzeko. Egungo euskal literatura irakurtzen saiatzen dena atoan jabetuko da ez dela batere gaitza gure gaurko autoreen lanak ulertzea. Ez irakurtzen dituzten erdaretakoak baino gaitzago. Irakurle euskaldunak errazago irakurtzen ditu erdarazko liburuak euskarazkoak baino askoz gehiago irakurtzen dituelako.

      Baina hau jada Jon Etxaidek salatzen zuen gerra ostean.

      Idazleok erriaren jakintza mallara makurtu ala euskeriari soilki begiratuz bera landu ta aberastu erriari jaramonik egiteke? Ez bat ez beste. Euskera gairik zaillena, goituena, nausiena berez adirazteko lain da beste izkuntz askok bezela laterara ala gerkerara jo bage, ta lain danez, gaurko azal gogorra atxurtu, jorratu, ta lurpean ezkutaturik daukan altxor bikaña azaleratu bear degu. Gaur gaurkoz irakurle gutxitxo izango dittuzte idazle goitu-xamarrok, baño idazkera errezera jotzen alegintzen bagera ta azalpidez bear bezela argitzen badegu, irakurleak gero eta ugaltzenago joango zaizkigu.

Jon Etxaide, Alos-Torrea. Itxaropena, 1950

      Etxeparek Linguae Vasconum Primitiae-ri seigarren atal bat gehitu eta euskalduntze alfabetatze masibo baten beharrari kantatu izan balio...

      Zorionez, euskaldunok gure berezko arima berpizteko itxaropena dugu oraindik:

      Saio frustratu bat izan zen Euskaldunak. Gure Kalevala txikia, gizaki modernoaren eguneroko epika eta herri baten itolarria gauzatzen duen poema, Harri eta herri da.

Koldo Izagirre, “Poeta gizon egin zenekoa”,
 in Gabriel Aresti, Harri eta herri. Susa, 2000

      Edo beranduegi da? Non dago XXI. mendeko euskaldunon berezko izatea? Zelangoa da gure arima?

GERRAKO KANTUAK

      Ken Zazpi musika taldekoak harritu egin ziren Joseba Sarrionandiak eurek bidalitako melodiari gehitzeko itzuli zien letrarekin. Izen-abizenek eta esaldi solteek osatzen zuten Gernikaren bonbardaketa gogorarazi asmo zuen kantua. Baina berbak ahaireari atxikita ohartu ziren sekulako indarra zuela abestiak. Condor Legiokoek erail zituztenen zerrendatik hautatu zituen Sarrionandiak izenak. Umeak ziren denak. Neba-arrebak, batzuk. Tarteko esaldi solteek Picassoren koadrotik erauzitako irudiak dakartzate gogora:

Agapita Iturralde Zuloaga eta

Maria Iturralde Zuloaga,

Gernikan!

Asto behi gorputz zati

Neskato erre bat

Ume identifika ezina

Gernikan!

Gernikan. Joseba Sarrionandia / Ken Zazpi, 2007

      Idazleak ez du herri oso bat errautsetan utzi zuen gertakariaren baloraziorik proposatzen, ez du irakaspenik eman nahi, ez dago ageriko mezurik ez gaitzespen eskaririk, entzuleari ez dio jarrera aktiborik eskatzen. Hildakoen izenak eta Picassoren koadroa. Ahairearen dramatismoak, kantaeraren tragikotasunak, zibilen aurkako gerra entsegu hark eragindako mina sentiarazten dute. Gernikan gertatutakoa gogoan iltzatua daroagunontzat, bederen. Hala diogu, Rafa Rueda eta biok ohartu baikara izan ditugun aurrez aurrekoetan, egun Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako eta Batxilergoko ikasle askorentzat Gernika ez dela ezeren sinbolo, ez dela euren imajinarioaren parte. Ondorioz, kantuaren eragina arras ezberdina da. Gertatukoaren berririk gabe, milaka euskaldunen imajinario kolektiboan duen garrantzirik gabe, spotify-n edo youtube-n entzungarri duten beste kantu bat baino ez da. Milioika artean, bat.

      Gernikan gertatutakoari zein oro har gerra hartan bizi izan zituztenei buruz idatzitako bertso eta poemak ezkutuan izan dira urte luzetan. Ibon Sarasolak bere Euskal literaturaren historia-n dioenez, 1936ko altxamendu faxistaren ondoriozko gerran Francoren indarrek ezarritako diktaduraren eraginez, euskal literaturak bere historiako sasoirik larrienak ezagutu zituen. Literaturak ez eze, gerra galdu zuten euskaldunen sormen lan orok ezagutu zuen antzeko sasoi larria, baita kantuak ere. 1936tik 1939ra gertatutakoak kantatzeko moldean kontatu zizkigun Joseba Tapiak “Agur Intxorta maite” disko ezinbestekoan. Koldo Izagirrek zera nabarmentzen du diskoaren liburuxkan:

      1936-1937ko gudaz bagenuen kronika ederrik, bagenuen argazkirik, bagenuen filmerik, baita afitxa edo kartelen bildumarik ere... Bagenuen, funtsean, iruditeria bat. Baina iruditeria hori mutua zen. Himno bakarra genuen, Eusko gudariak. Noizbait, erresistentzia berriak heldu ziren, eta borroka haiek kantu berriak sorrarazi zituzten, Eusko gudariak baino ez zen jaso gure herriaren 1936-1937ko erresistentzia antifaxistatik. Kanturik gabeko guda izan dugu 1936-1937koa. Harik eta Joseba Tapiak diska hau egin duen arte.

Koldo Izagirre, in Joseba Tapia, Agur Intxorta maite.
 Gaztelupeko Hotsak, 2001

      Joxe Mari Lopetegi, Juan Ezenarro, J.M. Garate, Joxe Zapirain, Salbatore Mitxelena, Pepe Bolunburu eta Basarri dira gerrako desmasien kronistak, Utarre, Atarrene, Gora-Beti eta Andoni ezezagun zaizkigunekin batera. Basarrik bi bertso sorta idatziko ditu Gernika gaitzat hartuta. Bata lau hilabetera, bestea ia urtebetera. Bietan ere, malkokeria baino borrokarako grina iraunaraztea du helburu. Gudarien kuraia hauspotzeko bertsoak dira, Lauaxetaren Amayur gaztelu baltza-ren sano antzekoak. Basarrik ere, bonbardaketa deskribatuz doan heinean, etsaien krudelkeria gaitzetsi eta gudarien adorea goratzen ditu:

Basati gaizto odoltzaleak

atzerritikan ekartzen

tokirik zoragarrienari

txikituta su ematen;

auts egindako gure Gernika

antsika dago esaten

Franco ta bere laguntzalleak

zein biotz ona daukaten.

Ezta ez alperrikako izan

or ikusi dan odola

pentsa oraindik emaitz ederrak

ematekotan dagola;

eusko gogoa armez ta indarrez

ezin il leike iñola

Gernika erre ziguten baña

zutik daukagu arbola.

Gernika. Basarri, 1938 / Joseba Tapia, 2001

      Hots, garaitu gaituztelako borrokatuko gara inoiz baino sutsuago.

      Kantu hauetako gehienen doinuak galdu egin dira, Eusko Gudariak-ena edota Gerrako gure ibilerak-ena salbu. Bertsook kantatzeko Joseba Tapiak egindako birsorkuntzak jatorrizko melodiatik oso hurrekoa dirudi. Edozeinek esango luke berezkoak direla. Argazkiak baititugu zeintzuetan soinujoleak ageri diren lubakietan bertan, eskuartean iskiluak zituztenen artean trikitixa astintzen. Laborria uxatu eta kemena azalarazteko arma bide zuten infernuko hauspoa.

Erbestetik herriminez

      Garai modernoan euskal kulturak ezagutu dituen urterik latzenetan erbestea bilakatu zen kantaleku eta kantagai. Aitzol, Lauaxeta eta Lizardi hilak ziren eta Orixe erbestean jazarpen politikoari itzuri. Jokin Zaitegik zuzendu eta Andima Ibinagabeitia zein Orixeren beraren laguntzarekin sortutako Euzko-Gogoa aldizkaria izan zen kulturgintzaren arnasari eutsi zion apurrenetakoa. Berebiziko garrantzia izan zuen Euzko-Gogoa-k 1936ko altxamenduaren aurreko kultur mugimenduaren eta 1960ko hamarkadako loraldiaren arteko zubi-lana eginez; zubi hauskor, erkin, estua, baina zutik mantentzeko nahikoa. Kopuruari eta kalitateari dagokienez, azpimarratzekoa da parte hartu zuten idazleen edota itzuli zituzten autoreen zerrenda. Bi garai izan zituen Euzko-Gogoa-k, bata Guatemalakoa, bestea Miarritzekoa. Bertan plazaratu zituzten euren lehen lanak, besteak beste, Gabriel Arestik, Jon Mirandek, Txomin Peillenek. Azken bi hauek, Euzko-Gogoa desagertu eta hiru urtera, 1962an, euren literatur aldizkari propioa argitaratu zuten: Igela.

      Parisen maiz elkartzen ziren Jon Mirande eta Andima Ibinagabeitia erbesteratua literaturaz jarduteko, eta haiengana ere biltzen ziren batzuetan Peillen anaiak. Ibinagabeitia, ordea, Ameriketara joan zen 1954an Jokin Zaitegiri (eta Orixeri) Euzko-Gogoa aldizkaria egiten laguntzera, eta Mirande goibel eta bakar samar geratu omen zen. 1962ko otsailean Txomin Peillenek Jon Miranderen adorea berpiztu zuen, Saint Germain boulevardeko 15.ean erredakzio bat ezarriz. Hantxe sortuko zuten “Igela — euskaldun heterodoxoen errebista”: aldizkari satirikoa, “propaganda politiko eta erlijiozkorik gabea”, hiruhilabetekari izateko asmotan. Pariseko zuberotar bukinista batek lagundu zien aldizkaria roneotipoz edo multikopiaz egiten, bigarren zenbakia lehenbailehen ager zezaten Ibinagabeitiak “dirulaguntza ederra” bidali zien Caracastik... eta berehala eskandalizatu ziren Euskal Herrian, Enbatakoak besteak beste.

Literatur Emailuak, armiarma.eus, 2002

      Ale gutxi plazaratu zituzten arren, ekarri zuten jarrera berriak —batez ere mugimendu politiko abertzaleei eta eliza katolikoari egiten zizkieten aurkako kritika zorrotzengatik— oihartzun handia izan zuen gerora uholdean kaleratuko ziren literatur aldizkarietan, zeintzuk, zalantza izpirik gabe, argitaletxeak sortu, egonkortu eta ugaldu bitartean, ezinbestekoak izan ziren euskal literaturaren garapenerako. Igela-ren heterodoxiatik edango dute geroko Ustela, Oh! Euzkadi, Pott, Susa, Korrok eta enparauek. Literaturak aldarri politiko eta erlijiosoen zamaketari izateari utzi behar zion uste osoa agertu zuten Igela-koek, gordin, zuzen.

      Zenbaitek ez diote gure Igelari barkatzen ur-benedikatu untzietako igel heietarik ez izatea. Frantsesek dioten bezala. Adibidez Enbata argitaratzen duten muthil zintzoek.

      Berriz ere erran behar dugu gure aldizkaria sorthu genduela Euskaldunen edo bederen euskal idazleen artean ohart emaiten genituen tabu ugarien erauztekotz, hala nola sexualitatearen ez aiphatzea, eliz-gizonen ez hunkitzea, euskaldun nazionalisten ideologia bakharra izan omen daitekela, kristau-demokraziari ez oldartzea, e.a.

Jon Mirande eta Txomin Peillen, “Igelak azken hitza bere”,
 in Igela, 4. zbka., 1962

      Heterodoxia horrek eta hautu estetikoak, Miranderen misoginiak edo faxismoak ez bezala, idazle eta musikari asko erakarri zituen eta kantu sorta ederra dugu Miranderen poemekin ondutakoa. Besteak beste Oskorrik, Imanolek, Mikel Markezek, Niko Etxartek, Hertzainak-ek, edota Zaramak hautatu zituzten Miranderen poemak kantuak sortzeko. Sexuari kantatzeko lotsor agertu da euskal kantagintza, Miranderen poemetan oinarritutakoetan salbu.

Oianone! Oianone!

Gau hunetan zaitut ene;

larru legun eta zuri,

bular samur, sabel guri,

nire neska Oianone.

Ezti bakanez betea

zure matxantto maitea

urtzen zan ene ahora,

zabalik lore antzora

eta gozokiz betea.

Oianone. Jon Mirande, 1950 / Imanol, 1985 /
 Zarama, 1985 / Mikel Markez, 1997

      Erbesteaz berba egin gura eta Mirande gurutzatu zaigu, Parisen jaio, bizi, eta bertatik idatzi zuen euskalduna.

      Sorlekua uzteko arrazoi bat baino gehiago ezagutu dituzte euskaldunek, munduko osterantzeko migratzaileek ezagutu berberak, ziurrenik: jazarpen politikoa, gosea, bizimodu hobearen itxaropena, mundua ezagutzeko irrika, genero indarkeriak eragindakoa, hurkoa menperatu nahia... Eñaut Etxamendik saminez gogoratzen du bere idazlan guztien bildumako batean Ezterenzubi zelan hustu zen emaztez zein gizonez, Garazin bulegoa paratu zuen agentzia baten promesa faltsuek liluratuta. Emazteei, Parisen neskame lan duina agintzen zieten. Egiazki, puta lanetara derrigortuko zituzten. Dirutza ederren jabe itzultzeko doinuz limurtzen zituzten gizonezkoak. Nevadako basamortuetako bakardadean herriminez hilko ziren asko baino gehiago. Etxera itzultzeko fortuna nahikoa metatu ezinik bertakotuko ziren ez gutxi. Erbesterako bidea aurretik hartu zuten askok baserriak baino fabrikak hobetsi zituzten, liberalek karlistadak irabazi ondoren. Bizitza lurrari erabat loturik eman ostean iraultza industrialak ezarritako bizimodu berrira egokitzeko batere asmorik ez zutenak izan ziren Ameriketarantz porturatu ziren asko:

Gazte gaztetatikan

Erritik kanpora

Estranjeri aldean

Pasa det denpora;

Errialde guzietan

Toki onak badira

Baña biotzak dio

Zuaz euskalerrira.

Agur Euskalerriari. Jose Mari Iparragirre, XIX. mendea /
 Patxi Andion, 1973 / Gontzal Mendibil, 1992

Denak utzi ta etorri nintzan,

lur au ikusi nai nuan!

Aritz tantayak, pago lerdenak,

nola ez izan goguan!

Oraiñ arzantzan Ameriketan,

arrantxo baten onduan,

eguna pasa larrian eta

jiratzen naizen orduan,

nere begiyak gozatzen dira

aldameneko ombú-an.

Ameriketako panpetan. Pedro Mari Otaño, 1904 /
 Joxan Artze, 1980 / Txanbela, 1997 /
 Xabier Lete, 2001 / Zuhainpeko Soinuak, 2017

      Aldea dago 1936ko altxamendu faxistaren aurreko exiliotik ostekora. Bietan herrimina gai errekurrentea da baina badago alde aipagarririk ere. 1937tik aurrera jazarpen politikoari ihesi deserria ezagutu zuten idazleen testuak irakurriz gero, ia osoki Euskal Herriari buruz idatziak direla ohartuko gara. Apenas dakigu ezer atzerri horietan gertatzen ari denaz. Gerra ostean, ziurrenik, munduan zehar barreiatutako euskaldunek harremana ez galtzea izan zuten helburu idatziok, baita Euskal Herrian geratzea erabaki zutenek egoera irauli eta nazioarteak Franco boteretik egozten lagunduko zuen itxaropena ez galtzea ere. Idazle gehienek Euskal Herrian baleude legez idatzi zuten, gerran galdutakoaren neurria txikiagotu asmoz, apika.

      XIX. mendearen amaierakoetan zein XX. mendearen hasierakoetan, ostera, sorlekuan utzitakoarekin alderaketa egiteko izanagatik, atzerriko bizimoduaren eta gertakari garrantzitsuen berri helarazi ziguten. Gehienak hitz lauz sortu zituzten eta kantatzeko maneran ondutakoetatik gutxiegik iraun diote ahanzturaren galarrenari, baina gutxienez bertako egunerokoaren, jendearen eta paisaiaren berri eskaini ziguten.

      Francoren berrogei urteko diktaduraren osteko erbestea, kantagintzari dagokionez behinik behin, Joseba Sarrionandiaren poesiagintzari hertsiki loturik dago. Esango nuke Sarrionandiak idatzitakoek elikatu dutela egungo euskaldun askok exilioaren inguruan dugun imajinario kolektiboa. Esate baterako, Iheslariaren ekipaia poema, 1989koa: “Ez gara egundo itzuliko apika, itzuliko ginela / zirudien lekura, / itzuli nahi genukeen lekura, gure sorlekua / ez ezik, geu ere aldatuko garelako”. Poema hori ez da inoiz musikatua izan, baina bat baino gehiago dira kantu bihurtutakoak:

Joatea itzultzea da beti? Egundo egon

                  gabeko lekura itzuliko gara?

Eta itzultzea harantzago joatea

                                  besterik ez bada?

Geratzen denak betirako geratzen dela

                            pentsa dezake?

Ezinbestekoa da abiatzea eta

                      ailegatu ezinean geratzea?

Abiatzen dena ez da egundo inon

                                          geratuko?

Ala itzuliko da? Baina, itzultzen dena

      abiatu zen lekura itzultzen da ala?

Inongo lekuak. Joseba Sarrionandia, 1992 /
 Jexuxmai Lopetegi, 1994

      Deserria, sorlekua, itzultzea kantagai, Mikel Laboaren, Imanolen edota Ruper Ordorikaren kantuek biziki lagundurik, deserria eta itzulera zergatik bihur daitezkeen banaezin ulertu genuen.

Nekez uzten du bere sorterria

sustraiak bertan dituenak.

Sustraiak han dituenak. Joseba Sarrionandia, 1980 /
 Bittor Aiape, 1980 / Jexuxmai Lopetegi,
1994 / Mikel Laboa, 2005

Baina ni ez naiz itzuliko

Nora itzuliko naiz ba?

Non hemen bertan baino hobeto,

lekuz kanpo, zahartzeko.

Lekuz kanpo eta bakarrik,

inoren agurrik gabe.

Ez da itzuliko. Joseba Sarrionandia /
 Ruper Ordorika, 2006

      2013an Eñaut Elorrietak “Deserriko kantak” diskoa ondu zuen, osorik exilioari eta sorterriari eskainia.

Ni ez naiz Igorretan hilko,

hareatzan eroriko naiz

gerrako geziak lez.

Selban hobiratuko naute,

lehengusu eta lagunen

gutunez estalirik.

Geografia. Joseba Sarrionandia / Eñaut Elorrieta, 2013

Non dago nire herria?

Nigan dagoela? Hori da?

Nirekin joan eta etorri da.

Nirekin batera iritsiko da

nire herrira.

Non dago nire herria? Mario Benedetti /
 Eñaut Elorrieta, 2013

Iraganeko hura zara, eta gaur zaren hau,

baina ez tartean, absentzian izan zinena.

Nahiago dute joan ez zinela antzeztu,

inoiz joan eta itzuli ez bazina bezala.

Itzulera II. Lander Garro / Eñaut Elorrieta, 2013

      Arrazoi politikoengatik euren herria utzi behar duten pertsonen afera biziki larria da 2018 honetan ere, bai euskal herritarrei dagokienez bai munduko beste herrialde batzuetakoei dagokienean ere. Rafa Ruedak eta biok, gure saioetan behin eta berriro azpimarratzen dugu migrazioari buruzko iritzi arrazistak sendatzen laguntzeko ukendua dela gure kantagintza, gure musikagile nazioartekoenek kantatzen duten legez ez dezagun ahaztu “garai batean gure herria etorkina” izan zela.

KOLONIZAZIO KULTURALARI GALGA

      Kanta berrietara zaletutako gazteak, gure kanta zarrez gogaitu, aspertu egiten dira. Erri-kanta oiek, zinetakoen aldean, motzak, gexak, gatz-gabeak dirala, uste dute. Gure kanta zar asko gaiñera, musikaz ain bikain diralarik, oso itz arlotez jantziak dauzkagu. Nere iritxiz, euskal olerkariak lan au egin bear ligukete: lengo doñu zarrei, letra berria sortu, itz apañagoak ezarri: gaurko gaztediari atsegiñago zaizkion maitasun-itzak erantsi. Onela gure kanta zarrak, soiñeko atsegiñagoz erakutsi. Orrez gañera, kanta berriak sortu ditzagun. Au eresgile edo konpositore diranen lana dezu: ta Euskalerrian len ontan maixu diran asko ditugu. Sortu bitzate beaz urtero onelako doñu beri batzuek, erdal-aideak bezela, gure gaztean ezpañetan zabal ditezen. Kanta berri auek, era danetakoak bear ditugu, bai euskal-usaidunak eta bai kanpo-aizedunak ere. Gaurko dantza aideak, tango, rumba, fox eta abar, erri guzietara zabaldu zaizkigu, ta gure apaiz-biotzak min artu arren, gure errian bota dituzten sustraiak ezin uka genitzake.

Nemesio Etxaniz, Kanta-kantari. Ordorika, 1951

      Kanta-kantari izeneko kantutegiaren hitzaurrerako idatzi zituen hitzok Nemesio Etxanizek. Aurreko mendearen erdialdean. Etxanizi kasu eginez gero, orduko euskal musikak ez zituen inolaz ere gogobetetzen garaiko gazteak. Askoz erakargarriagoak zitzaizkien batez ere Frantziatik, Ingalaterratik edota AEBetatik iristen zitzaizkien doinu berritzaileak. Atoan ohartu zen Etxaniz bertoko otxote, koru eta herri kantuen flakeziaz. Diktadurapean, gorputza askatzeko dantzamodu berrien gose zen euskal gazteria. Munduan arrakastatsu zena euskaraz ematea zela gakoa ulertu eta buru-belarri ekin zion Etxaniz apaizak letrak itzultzeari. Ez zituen publiko aurrean kantatu, ez zuen oholtzarik zapaldu, ez zuen diskorik argitaratu, baina gure ustean bera izan zen intelektualki euskal kantagintza berriaren bidea zabaldu zuena. Euskal kantagintza berriaren aitzindaria Mixel Labegerie izanik ere, kantagintzarekiko eta tradizioarekiko Etxanizek abiarazitako ikuspegi aldaketa funtsezkoa izan zen.

      Mixel Labegeriek zortzi kantu argitaratu zituen bi disko txikitan 1961 eta 1963an. Francoren diktaduraren urte gordinenetakoetan, gitarra eta ahots apalaren soiltasunez Gudari eskualdunaren kantua edota Piarres Larzabalek idatzitako Gazteri berria entzuteak berebiziko zirrara kolektiboa eragin zuen, batez ere, gazteen artean.

Aita, zer egin duzu eskuara maitea?

Erderan hazi duzu oi zure semea.

Ontasun ederrena aita batek galtzea.

Biotzean sartua dugu ahalgea.

Gu gira Euzkadiko gazteri berria

Euzkadi bakarra da gure aberria.

Kaskoin edo maketo ez dugu etsaia,

bainan eskual semea da gure anaia.

Hemen dela España, han dela Frantzia,

mugaren bi aldetan da Eskual-Herria.

Gu gira Euzkadiko gazteri berria

Euzkadi bakarra da gure aberria.

Gazteri berria. Piarres Larzabal / Mixel Labegerie, 1963

      Labegeriek lehen diskoa plazaratu zuenerako bazterrak hasiak zeuden lozorrotik inarrosten eta zortzi kantuko bere diskografia hark panfletorik argigarrienak baino ahalmen pizgarriagoa izan zuen. 1957an Txillardegik lehen euskal eleberri modernoa argitaratu zuen, Leturiaren egunkari ezkutua. 1959an, Txillardegi bera tarteko, ETA sortu zuten. 1963an Jakes Abeberrik, Ximun Haranek, Jean Louis Davantek, Piarres Larzabalek, Mixel Epherrek, Mixel Burukoak eta Labegeriek berak Enbata mugimendu politikoa sortu zuten, arlo askotako kideak baina bereziki gerora euskalgintzan eta kulturgintzan buru-belarri arituko zirenak bildu zituena, hainbat kantutarako letrak idatziko zituzten Manex Pagola edo Daniel Landart tarteko. Jorge Oteizak Quosque tandem argitaratu zuen, Aitzolek erreibindikatzen zuen gure Volksgeist edo berezko euskal arima hura berriz eztabaidara ekarriz. 1964an euskal literatura eta kantagintzaren norabidea aldaraziko zituen Harri eta herri publikatzea lortu zuen Gabriel Arestik. Gerra aurreko Euskal Pizkundearen su txikiak garra gorde zuen errautsen azpian eta garra gorantz zetorren, pindartsu.

ZERTARAKO BAT DUELAKO

      Besteak beste, poesiari zeregin bat aitortu ziolako da mugarri Gabriel Aresti, euskal poesia autokontzientziara esnatu zuelako: “Esanen dute / hau / poesia / eztela, / baina nik / esanen diet / poesia / mailu bat / dela”.

      Pertsona eta idazlea bereizezinak direla aldarrikatu zuelako da fundazionala.

Pentsatzen dut nire izena

nire izana dela,

eta eznaizela ezer ezpada

nire izena.

Nire izena. Gabriel Aresti, 1964 / Rafa Rueda, 2013

      Euskal poesia erdal hirian kokatu zuelako ere izan zen berritzailea. Bere burua euskalduntzeari ekin zion Arestik hamabi urte zituela eta horrela frogatu zuen gerora “hizkuntza bateko idazle jatorra ez dela hizkuntza ‘era naturalean ikasita’ darabilena, baina bai ‘era naturalean ariko balitz bezala’ erabiltzeko nahikoa ofiziale on dena”, Koldo Izagirrek Harri eta herri-ren 2000ko argitalpeneko hitzaurrean dioen legez.

Gorbeiara joateko gutizia sortzen zait barrenean,

bertan organizatzeko euskeraren salbazioa,

baina hemen geratzen naiz,

kale arte honetan,

milagro baten zai,

egunero bizarra kentzeari uzteko

naikoa kurajerik

ez baitdut.

Bilbaoko kaleak. Gabriel Aresti, 1964 / Rafa Rueda, 2013

      Hizkuntzak, lurraldetasunak eta fedeak ezaugarritzen zuten euskal identitatea egokitu eta, jaungoikoarekiko sinesmena alboratuz, langile klaseari, euskarari eta zazpi lurraldez osatutako Euskal Herriari kantatu ziolako bihurtu zen abangoardia Harri eta herri. Nazio borrokari klase borroka gehitu ziolako.

Obrero eta nekazari leiala,

zuena ez da errenta liberala.

Diru zikinak putre motzak bezala

botatzen dizu gainera

hortxe bere itzala.

Gora ta gora beti. Gabriel Aresti, 1972 / Oskorri, 1976

Gitarrarekin aire berri bat

daramagu kantuz egun,

abesti libre eta leiala,

prestu eta noblezadun;

haren medioz zer garen, ongi

izan gaitezen ezagun,

herri langile nekazaria

hala defendi dezagun.

Guretzat. Gabriel Aresti, 1972 / Oskorri, 1976

Bizkaiko aberatsak

dira diruzale,

txerri-erosle eta

txorizo-saltzaile.

Dendaz bete dituzte

Bilbon zazpi kale,

inoiz ez dute eman

pausorik debalde,

burrukatzen baitute

diruaren alde.

Bizkaiko aberatsak. Gabriel Aresti, 1972 / Oskorri, 1979

      Elebitan argitaratu zuen Harri eta herri, halakoren batean, lan handien ostean. Ez Lizardik edo Lauaxetak legez euskaldunek uler zezaten, erdal hirikoek konpreni zezaten baino. Edozein euskaldunek ulertzeko modukoa zen Harri eta herri-ko euskara, euskara “klaroa”.

      Aurretik Nemesio Etxanizek edota Mixel Labegeriek egin zuten antzera —Ez Dok Amairukoen aurretik—, ahozko zein idatzizko euskal literatura ondo baino hobeto ezagututa berritu zituen poesia eta kantagintza Arestik. Bertso moldea aztertuta idatzi zuen bertso librea. Kopla zaharraren egituraren jakitun sortu zituen egun kantu-liburuetan “Herrikoia” sinadurapean sailkatzen ditugun hainbat.

Egun da Santi Mamiña

benetan egun samiña.

Goiko zeruan gorde dezala

luzaro neure arima

Itsas aldean izarra,

hari begira lizarra;

euskara salbo ikusi arte

ez dut kenduko bizarra.

Egun da Santimamiña. Gabriel Aresti, 1964 / Mikel Laboa, 1966

Poeta naizen ezkero,

eztut zerurik espero.

Bederatzi kopla ditut,

lau zuhur eta bost ero.

Apur dezagun katea. Gabriel Aresti, 1964 /
 Mikel Laboa, 1966 / Joseba Tapia, 2006

San Simon eta San Juda,

joan zen uda

eta negua heldu da.

Ez baletor, hobe,

bizi gera pobre

eremu latz honetan,

ez gera hain onak benetan.

Ez dugu zaldirik,

ez gera zaldunak.

Ez dugu abererik

ez gera aberatsak.

Euskara guk dugu,

gu gera euskaldunak.

Urrillaren 28 egun. Gabriel Aresti, 1967 / Xabier Lete, 1969

      Katebegi izatearen kontzientzia sakon errotu zen 1960ko hamarkadatik aurrera gure kantari askorengan: Laboak, Letek, Lertxundik, Valverdek, Urkok, Amaia Zubiriak, Txomin Artolak, Pantxoa eta Peiok, Oskorrik, Imanolek eta enparauek, gure kantagintza tradizionala eta euren kantu berriak uztartu zituzten, zeina kopuru sano garrantzitsuan idazleen testuekin ondu baitzuten. Hiru Truku taldea gorpuztu zuten Ruper Ordorikak, Joseba Tapiak eta Bixente Martinezek. Fermin Muguruzak Kortatu, Negu Gorriak eta bere bakarkako ibilbidean bertsolaritza eta trikitixa naturalki txertatu ditu garaian garaiko soinu berrienekin. Mikel Laboaren kantuak euren rock doinuetara eroan zituen makina bat talde aurrerazalek “Txerokee” eta “Txinaurriak” bilduma kolektiboetan. Zazpi Eskalek, Karidadeko Bentak, Gu Ta Gutarrak-ek, aspaldiko bertso-moldeak erabili zituzten garaiko gaiei kantatzeko. Bertsolari modernoenek Xabier Leteren doinuak darabiltzate milaka lagun ere batzen dituzten plazetan.

      Baina iraungo ote du iturri zaharretik ur berria edateko jarrera horrek? Iraun behar ote du? Eta nola iraunaraziko dugu, bere horretan? XX. mendeko kantuetatik zenbatek balio digute egun, adibidez, genero ikuspegitik aztertuz gero?

      Galdera horiek eta gehiago izan genituen eztabaidagai 2014ko Eako Poesia Egunetan. Orduko hartan, Iratxe Retolazak eta Danele Sarriugartek, Gabriel Arestiren testuen eta Oskorriren ahaireen elkarreraginetik sortutako kantuek euskaldunon imajinarioan izan duten eragina genero ikuspegitik aztertzeko proposamena egin ziguten. Urtebete beranduago Zaldiarri bildumaren 6. alean Gizontzeko (andretzeko) garaia izenburupean plazaratu zuten hitzaldi hartatik galbahetutako hauekin osa daitezke zenbait erantzun:

      Izan ere, Arestiren poetika hainbat jardun kultural eta politikotan erabili da, behin eta berriro, eta bere horretan hartu izan dira Arestiren poemak zein leloak, genero ikuspegian inolako gaurkotzerik egin gabe. Hurbilketa honekin, beraz, agerian utzi nahi dugu imajinario kolektiboan erroturiko hainbat irudi, poema edo lelo arestiar birpentsatzeko beharra, edo berregokitzeko beharra.

      [...] Arestiren inguruko diskurtsoek sarritan maskulinitate literario-poetiko hori egonkortu besterik ez dute egiten, poesia soziala edo politikoa gizontasuna eraikitzeko adierazpide literario bihurtuz. Zentzu horretan, genero-bazterketari aurre egiteko, beharrezkoa ere bada poesia sozialaren definizioak eta moldeak (aitatasunak eta epikotasunak) izan ez daitezen politikoaz jarduteko bide poetiko zilegienak. Areago, Arestiren zenbait balore goraipatzean, genero ikuspegia ere kontuan hartzea komeni da, eta justizia sozialaren ikuspegitik herren non ibili zen gogora ekartzea. Ez ditzagun leloak bere horretan geure egin, gaurkotzerik gabe, pitzadurarik gabe.

Iratxe Retolaza eta Danele Sarriugarte,
Gizontzeko (andretzeko) garaia. HEA, 2015

      Saiakera honen hasieran azpimarratu legez, Retolazak eta Sarriugartek proposatzen duten berrirakurketa gutxienez XIX. mendetik gaur arteko idazleen eta musikarien arteko kantagintza osoarekin egin beharko genuke. Arazoa konpondu barik dugu. Amaia Lasak 1971n eskatu zuen birpentsatze hori:

Nereak ez diren

lurralde hauetatik

ihes egin nahi nuke.

Nereak ez diren ur hauek

alde batera

utzi egin behar ditut

Haitz sendoaren biribiltasunean

nire bizitzaren hitza

lortu nahi nuke

Biribiltasunean

sendotasunean

haitzaren gainean

a

e

i

o

u

berri bat esan nahi nuke.

A, e, i, o, u. Amaia Lasa, 1971 / Josetxo Goia-Aribe, 2007

      Ez zioten kasu askorik egin. Berbarako, ezelango musikarik ez zuen bere poemarik musikatu iragan mendean. Musikaezinak ote ziren? Kantagaitzak?

Jaungoiko guztiak ukatzen dituen

emakume bat naiz.

Atzo,

zeruko jaungoikoa ukatzen nuen.

Gero

infernukoa, eta

gaur,

lurreko jaungoikoa ukatzen dut.

Dotrina guztien aurka altxatzen naiz.

Atzo,

zeruko pekatari nintzen,

gero

infernukoa, eta

gaur,

lurreko pekataria naiz.

Hutsunean igeri dabilen emakume bat izaten naiz.

Jaungoiko guztiak ukatzen dituen emakume bat naiz.
Amaia Lasa, 1971 / Bihotz Bakartien Kluba, 2017

      Tere Irastortzaren poema bat kanturako moldatu zuen Amaia Zubiriak (Ikara da. “Egun argi hartan”, 1985). Arantxa Urretabizkaiarenik, inork ere ez. Joan den mendean, literaturari atxikitako kantagintzan emakumeak, protagonista baino bigarren mailako aktore dira ageri diren apurretan, beti zain, esperoan negarrez dauden sinbolo estatikoak. Zaintzarako eta umegintzarako baino ez dira aktibo. Paisaia baino ez den natura, kasurik hoberenean.

EUSKAL KANTAGINTZA BERRIA, BERRIZ ERE

      Mixel Labegeriek euskal kantagintza berria abiarazi eta atoan sortuko dira kantari berriak. Hildako poeten hitzak musikatuz edo bizirik dauden idazleekin elkarlan estuan, euskaldun askoren imajinario kolektiboa etengabe elikatu duten sinboloak sortuko dituzte bata bestearen atzetik.

      Ez Dok Amairu sortuko zuten Laboa, Lete, Lertxundi, Iriondo, Lekuona, Artze, Irigarai eta enparauentzat iparrorratza izan zen Labegerie, baina ez bakarra. Beste eragin asko izan zituzten, hala nola Herrialde Katalanetako Nova Cançó, Frantziako Nouvelle Chanson, Hego Ameriketako kantautoreak (Atahualpa Yupanqui, Violeta Parra, Victor Jara...) eta AEBetako edota Britainia Handiko folk eta rock gazteena. Aldarrirako kantua izango da nagusi 60tik 90era bitartean. Idazleek eta berauen testuak musikatzen zituztenak garaiko egonezin kolektibo guztien bozgorailu bihurtu ziren. Zentsoreen artaziak saihesten saiatuz beti ere, diktadurapeko Hego Euskal Herrian sinbolikoki, alegorien bitartez, eta malguago Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan. Kantuari zeregin argia atxikitzen zioten sortzaileek. Marc Biosca soziologo katalanak Haiek zergatik deitzen diote Euskal Herria eta guk Ithaka? saiakeran, zeinetan katalanek eta euskaldunok gure nazioari zelan kantatu diogun aztertu zuen, honela adibidetzen du:

      Kanta, bere sorreran batez ere, fronte oso baten zati bat baino ez da —hala zioten behintzat Letek, Lertxundik, Laboak eta beste batzuek ere—, era askotako kultur adierazpenen bidez nazio bateko kide izatearen sentimendua birsortzera bideratua zegoena. Euskal imajinarioa, bere errekreazio mitiko, hesi fisiko eta giza mugekin, indarrez ernatu zen mugimendu haren baitan. Kantautoreak bere gain hartzen zuen igorle-papera betetzeko erantzukizuna. Anplifikatzaile gisa betetzen zuen funtzio sozialak kontzienteki gainditzen zuen haren alderdi artistikoa. Letek zioen, Ez Dok Amairu taldeak honako helburua izan zuela: “kanta-mugimendu berri oso bat sortzea eta Euskal Herrian sortzen ari ziren kultur mugimendu guztiekin koordinatzea, hala alor poetikoan nola politikoan, ordura arte hutsik egondako eremu bat betetzera zetorren fronte berri moduko bat eratzea”.

      J. A Irigarai: “Guk geure herria orain eta hemen eraikitzera bideratuko ditugu geure indarrak, baita kantaren bitartez ere”.

      Peio Ospital: “Kantatzea borroka egiteko modu bat zen. Euskal kontzientzia suspertzeko mugimenduaren zati bat”.

      Eñaut Etxamendi: “Kexatzeari utzi eta haserretu egin behar ginen. Hor nahi nuen nik: haserrea sortu, haserreak gero matxinada dakarrelako berekin. Eta hori da askatasunerako bidea”.

Marc Biosca, Haiek zergatik deitzen diote
Euskal Herria eta guk Ithaka? Alberdania, 2009

      1960ko hamarkadatik hasita euskaldunen imajinario kolektiboan eragin handiena izan zuen kantagintzak ezaugarri berdintsuak dituela dio Bioscak bere saiakeran: alde batetik, kantu herrikoien berreskurapena eta hedatzea; eta bestetik, idazleen eta musikarien elkarreraginetik sortutako kantagintza propioa. Iturri zaharretik ur berria edatea, alegia.

      Euskal kantagintza berriak nazio kontzientzia sortzeko ahalmena erakutsi zuen. Sinboloak sortu zituen eta sinbolo horiek gure imajinario kolektiboa elikatu dute, gogoan iltzatu zaizkigu, gure diskurtso politikoaren oinarria ere izateraino. Horra adibide goren Artzek idatzi eta Laboak musikatutako Txoria txori, askatasunaren eta bakearen sinbolo noranahikoa; horra aurrekari izan zuen Iparragirreren Gernikako arbola. Baina noiz arte? Baina zenbateraino? Ez Mikel Laboa ez Joxan Artze ezagutzen ez dituen mende berriko gazte euskaldunari zer sentipen pizten zaio “Hegoak ebaki banizkio / nerea izango zen” entzuteak? XXI. mendeko abertzale independentista batentzat zeren sinbolo da Gernikako arbola?

Gernikako arbola

Da bedeinkatuba,

Euskaldunen artean

Guztiz maitatuba.

Eman da zabaltzazu

Munduban frutuba;

Adoratzen zaitugu

Arbola santuba.

Mila urte inguru da

Esaten dutela,

Jainkoak jarri zubela

Gernikako arbola.

Zaude bada, zutikan

Orain da denbora,

Eroritzen bazera

Arras galdu gera.

Gernikako arbola. Jose Mari Iparragirre, XIX. mendea /
 Kontrapuntoak, 1963 / Patxi Andion, 1973 /
 Gontzal Mendibil, 1992 / Oskorri, 1999

Hegoak ebaki banizkio

nerea izango zen,

ez zuen alde egingo.

Hegoak ebaki banizkio

nerea izango zen,

ez zuen alde egingo.

Bainan, honela

ez zen gehiago txoria izango

Bainan, honela

ez zen gehiago txoria izango

eta nik...

txoria nuen maite

eta nik...

txoria nuen maite.

Txoria txori. Joxan Artze, 1969 / Mikel Laboa, 1974 /
 Etsaiak, 1995 / Gontzal Mendibil, 2007 / Floxbin, 2016

      Daniel Landartek eta Errobikoek sorkuntza artistikoa, kantatzea, iraultzarako beste tresna baten gisa aurkezten digute, Euskal Herriaren askapenerako bitarteko bat.

Badakigu bai, kantuaz beste,

nahi duela Herriak...

Bainan ez dira denontzat berdin

iraultzaren iturriak

Bakoitzak beraz, bere sailean,

ezar ditzala harriak...

Elkarren lanak, ongi uztartuz,

altxatzen dira etxeak!

Etxe batean, nork ez du maite

beti kantuz ari dena?

Baina kantua, ez da ez aski,

egin behar ere lana!

Gaurko kantu hau izan dadila

gure lekukotasuna...

Burruka gaiten irabazteko

Euskadin askatasuna!

Gure lekukotasuna. Daniel Landart / Errobi, 1977 / OST, 2011

      Daniel Landartek idatzitako kantu ia guztien eskema antzekoa da: azalpena, aldarria eta entzuleari eskari argia: zerbait egin behar duzu, ezin zara bertan goxo laketu, azkenetan gaude, hizkuntza eta lurra galduko ditugu, dena ebatsiko digute. Landartek berak honelaxe deskribatzen du letragintzan aritu zeneko garaia nola gogoratzen duen:

      Gero, Anje Duhalde eta Mixel Ducau izan ziren Errobi taldearen sortzaileak. Nik, harremanak, Anjerekin nituen bereziki. Olerki batzuk jarraituki ematen nizkion, abertzaletasuna eta langileria aipatzen zutenak, haiek baitziren nire kezkarik nagusienak.

      [...] Zinez atsegingarri zitzaidan idatzi nituen hemezortzi olerki Errobi taldeak kanta zitzan. Aitortuko dut halere, musika mota hura, hastapen hartan, franko berezia kausitzen nuela. Ni, aitaren kantuekin gelditua bainintzen eta rock estiloa ez bainuen hanbat ezagutzen. Baina aski aise jarri nintzaion, eta egia erran, preziatzen nuen Anjek eta Mixelek kantuen hitzak ongi ahoskatzen baitzituzten, musikarekin batera hitzak arras ongi entzuten eta ulertzen baitziren. Hizkuntza eta mezua, alabaina, garrantzitsuak zitzaizkidan. (Aldiz, geroztik sortu talde batzuk ez balute euskal rocka idatzia ukan, ez nuen asmatuko ere euskaraz ari zirenik). Hizkuntza eta mezua goraipatuz ez nuke musikaren balioa mendratu nahi.

Daniel Landart, Enbataren zirimolan. Elkar, 2013

      Errobikoak ditugu, Niko Etxartekin batera, euskal rockaren aita ponteko, besteak beste Itoiz-ekoek zein Hertzainak-ekoek aitortu legez. Haien hitzetan igar litezke Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoaren frantziarrengatiko turismoaren bitarteko kolonizazioa, langile klasearen aldeko deiadarra, euskararen eta euskalduntasunaren galeraren inguruko alarma eta Euskal Herriaren alde borroka egiteko deia. Ez alferrik, Daniel Landart, idazlea ez eze, politikari eta euskalgintza zein kulturgintzako militante engaiatua baitzen.

      Pantxoa eta Peiok kantu herrikoiez gain, Manex Pagolaren, Telesforo Monzonen edota Manex Erdozaintzi-Etxarten letrak ere interpretatu zituzten. Manex Pagolak, kantugintzari eta politikagintzari buruz galdeturik, zera ihardesten du:

      Galdera interesgarria. Hala ere, konplikatua, zeren bi gauza normalki arras ezberdinak dira politika eta kantugintza edo soinugintza... Bainan egia ere da bien arteko lotura, kantu/musika/olerki eta politikaren artean lotura hurbila egin daitekeela hala beharrean. Eta zendako ez, nik hala egin dutala batzutan? Ez beti beraz ez baitzen posible, ez baitzen behar ere, bainan egia da batetik bestera askotan ibili naizela. Zendako? Zeren eta aspalditik senditua nuen ene inguruko jendea politikako ideieri biziki arrotz zela, sozial gaiei ere, erran nahi baita ez zela hanbat axola sozialki gertatzen zenaz, ez baitzuen ere gogo moldaketarik hortarako. [...] Beraz kantuarekin eta musikarekin nahi ukan dut halere gehienetan jende horren bihotza harrapatu, hunki eta sendimendu batzu sorrarazi.

Manex Pagola, Bere kantagintza eta argibide zonbait. Elkar, 2016

      Komunitate bateko kide izatearen sentimendua dago Pagolaren gogoetan, hain zuzen, komunitate horri bere ekarpena egiteko gogoa. Ez du subjektu pasiboa izan nahi, ez du inoren nahietara bizi gura. Eragitea da asmoa: “Ta gu hemen Euskaldunak! / Gure borroka ez da galdua! / Gizonak bagara, / Posible dea / Denak hortan uztea!”.

      Iparragirrek herriz herri kantatu zuen 1877an: “Zuregatikan emango nuke / Pozik, bai biziya / Beti zuretzat il arteraño / Gorputz eta anima guziya”.

      Lauaxetak 1935ean: “Orduan ozte-aldrea / aberri-minez kantari: / ‘Dana emon biar yako / matte dan azkatasunari’”.

      Martiritza, entrega totala, herriaren alde, askatasunaren alde. Gizontasunaren froga ukaezina. Eta sentimendu hori lortzeko, letrak aratza behar du izan eta doinua sarkorra. Herria sortzaileari barik, sortzailea bera da Herriari engaiatzeko eskatzen ari zaiona.

Euskadi odoletan dute herrestatu

Ezpata ukalditan puskatu!

Gu Euskadiko semek, hor behar ixildu,

Maitatzea omen da bekatu!

Ez, euskalduna, ez! Ez gaiten ba lotsatu!

Ulitsak lehoina aurtiko du!

Kanta zak euskalduna

Kanta zak hire herria

Kanta zak euskalduna

Hire aberria!

Kanta aberria. Manex Pagola / Pantxoa eta Peio, 1975

      Sortzailea eta konpromisoa, aldiro-aldiro errepikatzen den eztabaida, garaian garaiko testuinguru historikoaren arabera eraldatuz doana. Nola azalduko ote du Itxaro Bordak hogei urte barru zerk eraginda sortu zuen Omaha berri kantua? Jadanik borroka armatua utzia zuen ETAko presoei zuzendutako kantua da?

Bakea bakea hor dugu.

Damua damua hor dugu.

Gertatu zenaren aldera.

Barkatu barkatu barkatu.

Omaha berri. Itxaro Borda / Beñat Axiari,
 Joseba Irazoki, Julen Axiari, 2017

      Edo sinpleki gure herria astindu duen gatazka politiko-armatuari buruzko barne gogoeta dela erantzungo dio elkarrizketatzaileari?

      Diskoaren liburuxkak dakarren azalpenak arrastoren bat dakarkigu:

      ...non ere ametsak bizitzari buruzko iparrorratz poetikoaren antzera arratzartzen diren, non oroimena ez den ukatua...

Beñat Axiari, Joseba Irazoki, Julen Axiari, Bas(h)oan. Elkar, 2017

      Manex Pagolak honela erantzun zion Kanta aberriari buruz galdetu zionari:

      Pixka bat aberriaren muina azaltzeko sortu nuen kantu hori, esplikatuz nola ikusten nuen denbora hartan, beste jende ainitzek bezala, Euskal Herria.

Manex Pagola, Bere kantagintza eta argibide zonbait. Elkar, 2016

      Agurtzane Ortiz Lopetegik Manex Erdozaintzi-Etxarti buruzko biografian argiro laburbiltzen ditu poetaren helburuak:

      Erdozaintzik helburu zehatza zuen: herritarrengandik zetorren eta zuzenduriko poesia egitea. Baina horrek badu arrisku bat: poetaren helburuari lehentasuna ematea, poetikotasunaren printzipioen gainetik. Eduki herrikoiak landu nahi izateak eta herritar xumeenak ere ulertuko lukeen idaztankera erraza eta argia erabiltzeak idatzi literarioaren poetikotasuna murritz dezake, edo erabat desagerrarazi, olerkigintza doktrinario, militante eta iraultzaile hutsa eginez, ñabardurei edo baliabide estilistiko poetikoei lekurik egin gabe.

Agurtzane Ortiz Lopetegi, Manex Erdozaintzi-Etxart,
herriaren poeta. Elkar, 2010

      Arestik esan legez, herriaren ahotik debalde jasotakoa herriari debalde emateko poesia. Erdozaintzi-Etxartek, garaikide zituen poeta eta letragile gehienen gisa, politikaren eta sorkuntzaren arteko barne gatazka bizi zuen. Batetik, bazekien neurri politikorik gabe nekez biziraungo zuela euskal kulturak. Bestetik, jabetzen zen poetikotasunarentzat politikakeriekiko askatasuna eskatu beharra zegoela. Sortzailea eta konpromisoa, literatura eta iraultza, lubakietarako lur emankorra.

      Telesforo Monzonek ez bide zuen arriskurik ikusten eta mezua beste guztiari gailendu zekion idatzi zituen Pantxoa eta Peiok zabaldu zituzten kantuak: Itziarren semea, Batasuna, Ikastoletako ereserkia, Txikia, Aita kartzelan duzu, Irabazi...

Aupa gizona, jaiki mutil!

Atzar emazte ta neskatil!

Borrokarako dei egiñaz

Irrintzi bat dabil!

Euskal Herria diagu zai,

Presoak eta hilak ere bai!

Abertzale izan ezkero gaur,

Gauden denok anai!

Batasuna. Telesforo Monzon / Pantxoa eta Peio, 1975

      Kantu horien mezuak, mamia, milaka euskaldunen iparrorratz ideologikoa izan dira zenbait hamarkadatan, zenbatezinezko manifestazio, elkarretaratze, kaleko liskarretan kolektiboki oihuztatu direlako, edota kanturako zaletasuna gal ez dadin plazaratu ditugun kantu-liburu guztietan ageri direlako.

Lepoan hartu ta segi aurrera,

lepoan hartu ta segi aurrera.

Gazte bat aurrean aurkitu dugu

lore gorriz beterik kolkoa

Burdinen artetik ihesi dator

euskal gaztediaren oihua.

Mutilak, eskuak elkar gurutza

ekin ta bultza

denak batera,

Bidean anaia erortzen ba zaik

lepoan hartu ta segi aurrera!

Lepoan hartu ta segi aurrera. Telesforo Monzon /
 Pantxoa eta Peio, 1975 / Etsaiak, 1994

      Egun ere ez da izango kantu-lagun edo kantu-jirarik, Monzonek sortu eta Pantxoa eta Peiok interpretatutako abestiok ausarki abesten ez dituenik. Tortura entzun eta Itziarren semea erantzun, dena bat.

Itziar-en semea; hori duk mutila!

Nihor salatu baino naiago du hila...

Harro egon litake Maji neskatila,

Ezpetxetik jali ta joanen zaio bila!

Maji neskatila, hori dun mutila!

Nihor salatu baino naiago du hila!

Itziarren semea. Telesforo Monzon /
 Pantxoa eta Peio, 1975

      Kantu molde horren beste adibide paradigmatikoa Kalera, kalera pieza da, urtetan —eta oraindik ere— Monzonek idatzia zela uste izan dena, baina benetan Imanol Urbietak eta Josu Txapartegik 1976an sortua, klandestinitate giroan, egiletza aitortu gabe (aspalditik paretan esekita dago jatorrizko partitura Zarauzko Arrano elkartean; bidenabar esanda, partitura horretan kantuaren izenburua Amnistia da, ez Kalera, kalera). Oso-oso berandura arte ez zen diskoan argitaratu, baina ahoz aho ederto batean transmititutako kantua izan zen. Ahoz ahoko transmisio horren ondorioz, kantuak izenburu ugari jaso izan ditu: Borrokalari kalera, Zain dago ama, Hator, hator... Diskoetako errepertorioetan egon barik ere, zuzeneko kontzertuetan sarritan eta berrikitan interpretatu ohi den kantua da —Su Ta Gar-ek (2008) edo Gatibu-k (2014) kasu—, interneten dauden bideoetan ikus daitekeenez. Zenbat bider kantatu ote da lagunartean, elkarretaratze publikoetan?

Kalera, kalera, borrokalari kalera,

kalera, kalera, borrokalari kalera,

hire indarraren beharra diagu

gure indarrarekin batera

hire indarraren beharra diagu

gure indarrarekin batera.

Kalera, kalera. Imanol Urbieta, Josu Txapartegi, 1976 /
 Hesian, 2013 / Fermin Muguruza, 2013

      Asmoz eta jarreraz, jendeak kantatzeko abestiak dira, nazioa eta klase borroka erreibindikatzeko. Galtzaile izatearen kontzientzia sano nabarmena da, baita etsipenari amore ez emateko deia ere. Andoni Tolosa Morau kantugileak antzeko ezaugarriak dituzten kantuen aditzei erreparatu zien Gara egunkarirako zutabe batean (“Agintera”, 2016-08-04). Zergatik daude horrenbeste aginterazko aditz gure kantutegian?

      Xabier Letek Euskal kanta berriei begiratu bat goiburupeko artikulua plazaratu zuen Oarso aldizkarian, 1971n. Leteren obra osoa, poeta zein kantari gisa, zeharkatzen duen kode deontologikoa da:

      Gauza baten aurka egonen naiz beti: kantari baten edo artista baten lana funtzionaltasunaren aldetik bakarrik estimatua izatearen aurka, alegia.

      [...] Kantari bat ezin liteke “honako egoera hontan” “halako pentsamolde edo postura” baten altaboz hutsa izan. Ez dakit kantaria herriaren serbitzurako izan behar dela esatea ondo dagoen ala ez; baina nola nahi ere, serbitzutasun hori ezin liteke hiru edo lau ideia edo iritziren, hiru edo lau gairen repetitze bezala ulertu.

      [...] Ez gintezke, beraz, funtzional hutsak izan, nahiz eta batzuek horrela uste. Batzueri entzunaz, badirudi kulturaren martxa guzia berek jotzen duten txilibituaren aginduetara jarri behar dela. Herriak “honela” edo “horrela” nahi omen duelako, noski. Bai; nola ez. Herriaren borondatea interpretatze hontan jende pizkor asko dabil inguru hauetan. Baina kantariak ere herri gera, Herria dira, bai eta ere, herritasun berarekin, euskaldun tontoena edo listoena. Baina biok ez dute arrazoi berdina.

      [...] Hala ere, oraingoz orain pikotara joan ez gaitezen bide bakarra geratzen zaigu: beti gu eta beti hemen, lanean ahalik eta jatorren jarraitu.

Xabier Lete, “Euskal kanta berriei begiratu bat”, in Oarso, 1971

      Sorkuntzaren izateari eta egitekoari buruzko argitasun hori bere euskalduntasun eta abertzaletasunarekiko duen barne borroka zaurgarriarekin bizi izan zuen Letek. Herria maite eta gorrotatu egiten zuen, euskaldunei mira eta herra zien era berean.

Euskalerri nerea, ezin zaitut maite

Baina non biziko naiz zugandik aparte!

Euskalerri nerea. Xabier Lete, 1968

      Joxan Artzeren antzera, poesia existentzialistatik poesia mistikorako bidea egin zuen Letek eta bizitzaren misterioei buruzko poemen okerreko erabilerak luzaro sufriarazi zion. Izarren hautsa kantuaren letra bitan aldatu zuen ezker abertzale independentistak borrokan segitzeko ereserki legez kantatzen zuelako: “Gu sortu ginen enbor beretik / sortuko dira besteak”.

      Internazionala langile klasearen munduko ereserkiaren ahaireetan konposatu zuen Mikel Laboak Martxa baten lehen notak izango zena eta Joxan Artzeri eskatu zion ez Internazionalak legez kolektiboari erreparatzeko, ezpada pertsonen arteko elkartasuna iradokiko zuen letra asmatzeko.

Batek goserikan diraueno

Ez gara gu asetuko

Beste bat loturik deino

Ez gara libre izango.

Martxa baten lehen notak. Joxan Artze / Mikel Laboa, 1980 /
 Morau, 2000 / Oreka TX, 2006 / Mikel Urdangarin, 2011 /
 Pier Paul Berzaitz, 2011 / Iheskide, 2012 /
 Herri Oihua, 2012 / Aire Ahizpak, 2014

      Eta herriak, Internazionala kantatzen zuen eran kantatzen zuen, langile klasekoen arteko ereserki gisa. Eztabaida gehiago sorrarazi zituen bikote berberaren Zilbor hesteak-ek.

Bi kate;

Biak ebaki beharrezkoak

bat gorputzaren bizitzeko

bestea gogoaren askatzeko.

Zilbor hesteak. Joxan Artze / Mikel Laboa, 1969 /
 Bap!!, 1990 / Aire Ahizpak, 2014

      Ama biologikoaz ari da edo ama Euskal Herriaz, hau da, aberriaz?

      Zentsurak behartutako sinbolismorako joerak eta egoera hiperpolitizatuak kutsatutako giroan arnasa hartzeko zirrikitu gutxi zituen gure kulturgintzak. Ortodoxia nagusi zela gogoratzen dute gaur, orduan gazte ziren idazle eta musikari askok. Errana dugu, kantuek sekulako indarra dute sinboloak sortzeko eta sinboloekin errazago lortzen da hunkitzea, eta hori ondo dakite kultura politikaren zerbitzuan erabili ohi dutenek.

      Kantua herria askatzeko, kantatu herria zerbitzatzeko. 1975ean karrikaratu zen disko bati buruz ari gara, Txiki, Otaegi eta FRAPeko hiru kide fusilatu zituzteneko giroan sortutako kantuez, Franco hil zen urte bereko askatasun goseaz.

      Bi urte lehenago, Joxan Artzek sano argi adierazi zuen zergatik eta zertarako kantatu:

zure askatasunagatik

borrokatzen banaiz

kantatzen badut,

[...] libre behar zaitudalako baizik

zure askatasunean

zure zorionean ez ezik

ez baitut neurea

beste inun ikusten

Zure askatasunagatik. Joxan Artze, 1973 /
 Benito Lertxundi, 1974 / Sen, 2002

      Imanol Larzabalek ere musikatu zuen Zure askatasunagatik izenburu bereko beste testu bat 1979an, Mikel Arregik idatzia (kantu horretako errepika-lerro batek eman zion albumari titulua: “Sentimenduen hauspoz”), baina hor askatasuna beste testuinguru kontzeptual batean aipatua da: “zure askatasunagatik”, “zure pozagatik”, “zure freskotasunagatik”... hau da, “zuregatik, maitea, / zuregatik bakarrik”. Disko hartan bertan, eta Mikel Arregiren beraren berbak ahotan, Poeta kaxkarra kantuan zera aitortzen zuen:

Ni poeta kaxkar bat naiz

eta kolore urdinez

eskribatzen dut gauez,

desio irrixtakorrak

itsuturik doaz ihes

gauaren leize-zulora,

mundua azpikoz gora,

dena jartzen dut aldrebes.

Poeta kaxkarra. Mikel Arregi / Imanol, 1979

      1976ko “Herriak ez du barkatuko” bilduman, Imanolek berak, bere hitzetan, Zergatik kantatu? erantzun zien zalantza berbera lekarketenei. 1969an Michel Etxegaray ezizenez diskoak plazaratzen hasi zenetik aldean zeraman galdera Imanolek. 1968an kartzelatu egin zuten. Bertan sortu zuen bere lehen kantua.

      Uste nuen beharrezkoa zela horretan segitzea, gauza asko behar zirela, jendeak ez zuela kontzientziarik, hori esnatzeko kantuak egin behar ziren eta horregatik hasi nintzen, behar politiko bategatik hasi nintzen.

Imanol Larzabal, in Pako Aristi,
Euskal kantagintza berria. Erein, 1985

      Behar politikoek sortzailea gehiegi estutzen zuten garaian idatzi zuen Gabriel Arestik Egia bat esateagatik, zentsuraren eta autozentsuraren kontra, alde guztietako kritiken kontra, sortzailearen askatasunaren alde. Gabriel Arestik eragin itzela izan zuen ondorengo hainbat eta hainbat sortzailerengan, eta poeman aldarrikatu zuen jarrerak izan zuen zerikusirik eragin horretan.

Egia bat esateagatik,

alabak

hil behar bazaizkit,

andrea

bortxatu behar badidate,

etxea

lurrarekin

berdindu behar bazait;

Egia bat esateagatik,

ebaki behar badidate

nik eskribitzen

dudan

eskua,

nik kantatzen

dudan

mihina;

Egia bat esateagatik,

nire izena

kenduko badute

euskal literaturaren

urrezko

orrietatik,

inoiz,

inola,

inun

eznaiz

isilduko.

Egia bat esateagatik. Gabriel Aresti, 1964 / SS-77, 1990 /
 Mikel Markez, 1994 / Mikel Aranzabal, 2006 / Rafa Rueda, 2013

      Eta ausartuko gara esaten eragina ez zuela soilik idazleengan izan, kantariengan ere izan zuela isla jarrera horrek. Horra, besteak beste, Benito Lertxundi. 1974an Zure askatasunagatik kantatzen bazuen, 2002ko “Nere ekialdean” sortan Doris Plenn-en berbak moldatu zituen behin eta berriz errepikatzeko: “Zergatik utzi behar ote diot, zergatik utzi kantatzeari?”.

Nere bizitza, munduko arranguren

gainetik, amaiezinezko

kantu batean, airos doa

nere bizitza kantu batean.

Zergaitik utzi behar diot,

zergaitik utzi kantatzeari?

Zergaitik utzi kantatzeari. Doris Plenn / Anne Warner, 1964 /
 Benito Lertxundi, 2002

      Pete Seeger-ek famarazi zuen kantu hori ez da Benito Lertxundik bere ofizioaren zertarakoak eraginda konposatu zuen azkena. Mikel Laboak 1980an plazaratu zuen “Lau-bost” disko bikoitza hasteko erabilitako poema berbera hautatu zuen Lertxundik, 2008an, “Itsas ulu zolia” diskoko lehen eskaintzan: Kantuz izenekoa. Laboak bere kantugile ibilbidearen lehen laurdenean kantatu zuelarik, helburu finkatze gisa uler genezake kantua. Lertxundik bere kantugile ibilbidearen azken-aurreko igerialdian hautatu zuen, berrespentzat edo, zergatik ez, epilogotzat:

Kantuz sortu naiz, eta kantuz nahi bizi,

kantuz igortzen ditut nik penak ihesi,

kantuz izan dudanian zerbait irabazi,

kantuz gostura ditut guziak iretsi;

kantuz, ni bezalakoak, hiltzia du merezi.

Kantuz. Jose Mendiage, XIX. mendea / Mikel Laboa, 1980 /
 Benito Lertxundi, 2008 / Kalakan, 2010 / Mixel Etxeberri, 2018

      Denboran jauzia eginez, 2006an, Koldo Izagirrek idatzitakoa bere egin eta autoafirmazio ariketa bat proposatu zigun Joseba Tapiak “Real Politik” diskoko Etorbide profesionala argigarrian:

Joko dut karu, joko dut merke

eta ez daukanak behar banindu

joko dut pozik musu eske.

Nola ez dut joko?

Joko dut hauspoak eman arte

baina inoiz ez dut joko

ez dut joko inoiz maite ez banaute.

Etorbide profesionala. Koldo Izagirre / Joseba Tapia, 2006

      Eskertuko genuke inoizko baldintzarik kaskarrenetan, inoizko babes sozial eta instituzional gutxien duten garaiotan, kantugintzan ari direnek antzeko gogoetak proposatuko balizkigute. Nori idazten dio 2018ko poetak? Zertarako jendaurrean kantatu?

      Galderok inork erantzuteko airean utzita, hariari berriz heldu eta gatozen iragan mendeko 1970eko hamarkadara. Oskorrikoek —Natxo de Felipek esana— itzelezko boikota pairatu zuten Gabriel Arestiren letrak musikatu zituztelako. Aresti, orduan, espainolistatzat zuten ezkerreko independentistek eta, noski, eskuindar elizkoi abertzaleek ere ezin zuten inolaz bat egin komunista usaineko jendearekin.

      Jazarpena lehen diskoa plazaratutakoan bukatu ei zen. Urtebete lehenago hildako Gabriel Arestiri eskainitako “Gabriel Arestiren oroimenez” diskoa osorik poetaren hitzekin osatu zuten. Hor hasi zuten Oskorrikoek 45 urtetik gorako historia, euskaldunon imajinario kolektiboan betiko iltzatuta dauden kantu bilduma paregabea utzi duena. Despedidea 2015eko azaroaren 22an izan zen, Bilboko Arriaga antzokian. Zuzeneko emanaldi haren grabazioa da “Hauxe da despedidea” diskoa. Bertatik entzun ditzakegun Guretzat, Emazurtz jaio nintzen, Sautrela, Aita semeak, Gora ta gora beti, Euskal Herrian euskaraz edota Bizkaiko aberatsak gutako milakaren izatearen ezinbesteko parte direla esatera ausartuko nintzateke. Gu kantu horiekin ere hazi eta hezi gara, gure identitatearen mami dira, gure identitatea euskarari eta lurraldeari atxikita dagoen heinean. Kasik kantuen besteko luzea da Oskorrikoekin lan egin duten idazleen zerrenda: Gabriel Aresti larraipatuaz gain, Xabier Amuriza, Joxe Austin Arrieta, Koldo Izagirre, Jon Sarasua, Harkaitz Cano edota Unai Elorriagari eskatu zieten euren ahaireak berbez gorpuzteko.

      Eta ez da laburragoa bai euren disko ia guztietan zein The Pub Ibiltaria egitasmoan kantutegi herrikoia berreskuratu eta herrikideekin zuzenean konpartitzeko egin duten lana, gure ustean, euskal kulturgintzarentzat, bere adierazpide guztietan, estrategikoa dena. Euskal kulturarako dirua bideratzen zen sasoian errape joriei sutsuki oratu izana leporatu izan diote taldeari batek baino gehiagok. Bere diskografia arean ezagutzen duenak atoan erantzungo du herrikoia deritzogun kantutegia jaso, eguneratu eta zabaltzen beste inork baino ahalegin handiagoa egin zuela taldeak, prekarietatean bizitako urte latzenetan ere. Gehienetan, alegia.

      Jarduera horretan ildo berberetan sakondu zuen Imanolek ere, idazleen testuak musikatzen, herri kantua laudatzen, hasierako kantuaren funtzioarekiko iritzia eguneratzen:

      [Paco Ibañezek] Inoiz ez zizkidan kritika zorrotzak egiten, zeren hasten ari den batentzat holako kritika zorrotzak botatzea txarra da, orduan, hariak ematen zituen, zergatik hau ez, zergatik hura ez, eta hor konturatu nintzen nere letrak bai, borondate handikoak zirela eta beharbada egia handiak esaten nituela baina kantagintza ez zen hori, kantagintza zen lehendabizi poemagintza eta gero musika elkar loturik.

Pako Aristi, Euskal kantagintza berria. Erein, 1985

SORKUNTZAREN LIBERTATEAZ

      1975ean sortu zuten Koldo Izagirrek eta Bernardo Atxagak Donostian Ustela aldizkaria. Lehen alean ekarri zuten geroko literatura eta kantagintza ulertzeko ezinbesteko manifestua: Ez dezagun konposturarik gal, halere.

      Manifestu hark izan zuen garrantzia eta eragina hausnartzerakoan, bat gatoz Beñat Sarasolak Bainaren belaunaldia libururako ondorioztatu zuenarekin:

      Panpina Ustelan argitaratu zen Ustelako eta, oro har, literatur aldizkarietako testu garrantzitsuenetako bat: Ez dezagula konposturarik gal, halare. Euskal literaturaren baitako literaturaren autonomiaren aldarri lehenengotarikoa eta indartsuenetakoa dugu, batez ere lerro honengatik: Zeren literaturak bai bait du bere dinamika propioa ta berezia. Alabaina, hasieratik azpimarratzen zuten Atxagak eta Izagirrek literaturak, autonomia horretatik, gizartean eragin eragiten zuela. Hori nola artikulatzen zen zirriborratu zuten gainera testu hartan: Literatura bait da herriaren boza: gizarte-aldaketan lagungarri denez, beste Euskal Herri baten lorketa lagundu behar du euskaldunon literaturak. Laguntza hau exkasa ta ahula izanen da, noski, literaturak, zerbait aldatzekotz sentsibilitatea aldatzen bait du, ta ez besterik.

Beñat Sarasola, Bainaren belaunaldia. Labayru, 2015

      Literatura dioelarik, eroan edozein kultur adierazpenetara eta berdin balio lezake eztabaidarako. Zeri erantzun behar dio sormen lanak? Zerekiko du konpromisoa sortzaileak?

      Hori da, literaturaren funtzioari buruz idazleak esan dezakeena ez da hain inportantea. Idazleak hizkuntzaren eta munduaren argitze kritiko batzuk egingo dituela espero dut. Ez dogmak eta ez erretolika, ez egoera politikoari buruzko deklarazio arruntak.

Joseba Sarrionandia, in Bost idazle
Hasier Etxeberriarekin berbetan. Alberdania, 2002

      Hasier Etxeberriarekin izandako elkarrizketaren txatal bat da. Antidogmatismoari buruzko gogoeta, baina, Potten sasoitik datorkio, Atxagaren literaturarekiko ikuspegitik, ziur asko. Kartzelan zelarik idatzi zuen 1985eko Ni ez naiz hemengoa saiakera-egunerokoa. Bertan daude Sarrionandiarengan bereizgarria den gogoeta-praktika-gogoeta-praktika jardunbidea ulertzeko gako asko. Hasi Ez dezagun konposturarik gal, halere manifestuaren sasoitik eta Pott Bandaren zein ondorengo urte luzetan ere, manikeismoaren eta satanizazioaren sasoian bizi da sortzailea, are gehiago euskalduna eta zer esanik ez euskal preso politikoa dena. Satanizazioaren argudioa:

      Manikeismoa eta satanizazioa, bidenabar, burmuineko egituretan ondo erroturik dugu, berezko giza joera da. Eta bide horretatik, bihotzeko bide galdu horretatik, ez da inora joaten, imajina faltsoen behelainoetan galtzera baino. Hau da, mesfidantzara eta libertateak suntsitzera.

Joseba Sarrionandia, Ni ez naiz hemengoa. Pamiela, 1985

      Ni ez naiz hemengoa sortu zen sasoian, ETAko kidea zen Sarrionandiaren ahotan, Euskal Herrian giroa oso ideologizaturik zegoen, “diskurtso maximalista nahiko autistekin”. Frankismopetik atera eta ume-denboran jasan zituzten nazional-katolizismoarenak bezala beste dogma batzuk finkatzen ziren, marxismoaren bidez, abertzaletasunaren bidez. Joseba Sarrionandia marxista sentitzen zen baina ez marxista dogmatiko, abertzale sentitzen zen baina ez dogmatiko, ez arrazoiaren jabe. Orain jarrera haien ondorioa ikus daiteke, “horrenbeste urtetan ezer konpontzeko gauza izan ez diren alderdi politiko fosilduetan”, idazlearen beraren berbak erabiliz. Liburua idatzi zen garaia eta egileak bizi zuen egoera muturrekoa ulertuta hel gaitezke liburuaren abiapuntuan dagoenera: bestela pentsatu behar dira gauzak, umiltasunez, zalantzaz, kontraesanak ametituz. Eta horixe trasladatzen du formara, forma fragmentario batzuetan inpresionista horretara:

      Euskalduna ez da sekula izan imajinazioaren aldekoa, imajinaziorantza etorria. Euskaldunak ez du imajinazioa habitatzen. Euskal artea eta euskal literatura, euskal pentsamendua bera bezala, abstraktuak eta laburrak dira.

Joseba Sarrionandia, Ni ez naiz hemengoa. Pamiela, 1985

      Euskaldunon imajinarioari, euskaldunon pentsamenduari osatu bakoa deritzolako ematen ditu ezin kontatuzko idazle, pentsalari, ikerlari, apaiz, kantuetako pertsonaien izenak. Gerora etorriko ziren Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak eta Hezurrezko xirulak poema bildumek ere, berretsi baino ez dute egingo Joseba Sarrionandiak literatura aurrez aurre ezagutu zuen egunetik literaturaren aldarte horren aurpegia duela laket, eta uste dugu, okerrik ezean, beti izango duela beste batzuek egindakoaz jakin-mina. Egundo abandonatu ez duen, beti aldean eroan duen poetika da, literaturaren bidez mundua ulertzeko manera:

      Jarri leihotik begira, milaka pertsona pasatzen dira paretik. Begiratu hilarri hartara, biziak baino askozaz gehiago dira hildakoak, eta guzi horiek izan dute bizitza, sentimenduak, ideiak. Askok norberak baino askozaz interesgarriagoak. Orduan, begibistakoa denez, askozaz gehiago da ikastekoa eta irakurtzekoa norberak egin dezakeena baino.

Joseba Sarrionandia, Ni ez naiz hemengoa. Pamiela, 1985

      Aurrekoaren ildotik, bi izen nabarmentzen dira gehien liburuan: Roland Barthes eta Jon Mirande. Literatura eta pentsamendua, bata lapurtarra eta bestea “zuberotarra” Parisen. Zergatik? Paradoxagatik beharbada. Roland Barthesena gauzak begiratzeko modu bat da, gauzen aldea eta bestaldea bilatzen dituena, hain zuzen, Sarrionandiak liburuko entseguetan proposatu asmo duena. Jon Mirande ere paradoxengatik, bizar-labana aho-soinutzat hartu zuen neskato politaren irribarrearena gogoan. Bestalde, euskal idazle klasikoak-edo irakurrita, Axular esate baterako, lengoaiaren ederraz aparte zer? Sarrionandiari interesgarria egiten zitzaionetik, ezer gutxi; Orixek ere, euskaraz aparte, ezer gutxi. Zintzotasun, fede, kristautasun gehiegi, aukeran. Eta geroko ezkerreko iraultzaileek, kristauen hamarrez gainera beste bi edo hiru manamendu gehiago obeditu beharrez, zera baino zintzoago. Sarrionandiaren gusturako, euskal literatura, literatura zintzo eta aspergarria zen Jon Mirande agertu arte. Sarrionandiarentzat literaturak inkorrekzioak behar ditu eta Jon Miranderekin dibertsioa aseguratuta dagoela iruditzen zaio.

      Joseba Sarrionandiaren idazkeran eta literaturarekiko jarreran arean luzatu gara, gehien musikatu den idazleenetakoa delako, XX. eta XXI. mendeko idazle eta musikari askok behin eta berriro erreferentetzat aitortzen dugulako, bere letraren batekin osatutako kanturen bat dakarren diskoak berehala jasotzen duelako komunikabideen eta zaleen arreta. Lagun eta ezagun ditudan idazle zein musikarien arteko tertulietan behin baino gehiagotan entzun izan dudan esaldia hona ekarrita, “Sarriren letra bat kantatu duena lasai hil daiteke”.

      Beste batzuekin batera ekarri zuen hizkera poetikoaren berrasmatzeak idazleen testuekin lan egiten duen kantagintzaren berrasmatzea ere ekarri zuela esango nuke. Baina bidean sasi eta otalore asko izan dituztela ezin ukatu.

      Marjinalak ziren orduan gaur estimatuak direnak. Bernardo Atxagak Bilbora egin zuen, Ustela aldizkaria Koldo Izagirre eta Ramon Saizarbitoriaren esku utzita, eta Pott Banda eta aldizkaria sortu zituen Joseba Sarrionandia, Ruper Ordorika, Joxemari Iturralde, Jon Juaristi eta Manu Ertzillarekin batera. 1975eko manifestuan aldarrikatutakoa poesiara ekarriko zuten Atxagak lehenik 1978an Etiopia plazaraturik; Joseba Sarrionandiak gero, Izuen gordelekuetan barrena bildumarekin, 1981ean.

      Esperantzaz —eta baita xalotasunez ere— beteriko garai batean (1978an) argitaratu zuen bere kasa Bernardo Atxagak liburu txiki, eder, eszeptiko eta ironiko bat, Etiopia. Gure kulturaren establishmentak jaramon handirik egin ez bazion ere, eragin berezia ukan behar zuen obra hark, esan bailiteke gure egungo poesian dabilen joeren aniztasuna eta noranahiko asmoa, ahalegin pertsonal hari zor zaizkiola.

      [...] Etiopiak abanguardia ekarri zuen, transgresioa, irudiaren nagusia, marginalitatearen edertasuna... Poeta gazteagoen aldarri eta eredu izan zen aldi berean, belaunaldi berriek behar zuten modernotasun literarioa. Etiopia eta haren harea Arestiren harriari kontrajarri izan zaio. Ez dut esanen interpretazio zilegizkoa ez denik, baina harria bera harea-ale aunitzez sortzen baita, azken finean zentrorik ez dagoela digu adierazten harriaren hondartzeak. Eta horixe izan zen modernotasun berriaren ekarririk eraginkorrena: zentroak pluralak direla.

Koldo Izagirre, Errealitatearen arbola hitzaldia, 2000

      Izuen gordelekuetan barrena liburuaren berrargitalpeneko hitzaurrean, Joseba Sarrionandiak honela azaltzen du sasoi hura:

      Gaztea nintzen, eta beste askok bezala, labirintoaren sarrera bilatzen nuen, ez labirintoaren irteera.

      [...] Liburu hau, beste asko bezala, Ordena Poetiko baten proposamena zen. Ordena Politiko erreal gogaikarri haren aldamenean, balizko komunikazio espazio literarioaren labirintora haztamuka sartzea, bestelako hizkera batekin, bestelako edertasun, etika eta harreman batzuen bila.

      [...] Modernitatea eta kosmopolitismoa, kultura eta hipertestualitatea proposatzen ziren, gure sustraiekin batera. Baina sustraiak, ordurako, guk lepoan generamatzan.

Joseba Sarrionandia, “Bigarren ediziorako sartaurrea”
in Izuen gordelekuetan barrena. Pamiela, 2014

      1980an, Ruper Ordorikak “Hautsi da anphora” diskoa plazaratu zuen, ia osorik Atxagaren Etiopia liburuko poemekin osatua. Disko horrek aro berri bat ireki zion euskal kantagintzari, bai estetikoki bai letrei dagokienez, oso lotua potteroek Bilbon bizi zutenari, Juan Carlos Egillorren azalak salatzen duen eran. Euskalduna ontziolako keak belztutako Bilboko zeru hitsa, espainiera nagusi den hirian mundua euskarari ekarri nahia, irudien mozkorraldi bat, marjinatuekiko hurbiltasuna adierazi nahi duen collage erraldoia.

Herdoilaren tristeziarekin batera,

ziutate honen soinekoa udazkenetan lanbroa da;

eta bere sabaia laino baso bat,

non bizi den ilargiaren badaezpadako agonia.

Eta kalatxorien habi eskaleen sakelak,

eta sukalde proletarioaren argi urdinskak

murraila erraldoiaren begi gauero.

Herdoilarena. Bernardo Atxaga, 1978 / Ruper Ordorika, 1980

      Ulertezinak diruditen poemak dira Etiopia-koak. “Zeri buruz ari ote da?”, galdetzen genion gure buruari liburua hogei urte geroago irakurri genuenok. Arrotza eta era berean hurrekoa. Urrutikoa eta ezaguna. Gu Ruper Ordorikaren diskotik iritsi ginen Etiopia-ra eta “Hautsi da anphora”ra Hertzainak-en zuzenekoetatik. Rocka, folka eta kantautoreak jaun eta jabe ziren garaian. Musikalki ere sekulako zirrara eragin zigun. Hor ageri dira Angel Celada baterian, Jose Dufourg baxuan, Xabier Egidazu biolinarekin, Joseba Erkiaga flautan, Oskorritik eszedentzia hartuta zebilen Bixente Martinez gitarra elektrikoa, gitarra akustikoa eta mandolina jotzen, Xabier Olloki piano eta teklatuetan eta Hertzainak taldeko Josu Zabala soinu handia jotzen. Euskaldunekin batera euskaraz ez zekiten musikariak, jazzean aritzen zirenak, klasikoa jotzen zutenak, folketik herri kantagintza birsortzen ari zirenak. Ordura arte kantautore bati egozten zitzaizkion ezaugarriak hankaz gora bota zituen Ordorikak bere lehen diskoarekin eta ia osorik Atxagaren poemekin taxutzeak batasuna, homogeneotasuna eman zion, irauteko sendotasuna, atenporalitatea.

      Bigarrenarekin ildoa sakondu egin zuen Ordorikak. “Ni ez naiz Noruegako errege” diskoan dago potteroen hizkera poetikoaren berrasmatzearen gailurra:

Negua heldu zen azkenez eta

antzarrek V bat egin zuten zeruan,

dispensariotan antitristezi pildorak

banatu zituzten ugari

Ejiptoko zazpi izurriteren edizio

ugaldu eta korrejitua usmatuz;

zoriona gramoka saltzeari ekin

zioten trono aingeru eta kerubinek;

bertute kardinalek igotze desnaturala

eman zuten Erromako boltsan,

mila liburu erregalatu zituzten bankuek

Ora eta bereziki Labora lemapean;

baina alferrik zen berandu dabiltza

ez dute ezer lortuko honez gero,

palazioak lurrera doaz gartzeletako

hormak pitzatu egin dira,

eta gu libro gabiltza kaleetan tirantezko

galtza laranjaz jantzirik, libro libro.

Berandu dabiltza. Bernardo Atxaga, 1978 / Ruper Ordorika, 1983

      Bigarren disko horretarako kantatuko ditu pottkide zituen Joxemari Iturralderen eta Bernardo Atxagaren letra bana, eta Joseba Sarrionandiaren beste bi, bat Izuen gordelekuetan barrena poema liburukoa, eta bestea aurretik liburuan argitaratu gabeko Galtzetan gordetzeko koblak.

“Egun enauzu neu etorri

Alberto Caeiro baino” erraiten zautan

Fernando Pessoak, eta mintzaira nahasiz

eta lokarrigabez irauten zuen solasa.

Alberto Caeiroren bisita. Joseba Sarrionandia, 1981 /
 Ruper Ordorika, 1983

Hau izuen gordeleku eta belar hitsena

hau malkoen katedrala gizaseme hutsena

hau eremu bezperage biharamun motzena

hemen datza gorpu bizi herri bat izan zena.

Galtzetan gordetzeko koblak. Joseba Sarrionandia /
 Ruper Ordorika, 1983

      Mundu paralelo baten deskribapena dirudi diskoak eta bestelako mundu baten guraria ere bai. Testu horiek kantatu ahala gehiengotik aparte sentitzen ginen, harro gutxiengoan.

      Ordurako Imanol hasia zen herri kantuak eta idazleen testuekin sortutakoak gitarra soila ez bestelako instrumentuekin jorratzen, jazza, folka eta rock progresiboa uztartzen.

Ez nau izutzen negu hurbilak

uda betezko beroan

dakidalako irauten duela

orainak ere geroan

nolabaitezko kate geldian

unez uneko lerroan

guztia present bihurtu arte

nor izanaren erroan.

Ez nau izutzen negu hurbilak (Neguaren zai).
Xabier Lete, 1981 / Imanol, 1982 /
 Mikel Laboa, 1985 / Xabier Lete, 1991

      Txomin Artolak ere banda oso batekin musikatzen ditu rock/folk/country eran Walt Whitmanen edo Gotzon Alemanen poemak “Belar hostoak” eta “Ttakun ttakun” diskoetan.

Baserriko ate zabalak irekiak eta prest daude

uztaileko belar-igarrak mantso doan orga betetzen du

nabarra eta berde nahasi artean, argia jostari

eta hango sapaian, besatarak pilaka.

Baserriko ate zabalak. Walt Whitman /
 Txomin Artola, 1978

      Beste iruditeria bat dakarte potteroen kantuek, lurrari eta itsasoari lotua baino, hiriari eta labirintoari atxikiagoa. Animaliak ezlekuetan ageri dira, natura lekuz kanpo dago hirian.

      Itoiz-en bigarren diskoa, “Ezekiel”, disko kontzeptuala izan zen, bizi zen garaian, bizi zen gizartean lekurik aurkitzen ez zuen mutil gazte baten istorioa, The Who talde ingelesaren Tommy rock opera dakarkiguna gogora. Juan Carlos Perezek esana da eurek hasierako urteetan ez ziotela batere garrantzirik ematen letrei, garrantzitsuena ezbairik gabe musika zela. “Ezekiel” diskorako, ostera, Joseba Alkalderi eskatu zioten disko osoaren letrak idazteko (handik sei urtetara argitaratuko zuen Alkaldek lehen eta oraingoz azken poema liburua: Babiekaren hotzikarak; Susa, 1986). Alkalderen idazteko manerak Etiopia-ren eragin nabarmena du eta hala ikusten dugu Ezekiel gaztearen egonezina, irudien errenkada batean, Herdoilarena edo Berandu dabiltza-ko collage hartan legez:

desafinatzeke nahasirik gabe

jadanik agure itxura eutsirik

gauaren pareta “sprai”atu duzu

hamazazpi urteak

hamazazpi zuri dira ezekiel

mingotzaren merkromina ezekiel

eter labur bat zara

hari single bat zara

betiko

eremuko dunen atzetik dabil

zulo urdin guztiak miatu ezinik

eta euri zitalari esker bizi da

Ezekielen prophezia. Joseba Alkalde / Itoiz, 1980 /
 Ruper Ordorika, 2013 / TikTara, 2015

      “Ezekiel”en osteko diskoetan letrei garrantzi handiagoa ematen hasiko dira Itoiz-ekoak, euskal pop talderik ezagunena bihurtu zen garaian, eta Bernardo Atxagarekin harreman iraunkorra izango dute.

Orain herritik mutil bat falta da

ez dago inor bere etxeko leihoan

baso ilunetan dabil hegaletan

txantxangorriak bezala

Orain ba du bihotz nimino bat

eta bi hegal bi hegal euriz bustiak

Bularra du ere gorri kolorekoa eta

eta txantxangorria da

Txantxangorria naiz

baso ilunetan

bete zait ametsa.

Hegal egiten. Bernardo Atxaga / Itoiz,
1985 / Bronze, 2013 / Ero, 2016

      Sorkuntzaren eta sortzailearen autonomia edo askatasunean sakondu gura zuen ildo berean, Nemesio Etxanizek 1951n aldarrikatutakoa eguneratzeko deia luzatu zieten idazle eta musikariei Jakin-ekoek. Mezukeriaren aurka, sortzaileei itolarria eragiten zien giro politizatuegian arnasa poxi bat hartzen uzteko deia. Kantagintzaren autonomia, sortzeko askatasuna.

      Eta aurrerantzean zer?

      Gure herria bizimolde berritan abiatu nahirik denez, euskal kanta ere bide berri bila hasi beharrean aurkitzen da. Hasia da jadanik. Orain artean, hitzak izan du garrantzia kanta berrian: hitzak erabaki ohi zuen euskal kanta zein zen, mezuaren funtzioan bide zegoen kanta. Musikaren kaltetan sarri. Hemendik aurrera, kantaren hedadura guztiak hobeki zaindu beharko dira. Esan nahi bait da, hitzak, doinua, interpretazioa eta jendearen aurrekoa.

      Orain arteko berdinkeria edo uniformismoaren aurka, kantagaiak, kantamotak eta kantaldiak desberdinduz, diferentziatuz, aberastuz joan beharko dute. Herri prozesoan murgildurik, eta hori potentziatzen egon nahi badu. Erresistentzi abesti hutsez ezin gaitezke konforma, abagadune berritan: biziera osoaren adierazgarri behar du kantak, gai ugariagoak kantara ekarriz. Publikoaren aurrerako formula berriak aurkitu behar ditu kantariak: badago eredurik munduan eta gure tradizio herritarrean.

“Editoriala”, in Jakin, 4. zbka., 1977

      Ordurako batzuek hartua zuten erabakia.

      Baina oraindik aldarri kantuak indar handia erakusten zuen. Kantaldi politikoen aro loriatsua 1979 aldera amaitzen bada ere, aldarri kantuak bere bidean sendo jarraituko du.

Euskarak biziraun dezan kantatu

      1960ko hamarraldiaren bukaeran eta 1970ekoaren hasieran euskaraz kantatzea etengabe atzera egiten ari zen hizkuntza batean kantatzea zen. Euskara batua lurralde osora hedatuz joan zen poliki-poliki, ikastolei esker batez ere, eta bide ofizialen inolako babesik gabe. Mugimendu horren normalizazio eta zabalkunderako bozgorailurik indartsuenetako bat euskal kantagintza berria izan zen. Kantagintzak prozesu horretan izan zuen benetako esanahia ulertzeko, kontuan izan behar da euskal hiztunak ez ziren eta kantek ziotena batere ulertzen ez zuten euskal herritar askok eta askok beren-berena zen kultur adierazpen bat bezala hartu zutela euskal kantagintza berria. Horrek garbi erakusten digu kantagintzatik ondorio komunikatibo eta estetiko berehalako bat hedatzen zela, gauzatzen hasi berria zen proiektu kolektibo horren sinbolo eta erreferente bilakatzeko.

Marc Biosca, Haiek zergatik deitzen diote
Euskal Herria eta guk Ithaka? Alberdania, 2009

      Euskararen berreskurapenak idazleen eta musikarien kezka iturri izaten darrai. Ber gauza herri ekimenetik sortutako euskalgintzarentzat. 1974an Donostia, Loiola, Iruñea eta Bilboko Herri Irratiek 24 orduko irratsaioa egitea erabaki zuten, osorik euskaraz. 1978an Euskaltzaindiak Bai Euskarari kanpaina antolatu zuen. Amaierako ekitaldi masiboa San Mames futbol zelaian burutu zuten. Bertan kantatu zituztenekin diskoa plazaratu zuten. Doinu herrikoia baliatuta Telesforo Monzonek idatzi eta Pantxoa eta Peiok interpretatu zuten kanpainarako beren-beregi sortutako kantua:

Eta bai, eta bai,

Nik euskarari bai ta bai!

San Juan loreek usaina dute

eta herriek arima

Euskal Herria euskara barik

hirin gabeko ogia!

Euskal Herria euskara gabe,

hegal gabeko usoa

Uso gaztea aidatu hadi

eta eguzkiraino hoa!

Bai euskarari. Telesforo Monzon / Pantxoa eta Peio, 1978

      XXI. mendera arte, idazleen eta musikarien artean sortutako kantu askotan ageri da Euskal Herria eta euskara banaezinak diren aldarria. Iparragirreren garaitik mende oso bat baino gehiago eman dugu lurraldea eta hizkuntza bat direla ohartarazten:

Anai-arrebak, entzun ene aho-hotsa:

izaite bat ez daike hezur hutsez osa;

herria da gorputza, hizkuntza bihotza;

bertzetik berextean bitarik bakotxa,

izaite horrendako segurra hil hotza.

Batzu herriaz orroit, euskaraz ahantzi

bertzek euskara maite, herria gaitzetsi;

hizkuntza ta herria berex ez doatzi,

berek nahi daukute konpreniarazi

bata bertzea gabe ez daizkela bizi.

Herria eta hizkuntza. Xalbador, 1964 /
 Mikel Laboa, 1980 / Amaren Alabak, 1999

Zer Euskal Herri litzake bere

hizkuntza ere galtzen duena.

Ez al dakizu euskara dela

euskaldun egiten gaituena.

Euskal Herrian euskaraz. Xabier Amuriza / Oskorri, 1982 /
 Etxepare Rap, 2014 / Physis versus Nomos, 2017

      Era berean, euskara galtzen bada, euskara jakin eta erabiltzen ez dugunon axolagabekeriagatik izango dela kantatu dugu:

Guztiok gara euskaldun

guztiok anaiak gara

Nahiz eta hitz ezberdinez

bat bera dugu hizkera.

Herri bat dugu osatzen

Eta gure zabarkeriz

ez daigun utzi hondatzen.

Bagare. Bittor Kapanaga / Gontzal Mendibil eta Xeberri, 1976 /
 Etsaiak, 1997 / Nahixan, 2011 / The Sparteens, 2011 / Kerobia, 2015

      Hizkuntza galdu ez dadin dugun erantzukizuna kantu horietan guztietan nabarmentzen bada ere, tonua da batetik bestera aldatzen dena. Batzuek kedar edo errieta tonua darabilte, beste batzuek irakaspenarena eta badira ahaleginaren alde onuragarria hobetsi dutenak, bekoki iluna baino, irria gurago dutenak:

Guk euskaraz, zuk zergatik ez?

Guk euskaraz, zuk zergatik ez?

Euskara putzu sakon

eta ilun bat zen.

Eta zuek denok ur gazi bat

atera zenuten

handik nekez.

Guk euskaraz, zuk zergatik ez. Gabriel Aresti, 1967 / Urko, 1976

      Parentesi bat zabaldu eta Guk euskaraz, zuk zergatik ez kantu ezin ezagunagoari buruz argibide batzuk eskaini gura ditugu. Kantutegi gehienetan hitzak Gabriel Arestirenak direla ageri den arren, berez, Arestik ez zuen letra horrela idatzi. Iturri izan zen poema Arestiren Gazi: Geza: Gozo izan zen, Euskal harria bilduman irakur daitekeena. Urkok, poema horretako zatiekin osatu zuen letra eta gero “Guk euskaraz, zuk zergatik ez?” errepika erantsi zion. Are, esango genuke kantuari indar handiena errepikak eman ziola. Ez da Urko horrela jokatu duen bakarra, noski, hamaikatxo kantu ditugu musikariak, idazlearen baimenaz edo baimen barik, jatorrizko testuak moldaturik plazaratutakoak. Hori ere bada kantua sortzearen parte.

      Parentesia zarratu eta euskarari buruzko abestietara itzuliz, genioen batzuen hitzek agiraka egiten digutela eta beste batzuenek, ostera, kemena transmititzen. Galera kolektibo baten kontzientzia dago, inondik ere guztietan. Euskara galtzen ari gara, euskara galtzen bada Euskal Herria galduko da, Euskal Herria galtzen bada euskaldunok galduko gara. Euskarak egiten gaitu, euskara da gure identitatearen funtsa, euskararik gabe ez gara, ez dugu lurrik, ez dugu historiarik.

      Ideia multzo jakin baten laburpen petrala da, euskalduntasunari eta abertzaletasunari loturiko topiko markatuz betea. Koldo Izagirreren eta Imanolen haserrea piztu bide zuena:

Nire euskaltasuna baso bat da,

eta ez du zuhaitz jenealogikorik.

Nire euskaltasuna dorre bat da,

eta ez du Alostorrerik.

Nire euskaltasuna bide bat da,

eta ez du zaldizkorik.

Nire euskaltasuna lore bat da,

eta ez du aldarerik.

Nire euskaltasuna itsaso bat da,

eta ez du almiranterik.

Nire euskaltasuna liburu bat da,

eta ez du sotanarik.

Nire euskaltasuna mundu bat da,

eta ez du Amerikarik.

Nire euskaltasuna bertso bat da,

eta ez du txapelik.

Nire euskaltasuna pekatu bat da,

eta ez du mea-kulparik.

Nire euskaltasuna. Koldo Izagirre, 1976 / Imanol, 1986

      Nire euskaltasuna Aime Cesaireren poetikarekin erka dezakegu. Cesaire martinikarrak “negritude” kontzeptua asmatu zuen europar kolonialismoaren arrazakeria salatzeko. Europarrek gutxiespenerako erabiltzen zuten terminoa, beltzen identitatearen harrotasunerako erabiltzea proposatu zuen Cesairek, bai bere idazle jardunbidean bai politikagintzari eskaini zizkion urteetan. Beltza izatearen harrotasunak, ostera, autokritika ere bazekarren berarekin, Cesairek gogor ekiten baitzien zurien menderakuntzaren aurrean matxinatzen ez ziren beltzei. Euskalduntasunaren zenbait topiko iraunarazteak (euskaldun zintzoa, fededuna, berbakoa, langilea...) menperatzaileari arrazoia besterik ez dio ematen eta hori iraultzeko beharra ageri da kantuan. Zein da gure Volksgeist-a? Zein da gure berezko izatea, Aitzolen enkarguz Orixek Euskaldunak poeman proposatzen duena? Uitziko baserri giroko hori da euskal identitatearen errepresentazio gorena?

      Koldo Izagirrek eta Imanolek horrekiko loturak hautsi nahi dituzte. Euskaltasun moderno eta laikoa proposatzen digute, euskaldun izateko modu bat baizen gehiago dagoela, ez dagoela arautegirik euskaldun izateko derrigorrean bete beharrekorik. Koldo Izagirre pasaitarra da, Pasaiako moilakoa, mundu osoko itsasontzi, langile eta hizkuntzak entzunez hazitakoa. Arantzazuko zeruaren mailatik beherago.

      Bistan da, bide askoz luzeagoa, eragin askoz sakonagoa izan dute Xalbador, Monzon, Aresti, Kapanaga eta Amurizaren euskarari eta euskalduntasunari buruzko hitzek Izagirrerenak baino. Hala ere, gaur egun euskal identitatea berrezaugarritzeko dugun premia kantu horrekin has genezakeela iruditzen zaigu.

      Gerora ezagun ditugun euskarari eta euskalduntasunari buruzko kantuen artean, bi ekarri gura ditugu gogora. Baga:

Barakaldokoa naiz eta

daukat paro obrero

horregatik euskaltegira

noa ni egunero.

Euskaraz bazekien nire

bisabueloak edo

baina ni rollo hontaz

orain arte zero,

goizero, goizero

AEKan bezero,

batzuetan ero,

besteetan bero

baina ez dut milagro

handirik espero.

Euskaldun berriaren balada. Jon Sarasua /
 Oskorri, 1992 / Zortzi, 2018

      Jakin badakigu Euskal Herriaren berreuskalduntzea lortzen badugu euskara ikasteko hautua egin eta egingo duten herrikideei esker izango dela. Euskarak joan diren berrogeita hamar urteotan egin duen jauzia ezinezkoa zatekeen milaka erdaldunek euskara ikasi izan ez balute. Urteetako ahalegina, gehienentzat. Idazleen eta musikarien arteko kantagintzak apenas jaso duena, gainontzekoek ere urri.

Begietara begiratzeko modu bat,

galderak egiteko modu bat,

eskutik heltzeko, heltzeko modu bat

amets egiteko modu bat.

Ez onena agian,

ez ederrena agian,

zaharregia, txikiegia agian.

Munduari begiratzeko. Kirmen Uribe / Mikel Urdangarin,
 Rafa Rueda, Bingen Mendizabal, 2003

      2003ko martxoaren 20an bortxaz itxi zuten Euskaldunon Egunkaria, euskarazko egunkari bakarra. Urte berekoa da “Zaharregia, txikiegia agian” disko-liburua, Kirmen Uribe eta Mikel Urdangarinen arteko elkarlanaren bigarren emaitza, “Bar Puerto”ren ostean. Egunkariaren itxierak euskaldun gehienen artean sorrarazi zuen haserre eta ezinegonarekin batera, nekea eta asperdura ere antzematen zaie bai Munduari begiratzeko honi bai Ruper Ordorikaren Zaindu maite duzun hori urgentziazkoari ere: “Inork ez zidan esan / euskaldun izatea / zein nekeza dan”.

      Nekearena, zamarena, idazle eta musikari bati baino gehiagori entzun eta irakurri diogu. Euskaraz kantatzea ezin dela exigentzia politiko bat izan, erdal hiztunekiko abegi berbera merezi dutela, ezin dela militantziagatik euskaraz sortu ezta euskaltzale izan ere. Normalizazioa eskatzen dute beren lurraldearen zati handi batean ofiziala ere ez den hizkuntza batentzat, eskubidez gabetua den euskararentzat. Ez dute, berriz, hain argi erantzun gura zergatik kantatzen duten euskaraz. XXI. mendeko kantagintzan miatuz gero, nekez aurkituko ditugu euskara gaitzat duten abestiak. Kontzeptu bezatuen zerrendan dago, berba maiztuegien rankingean. Kantagai izateari utzi dio.

KONTRAKULTURA ETA EPIKA

      1980ko hamarkada rockaren, punkaren eta poparen aroa da. Gasteizen sortutako Hertzainak taldeak, erdal giroan bizi arren, euskaraz kantatzea erabakitzen du, euskaraz kantatzea kontrakulturala zelako. Euren inguruko erdaldunek bultzarazi zituzten euskaraz kantatzera, esanez talde batek, punkia izan gura bazuen, euskaraz kantatu behar zuela. Hala, euren hasierako diskoetan, gerora oso aktore ezaguna bihurtuko zen Karra Elejaldek idazten zizkien letrak eta Josu Zabalak itzultzen zituen. Josu Landa, Xabier Montoia eta Bittor Kapanaga idazleen testu bana musikatu zituzten, baita Jon Miranderen Eder bati ere —gizonen masturbazioa gaitzat duen kantu bakarra, oker ez bagaude—. Baina Hertzainak idazleren batekin lotzeko eskatuko baligute, Itxaro Borda aipatuko genuke. Askori Hertzainak-en kantu haiek ezagutarazi ziguten idazlea. Norenak ote ziren taldearen gainontzeko letretarik horren ezberdin mintzo zirenak? Nor zen emakume hura? Zer kontatu gura zigun Bi minutuero, Egunetik egunera edota Irauten haietan? Gu geu ere larru beltzak ote ginen?

      Exigentzia maila altuko letrak dira, inguruarekiko ezinegona adierazten dutenak. Halaber, estandarretik kanpoko pertsonak baztertzen zituen jendarteak sortzen zion desolazioa amorru bilakatzea lortzen zuen Bordak, lubaki zuzenean geundela sentiaraziz.

Quai de la Gare geltokiaren

gainetik iragaiten diren altzeiru

bortitzak

ortzaiz mugatutzat jo ditzazkezunean.

bihotza tinkatzen zaizu

hegoko itsasoraino tren bat doala pentsatzen

hasten baldin ba zara

bi minutuero

herrimina.

Bi minutuero. Itxaro Borda / Hertzainak, 1989

Plaza desolatuetan galdez daude denak

noiz ote diren beren haurrak itzuliko

baina trenak umezurtzez beterik doaz

justiziaren larru beltzak sardeskatuz.

Denboraren orratzak

plegatzen gabiltza

larru beltzak

josi asmoz.

Larru beltzak

larru beltzak

larru beltzak.

Larru beltzak. Itxaro Borda /
 Hertzainak, 1992 / Zazpi Eskale, 1995

      Periferietako musikariak eta idazlea euskal kantagintzaren zentroan, metakontrakulturan, gipuzkoar-bizkaitar zentrismoaren erdigunean.

      Beste horrenbeste eta gehiago esango dugu Kortatu-ri buruz. Irunen sortu zen taldeak disko bakarra egin zuen euskaraz, “Kolpez kolpe”, 1988an. Euskal Herrian, Estatu espainiarrean, Europan zein Hego Amerikan gaztelaniaz kantatzen segituz gero arrakasta itzela lor zezakeen taldeak, aurrerantzean euskaraz kantatzea erabaki zuen. Euskal kantagintza berriak euskara batuaren onarpen sozialean izugarrizko garrantzia izan bazuen, ez zen gutxiagorako izan Kortatu-k eginiko hautua. Alberto Irazuk ondo baino hobeto azaltzen du 2017an plazaraturiko Rocka puntua! saiakeran:

      Testuingurua aztertuta nabarmentzen da erabaki haren garrantzia. 70eko hamarkadan euskarazko musika erdigunean egon zen kantautore eta kantaldien mugimendu indartsuekin; aldiz, 80ko hamarkadakoa basamortuko bidaia neketsua izan zen euskarazko rockarentzat. 1980-1984 bitartean esku bakarreko hatzekin konta daitezke diskoa euskaraz kaleratutako talde edo rock kantariak: Itoiz, Zarama, Hertzainak, Niko Etxart, M-ak.

      [...] Irungo hirukotearen hautuak berebiziko indarra eman zion euskarazko rockari: gaztelaniatik euskarara salto egindakoak ez ziren edozein, garaiko talderik arrakastatsuena baizik.

      [...] Rockaren historian ez dago Kortaturen erabakiaren parekorik. Noiz ikusi da bostehun milioitik gora hiztun dituen aizkora milioira nekez helduko denaz ordezkatuta?

Alberto Irazu, Rocka puntua! Pamiela, 2017

      Kortatu-ren euskarazko lehen eta azken disko hartan (zuzeneko “Azken guda dantza” aparte utzita), Josu Landaren eta Mikel Antzaren bost letra musikatu zituzten, erdia. Sistemaren aurkako epika kontrakulturala da, Benito Lertxundik bilatzen zuenaren arras ezberdina, bai abiapuntuari —eta zer esanik ez, molde estetikoari— dagokionez.

Zalditeria dabil

Gure kontra gora

Zirko berbera dabil

Gure inguruan

Kitarrariak zorrotz

Goikoen kontrako

Inperio zahar-berria

Dugu desegingo.

Kolpez kolpe. Josu Landa, Fermin Muguruza /
 Kortatu, 1988 / Johnny & Joseph, 2013

      Hori bai, abiapuntuan eta molde estetikoan, bietan, gatazka dago funtsean, bietatik borroka latzen oihartzuna dator, bietan borroka ideologikoa bor-bor. Gerratik gerrarako kantuak dira, bai, Kortaturenak.

Arranoa zeruan

Mendian sugea

Ibaietako ura

Ahitzen ote da?

Basotan perretxiko

Soroan garia.

“Nahiz hanka bana hautsi,

Berriak badira”

Zutik! Zutik! Makurtu gabe!

Makurtu gabe. Mikel Antza / Kortatu, 1988

      Gerra eta konfrontazio kontuak direla eta, bestelakoa da Benito Lertxundiren bidea. Hasi 1974ko “Oro laño mee batek...” diskotik eta XXI. mendeko “Nere ekialdean”era bitartean, Lertxundik lurralde baten historia kantatzeari ekiten dio:

Oi gure herria,

zer hintzen eta non hago!

Zazpi mendeko gauean

zanpatua

itoa

zikiratua

ahuldua

eta

ohitua

bortxara

halabeharrez

ez ote duka jada kemenik

hire hatsa sendotzeko?

Oi Zuberoa! Jose Angel Irigarai / Benito Lertxundi, 1977

      Horretarako, batez ere, herri kantuez eta Jose Angel Irigarairen poetikaz baliatzen da. Zuberoako herri kantuak berreskuratzen dituelako kantatzen dio Bizkaiari, eta Orioko arrantzaleak laudatzen dituenez goratzen ditu Nafarroako ola-gizonak.

Bizkaia maite,

atzo goizean ikusi zintudan

soineko xuriz jantzia

buruan orlegi, bihotzean sua

olerkari penatuaren gozo eta mina

amodio eta kanta,

zure berba lehun

zure gatzaren bizia

zure burdinaren goria

dira gaur neretzat aterbe.

Bizkaia maite. Jose Angel Irigarai / Benito Lertxundi, 1977

      Bien bitartean, Mikel Laboak hiru ildotan sakontzen darrai. Batetik, herri kantuak ahanzturatik hedapen masibora ekartzeko ahaleginean; bestetik, idazleen testuekin osatutako bere kantuak sortzen; eta azkenik, esperimentazio etengabean. Idazle hautatuen zerrenda handitu egingo da eten barik, lehenagoko Aresti, Lete eta Artzeren testuei, Atxaga eta Sarrionandiarenak gehitzen.

Lizardi, Rimbaud etorri duk hitaz galdezka

eta gu ere hire zain geundela

esan zioagu

ez hintzela aspaldi azaldu

etxetik.

Lizardi. Bernardo Atxaga, 1978 / Mikel Laboa, 1985

      1998an plazaratu zuen “6” diskoan entzun daitezkeen testuak ia hogei urte lehenago argitaratu zituzten Atxagak eta Sarrionandiak.

Isiltasuna abailtzen da

luma galdu bat bezala

begiak uso, mingaina arana

zure bihotza ene aingura.

Urrun gauhontzak uluka

zakur deslaiak zaunkaka.

Mende oso bat iraganen dut

zure ondoan koblaka.

Sorterriko koblak. Joseba Sarrionandia, 1981 /
 Mikel Laboa, 1985 / Katamalo, 2014

      Free jazzetik hurre dagoen Laboaren esperimentaziotik ez, baina Imanolek ere herri kantutegitik eta poeten eleetatik edaten jarraitu zuen tai gabe, beren hitzetan eta poetikan sakontzen. Poeten zerrenda luzea da Imanolena, gehien musikatu ohi duena Mikel Arregi bada ere. Hasierako urteetan kolektiboari zuzendutako aldarri kantu haietatik eguneroko gauza txikiagoetara aldatzen du norabidea, eta hizkuntzari, lurraldetasunari edota gatazka armatuak eragindakoei buruz aritzeko, bestelako hizkera poetiko bat hobesten du, iradokitzailea, kontenplatiboa.

Parke ixileko banku txuria

ezpain beroen lankide,

antsi zaharrak zantzu berritan

bihotz gordinen senide,

tristura hegan paseatzen da

arratsaren solaskide.

Ilun-ikarak. Mikel Arregi / Imanol, 1986

      Euskal kantagintza barreiatuta dago, ez dago asmo kolektiborik, ez dago adostasunik. Ezinezkoa da epika komun bat sortzea, horretarako asmorik ere ez dago. Natxo de Felipek eta Ruper Ordorikak Ikuska film saileko Euskal kanta berria atalean Imanol Uribe zuzendariari emandako erantzunak argiak dira: “Nire ustez, askori min emango badio ere, euskal kantuek ez dute izate propiorik” (Natxo de Felipe). “Hau frankotiradoreen erreinua da, hemen bakarrik ari dena ailegatu da zeozertara” (Ruper Ordorika).

ANIZTASUNERANZKO TRANTSIZIOA

      Kortatu-ren errautsetatik sortutako Negu Gorriak taldeak ordura arte ibili gabeko lurrak erakutsi zizkion euskal kantagintzari. Hip-hopa euskaraz bizi daitekeela erakutsi zuten, gure rapa bertsolaritza izan daitekeela, tradizioak finean mugimenduan baizik ez duela irauten aldarrikatuz. Rockaren eta bertsolaritzaren arteko ustez ezinezko horrek euskal identitateari ezaugarri berriak erantsi zizkion. Euskalduna beltza ere izan daiteke.

      Mikel Antzaren, Xabier Montoiaren, Joxan Artzeren eta Jon Sarasuaren hitzak musikatu zituzten. Ugarienak, aldiz, Jon Maiarekin batera sortutako kantuak dira, bertsolaritzaren iraultza gertatu zen garaiko doinu haiek: Lehenbiziko bala, Zipaioen matxinada, NG, geurea da garaipena eta, batez ere, ereserki bihurtu zitzaigun Gora Herria:

Eztarri indartsuak

ezin dira ito,

gure lepoan soka

ez dago betiko

parre egin gogotik

neska ta mutiko

kantatzen duen herri bat

ez da inoiz hilko.

Gora Herria. Jon Maia, Fermin Muguruza /
 Negu Gorriak, 1991

      Kantuetarako letra gehien idatzi dituztenen artean, Jon Maiarekin batera Xabier Amuriza dago, biak bertsolariak. Biek ala biek, milaka euskaldunen imajinario kolektiboan iltzatuta ditugun testuak sortu dituzte urte luzetan. Musikarien eskari estetikoen arabera, doinu jakinik gabe eurek kantariei helarazita, edota abeslariekin lau eskutara. Zerrenda luzeegia, hemen gutxi batzuk injustuki nabarmentzeko.

      Gerora, berandu, kultuzko talde bihurtu zaigun M-ak utzi eta bere bakarkako ibilbideari ekin zion Xabier Montoiak 1995ean, kontraesanak markatzen duen “Beti oporretan” diskoa plazaratuta. Gutako batzuentzat ez da erraza kantuaren eta poemaren arteko muga antzematen. Xabier Letek kantatzeko sortu zituen letrak liburuetarako idatzi zituenak baino kaskarragoak dira? Akordatuko ginen Artzeren Txoria txori poemarekin Laboak musikatu izan ez balu?

      Xabier Amurizak eta Xabier Montoiak argi dute. Lehenarentzat kanturako letrak arau formal jakin batzuk ditu poemak ez dituenak. Bigarrenak dio ez duela egundo poemarik kantatu, kantatu letrak egiten dituela. Letragintzaren eta poemagintzaren artean aldeak daudela onarturik ere, letra batzuk paperean irakurrita poema onenen pareko direla iruditzen zaigu.

      Xabier Montoiaren poetikari egozten zaizkion ezaugarriak bere letragintzari aplikagarriak dira:

      Horixe da Montoiaren poesia berezi egiten duen zantzuetako bat: probokaziozko jarrera, zenbaitetan desatsegina zaigun eta beti ere poxelu egiten digun tonuz gora edo beheragoko agertze bat. Bere inkonformismoa, izan ere, berdin jazartzen zaio etika kristauari zein zintzotasun komunistari, azken finean ortodoxia modu desberdinei egiten die eraso, kontziente eta zuhurki. Poetak katarsis politiko-moral bat egiten du gehiegikeriaren bitartez.

      Poeta beti izan da gauaren biztanle, izarrei beha egin izan du hasperen, edo ilunpean babestu ohi da itzalek ikara ez dezaten. Xabier Montoia bestelako poeta da ordea, gaueko piztia den neurrian. Aurkintza urbano desolatuak erakusten dizkigu, eta bakardadean kokatzen du bere burua. Maitasuna baino gorrotoa du balore, eta gorputzarekin batera transfiguratzen zaio espiritua, amoral bihurtzen da, indibidualtasuna aldarrikatzen du.

Koldo Izagirre, “Hitzaurrea”, in Xabier Montoia,
 XX. mendeko poesia kaierak. Susa, 2000

      Ez zuen alferrik adierazi Montoiak Euskal Herrian punka egiteko euskaraz kantatu behar zela.

      Montoiaren beste ekarpen garrantzitsuetako bat ironiaren eta umore beltzaren erabilera da. Kontraesanik mingarrienak azaleratzeko, kontrakulturarako sekulako potentzialitatea eskaintzen dio ironiak eta Montoiaren poesia eta letragintza zeharkatzen ditu ezaugarri horrek:

Mozorroa eroriko da bat

batean plaza erdian,

ezkutuan ibili ohi denak

bere eskuan ditu gordeko.

Badator argia, badator argia,

erne denok, badator argia.

Argiaren etorrera. Xabier Montoia, 1995 /
 Akauzazte, 2015

      Hamarkadaren hasieran Balerdi Balerdi talde iruindarrak rockzale askoren arreta bereganatu zuen. Gitarra garbietan oinarritutako rocka eta ingurune hurbilean kokatutako narrazioak zekartzaten aldean. Pello Lizarralde izan dute hasieratik gaur arte lagun, batez ere nobelagile gisa kritikaren eta ofiziokide askoren oniritzia jaso duen idazlea. Nobelagintzan lez, letragintzan ere estilo propioa lortu du Lizarraldek, kezka kolektiboei norbanakoaren ikuspegitik erantzunez. Frankismopean eskolatu ziren gehienek apaiz irakasleen errepresioa jasan zuten. Mina isiltzea, sufrimendua ez plazaratzea, jazarpenari aurre ez egitea irakatsi gura izan zieten milaka euskalduni. Kolektibo bateko kide sentitzen den heinean, kolektibo hori osatzen duten norbanakoen esperientzia kontatzeari degio garrantzia idazleak:

“Mutiko bat da” zioten,

segur eta harro hazi ginen

eta ongi erakutsi ziguten

gordezinak gordetzen

barnea iraultzen...

Zuk non duzu zauria,

malko arrasto lehorra,

urratu ttipi hura?

Non duzu zauria? Pello Lizarralde /
 Balerdi Balerdi, 1994 / Ruper Ordorika, 2013

      Sasoi bertsuan, idazleekin lan harreman estua erakutsi duten bi kantautoreren lehen diskoak plazaratu ziren: Mikel Markez eta Jabier Muguruza.

      Hego Ameriketako kantautoreen (Silvio Rodriguez) eta euskal kantagintza berriko kantarien arteko katebegietako bat da Mikel Markez, gitarra klasikoa lagun jardun dena beti. Berak sortutako letrak bertsolari eta idazleenekin uztartu ditu diskorik disko. Horietatik harreman estuena Pako Aristirekin izan du, bikote artistikoa osatzeraino. “Tribuaren hitz galduak” eta “Dena hankaz gora” diskoetan gauzatu zuten lan harremana. Pako Aristiren poesiagintzan antzeman daitezkeen akzioaren garrantzia, anekdotaren garapen deskriptiboa, jendarteak otzan onartzen dituen bizi eredu estandarren aurkako kritika, sentsualitatea eta erotismoa edo edergarrien urritasuna igartzen dira kantuotan. Ezagun da Aristi kazetaritzan eta narraziogintzan sobera trebatua dena.

Zer anarkista mota ginateke

gizarte hau kritikatuko ez bagenu,

eta zer artista mota ginateke

gizarte hau aldatu nahi ez bagenu.

Nola maite liteke

lan eskaintza bati ezetz esatea

ausardiarik handiena

bihurtu duen gizarte hau.

Gizartearen eraikuntza. Pako Aristi / Mikel Markez, 2004

      Jabier Muguruzak diskorik disko erakutsi du ez dela poema edo testu arranditsuen zale, bai bakarka bai berak parte hartutako taldeetan (Les Mecaniciens, Joxe Ripiau). Egunero kalean gurutzatzen ditugun anonimoak protagonista bihurtzen dituzten letrak maite ditu. Kezka kolektiboei ezohiko angelutik begiratzen dieten poetak aukeratu ohi ditu bidelagun:

Mutiko bat da

izen arrotz batekin

herri arrotz batean

mendi-aldeko etxean

“Egin lo ume egin lo”

amak erraten dio

“Herrira noa, laixter naiz”

gauetan ama herrira da.

Mutiko arrotzaren kanta. Iñaki Irazu /
 Les Mecaniciens, 1992 / Javier Muguruza, 1996

      Mikel Urdangarin dukegu, Mikel Markezekin batera, euskal kantagintza berria XXI. mendera eguneratzen ahalegintzen ari den beste kantarietako bat. Honek ere bere testu propioak bertsolarien eta idazleen testuekin bildu ditu diskorik disko. Ohikoa izan den Kirmen Uriberekiko harremanaz gain, Gerardo Markuleta, Unai Iturriaga, Igor Elortza eta Iñaki Aurrekoetxearekikoa konstantea izan da. Maitasunerako arrazoi eta maitasunaren ondorio askori kantatu die Urdangarinek, amodio minak uzten duen hustasunari, oso maiz, detailetik gehienetan:

Zurekin nahi dut Maxian barna

karroa zoro eroan

baita erantzi nahi dizkizudan

prakak erostera joan

bertan zaudela sentitu nahi dut

ohera sartzerakoan

lotsaren mugak lehertuarazi

ta gehiago delakoan

erloju hotsak esnatu eta

zu izatea alboan.

Bazkalosteko kafea. Iñaki Aurrekoetxea /
 Mikel Urdangarin, 1997

      1997an plazaratu ziren Lorelei taldearen eta Anariren lehen diskoak. Batak eta besteak, zerikusi gutxi zuten aurretik zein garai bertsuan gehien entzuten ziren hitz eta ahaireekin. EH Sukarra-n borrokarako kantu zuzen eta gordinak sortzetik zetorren Mikel Gorosabel Norton, eta euskal poetikaren berrasmatze berri bat proposatzen zuen Lubaki Bandako Asier Serrano idazlea, sasoi eta kokaleku jakinik ez zuen leku bat asmatzeko elkartu ziren. Etiopia berri bat. Surrealismoa, bizi zituen garaiaren absurdoa kontatzeko:

Bada hiri gorri gorri bat

Franken tabernako barrarenpian

Isolatuegi datzan heinian

Gautxori baten doinu tristia.

Hiri gorriz dindatzen ditut

Zure ezpain lehertuak

Ophelie.

Bada hiri gorri bat. Asier Serrano / Lorelei, 1997

      Zein den minaren funtsa. Ez ginateke asko okertuko Anariren kantagintzaren konstante bat horixe dela baieztatuko bagenu. Pertsonen arteko harremanek sortzen dituzten zaurien zergatia aurkitu nahia, bikoteak norbanakoari dakarkion zaurgarritasuna, tristura pozgarria, orokorkeriekiko distantzia. Eta estetikoki, kadentzia bereizgarria. Beste botere batzuekiko menderakuntzari aurre egiteaz batera, denborak gure izaera buztina balitz bezala moldekatzeko duen senperrari aurre egitea. Konpasa beti norberak.

Negar egiten dudanean hor zaude zu, beti,

hor geldirik niri so, beti.

Eta nik ez dut sentitzen inolako minik.

Negarrak hegan doaz...

...ze hilda jaiotzen zaizkit,

barrutik,

lurra busti baino lehen, hilik.

Minaren funtsa. Jon Maia / Anari, 1997

      Hertzainak taldearen azken diskoetako estetikatik lar urrundu barik ekin zion Iñaki Garitaonandia Garik bere bakarkako ibilbideari 1995ean. Gasteizko taldeak bere azken lanetan Itxaro Bordarekin hasitako elkarlanari segida eman zion, letrak beste idazle batzuekin ere jorratuz. Zerrenda luze horretatik bi dira azpimarratzekoak: hastapenetatik kantugiletzan lagun izan duen Jon Maia eta laugarrenetik aurrera beti alboan duen Jon Benito.

      Bere buruaren eta bere egitekoaren etengabeko bilaketa eta birsortzean ulertzen da Gariren kantagintza, eta idazleen lanek ez erortzeko makuluarena egin dute.

Ba al dakizu sua

ahaztu zitzaidala zure bihotzian,

ba al dakizu bala batek

zulatzen nauela zutaz pentsatzian.

kontatu al dizut inoiz eguzkiarena

eguzki gorria dela zeruaren ardoa

eta ilargiak pizten didala azken zigarroa.

Baina ni banoa

eta ez dakit nora.

Eta ni banoa. Jon Maia / Gari, 1997

Zaldiak ikusten ditut

nire erraietan bazkatzen

zeruetatik eta infernuetatik

tiraka amildegietara

eramango nauten zaldiak dira.

Amapola zelai bat daukat barrenean

amapolek baretu egiten naute

piztu egiten naute, izorratzen naute.

Amapola. Jon Benito / Gari, 2007

      1998an, ate joka datorren mende berriko pop musikan idazleen eta musikarien arteko kantagintzaren paradigma bihurtuko den taldea sortuko dute Deabruak Teilatuetan rock taldeko Ubeda anaiek: Bide Ertzean.

      Jose Luis Otamendik 1980. urtean plazaratu zuen Egunsenti biluzia, bere lehen poema liburua, Koldo Izagirreren Itsaso ahantzia-tik lau urtera, Amaia Lasaren Hitz nahastuak-etik hiru urtera, Bernardo Atxagaren Etiopia-tik bira, Gabriel Arestiren hilondoko Azken harria-tik urtebetera, Tere Irastortzaren Gabeziak-en eta Joseba Sarrionandiaren Izuen gordelekuetan barrena-ren urte berean. Iñigo Aranbarrik Otamendiren lehen lau poema liburuak biltzen dituen Bakarrik bahago neguan libururako idatzitako hitzaurrean argitzen digu zein diren haren hastapeneko poesiaren ezaugarriak. Hain zuzen, Bide Ertzean-ek gehien musikatu dituen poemak jasotzen dituzten liburuetakoak:

      Munduaren ikuskeran, maitasunari arrimatzeko orduan, Jose Luis Otamendi hurbilago egon da Aresti ondorengo poesiatik bera baino gazteagoek trumilka agertu eta idatzi dutenengandik baino. Formazio kontuak. Hortik dernierraren kontu hori. The last. Atzena. Idazkeraren ederrean du ezagun.

Iñigo Aranbarri, “Azken lirikoa”
in Jose Luis Otamendi, Bakarrik
bahago neguan. Pamiela, 1998

      Bide Ertzean eta Jose Luis Otamendi. Biak ala biak, beren bide propioa egiteko engaiamenduan, bai aurrekoek idatzi zutenaren jakitun, bai garaikideek kantatzen dutena ezagun. Biak ala biak, beraien sorkuntza lanak plazaratzen hasi ziren garaian, euskaraz nagusi zen poesia eta kantaera moldeetatik bereiz hasi ziren, unean uneko modetatik edo bitsetan zegoenetik aparte. Iñigo Aranbarrik berak, “Leidor Sessions” zuzeneko disko eta DVDrako eskainitako elkarrizketan, ezaugarri horiexek aitortzen dizkio Bide Ertzean-i: “Beti koska bat, beti maila bat gorago, beti erronka berri bat ortzimugan sortzen dituztela kantak”. “Bide ertzean” disko laburrean eta “Zure minari” luzean (osorik Otamendiren poemekin) gauzak beste era batera esateko hautua egin zuten. Garai hartan, oraindik indarrean ziren aldarri kantuak. Rock zein punk taldeen letra zuzenek entzuleari posizionamendu jakin bat eskatzen zioten. Bide Ertzean-ek horri ihes egin nahi izan zion. Popa egiten lehenak izan ez ziren arren, Bide Ertzean-en hastapenetan pop musika letra melenga, txepel eta gatz bakoekin lotzen genuen askok. Jose Luis Otamendiren poemak eta testuak baliatuz, Bide Ertzean-ek erakutsi zigun popa egin arren, badaudela bestelako kezka batzuk, bestelako letrak sartzeko gogoa, orduan pop musikarekin lotzen ez genituenak. Otamendiren hasierako poesia “lañotasunarena” dela onartuta, Bide Ertzean-en hasierako diskoetakoa ere lañotasunaren musikatzat hartuko genuke? Baliteke, kantu horiek, oso kantu soilak direlako —ez errazak, kasu!—, akorde gutxirekin osatuak. “Grisa” bigarren disko luzean ere, argitasun handiz, lirika zainduz, baina argi kantatzen digute Bide Ertzean-ekoek. Bertan dagoz, besteak beste, migratzaileei eskainitako Lilian eta Hesiak, hamasei urte geroago gaurkotasuna galdu baino irabazi dutenak. Hor dagoz “Non dira?” —1936ko altxamendu faxistaren aurkako gerran galtzaile atera ziren ahantziei egindako kantu bilduma— edota “77” —segadan hil zieten osabari eta horrek beraien familian eragindako sufrimenduari buruzko oroitzapenak gaurkotzeko ariketa latza— diskoak, zeinetan, besteak beste, Mikel Ibargurenen Nire aberriaz eta Jose Luis Otamendik beren beregi idatzitako Zenbakiak kantatzen dituzten:

zenbatzen ikasten

hasi gara orain berriz

alde nahiz kontrako

zauria zauri da beti

Zenbakiak. Jose Luis Otamendi / Bide Ertzean, 2013

poema baten barruan kabitzen den

aberria da nirea

Nire aberriaz. Mikel Ibarguren, 1996 / Bide Ertzean, 2013

      Ez dira, ez, funtsik gabeko gaiak, sufrimendua eta aberria. Ez dituzte Bide Ertzean-ekoek musikatu dituzten idazleen testuak lañotasunez aukeratu. Otamendi eta Ibargurenekin batera, Iñigo Aranbarrirenak, Kirmen Uriberenak eta Joxan Artzerenak galbahetu dituzte, asko eta askorenak irakurrita, asko eta askorenak ezaguturik. Hari batek lotzen baititu (Artzerenak salbu, “Nola belztu behar zuria” enkargua izan baitzen, beraiek onartutakoa, baina enkargua finean): zutasunetik berdin gutasunetik, pertsonaren sentimenduekiko enpatia izugarria igartzen zaie guztiei. Didaktismorik gabe, agindurik gabe, irakaspenik gabe, mezukeriatik at, fribolitateari itzuri.

      Jose Luis Otamendiren poesiagintzan pertsona da gailentzen dena, oroz gain gutako bakoitzak sentitzen duena dago beste ezeren gainetik, oroz gain herrikide dituenekiko begirunea eta maitasuna aldarrikatzen ditu. Eta horrek isla du Bide Ertzean-ekoek eurek idatzitako letretan ere, Imanol Ubedak berak onartu zuenez:

      Otamendik eman digu kutsu bat, estetika bat, eta bere mundu ikuskera proiektatzen da Bide Ertzean-en kantu askotan. Horrek egiten du Bide Ertzean ezberdin, musikak baino gehiago agian. Otamendiri esker dauka taldeak marka bat, idazteko, izateko, espresatzeko modu bat. Hori aitortu behar diogu.

Imanol Ubeda, in Jon Eskisabel,
Zutaz kantatzeko. Paper Hotsak, 2016

BERRASMATU BEHAR DITUGUNAK

      Eta XXI. mendean idazleen eta musikarien arteko elkarreraginetik sortutako kantagintzaz zer? Oraindik ere galtzaile sentimendu batetik idazten dugu poetok? Gaur egungo musikariak idazlearengana jotzen duenean zer du xede, nazio kontzientzia mantentzea? Euskaraz kantatzea bera ez ote da nazio kontzientzia bizirik mantentzea? Zergatik aldarrikatu zuen Benito Lertxundik Donostia Europako hiriburu kulturala izan zen 2016 hartan Ez Dok Amairu berri baten beharra? Zertan dago kantuaren funtzio sozialaren eta alderdi artistikoaren arteko dema? Zein helburu du poesiak XXI. mendean, baldin eta helbururik behar balu?

      Zeri kantatu behar diogu? Nork irakurri eta entzungo gaitu?

      Gakoa musika ekoizteko, gordetzeko eta zabaltzeko orduan teknologia berriekin sorrarazi dugun iraultza isila ulertzea dela diote adituek. Musika kontsumitzeko era berriek transformatu dutela kantagintzarekiko herritarren atxikimendua. Hala dela onarturik ere, beste arrazoi batzuk hausnartu aldera, kantugaiek ez dute zerikusirik? Berbarako, euskara, lurraldetasuna, identitatea, justizia, borroka, askatasuna eta enparauetatik aukera dezagun bat, har dezagun aberria (barkamena eskatzen diot aberriaren hainbesteko aipamena pisu egingo zaion irakurleari).

      Erabakitzeko eskubidea autodeterminazio eskubidea ote den, independentzia ertzetako borrokekin ezaugarritu behar ote dugun, EAEko legebiltzarrean estatus politiko berria ozenen aldarrikatzen dugun garaiotan aberriak arazo handiak sortzen dizkigu idazle eta musikarioi. Lehen, hizkuntza bera hitz egiten genuen frantsesak eta espainiarrak ginenean, ez genuen arazorik aberria zer zen esateko: bandera eta armada. Orain, euskaldunok identifikazio arazoak ditugu aberriarekin, geure aberria asmatu edo ikusarazi zigutenek, oro har, ez zutelako euskara ezinbesteko. Esan liteke aberria dela Euskal Herriaren maila politikoa, horrek suposatzen dituen on-gaitz guztiekin. Joseba Sarrionandiak Hitzen ondoeza bere hiztegian hauxe dio: “Aberri hitza berria da euskaraz. Zulo bat tapatzeko erabiltzen da. Badirudi, lehenagoko euskaldunek bazutela ‘herria’ eta ez zutela aberri beharrik. Herria galdu arte ez genuen Aberria asmatu beharrik izan. Guzi hori dela eta, badira euskaldunok lotsa apur batekin esaten ditugun hitzak: Aberria, Euzkadi...”.

      Lehenagotik ere hausnartua zuen Sarrionandiak aberriaz. 1981eko Izuen gordelekuetan barrena bere lehen poema liburuan zioen: “Aberria hautatu egiten da / —eta emakumea— edo / bakardadeak edo besterik ezak / ezartzen derauku”.

      2006an Ruper Ordorikak eta biek plazaratu zuten “Memoriaren mapan” diskoan, bi kantu dagoz aberriari erreferentzia zuzena egiten diotenak. Hiriak deritzonean Atarrabian bizi den Mohammed Mizzian amazighak inongoa izateko duen ezintasunaz mintzo dira. Inon sustraitzerik ez duenarentzat, zertarako da aberria?

Zeure gorputza da orain nire hiria,

zeu zara orain nahi dudan aberria.

Hiriak. Joseba Sarrionandia / Ruper Ordorika, 2006

      Enbaxadore hodeiertzean kantua, Julen Badiola Ondarroako iheslari politikoaren sasiko bizimodua —zeina Sarrionandiarenaren oso antzekoa izan baita— kontatzeko sortu zuten:

Ahaztu dugu nongo ordezkari garen,

banderarik gabe, aberririk gabe,

diplomaziarik gabe, agindurik gabe,

enbaxadore hodeiertzean.

Enbaxadore hodeiertzean.
Joseba Sarrionandia / Ruper Ordorika, 2006

      Sarrionandia bera ere aberri bako sentitzen da, edo Badiolaren gisan klandestinitatean urteetan ikusezin bilakatu diren euskaldunen egoeraren salaketa da kantua?

      Gratien Adema Zaldubi-k 1893an idatzi eta Urkok zein Oskorrik musikatutako Gauden gu eskualdun kantuak, gerora Lauaxetak, Lizardik, Orixek zein Mixel Labegeriek erabiliko zuten Euzkadiren aurrekari den Euskal Herria zer den argiro definitu zuen. Zazpi probintzia, euskarak banaezin bihurtzen dituena. Hizkuntza, lurra, herria: aberria.

      Antton Valverdek Lauaxetaren zein Lizardiren poemekin osatutako disko bana argitaratu zituen 1978an eta 1986an, hurrenez hurren. Gasteizen fusilatu aurreko egunetan, ziegan idatzi zuen Lauaxetak Agur, Euzkadi eta bertan, Mendigoxaliarena poeman esandakoak berresten ditu, heriotzaren bezperan. Dena eman behar zaio maite den askatasunari, dena herriari, aberria ala hil, patria libre vencer o morir, todo por la patria.

Agur, Euzkadi, Jaunak naroa

Aberri eder argira.

Agur, Euzkadi. Lauaxeta, 1937 /
 Antton Valverde, 1978 / Tenpora, 2015

      Lizardik, aipatu legez, metaforak erabili zituen aberriari, herriari edota hizkuntzari kantatzeko. Natura zerabilen, hain zuzen, gehienetan, dela txolarrea, dela mendia, dela Asaba zaarren baratza.

      Mixel Labegeriek, euskal kantagintza modernoaren aita pontekotzat jotzen dugunak, oso garbi aldarrikatu zuen aberria zer den Gazteri berria kantuan, 1970eko hamarkadan Ipar zein Hego Euskal Herriko gazteriaren ereserki bilakatu zen hartan. Ildo berean darrai Manex Pagolak Kanta aberria idaztean. Euskadi, herria, aberria. Manex Pagolak berak aitortzera, bere hitzek ulerterrazak behar zuten izan, tabernetan zein etxekoen artean kantatzekoak, zuzenak, aldarrikatzaileak. Propaganda politikoa. Ordurako hainbat poema eta kantu idatzitako Xabier Letek aurrekoek kantatutakoaren ifrentzua ekarri zuen. Aberria ez da harrotasunerako, aberriak ez zekarkion bizipozik Leteri. Euskaldun desengainatu baten kantua da, abertzaletasunari itzuri egin gura dionaren aitortza.

Behar zaitut Euskadi

desesperatuki

puta batek alkohola

behar duen gisan.

Aberri ilunaren poema. Xabier Lete, 1991

      Maitasun-gorroto sentipen hori ez da berria. Gabriel Arestik ere behin baizen gehiagotan idatzi zuen Bilboko erdal hirian euskaldun izateak eta zenbait euskaldun zahar erosoren mespretxuak sorrarazten zion etsipenaz. Hernanin emandako hitzaldi batean honela kantatu zuen Arestik:

Euzkadi, madre mía,

no puedo quererte,

pues sólo me prometes

sufrimiento y muerte.

Azken euskaldunaren heriocea
(Euzkadi año 2000). Gabriel Aresti, 1970

      Eta Letek gerora Euskalerri nerea izenburukoa kantatu zuen, errepika, tonua eta gaia Arestirena zirela aitortu gabe. Koldo Izagirrek eta Xabier Mendigurenek honela azaldu zuten Xabier Letek aberriarekiko erakusten zuen egonezina:

      Urrats desbideratuak (1981) izan zen Leteren hirugarren liburua, eta handik hartua da “Aberria, orain” poema. Lexikoan joera berri bat ekarri zuen: hitz atzizkidun ugari sortzen eta sartzen ditu, bere adierazpidearen ñabardurak hobeto zaintzeko eta esateko modu biribilago, ozenago baten bila ere bai agian. Bestalde, olerki hau Letek Euskal Herriarekiko sentitzen duen harreman gatazkatsu eta agonikoaren adibide ere bada; harreman kontraesankor hori hobeto ulertzeko interesgarria da jakitea, nola, poema honen kontrapuntu bezala, geroko liburu batean (Zentzu antzaldatuen poemategia, 1992), bukaera hauxe eman zion beste olerki bati: “Nor izango zaio oraindik leial aberri dohakabe honi?”

Xabier Mendiguren eta Koldo Izagirre,
Euskal literaturaren antologia. Elkar, 1998

      Sarrionandiak esana, euskaldunok lotsaz esaten ditugu aberria lako berbak. Poema eta kantu askotan, ostera, lotsa ez beste sentipenik agertu dugu. Grina, amorrua, harrotasuna hasieran, desengainua, arbuioa zenbaiten kasuan, definitzeko zailtasuna une batean, norberaren galbahera ekarri beharra gerora. Joxerra Gartziak idatzi eta Txomin Artolak kantu-liburuetan lekua egiteko eran musikatutako Aberriaren mugak kantuaren letra aberria (herria) hizkuntzari atxikitzen dio:

Aberriaren mugak, euskararenak

gure baitan daude gehienak

euskara zabalduaz, lau haizetara

zabalago egiten gara.

Aberriaren mugak. Joxerra Gartzia /
 Txomin Artola, 1997

      Xabier Montoia idazle eta musikariak 1995eko “Beti oporretan” diskoan Aberri galdua izenburu argigarriko kantua eskaini zigun.

Horra hor ez oso aspaldi herri bat zena.

Orain berriz, noraezean ibiltzen dena.

Aberri galdua. Xabier Montoia, 1995

      1990eko hamarkada arte kantugai nagusienetako bat izan bazen, jada aberriak kantugai garrantzitsu izateari utzi dio, bai poetontzat zein musikagileentzat, ez da ezinbestekoa. Nahiz eta baten batzuk badiren, aberriaren zera hori zer ote den asmatu guran dabiltzanak. Zergatik ote? Aberririk gabeko gara? Edo, beharrik ere ez dugu? Zerk ordezkatu du aberria?

poema baten barruan kabitzen den

aberria da nirea

Nire aberriaz. Mikel Ibarguren, 1996 /
 Bide Ertzean, 2013

      Mikel Ibargurenek Hemen gauak lau ertz ditu (Susa, 1996) poema liburuan idatzia, egilea kartzelan zelarik. Giltzapetuta zelarik, Sarrionandiak idatzi zuen “ene begiek ez dute malko isuritzeko gogorik”, Ordorikak (gerora Pettik edota Mikel Errazkinek ere, besteren artean) betikotu duen “mendea eta segundua gurutzatzen diren lekua, lekua besterik ez izan, urrun deritzan aberrian” (“Ene begiek...”, Marinel zaharrak. Elkar 1986). Txuma Murugarrenek aberria mapetan, alegia, irudimenean baino ez dagoela dio eta berak ez duela balizko aberri horretan lekurik:

Mapetan baino bizi ez den zure aberrian

nire izena ahaztu duzu.

Mapetako aberria. Txuma Murugarren, 2004

      Idazle eta musikari den Asier Serranok “Gerrari bai” diskoan aberriaren izenean bere ustean egin diren izugarrikeriak kantatzen ditu, aberria hilen lur gisa definitzeraino:

eta non idazten ote da

gure hitz mutuaren kronika

eta nongo mapetan marrazten ote da

aberri galduaren karrika

Aberriaz. Asier Serrrano, 2003

      Mugaldekoak taldeko Edu Zelaieta idazleak, 2012an argitaratutako “Begiak lekuko” diskoan, Gogoan izan aberriak kantuaren letran aberriaren definizio askotarikoa dakar:

Gogoan izan,

mintzatzen zaren hizkuntzan mintzatzen zarela ere,

gizakiok bi aberri ditugula:

euria eta ortzadarra.

Gogoan izan aberriak. Edu Zelaieta / Mugaldekoak, 2012

      Aberasgarria litzateke zinez Mixel Labegerie eta Edu Zelaieta aurrez aurre nork berea defendatzen ikustea, bata Euzkadi bakarra da gure aberria, bestea bi aberri ditugula... Ez dira alferrik berrogeita hamar urte igaro.

      Arkaitz Minerrek 2014an autoekoitzita kaleratu zuen “Esan” diskoan, aldean eroateko galderak entzun ditzakegu Iñigo Aranbarrik idatzitako Aberriaren zera hau letran, aberria, herria, Euzkadi edo Euskal Herria bezalako kontzeptuak zer diren ezin argituak sortzen duen azkuraz:

Nola idatzi lur zokorretan?

Nola desidatzi zorua larratu gabe?

Aberriaren zera hau. Iñigo Aranbarri / Arkaitz Miner, 2014

EUSKARAZ KANTATU, EZ EUSKARARI

      Hogeita hamabost urte bete berri ditu Euskal Herrian Euskaraz euskaltzaleen herri mugimenduak. Etorkizuneko erronkak identifikatu eta euskararen normalizazioan ekimen eraginkorrak iragazteko lanetan hasiko dira aurki. Azken hogeita hamar urteotan ezagutzan asko aurreratu dugun arren, begien bistakoa da erabilerak behera egin duela mende berria hasi genuenetik. Egun, euskara ez da euskal herritarren lehentasun. Idazle eta musikarientzat ere ez. Euskarari kantatzeko sortzen ditugun letra eta ahaireak enkarguzkoak dira, ikastolen jairen baterako edo erakunderen baten publizitate kanpainarako. Gure hizkuntza gero eta gutxiago erabiltzen dugu eta, antza, horrek ez gaitu gehiegi larritzen.

Gure hitzak

esan berriz esan

ez daitezela ahaztu

ez daitezela gal,

elur gainean

txori hanka arinek

utzitako arrasto sail

ederra bezalaxe.

Gure hitzak. Bernardo Atxaga / Mikel Laboa, 1999 /
 Lisabö, 2010 / Skakeitan, 2015 / Tenpora, 2015

      Bernardo Atxagak Gure hitzak testua Abdelfattah Kilito idazle arabiarraren ideia baten gainean osatu zuen: hizkuntzaren bizitza errepika da. Hizkuntza (eta kultura) baten bihotza errepika da. Mikel Laboak “Gernika-Zuzenean 2” diskorako grabatu zuen 1999an. Gerora kantuaren aldaera bat baizen gehiago entzun ahal izan ditugu. Besteak beste, 2010ean Lisabök eromenera eroan zuen —askoren artean ondu zuten “Txinaurriak” diskoan— eta oraintsuago Skakeitan-ek ska erritmoetara. Mikel Laboak Xalbadorren lantuekin osatutako euskararen galbideari buruzko kanturik ezagunena den Herria eta hizkuntza hartatik beste mezu bat du Atxagarenak. Xalbadorrek hizkuntza galzorian egoteak dakarkion minari kantatu zion, amorruz, errua (Sarrionandiak Gose taldearen “Gosariak” diskoko Erruan eman dion esanahi berrian baino, fede kristauaren esangura errotuan) euskaldunei egotziz, ez zutelako hizkuntza erabiltzen. Parabola da Herria eta hizkuntza, irakaspena, lezioa, igandeko meza. Atxagarena erabileraren aldeko mezua da, irudi poetikoz adierazten duena, galtzeko arriskuaz ohartarazi arren errurik ez dakarrena, hain gutxi irakaspenik. Ostera, zeini oratzen gatzaizkio estuago, erabilerari edo salbazioari? Batak ezinbestean dakar bestea?

      Aspalditik ari gara euskaldunok gure hizkuntzaren, gure herriaren galerari buruz kantari, negarrez askotan, erreguan gehienetan. “Ez bedi galdu” zioen Iparragirrek, “bizi bedi” aldarrikatuko du Gabriel Arestik. 1978an Euskaltzaindiak euskararen aldeko kanpaina erraldoia antolatu zuen eta 1980an argitaratu zuten Pantxoak eta Peiok izen bereko diskoa: “Bai euskarari”. Idazleen hitzak, musikarien doinuak ziren herri oso baten engaiamendua eskatzeko bitartekorik eraginkorrenak. Berba haien, ahaire haien abarora elkartu ziren milaka euskal herritar beraien hizkuntzari atxikitzeko. Kantagintzak jendartea eralda zezakeela sinesten zeneko sasoiaz ari gara. Gaurko kantagintzak, zertan sinesten du? Zein egiteko du gure jendartean? Edo ez dago ezer aldatzeko kantagintzaren bitartez?

      Euskal rockak eragin zuen iraultza musikal eta estetikoa kontraesanez beteriko espazioetan (Gasteiz, Santurtzi, Bilbo) baino ezin zitekeen sortu. Beste tokietan ez zegoen tarterik halako gauzetarako (Hertzainak, Zarama...), ez ziren ulertzen, ez zuten arrakastarik izan.

Josu Zabala, in Pako Aristi, Euskal kantagintza berria. Erein, 1985

      Hizkuntza estetiko-musikal horiek euskal parametroen arabera aditzera ematen hasi zirenean —Euskal Herriko arazoei buruz kantatuz alegia, euskaraz edo espainieraz—, bete-betean sartu ziren musikak sortzen zuen kontrakultura horren barruan, kantagintzak sortu eta normalizatu zituen zirkuituetan zehar zabalduz. Hala, kantagintza eremu euskaldunetan sortu bazen, eta gero esportatu, rockaren kasuan gauzak alderantziz gertatu ziren. Bada ordea bi mugimenduak lotzen dituen lokarri bat: biak kontrakulturan kokatzen dira eta sinbologia erresistentzialistaren zati handi bat errepikatzen duten hizkuntza moduak eraikitzen dituzte azkenean. Bai kantagintza berria bai rock-punka, biak kontrakulturaren sinbolo ziren. Batak zein besteak euskaraz ez zekiten milaka eta milaka herritarren onespena eta atxikimendua lortu zutelako izan zuten horrenbesteko arrakasta eta eragina, erdaldunek ere bere egin zutelako kantagintza hura. Gure ustean, gaur egun ere, berez, euskaraz idatzi eta kantatzea, kontrakulturala da. Aldatu dena idazleen eta musikarien kontzientzia eta horren neurriko jarrera dira.

      Eta gogoeta hauen guztien epilogorik azkuragarriena Anariren berba batzuk zaizkigu, 2016ko Jalgi topaketetan jasoak: “Transmititu behar dena euskaraz kantatzeko grina da”.

NOR BERE PUBLIKOAREN XERKA

      Bat gatoz Izaki Gardenak eta Libe taldeetako Jon Basaguren kantariak Entzun aldizkariak sustatutako Aho bete doinu 2 liburuko elkarrizketan disko osoen aldean gaur egun kantu solteek duten garrantziaz galdetutakoan erantzuten duenarekin:

      Orain nork bere berezitasunak sustatzea inoiz baino beharrezkoagoa da itsaso honetan nabarmentzeko; bestela milaka talde aurki ditzakezulako zure ekarpen bera egiten dutenak. Orduan, musikariok berezi egiten gaituen hori landu behar dugu gainontzekoengandik desberdinduko bagara. Entzuleak, sarean, zer edo zer berria jaso nahi hogeita hamar segundotan, bestela hurrengora pasako da: hortik kanten garrantzia diskoen gainetik.

Jon Basaguren, Aho bete doinu 2. Entzun!, 2016

      Halaxe sumatzen dugu guk ere idazleen eta musikarien arteko lankidetzatik sortutako XXI. mendeko kantagintza. Bakoitza bere publikoaren bila eta aurkitzen badu, maitasun handiz zaintzen, asko jagonez esaten duena, asko jagonez jotzeko era.

GENERO IKUSPEGIAK DAKAR IRAULTZA

      Gogora dezagun Koldo Izagirrek apailatutako XX. mendeko poesia kaierak bilduman Amaia Lasa, Arantxa Urretabizkaia, Tere Irastortza eta Itxaro Borda direla emakume poeta bakarrak (40tik 4, % 10), eta, bibliografiaz gain, diskografia ere bil genezakeela. Aurreko mendean Itxaro Bordaren hirurogei bat poema erabili zituzten kantu bilakatzeko, Amaia Lasarenak bi, Arantxa Urretabizkaiarenak eta Tere Irastortzarenak bakarra ere ez.

      Bordarenetan oinarrituetakoez gain, zergatik ez dago gure kantagintzan emakume idazleen eta musikarien arteko elkarlanik XXI. mendera arte? Emakume idazleok poesiarako zerabiltzaten gaiengatik? Emakume poeton testuek ez zutelako balio jende saldoen odolak irakinarazi edo begiak malkoz lanbrotzeko? Metrika zailegia ote zerabilten orduko gizon musikarien gaitasunarekiko? Musikariak bagina ahaleginduko ginateke.

      Ausartuko ote da inor emakumeek XX. mendean idatzitako testuekin ondutako kantu bilduma osatzen? Gogora datozkigu monografikoak, Oskorriren “Gabriel Arestiren oroimenez”, Antton Valverdek Lauaxetaren, Orixeren eta Lizardiren poemekin osatutako trilogia, hamaika musikarik Rafa Ruedaren gidaritzapean aurkeztu ziguten “Ehungarrenean hamaika”, Ruperren “Hautsi da anphora” eta “Memoriaren mapan”, edo Bide Ertzean-ek Jose Luis Otamendirenekin jositako “Zure minari”. Badira ere idazlea eta musikaria prozesu osoan elkarrekin lan eginda sortutakoak, hala nola, Errobi eta Daniel Landarten “Errobi”, Pantxoa eta Peio eta Manex Pagolarenak, Joseba Tapia eta Koldo Izagirreren arteko elkarlanetik jaiotako “Apoaren edertasuna”, Kirmen Uribe eta Mikel Urdangarinek abiarazitako “Bar Puerto” eta ostekoak, Harkaitz Canok Iker Laurobarekin kaleratutako “Zeru tolesgarria” eta Jexuxmai Lopetegirekin ondutako “Itzal zaunka”, edota Sorkunek eta Eider Rodriguezek lau eskutara idatzitako “Ziklomorphosia”.

      Orekaren hurbiltasuna erakusten digun ispilukeriatik esnatzearren, azken hamabost urteetan literatura eta musika euskaraz plazaratu duten emakume sortzaileen eta gizonezkoen datuak azaleratzea komeni zaigu:

                               gizonezkoa        emakumezkoa

          literatura         % 78,09              % 21,91

          musika            % 84,14              % 15,86

Iturria: sortzaileak.eus. Kontsulta: 2018ko uztaila

      Ostera ere esango dugu: euskaldunon imajinarioan sekulako eragina izan duen literaturaren eta musikaren arteko elkarreraginetik sortutako kantagintza gizonezkoon hitzez eta ahairez osatuta dago ia bere osotasunean, baita 2018 honetan ere. Zorra kitatuko duten aleak behar ditugu, emakumeek idatzitako testuetan oinarritutako kantuak behar ditugu, emakume musikariek sortutako kantuak, intimitatearen aberri isilarazi bat izan genuela gogoratzeko, datozenen imajinarioan beste ahots batzuk atxikitzeko. Ez gara ari historia aldatzeaz, isildutakoen historia kantatzeaz baino. Baina horretarako eztabaidatzea dagokigula iruditzen zaigu, berbarako:

            — Intimoa publiko bihurtzeaz.

            — Norbanakoa den oro politikoa denetz.

            — Kantagintzaren balio eta baloreez.

      Entzun! aldizkariaren 2015eko urtekarian:

      Antton Iturbe musika kritikariak: Zure hitzen irakurketa ezberdinak egin daitezke ere. Azalean pertsonen arteko maitasun harremanen “desidealizazio” bat dago, erromantizismo edota tragedia hanpaturen ezean, egunerokotasun “pragmatikoago” eta errealistagoa aurkitzen da. Baita poliedrikoago eta interesgarriagoa ere. Baina azal horren azpian irakurketa soziopolitikorik egitea legoke. Agian urrunegi noa horrekin, baina behin “post-abertzale” kontzeptua aipatu zenuen eta oso interesgarria iruditu zitzaidan. Erromantizismo xinpleegien aurrean, euskal gizarte eta gatazken irakurketa poliedrikoago bat egiten duzu denborak aurrera egin ahala?

      Anarik: Ez dut uste horraino iristen naizenik. Ez da nire intentzioa. Ez dakit zein testuingurutan aipatuko nuen post-abertzale kontzeptua, ez dut gogoan, baina ez dut uste soziopolitika egiten dudanik. Bistan da disko honetan [“Zure aurrekari penalak” diskoari buruz ari da] kontzeptu eta lexiko soziopolitikoekin jolastu dudala, baina beti ere intimitatearen esparrura ekarrita. Orain horren bogan dagoen “intimoa politikoa da” horrekin ere ez naiz erabat identifikatzen, gai batzuen inguruan behinik behin. Dudarik gabe, gizarte eta gatazkaren inguruan, gero eta poliedrikoagoak gara, edo orain poliedriak ikusteko eta esplikatzeko aukera dago. Hala ere —eta Lenoreren liburuaren inguruan sortutako zenbait gairen inguruan, kantu sozialarena adibidez—, nik ez dut neure burua kantu sozialak egiten ikusten, ez orain naizen honetan behintzat. Erabateko berrasmatze kontzeptual bat beharko luke izan nire barruan. Dena den, liburu horretan azaltzen diren zenbait adibideren arabera, badirudi kantu sozialak oso onak, txarrak eta oso txarrak izan daitezkeela. Bere horretan ez da balore bat, niretzat behintzat, kantu sozial bat egitea.

      Badakigu, herri kontserbadorea da Euskal Herria. Halaxe ondorioztatu zuen Mikel Peruarena Ansa kazetari eta idazleak 2015ean Euskal Herri osoan izan genituen hauteskundeen emaitzak jakin ostean (“Eskuinera zuzen”. Berria, 2015-05-26). Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan UMPk jaso zituen bozka gehien, Nafarroan UPNk, eta Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan EAJk. Alderdi kontserbadoreen proposamenak nagusi, euskal herritarren gehiengoa kontserbadorea delako, euskal herritarren gehiengoa eskuindarra delako. Baina zer ezaugarri ditu kontserbadore batek? Soziologoek zein analista politikoek kontserbadoreak dagoena dagoenean mantendu gura dutenak direla diote, aldaketari beldurra dioten herritartzat dituzte, ezezagunaren aurrean mesfidati direnak, erabakiak norberak barik beste baten esku uztea gurago dutenak.

      Gure lagun batek dio kontserbadoreak oroz gain kakatiak direla, koldarrak, berekoiak, bekaiztiak, indibidualistak, ametsen zikiratzaileak, burgesak, klasistak, elitistak. Gure lagunak dio kontserbadoreen herri batek ez duela egundo benetako garapenik izanen ordekan ere galgak erabiliko dituelako, larregizko abiadura hartzearen beldur. Gure lagunak dio herri kontserbadorean kultur sortzaileak alfertzat hartuko gaituztela beti, mesfidantza hedatuko dutela gurekiko, baztertu egingo gaituztela erabakiguneetatik ez bada beraien sokari tiratzeko. Gure lagunak dio kontserbadoreak nagusi diren herria herri hitsa dela, monokromatikoa, aspergarria, bizipozik bakoa, pose bat, larritasuneraino perfumaturiko arimez osatutako familia argazki bat, lur sail idortua.

      Eta zein da orduan aterabidea? Ez soziologoek, ez analista politikoek, hain gutxi alderdietako politikari profesional noranahikoek ez badakarkigute ilunetarako kinkerik? Idazleek eta kantariek zenbateraino lagun dezakete egoera iraultzen?

EPILOGOA: AHAIRE DELIZIUS HAUETAN...

Ikusiko dira laster,

Müga helkaitzak apaltzen,

Agian bazterrez-bazter

Presontegiak zabaltzen.

Ikusiko dira sarri

Madarikatüak zütik,

Zorion-kantaz alkarri,

Karrikan barna eskütik.

Abiatüko gira gero

Zü eta ni ürratsean,

Bihotz eta bürü bero

Libertatezko hatsean.

Ikusiko dira berriz.
Itxaro Borda /
 Maddi Oihenart, 2003

Irria galdu gabe

urratsa galdu arte

haragia ukatuta

gogoa urkatuta

adeitasun handiz

aienatzea.

Suaren akordua

inor laztandu aurretik

eskuak moztea

inori begiratu baino lehen

autosuntsitzea.

Su hartu nahi dut.

Adeitasun handiz.
Eider Rodriguez /
 Sorkun, 2015

Bestelako kodea aldarrikatu nahi dut

hitzarena ez bezalako kodea,

hizkera ez-hitzezkoa,

oroimenean kondenatu ezineko lengoaia,

zinak gezurta ditzakeen berbakera,

erreklamazio-libururik eta

tarifa-zerrendarik gabeko mintzo mutua,

mezu anbiguoz itxuraturiko jario askea,

adierazi gura ez denaren adierazpidea.

Kodea.
Miren Agur Meabe, 2000 /
 D’Capricho, 2015

Hiriak harrapatu duela

dirudi

nondik datorren jakin nahi dut bakarrik

Hiria esnatzen denean

argi-ilunetan

betazalak zabaltzen ditut

eta zu zaude bertan

Nire eskuak zuretzako habia izango balira

biok elkarrekin joateko hegan urrutira.

Nora zoazen jakin nahi dut bakarrik

Nondik zatozen jakin nahi dut bakarrik

Nora zoazen jakin nahi dut bakarrik

Nondik zatozen jakin nahi dut bakarrik

Ainara.
Leire Bilbao /
 Rafa Rueda, 2017

Entzuidazu pantera beltza

dantzaidazu umore apurra

larruazal jainkotiarra

ugaztun soinean

arriskutsuki ahazten duena

isiltasunean ahazten duelako

mugen jatorria

erotismo eza da

soberaniazko beldurra.

O, perbertsitate

alai eta herrikoia,

non sartu zara?

Hitz ematen dugu

ez dugula jakingo

sinetsiko dugu

botere afera

gaiztotasunak ekarpenik ez

zintzotasunak etekinik ez.

O, perbertsitate

alai eta herrikoia,

non sartu zara?

Pantera beltza (Perbertsitate).
Jule Goikoetxea, 2014 /
 Fermin Muguruza 2016

Bere txisteak

ez dira hain onak, jada

ez, ez dira hain onak

Eta bat-batean

suak itzali dira eta

hotza dator negua

Berriro ere

bukaeraren hasiera da

Bere txisteak.
Ione Gorostarzu, 2012 /
 Don Inorrez, 2018

Bibliografia

Altonaga, Kepa. Patagoniara Hazparnen barrena: Lotilandiakoak herri birlandatuan. Pamiela, 2017.

Aranbarri, Iñigo / Ubeda, Garbiñe. Gure mendea. Argia, 1999.

Arbelbide, Xipri. Euskaldunak Aljerian. Elkar, 2003.

Aresti, Gabriel. Azken harria. Haranburu, 1979.

Aresti, Gabriel. Gabriel Arestiren literatur lanak (10 liburuki). Susa, 1986.

Aresti, Gabriel. Harri eta herri. Susa, 2000.

Aristi, Pako. Euskal kantagintza berria. Erein, 1985.

Aristi, Pako / Markez, Mikel. Plazer bat izan duk, Benito! Elkar, 2012.

Askoren artean. Aho bete doinu! 1. Entzun! aldizkaria, 2001.

Askoren artean. Aho bete doinu! 2. Entzun! aldizkaria, 2016.

Askoren artean. Aho bete doinu! 3. Entzun! aldizkaria, 2017.

Askoren artean. Salbatore Mitxelena. Jakin, 1966.

Askoren artean. XX. mendeko poesia kaierak (40 liburuki - Koldo Izagirrek apailatutako antologiak). Susa, 2000-2002.

Atxaga, Bernardo. Etiopia. Pott Liburutegia, 1978.

Azurmendi, Joxe. Volksgeist - Herri gogoa. Elkar, 2007.

Azurmendi, Joxe. Zer dugu Orixeren kontra? Jakin, 1976.

Bastida, Marixol. Memoriak. Mikel Laboaren biografia bat. Elkar, 2014.

Benito, Jon. Bulkada. Susa, 2010.

Bidegain, Eneko. Lehen mundu gerra eta Euskal Herria. Elkar, 2014.

Bidegain, Eneko. Lurraldea eta herria. Pamiela, 2018.

Biosca, Marc. Haiek zergatik deitzen diote Euskal Herria eta guk Ithaka? Alberdania, 2009.

Borda, Itxaro. Basilika. Susa, 1984.

Borda, Itxaro. Emakumeak idazle. Antologia eta ohar zenbait. Txertoa, 1984.

Borda, Itxaro. Krokodil bat daukat bihotzaren ordez. Susa, 1985.

Borda, Itxaro. Orain. Susa, 1998.

Borda, Xabi. Birika zatiak. Susa, 2004.

Cesaire, Aime. Poesia kaiera (Iñigo Aranbarriren itzulpena). Susa, 2015.

Davant, Jean Louis. Aljeriaz. Maiatz, 2014.

Del Amo, Ion Andoni. Party & Borroka. Jóvenes, músicas y conflictos en Euskal Herria. Txalaparta, 2016.

Elosegi, Joxean. Joxe Mari Lopetegi, errepublikanoen bertsolaria. Paper Hotsak, 2004.

Erro, Angel. Gorputzeko humoreak. Alberdania, 2005.

Eskisabel, Jon. Itoiz. Hari xingle bat. Paper Hotsak, 2005.

Eskisabel, Jon. Zutaz kantatzeko. Paper Hotsak, 2016.

Etxaide, Jon. Alos-Torrea. Itxaropena, 1950.

Etxaniz, Nemesio. Kanta-kantari. Ordorika, 1951.

Etxeberria, Hasier. Bost idazle Hasier Etxeberriarekin berbetan. Alberdania, 2002.

Etxeberria, Ixabel. Piarres Larzabalen antzerkigintza (1950-1982): euskarazko antzerki identitarioaren paradigmak. Euskaltzaindia, 2016.

Etxepare, Bernard. Linguae Vasconum Primitiae. François Morpain, 1545.

Gorostidi, Juan. Lau kantari. Pamiela, 2011.

Ibarguren, Mikel. Hemen gauak lau ertz ditu. Susa, 1996.

Ibarguren, Mikel. Deserriko karrikak. Susa, 2002.

Ibinagabeitia, Andima. Erbestetik barne-minez (Patri Urkizuk apailatutako edizioa). Susa, 2000.

Irastortza, Tere. Gabeziak. Kriselu, 1980.

Irazu, Alberto. Rocka puntua! Pamiela, 2017.

Izagirre, Koldo. Balizko erroten erresuma. Susa, 1989.

Izagirre, Koldo. Itsaso ahantzia. Kriselu, 1976.

Izagirre, Koldo. Teilatuko lizarra. Susa, 2006.

Landart, Daniel. Ahularen indarra. Elkar, 2011.

Landart, Daniel. Enbataren zirimolan. Elkar, 2013.

Larrinaga Arza, Josu. Euskal musika kosmikoak. Baga Biga, 2017.

Larzabal, Piarres. Bordaxuri. Auspoa, 1962.

Lasa, Amaia (Mikel Lasarekin batera). Poema bilduma. Herri Gogoa, 1971.

Lasa, Amaia. Hitz nahastuak. Zugaza, 1977.

Leoz, Asier. Public Enemy. Beltzegi, indartsuegi. Paper Hotsak, 2005.

Lete, Xabier. Abestitzak eta poema kantatuak. Erein, 2006.

Lete, Xabier. (Auto)biografia bat. Alberdania, 2011.

Lete, Xabier. Egunsentiaren esku izoztuak. Pamiela, 2008.

Lete, Xabier. Elurra ikusi dut (Koldo Izagirrek apailatutako antologia). Elkar, 2017.

Lönnrot, Elias. El Kalevala. Editora Nacional, 1984.

Mendiguren, Xabier / Izagirre, Koldo. Euskal literaturaren antologia. Elkar, 1998.

Mirande, Jon. Poemak 1950-1966 (Txema Larreak apailatutako edizioa). Erein, 1984.

Nabarro, Omar. Egutegi esperimentala. Susa, 1985.

Nabarro, Omar. Haragizko amoreak. Susa, 2010.

Orixe (Nikolas Ormaetxea). Euskal literaturaren historia laburra (Paulo Iztuetak apailatutako edizioa). Utriusque Vasconiae, 2002.

Orixe (Nikolas Ormaetxea). Euskaldunak. Itxaropena, 1950.

Ortiz Lopetegi, Agurtzane. Manex Erdozaintzi-Etxart, herriaren poeta. Elkar, 2010.

Otamendi, Jose Luis. Bakarrik bahago neguan. Pamiela, 1998.

Otamendi, Jose Luis. Egunsenti biluzia. Ustela, 1980.

Otamendi, Jose Luis. Erlojuen mekanika. Susa, 2007.

Otamendi, Jose Luis. Lur bat zure minari. Susa, 1995.

Otamendi, Jose Luis. Poza eta gero. Susa, 1990.

Otamendi, Jose Luis. Zainetan murrailak. Susa, 1987.

Oteiza, Jorge. Quosque tandem. Itxaropena, 1963.

Pagola, Manex. Bere kantagintza eta argibide zonbait. Elkar, 2016.

Peillen, Txomin. Aldjezairia askatuta. Hordago, 1982.

Peruarena Ansa, Mikel. “Eskuinera zuzen”. Berria, 2015-05-26.

Retolaza, Iratxe / Sarriugarte, Danele. Gizontzeko (andretzeko) garaia. HEA, 2015.

Sarasola, Beñat. Bainaren belaunaldia. Labayru fundazioa / Amorebieta-Etxanoko Udala, 2015.

Sarasola, Beñat. Kaxa huts bat. Susa, 2007.

Sarasola, Ibon. Euskal literaturaren historia. Lur, 1971.

Sarasola, Ibon. Gerraondoko euskal-poesiaren antologia. Lur, 1973.

Sarasola, Ibon. Txillardegi eta Saizarbitoriaren nobelagintza. Kriseilu, 1975.

Sarrionandia, Joseba. Gartzelako poemak. Susa, 1992.

Sarrionandia, Joseba. Hitzen ondoeza. Txalaparta, 1997.

Sarrionandia, Joseba. Hnuy illa nyha majah yahoo. Elkar, 1995.

Sarrionandia, Joseba. Izuen gordelekuetan barrena. BAK, 1981.

Sarrionandia, Joseba. Marinel zaharrak. Elkar, 1987.

Sarrionandia, Joseba. Ni ez naiz hemengoa. Elkar, 1985.

Tolosa, Andoni, Morau. “Agintera”. Gara, 2016-08-04.

Txillardegi. Leturiaren egunkari ezkutua. Euskaltzaindia, 1957.

Uribe, Kirmen. Bitartean heldu eskutik. Susa, 2001.

Urkizu, Patri. Agosti Chahoren kantutegia. Susa, 2006.

Zelaieta, Angel. Gabriel Aresti (biografia). Susa, 2000.

Zelaieta, Edu. Mugaldekoak. Susa, 2004.

DISKO-LIBURUAK

Atxaga, Bernardo / Iturralde, Joxemari / Ordorika, Ruper. Henry Bengoa inventarium. Pamiela, 2012.

Izagirre, Koldo / Tapia, Joseba. Apoaren edertasuna. Gaztelupeko Hotsak, 1998.

Sarrionandia, Joseba. Hau da ene ondasun guzia. Esan Ozenki / Txalaparta, 1999.

IKUS-ENTZUNEZKOAK

Uribe, Imanol. Ikuska 13. Euskal kantagintza. Antxon Ezeiza / Luis Iriondo, 1984.

INTERNET

Armiarma euskal literaturaren ataria. https://armiarma.eus/
(Igela, Ustela, Oh! Euzkadi, Pott, Susa, Korrok aldizkariak
kontsultatzeko: Literatur aldizkarien gordailua,
https://andima.armiarma.eus/)

Badok euskal musikaren ataria. http://www.badok.eus/

Izagirre, Koldo. Errealitatearen arbola hitzaldia (2000-06-30). http://www.susa-literatura.eus/kaierak/aurkezpen1.htm

Izagirre, Koldo. Gure poeten malkoa hitzaldia (2000-11-24). http://www.susa-literatura.eus/kaierak/aurkezpen2.htm

Izagirre, Koldo. Uraren bideak hitzaldia (2001-06-15). http://www.susa-literatura.eus/kaierak/aurkezpen3.htm

Izagirre, Koldo. Gure poeten piztiak hitzaldia (2002-10-04). http://www.susa-literatura.eus/kaierak/aurkezpen4.htm