ALBERTO BARANDIARAN AMILLANO

Gure falangista zen

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Alberto Barandiaran

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2021eko urria

Edizio hau: 2021eko urria

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

amari, maitasunez

–1–

Semearen heriotzaren berri jaso zutenean, Florentino Fernandez eta Graziana Arregi soroetatik itzuli berriak ziren, goiz osoa Eguberan eman ondoren, Ulaiar aldera, Altsasuko azken etxeak atzean utzi eta Gipuzkoako mugarantz doan bidetik gorako muinoan. Alaba txikiak gogoratzen du aita ukuiluan idiak gurditik askatzen ari zela telegrafoetako langilea etxera iritsi zenean. Ama ezkaratzean zen. Komunikazioa ireki eta oihuka hasi omen zen gizona, gurtolen kontra ukabila itxita. Graziana jaizkitxo baten gainean eseri eta esku artean aurpegia estali zuen.

      “Luis Fernandez Bizkaiko frontean hil da”.

      Altsasu aldez alde zeharkatzen duen errepide ondoan zegoen Fernandez eta Arregiren etxea, España hotelaren ondoan, eta aldameneko emakumeak izan ziren iristen lehenak. Haietako batek etxeko txikiena hartu eta berekin eraman zuen, giro tristetik urrundu nahian seguru asko. Maria Antoniak gogoan du bazkaldu, behintzat, etxe arrotz batean egin zuela egun hartan. Arrautza bat jarri zioten. Dioenez, osorik jaten zuen lehena. Gogoan du Aniceto Azpiroz falangista ezaguna ere, aita kontsolatu nahian: “Osasuna enkomendatzeko, Florentino; semearen heriotza ez da alferrik izango”.

      Posturitas esaten zioten herrian Aniceto Azpirozi, kalean keinu hanpatuez ibiltzeko ohitura zuelako. Esan ere esaten zen gazteak xaxatzen aritzen zela, lehen lerrora joan zitezen. Aldarri sutsuak egin ohi zituela altxamenduaren alde, baina berak inoiz ez zuela arma bat bera ere eskuan hartu, eta atzeguardian geratu zela beti, herrian. Ez zen bakarra izan, noski. Altsasun gizon gutxi aritu ziren altxatuen alde borrokan gerra frontean; kontra aritu zirenak baino askoz gutxiago, behintzat, bai.

      Urte hauetan guztietan Fernandezen etxean kontserbatu duten argazki batean, Florentino eta Graziana ageri dira, paretan eskegita dagoen semearen erretratu baten aurrean. Luisen irribarre argiaren eta gurasoen etsipenezko keinuaren arteko kontrastea gogorra da.

      Florentinok begirada dirdiratsua du. Okasiorako jantzita dago: traje argia, txalekoa ere gisa berekoa, jertse jaspeztatua, atorra zuria, gorbata beltza. Grazianak blusa beltza darama, eta barruko alkandora ere beltza, lepo zerradunarekin. Mototsa buru atzean bilduta dauka, Altsasun ohitura zen bezala. Belarritakoak ere, ilunak. Eskuan, lore sorta. Loreak babesten dituen plastikoaren gainean, argazki bat edo paper bat.

      Argazkian, senar-emazteen ondoan, mutiko bat ageri da, gominaz orraztuta eta panazko jaka ilun botoidunez jantzita. Besoko bat dauka ezkerreko mahukan eta, eskuinaldeko poltsikoan, Falangeren ezkutu bordatua ageri da. Alkandora argi eta lepo zabalekoaren azpian, barruko kamiseta zuri bat.

      Omenaldi baterako propio egindako argazkia ematen du. Ez da Florentinok eta Grazianak jantzi ohi zuten arropa. Mutikoak ere ez du ematen herrikoa denik.

      Hiruren atzean dagoen erretratuan Luis Fernandez Arregi bera dago, falangista jantzita, alkandora ilunez eta kapela borladunarekin. Falangeko eta Espainiako banderek inguratzen dute, eta karlisten Borgoinako gurutzea ere ageri da argazki koloreztatuan. Erretratuaren azpian irakur daiteke: “Camarada Luis Fernández Arregui, caído en las peñas de Lemona (frente de Vizcaya) el día 3 de Junio de 1937, por Dios y la Patria. ¡¡¡Presente!!!”.

      Gerrara joan baino hiru aste lehenago, Altsasuko festetan atera zioten argazkian daukan begirada bera dauka gazteak: iluna eta, era berean, baikorra. Bekain sarriak sudur zorrotz eta zabalaren gainean, lepo luzea. Mutil segaila, familia guztia bezala. Beste anaia bati Mailasto deitzen zioten herrian, hura ere luzea eta argala izanik. Ama bezalakoak dira, arregitar petoak.

      Lemoaitzen heriotzak aurkitu eta gutxira haren alde Altsasuko elizan egin ziren hileta elizkizunetan Aniceto Azpiroz Posturitas-ek hitza hartu zuen gaztearen kemena eta sakrifizioa goraipatzeko, eta altxamenduaren aldeko ohiko loriak bota ondoren, profetizatu zuen: “Zuen odola oparoa izango da”.

1936ko hauteskundeetan, altxamendua gertatu aurrekoetan, Altsasun garaipen zabala lortu zuten Errepublikaren aldeko alderdiek: 572 boto. Eskuindarrek ez zuten babesaren erdia ere eskuratu: 272 boto. Ziordian eta Olaztin ere ezkerrak irabazi zuen aise samar.

      Gerra piztutakoan herriko gazteek egin zuten hautua errealitate horren araberakoa izan zen, jakina. Kalkulatzen da Emilio Mola jeneralak altxamendua Nafarroan aldarrikatu eta hurrengo egunetan, ehunka gizon –laurehun edo seiehun, iturrien arabera– Gipuzkoara pasatu zirela Olaztitik eta Altsasutik, Goierrira batez ere, eta Errepublikaren alde borrokan amaitu zutela horietako askok. Altaffaylla elkarteak argitaratutako Navarra, de la esperanza al terror ikerketa liburuan, 86 nafar zerrendatu zituzten Errepublikako Armadan hildakoen artean. Horietatik 53 altsasuarrak ziren. 1936ko hauteskundeetan ezkerrari botoa eman ziotenen hamarretik bat ia. Kopuru ikaragarria da, beste inongoa baino handiagoa. “Nafarroako lotsaizuna” izendatu zuen Altsasu Millan Astray jeneral begibakar faxistak, Legioaren sortzaileak. Altxamenduarentzat hainbeste errekete armatu zituen lurraldean, pikor zornetsu bat izan zen Altsasu eskuinarentzat.

      Ezkertiar asko, eta ezagunak. Constantino Salinas, Isidro Zornoza eta Jose Cosgaya altsasuarrak nabarmentzeko moduko militanteak izan ziren Nafarroako sozialisten artean. Salinas, Altsasuko alkate ez ezik, Nafarroako diputazioburu izan zen Errepublikaren azken urteetan, lurraldeko sozialisten buru ere bai. Pertsona errespetatua, zuhurra eta maitatua herrian, mediku eskuzabala. Prestigio eta izen on hori ez zuen galdua Argentinako erbestetik herrira itzuli zenean, 60ko hamarkadan. Jose Cosgaya komandante aritu zen Eusko Gudarostean, UGTko milizietan, eta Isidro Zornozak Donostiako Ondarretako eta Bilboko Carmelo espetxeetan zaindari jardun zuen: 1937ko azaroan epaitu zuten Santoñan. Jose Lezea eta Miguel Etxeandia olaztiarrek, berriz, burutzak izan zituzten Capitan Casero batailoian: kapitain eta teniente, hurrenez hurren.

      UGT eta CNT sindikatuentzat Altsasu oso plaza garrantzitsua izan zen, eta 30eko hamarkadaz geroztik berri ugari ageri dira prentsan langileen eskubide sozialak eta Sakanako herria lotzen dituztenak. Trabajadores aldizkariak jaso zuen 1936an zehar bost lurperatze zibil egin zirela herrian, eta Olimpia zineman bankete bat egin zela Asturiasko 1934ko iraultzaren ondorioz atxilotutako eta errepresaliatuen alde, “ordena eta entusiasmo handia tartean”. Langileen iraultzaren kontrako errepresioaren aurrean protesta egiteko manifestazio handi bat egin zen, eta atxilotu ugari egon ziren. Egun horietako batean, trenaren bagoi bat irauli eta lehergailu bat jarri zuten.

      CNT sindikatu anarkistak, UGT baino txikiagoa izanik ere, ehun militante inguru zituen herrian, eta orduko kroniketan irakur daiteke presoen senideen aldeko ekitaldiak antolatzen zituela, tartean antzerki saioak.

      1936ko ekainaren 27ko zenbakian, alegia altxamendua gertatu baino hiru aste lehenago, Trabajadores aldizkarian argitaratutako artikulu batean irakur daiteke 2.000 lagun inguru bildu zirela Ziordian, “inguruko herrietatik etorritakoak denak”, Internazionala-ren eta Errepublikaren Himno de Riego doinuen pean, Altsasuko Udal Musika Bandaren laguntzarekin. Constantino Salinas izan zen hizlarietako bat.

      Giro horretan, ez da erraz esplikatzen zer dela eta eman zuen izena Falangen Luis Fernandezek, Florentino eta Grazianaren hirugarren semeak: nondik jaso zuen horretarako deia, nork bultzatu zuen, zerk animatu zuen. Etxean, behintzat, ez dute esplikazio argirik. Anaia nagusia ere, Paulino, Falangeko kide egin zen altxamendu frankistaren lehen egunetan. Etxean gogoratzen dute teilatura igota, eskopeta batekin zaintza egiten 1936ko ekaineko aste zalapartatsuetan, herriko ezkertiarrak haren bila joango ote ziren beldurrez. Aita ere beldurrez gogoratzen dute, soroetara abiatzen zenean igitaia gerrikotik zintzilik beti, “zer gerta ere”. Eskuindarrak ziren, kezka izango zuten egun haietan egon zen giro nahasia zela eta, etxe askotan bezala, baina harrigarria da Luis Fernandez Falangeren bandera pean aritu izana, Altsasun, berez, ez zegoelako horretarako tradiziorik. Ez Falangerena, ez karlistena. Ezkertiarrak, ordea, ugari. Burundan giro errepublikazalea zen nagusi 30eko hamarkadan. Bazegoen zentro falangista bat, herriko plazan bertan, baina gerra piztu eta gutxira hartu zuen izena eta izana. Ordura arteko dokumentazioan, sindikatu ezkertiarrak eta ohiko alderdi politikoen inguruko erreferentzia ugari daude, baina gerrarekin batera herri guztietan ageri ziren Movimiento faxista berriaren marka ziren alkandora urdinak eta jantzi militarrak, eta gerra amaitzearekin batera ugaritu ziren herrian bertan Falangerentzat edo Falangeren izenean halako eta halakoren gainean txostenak idazten zituzten kideak, errepresioari argudioak eta datuak eman zizkioten ezinbesteko lekukoak. Baina Nafarroako Falangeren historiaz oso datu gutxi daude.

      1934ko apirilaren 11koa omen da lehen erreferentzia idatzia, Diario de Navarra egunkarian argitaratua, zertarako eta kontatzeko Nafarroako alderdiaren estatutuak onartuak izan zirela eta propagandarako bulegoa Karlos III.a kaleko 21. zenbakian zegoela. Hurrengo egunetan beste bi notizia argitaratu ziren, biak estatutuen onarpenarekin lotuta, baina inolako izen edo datu zehatzik eman gabe. Ia altxamendua piztu arte iraun zuen isiltasun dokumental horrek. Sekretismoa izan zen alderdiaren marka, eta klandestinitate hori betikotu egin zuen 1965etik 1985era egin zen agirien suntsiketa masiboak, ia dokumentazio guztiaren desagerpena ekarri zuena.

      Nolanahi ere, ezaguna da 36ko altxamendua gertatu eta gutxira, herri guztietan ageri zirela Falangeren izenean aritzen ziren boluntarioak. Milizia bat bezala antolatuta, Iruñeko Salestarretan jarri zuten Kuartel Nagusia, eta espetxe gisa funtzionatu zuen.

      1936ko irailaren 17an Diario de Navarran ageri zen notiziaren arabera, preso bat ihes egin berria zen. Altsasurantz trenez joango zelakoan, auto bat atera zen haren bila, geltokiren batean iheslaria jaitsi eta harrapatuko zuten esperantzarekin. Baina autoak Irurtzunen istripua izan eta bi falangista larri zaurituta gertatu ziren.

      Horraino prentsan aurki daitekeen ia dena. Askoz datu gehiago ez dira argira atera. Ez artxiborik, ez dokumentu grafikorik, ez izen zerrendarik. Falange izeneko mugimendua ez omen zen existitu, ez zituen dozenaka atentatu eta liskar publiko burutu, ez zuen jendea atzeman, fusilatu, leizera bota. Ez dago horren ziurtasun dokumentalik. Huts.

      Horregatik, ez da erraza azaltzea, gaur egungo begiekin, Luis Fernandez Falangen izena ematera bultzatu zuen arrazoi zehatza zein izan zen, 18 urteko bere biografia laburrean lana beste kezkarik ez delako ageri.

      16 urterekin eskribau aritu zen Mendigorriako eta Altsasuko udaletan, eta hainbat kaieretan zirriborratutako idazki ugaritan begi bistakoa da lan administratiboa gogoko zuela. Testu horietako batzuk kaligrafia hobetzeko ariketak dira; beste batzuk enkarguzko jakinarazpenak lantzeko zirriborroak. Badira poemak ere, eta badira eskutitz ofizialak: esaterako, aitaren izenean egindako eskaeraren kopia bat, De Garaialde y Lazcano deitura berreskuratzeko. Luisen aitona Fernandez de Garaialde y Lazcano zen, eta aitak jada galdua zuen eranskin ia aristokratikoa: Florentino Fernandez zen, besterik ez. Udal idazkari baten utzikeria? Erosotasuna baino ez? Beharbada, bietatik zerbait: Nafarroako abizenik luzeena omen zen. Bada, Luisek libreta horietako batean idatzita utzi zuen zer idazki aurkeztu behar ziren deitura osoa berreskuratzeko.

      Gainera, gutxienez harrigarritzat jo dezakegu Fernandez Falangerekin borrokatu izana, gerra aurretik EAJn militatzen zuelako.

      Etxean, urte hauetan guztietan senideek gorde duten karpeta batean, libreta horietako bat dago. Eta Napar Buru Batzarreko lehendakariari Luisek idatzi zion eskaera irakur daiteke arkatzez eta moldeko letraz zirriborratua. 1936ko hasierako data du idazkiak eta Altsasuko Udalarekin zeukan xextra zela eta, Luisek egin zituen laguntza eskaeretako baten zirriborroa da. Idazkari laguntzaile izateko asmoa behin baino gehiagotan adierazi zuen arren eta informeak onak bazituen ere, udal batzarrak bere hautagaitza baztertu eta beste pertsona baten alde egin zuen urtarrilean. Jose Agerre EAJko Napar Buru Batzarreko lehendakari burkideari idatzi zion laguntza eske Luis Fernandezek, “lagun politikoak izanda, ez baitidazu ukatuko. Zure idazkari Luis Oroz jauna zure ideologia berekoa da, beraz nirea, ni ere afiliatuta nagoelako zuen alderdi prestu horretan”, irakur daiteke libretan.

      Luis Fernandezen anaia batek, Santik, baieztatu zidan Luis ez ezik Paulino anaia nagusia ere nazionalismotik gertu ibili zela gerra lehertu baino lehenago eta, hala ere, ez omen zitzaion hain harrigarria egiten azkenean Falangeren alde agertu izana, Paulino lehen lerrora joan ez bazen ere. Santi Bilbora ezkondu eta han bizitza osoa egin bazuen ere, ez zuen galdu Altsasuko etxearen memoria, eta patxadaz eta espanturik gabe etxean entzun eta bizitakoa kontatzen bazekien. Jakitun zen asko interesatzen zitzaidala bere anaiaren istorioa eta Bilbora propio hurbildu nintzenean galdera batzuk egitera, abegitsu hartu ninduen, beti bezala. Konfiantza bagenuen, errespetuz tratatzen genuen elkar. Horregatik, txundituta utzi ninduen bazkaldu ondoren, Moyua plazarako bidean semaforo baten aurrean geratu eta bota zidanean: “Bai, anaia gerrara joan zen, han hil zen arma eskuan hartuta. Herrian beste batzuk pistola gerrian jarrita ibili ziren. Pablo Amillano, esaterako”.

      Luis Fernandezen bila abiatu eta aitona bidera atera.

      Errepresioan hark izandako parte hartze zuzenaren lehen berria nuen. Izenez nahastu ote zen pentsatu nuen une hartan, baina Santi Fernandezek ez zuen ezer gaineratu eta nik ez nuen gehiago galdetu. Semaforoa berde jarri zenean, aurrera egin genuen biok, hitz-aspertuan. Atariraino lagundu nion. Agurtu aurretik, “goraintziak etxean!” esan zidan, beti bezain atsegin, beti bezain dotore. Konbertsazio oso bati eusteko gai ez bazen ere, gustatzen zitzaion agurrak, bederen, euskaraz egitea.

      Aitonaren aipamenak ez ezik, Falangeren eta jeltzaleen artean batzuetan egon zen muga lauso horretaz esan zuenak zer pentsa eman zidan. “Gure bi anaiak kezkatuta zeuden, politikoki kezkatuta. Ez ziren karlistak, gure familian ez zegoen tradizio hori, eta Falangen ikusiko zuten azkar indartutako eskuin ilustratu bat, joera ezkertiar antiklerikalaren aurka egiteko”.

      Askotan idatzi da EAJren eta eskuinaren edo, oro har, Errepublikaren aurka egin zutenen arteko marra horri buruz. Napar Buru Batzarrak, uztailaren 19an, altxamenduaren egunetan, ohar bat kaleratu zuen non esaten zuen “ideologia katoliko eta foruzale sutsu batetik, [NBB] ez zaio batu eta ez zaio batuko gobernuari gaur egungo borroka honetan”. Manuel Ibarrondo eta Jabier Landaburu nafar jelkideak altxatuen alde azaldu ziren, eta beste jelkide batzuek, Jose Artetxe idazle azpeitiar esanguratsuak esaterako, tertzio karlistekin egin zuten guda Gipuzkoan eta Bizkaian, beraien alderdikideen aurka.

      Pedro Ezkurdia Elizarik, 1936an Iruñeko EAJko buru izendatu zutena eta, gerra ondoren, 1969ra arte, NBBko buru izan zenak, idatzi zuen garai gogorrak izan zirela denentzat eta batzuek, beldurragatik, presioagatik, edo gertukoak babesteagatik, altxatuekin kolaboratzen amaitu zutela. “Garai hartan gurasoak nituen, anai-arrebak, lehengusuak, izeko-osabak, ilobak ere bai, eta gehienak abertzaleak ziren. Bakan batzuek amore eman zuten. Bat Hiritar Babesgokoa egin zen, Gurutzadakoek asmatu zuten erakunde bat, gauez, eskopeta zahar batzuekin, zaintza egiteko. Beste batzuk derrigortu egin zituzten besoko bat eramatera, piperpotoarekin. Nire senidea lotsatu egiten zen eta, bero ikaragarria eginda ere, gabardina sorbalda gainean eramaten zuen beti, besokoa estaltzeko”.

      EAJn ikusi zituen zalantzengatik, edo azken hilabeteetako konbentzimenduagatik, edo herrian bertan hainbat errepublikazalerekin izandako eztabaida eta istiluengatik, tartean lan kontuak, edo uste izango zuelako laster amaituko zela dena, edo lagunen artean elkar adoretu eta elkar konbentzitu zutelako, dena delakoarengatik, kontua da Luis Fernandezek 17 urte baino ez zituela Altsasutik atera eta Iruñerako autobusa hartu zuenean. Gerrara zihoan, falangistekin.

      Ibilbide haren kronika txikia idatzia utzi zuen hainbeste maite zituen libreta gris haietako batean, eta libreta hori gurasoen eskuetara iritsi zen gorpuarekin, pistolarekin eta beste objektu pertsonal batzuekin batera, Lemoaitzetik zuzenean. Ikuspegi historiko huts batetik aztertuta, egunerokoak ez du aparteko informaziorik ematen. Luis Fernandezek ez du bere begiekin ikusten ari den gerraren norabideaz notizia aipagarririk ematen; ez du lehen lerroan bizitzen ari den gertaera historikoaren azterketarik egiten; ez du gau eta egun ondoan izan zituen burkideen kezka edo burutazioen berririk ematen; ez ditu ikusitako paisaiak edo herriak deskribatzen. Militarrek ezarritako zentsura, seguru asko, orri batzuk erantzita dauzka eta. Ondo pentsatuta, mirakulua da gurasoen etxeraino eta gure garairaino iritsi izana.

      Baina testua hurbila da bere samurtasunean. Gaztearen heriotza goiztiarra eragin ez ezik, bere familiaren bizitza markatuko zuen gertakizun historikoen aurrean mutil gizondu berri baten inkontzientzia islatzen du libreta txikian zirriborratuak: heriotzara daraman bidea zein ustekabekoa izan daitekeen kontatzen digu.

“Gerra Zibila: nire parte hartzearen laburpena

      Luis Fernandez Arregi, Altsasuko.

      Urriaren 3an, eta 19:30eko autobusean, Iruñerantz abiatu ginen Leoncio Elizalde, Enrique Fernandez, Pedro Martinez, Vicente Arbaizar, Luis Garcia, Eugenio Lanz eta Gaztanbide falangistak.

      Angel Beunza eta ni ere bai, Beunza Olaztikoa.

      Gure helmugara gaueko 9etan iritsi ginen, eta berehala Falangeren bulegoan aurkeztu ginen, Jose Moreno jaunaren aurrean, Lurralde Buruzagia. Esan zigun Aita Salestarren Ikastetxera joateko, han baitzegoen Kuartel Nagusia, eta horrelaxe egin genuen berehala. Era berean esan zigun Gaztanbidek eta biok hurrengo egunean bertan itzuli behar genuela etxera, ez ginelako iristen gutxieneko arauzko adinera.

      Kuartelean egon ginen hilaren 5a arte, arratsaldeko hirurak arte, ordu hartan zortzi autobus bete zirelako falangista bolondresekin, ezagutzera eman ez ziguten lerrorantz joateko.

      Asko erregutu behar izan genuen horien artean sartzeko. Ez zuten nahi 17 urte bakarrik nituelako. Hilaren 9an egingo nituen 18 urte.

      Talde hartan atera ginen Elizalde, Sanz, Arbaizar, Martinez, E. Fernandez eta ni neu. Tolosan sartzean, gure autobusa eta beste bat bideaz nahastu ziren, eta Villabonan egin behar izan genuen gaua, gidariek ez zekitelako nora joan behar zuten. Goizeko bederatzi eta erdietan berriro abiatu ginen, eta eguerdian Mutrikun aurkeztu ginen, han amaitu baitzen autoz egindako bidaia. Sardina lata bat eman ziguten, eta gure posiziorantz igotzen hasi ginen.

      Niri egokitu zitzaidan Hermenegildo de Moraza tenientearen Zenturian sartzea, eta han ziren Juan Martinena Dean, Infanteriako tenientea, eta Raimundo Mola Infanteriako alfereza ere, teniente gisa aritzeko gaitua 2. Sekzioko 3. Eskuadraren barruan. Eta han ziren ere Iruñeko Ramon Martinez kaboa, Muesko Basilio Nieva eta Nicanor Suverbiola, Otiñanoko Nicolas Alvarez eta Pablo Remirez, Pitillasko Francisco Gil eta Antonio Sagardoy, Larragako Tomas Suescun eta Isidro Mañeru, Iruñeko Clemente Apestegia eta Fermin Calvo, Inocencio Escribano eta ni, urriaren 6an sartutakoak, eta [ezabatuta] baserrian. Aurrekoez gain daude Iruñeko Juan Felipe Echevarria eta Javier Ochoa Sekzioko buruzagi gisa, eta Malo teniente ofizial gisa. Altsasukoak beste zenturia eta talde batera joan dira.

      Moraza tenientearen Zenturiaren Operazioen egunerokoa, Emilio Gonzalez Unzaluzen taldearen baitan, eta Iruretagoyena koronelaren agindupean.

      Urriak 7. Baserri berean jarraitzen dugu inolako berririk gabe.

      Hilak 8. Iturrino baserrira lekualdatu gara.

      Hilak 9. Gomez komandanteak erretiradan abandonatua utzi zuen Berriatua inguruko mendi bat hartzera abiatu gara. Goizeko 6ak eta 10. Goizean goizetik mendira igo gara, eta 9:30ean Saseta kapitainaren zenturiak hartu digu txanda. Itzultzean, Legarregin geratu gara harik eta eguerdian Chasco tenienteak gidatutako soldadu konpainia batek erreleboa hartu digun arte. Arratsaldean Elordi baserriraino erretiratu gara.

      Hilak 15. Gaur arte Aldabe mendira lekualdatu gara.

      Hilak 20. Malo tenientea Gomez Ruiz kapitainaren Martin tenientearen Zenturiara bidali dute.

      Hilak 21. Atzera Elordira.

      Hilak 23. Victor Calderon Fernandezek Zenturiaren lema hartu du. Moraza tenienteari egokitu diote 1. Sekzioa, eta Martinena, haren aginduan baitzen, 2.era aldatu dute.

      Egun berean gure posizioari kanoiez eraso egin diote oso gogor, eta hiru granadek ukitu gaituzte, eta Elordi baserriari beste hainbeste zulo egin dizkiote. Ez dugu baja bakar bat ere izan.

      Hilak 28. Burgo eta inguruko posizioak okupatu ditugu, Iru tenientearen konpainia bati erreleboa emanez.

      Azaroak 5. Aldabe mendian dagoen Zenturiari erreleboa eman diogu. Egun hauetan ez da inolako berritasunik izan. Kanoikada batzuk besterik ez, inolako ondoriorik gabe.

      Hilak 12. Elordira berriro. (Egunotako batean lekuz aldatu dute Iruretagoyena).

      Hilak 14. Burgo baserrira. Pasa ditugun zortzi egunetan zehar indar handiz kanoikatu gaituzte 15 eta 1/2ko piezekin, Mendexan baitaude. Bi granadak Gurutze Sainduko ermitan jo dute. Horietako batek kanpandorrea bota du eta bestea Aldarean etzan da, Kristoren oinetara, lehertu gabe. Azken hori sartu den une berean, Mariano Berruete Ancil hantxe ondoan zegoen lo, ohatilan. Ez da kalterik izan.

      Hilak 26. Aldabe mendira abiatu gara Gomez R. kapitainaren Zenturiari erreleboa ematera. Posizio honetan eman ditugun zortzi egunetan etsaiak erasotu digu 7,5eko kanoiekin, morteroekin eta elebazioaz, eta batzuetan bisita hauek bost inguru izan dira.

      Abenduak 2. Debako hirira jaitsi gara zortzi egunez atseden hartzera.

      Hilak 9. Burgoko betiko posiziora itzuli gara bertan zegoen Zenturia ordezkatzera.

      Hilak 16. Berriro Aldabe mendia okupatu dugu eta etsaiak denbora pasatu du aurrekoan bezala. Hori bai, eguraldia jasangaitza da.

      Hilak 23. Elordi baserrira lekualdatu gara, eta eguraldiak nabarmen egin du hobera.

      Posizio honetatik ikusi ahal izan dugu hainbat aldiz eta hainbat egunez gure kanoiek eta hegazkinek etsaien kontra egin dituzten bonbardaketak. Baita errekonozimendu hegaldi batzuk ere.

      Hilak 31. Berriro Debara jaitsi gara atseden hartzera”.

Mutriku-Deba inguru hori muga beroa zen 1936ko irailaren hondarrean. Indar matxinoen erasoak aurrera egin du Gipuzkoako mendebaldeko itsas bazterrean barrena eta Deba ibaia zeharkatzean, hilaren 27an, Mutrikun sartu dira nazionalak. Ondarroa da defenditu beharreko hurrengo plaza, baina errepublikazaleak inguratuta sentitu direnean, herria utzi eta atzera egin dute urriaren 4an. Gobernu legezkoaren aginte peko lehen herri bilakatu da Lekeitio Bizkaiko kostaldean, kosta ahala kosta defenditu beharrekoa Bilbo babesteko. Frontea egonkortuta geratu da Berriatua aurrean, Kalamendi eta Asterrika artean. Ondarroa, berriz, lehenengo lerro frankistaren base bilakatu da. Urriaren 21ean, Errepublikaren hiru hegazkinek airetik erasotu eta bonbardatu dute herria, euskal armadaren indarren lurreko eraso batekin koordinaturik, Urkarregi eta itsasoaren artean.

      1936ko azaroaren erdialdean, euskal armadaren indarrak bederatzi sektoretan banatuta daude Kantauri itsasoaren eta Santander-Burgosko mugen artean, eta horietako bat da Lekeitio. Horregatik, indar ugari kontzentratu dira udazken hasieran. Eusko Abertzale Ekintzaren batailoi batek Zubietako jauregian instalatu du bere kuartela; geroago, Urberuagako Bainuetxera (Markina) aldatu dira. Lekeition badira UGTko eta CNTko batailoiak ere.

      Bizkaia eta Gipuzkoa bereizten dituen muga horretan egongo da Luis Fernandezen konpainia sei hilabetez, urritik martxoaren bukaerara arte. Molak zuzentzen duen armadaren gizonak Bizkaira begira daude; Eusko Gudarosteko gudariak, komunistak, eta sozialistak, Gipuzkoara begira.

      Luis Fernandezek egunerokoan aipatzen dituen Burgo eta Elordi baserrien artean dagoen 2,5 kilometro inguruko tarte horretan falangista eta erreketeen konpainia ugari elkartu ziren 36ko bukaeratik 37ko udaberrira arte. Bi baserrien arteko lerroan tropen mugimendu handiak izan ziren, konpainiak tokiz aldatu zituzten etengabe, handik hona gurutzatu, posizioak aldatzeko. Freskatze ariketa bat izan zen: asteak eman zituzten geldirik, lehen lerroan aurrera-atzerakorik izan gabe, eta soldaduen psikologia eta moralarentzat onuragarria izango zen, seguru asko, noizean behin tokitik aldatu, ariketa pixka bat egin eta beste paisaia batzuk ikustea. Hura izan zen, hilabete hauetan, lehen lerroa. Falangistek han jasan zituzten Errepublika defenditzen ari zirenen erasoak eta han jaso alemaniar eta italiar soldaduen errefortzuak.

      Burgo eta Elordi arteko inguru horretara iristeko, Luis Fernandezen konpainia Mutrikutik abiatu zen, Saturraranen jaiotzen den aldapa pikotik gora. Hura amaitu eta belazeak bistaren aurrean zabaltzearekin batera, Burgo baserria ageri da: etxe nagusia, korta handia, lanabesentzako gordeleku ondo zainduak. Toki ona ematen du ehunka soldadu aterpetzeko, zerua zaintzeko, bideak menperatzeko. Inguruko zelaietan ere, soldadu askorentzako tokia topatuko zuten logistikako arduradunek, denda militarretan edo estalpeetan. Mendexa, Amoroto, Gizaburuagako mendiak ikusten dira hemendik, Ondarroa ageri da han behean, itsasoa ere bai. Miratoki ederra da. Luis Fernandezek aipatzen dituen Mendexako kanoien bonbardaketak kontrolatzeko nahikoa altura dauka inguruak, berrehun bat metro itsasoaren gainean. Ez zegoen nahikoa urrun, hala ere, kanoientzat, falangista altsasuarrak aitatzen duelako zenbat aldiz egon ziren bonben azpian.

      Harrigarria da armen ahala. Harrigarria, nola asmatu zezaketen kanoi batekin Mendexatik hona, Burgoraino.

      Burgo eta Elordi artean mugituko da Luis Fernandezen konpainia sei hilabete hauetan. Bi kilometro eta erdi inguruko paseoa da, baina gogaikarria egingo zitzaien negu-udaberriko hilabeteetan. Ehunka lagun elkarren ondoan pilatuta, bonba eta tiro hotsen artean. Tartean isiltasun tarte luzeak, tartean etxekoen notiziak garraiatzen dituzten eskutitz lokatzaz eta odolez zikinduak eskuz esku.

      Ibilbide hori mendi buelta ezaguna da ingurukoentzat. Behin altura hartuta, muinoz muino, Ondarroa gaineko basoa eta itsasoa ikusten da tarterik tarte. Ehizarako postu ugari daude. Gaur, pinu askok totem erorien itxura dute, bonbardaketa baten ostean bezala jauzita azken haizeteengatik.

      Bide erdian, baso soilgune batean, Santa Kruz ermita ageri da. Artilleroentzat erreferentzia puntu ona izango zen. Fernandezen egunerokoan aipatzen dira haren kontra egindako erasoak. Bere konpainiak aterpe izan zuen egun askotan. Egun itxita dago. Kanpoko oroitarrian irakur daiteke: “Hemen eraiki zuen Juan de Goitiniz fraide ondarrutarrak frantziskotarren Santa Kruz komentua 1480 inguruan”. Hortik aurrera, baso artean sartzen da bidea. Toki ona izango zen tropa mugimenduak egiteko, ermitatik Itziarrerainoko inguruak zaindu daitezkeelako. Baina horiek hartuta zeuden altsasuarra hara iritsi zenerako.

1937ko urtearen hasieran, beraz, Luis Fernandezen konpainia Deba eta Mutriku inguruan dago. Erasoak eta kontraerasoak etengabeak izan dira Bizkai eta Gipuzkoa arteko muga horretan neguan eta udaberrian zehar, baina frontea gutxi mugitu da. Gorabehera handirik gabe jarraituko du armada bakoitzak lerroaren alde bateko edo besteko lurraldeak kontrolatzen 1937ko apirilaren hondarrera arte. Ustezko lasaitasun hori ez da erreala, noski. Bizkaiko frontean ez da giro eta egun erabakigarriak etorriko dira.

      Jose Antonio Agirre lehendakariak Euskadiko Armadaren aginte zuzena bere gain hartu du eta, Vladimir Gorev aholkulari sobietarraren laguntzarekin, Bizkaiko eta batez ere Bilboko defentsari lehentasun erabatekoa eman dio.

      Altxatuentzat ere, Bizkaiko hiriak lehentasuna dauka. Penintsulako iparraldeko hiri nagusia da, garrantzitsuena. Armak fabrikatzeko egitura osoa dauka, eta militarrek uste dute hortik erraz erasotuko eta menderatuko dutela Asturias errebeldea. Eta horrela, Burgosen kantonatu den Francoren buruzagitza militarrak bizkarra babestuta senti dezake, tropa guztiak Madrilera eta Kataluniara begira jartzeko.

      Lekeitio eta Bilbo arteko eskualdeetan kontzentratu dira, beraz, bi armadetako tropa eta baliabide onenak. Luis Fernandezen zenturia Euskal Herrian gerran izan ziren eraso eta gudaldi bortitzenen lekuko bilakatuko da horrela.

      Eta armada matxinoa osatzen duten erreketeen eta falangisten eta militar errebeldeen kemenagatik ez ezik, Alemaniako hegazkinen eta Italiako atorra beltzen laguntza ezinbestekoaren bultzadaren bultzadaz, maiatzetik aurrera bata bestearen atzetik eroriko dira errepublikazaleen posizioak: Elgeta, Intxorta, Elorrio, Ermua, Eibar. Kostan, Lekeitioko posizioa defendaezin bilakatu da, poltsa batean lurretik inkomunikatuta geratzeko arriskupean daudelako Euskadiko Armadaren soldaduak, eta buruzagitzak erabaki du herria uztea: apirilaren 28an, Frecce Nere brigada italiar-espainiarrek Lekeitio okupatu dute.

      Luis Fernandezen egunerokoan ageri dira mugimendu horien oihartzunak.

“Idatzi gabe eman dudan denbora honetan guztian, hainbat miliziano gure lerroetara igaro da. Serrano kapitainaren zenturia atxiki digute eta Goi Mailako Agintaritzaren aginduz orain gurea Falangeren 3. Zenturia deitzen da, Falangeren 4. Bandera eta Nafarroako 2. Brigadaren barruan. Kapitain izendatu dute Victor Calderon tenientea, gure Zenturiaren nagusia, eta Martin, gure Taldeko beste Zenturia batekoa.

      Martxoak 12. Zortzi metrailadore errusiar eta 4 fusil metrailadore jaso ditugu taldean, gure Eskuadrak ‘Mar Cantábrico’ itsasontzitik hartuak.

      Hilak 16. Bi miliziano gorri gure lerroetara pasatu dira.

      Hainbat egunez gure hegazkinak ikusi ditugu jardunean gogor, Legutioko fronterantz egiten ari den aurreraldia dela eta.

      Hilak 31. Bost zauritu jaso ditugu, eta berehala ebakuatu ditugu ospitalerantz. Gomez Ruiz kapitainaren Zenturiatik iritsi dira, goizeko 5 eta erdietan baserrian jo duen mortero kolpe baten ondorioz”.

1937ko apirilean, Frecce Nere brigadaren soldaduek ordeztu dituzte kostaldea babesten zuten Nafarroako 2. Brigadaren indarrak. Apirilaren 26ko ilunabarrean, Euskadiko Armadak abandonatu egin ditu Ondarroatik gertu zeuzkan posizioak, eta mendebalderantz erretiratu da. Biharamunean hasita, Ondarroatik bertatik hasi da erasotzen brigada italiarra.

“Apirilak 4. Atorra Beltzen 2. Brigada Mistotik iritsitakoek txanda eman digute. Guk era berean txanda hartu diegu Arapiles batailoiko bati Yeaiteberri baserrian, itsaso gainetik 600 bat metrora, eta etsaien lubakien lehen lerroa 400 metro eskasetara dugula.

      Hilak 5. Arratsalde osoa zain eman ondoren, eta goi agintarien manatuak gaizki interpretatzearen ondorioz, gure postuak atzoko Brigada beraren beste konpainia batek betetzen zituenean, Ondarroara jaitsi ginen, eta hara iritsi ginen gaueko hamar eta erdietan. Gorriak enteratu zirenean gure txandatzeaz (guretzat ustekabekoa), 15 eta erdiko granadak hasi zitzaizkigun jaurtitzen eta, noski, esperatzekoa zen alarma piztu zuten herritarren artean. Izututa, ohetik jaiki eta aterpeetara ihes egin zuten ziztuan. Zorionez, egindako tiroek, 25 inguru, apenas eragin zuten kalte materialik.

      Guk bahitutako kafetegi batean hartu behar izan genuen ostatu, zoruko oholtza ohe.

      Hilak 6. Atzoko ordenaren inguruan zeuden zalantzak behin argituta, eta gure komandante Emilio Gonzalez Unzaluren hitzaldiaren ondoren, non eman digun geure indarren buruzagi Mola jeneral jaun gorenaren ofizio baten berri, esaten baitu, besteak beste, konfiantza oso handia duela nafarrengan eta bereziki 4. Bandera honetan lehen lerroa gu gabe uzteko, itxaropen handia daukala guregan, eta jakingo dugula orain arte bezala heroikoki eta maitasunez jokatzen, atzoko posiziorantz abiatu gara.

      Hilak 11. Hainbat hegazkin-pilotu eta marinel alemaniarren bisita jaso dugu.

      Hilak 13. Eguerdian joan gara etsaiaren lurraldea ezagutzera eta lubakietaraino iritsi gara eta fusil bat ekarri dugu, abandonatuta dagoena; aditu batzuen ustez, poloniarra zen. Arratsaldean pentsaezinezko bonbardaketa baten helburu izan gara: bat 15 ½ zaharrekoa zen, beste bat 15 modernoa, bi 7’5ekoa eta beste bi mortero. Denak posizio estrategikoetan zeuden kokatuta.

      7’5eko granada bat lotarako daukagun etxolan sartu da, guardiakoak aterpean zeudela, eta erabat suntsitu ditu lau fusil eta zorroak eta, jakina, barruan gordetzen zutena; zerbitzuko guztia alegia. Gero, beste bat iritsi da haiek zeuden tokira, baina, horren zori onarekin, ez baita lehertu. Eragin duen ondorio bakarra izan da Lukingo Eulogio Lander Espositori egin dion txitxoia, errebotez bada ere bere buru gainean amaitu baita. Suntsitzea lortu zuten bakarra parapeto bat izan zen.

      Denok baserritik kanpoan egon behar izan dugu, etsaiak oparitzen zizkigun tiroetatik babestuta. Haiek, gainera, denbora honetan bi hegazkin bidali dituzte Ondarroa bonbardatzera.

      Ez zuten asmo doilor hori obratzeko paradarik izan, gure beste bost hegazkin erretirada mozten saiatu direlako; eta lortu dute (gure komandanteak telefonoz azaldu digun bezala) haietako bi botatzea.

      Hilak 14. Atorra Beltzen beste konpainia bat etorri da gure posiziora, eta gu Saturraranera jaitsi gara, Ondarroatik gertu.

      Hilak 16. Armetxeko posiziora igo gara.

      Hilak 18. Gure gainetik igaro dira zazpi hegazkin nazional. Mota guztietako 8 bateria, gureak, erasoan ari dira indar handiz.

      Hilak 20. Berdin: hegazkin bat. Eta ikusten ari gara beste 25 bat, etsaiaren Nureo mendiko posizioa bonbardatzen. Gure artilleria, aurreko egunetan bezala.

      Hilak 22. Beste lau hegazkin, azken egunetan bezala, baina Urkiola eta Gorbeiako mendietatik gertu. Arratsaldean, fusilekin gogor jo du etsaiak, eta lau zauritu larri eragin dizkigu.

      Hilak 24. Egun ederra esnatu da, eta goizeko 7etarako gure hegazkinak lanean ari ziren, 20 bat. Arratsaldean Kalamua eta Arrate bonbardatu dute. Gure inguruan, kanoiak gogor ari dira bi aldeetatik.

      Hilak 25. Goizeko zortzietan Atorra Beltzen konpainia batek hartu digu erreleboa. San Jeronimora jaitsi gara bazkaltzera, eta berehala Debaraino eraman gaituzten kamioietara igo gara. Hemendik, trenez, eta hainbat bagoi aldaketa egin ondoren, Arrasatera iritsi gara. Han zain genituen hainbat autobus, Elorriora eraman gaituztenak, bezperan hartua baitzen.

      Hilak 27. Hurrengo egunean, goizeko bostetan, hainbat autotan sartu gara, Berriztik barna, Durangotik gertu iristeko, gure indarrek mehatxatzen dutena. Itunza baserrian aterpetu gara baina bazkaltzeko besterik ez, berehala atera garelako. Atzeguardian geratu gara, ilundu arte, eta orduan baserri berera itzuli gara.

      Hilak 28. Kafea hartu dugu goizeko 5 eta erdietan, eta berehala abiatu gara abanguardiara gure tokia hartzera.

      9 eta erdietan Garaitik pasatu gara, beste bandera batekin batera, eta hortik jarraitu dugu mendiz mendi Durango gainetik pasatzeko, oraindik etsaiaren eskuetan dagoena, eta Lizarrako Arapilesko 2. Konpainia ordeztu dugu. Taldearen gainerako Zenturiak beranduago iritsi dira. Arratsaldeko 4retan batailoi bereko 1. Konpainiak hartu digu txanda.

      San Kristobalgo ermitan behin batu garela Serrano kapitainaren Zenturiarekin, eta gure komandantea buru zela, ingurua ezagutzera abiatu gara eta gogor tirokatu gaituzte. Hiru kilometro inguru egin ondoren baselizara itzultzea erabaki dugu. Bi konpainia gaudenez, inguruan hartu behar izan dugu atsedena, nahiz eta euria gogor ari duen.

      Hilak 29. Ez gara gure posiziotik mugitzen, berritasunik ez guretzat, baina ikusi ahal izan dugu 25 hegazkin inguruk etsaia nola bonbardatu duten.

      Baselizako guardiari txanda hartu diogu eta bakarrik Serrano Konpainia eta gurea geratu gara.

      Hilak 30. Bezperako agindu bati esker...”.

–2–

Apirilaren amaieran eteten da Luis Fernandez Arregiren egunerokoa. Maiatz osoa Amorebieta eta Durango arteko posizioetan egongo da bere konpainia. Hori izango da, hil osoan zehar, guda fronterik gogorrena. Hor jokatuko da Bilboren eta, beraz, Bizkaiaren eta, hortaz, Euskadiren geroa. Falangistek badakite. Eta gudariek ere bai.

      Ez dago lekukotasun idatzi askorik egun horietan han gertatu zenaz. Zentsura militarra, seguru asko. Gerraren berri ematen ari diren atzerriko kazetarien arreta Gernikako bonbardaketak erakarri du, eta Intxorta geratuko da, gudarien memorian, bataila gogoangarrien pulpituan. Baina Luis Fernandezen egunerokoa amaitzen den egunean berean, apirilaren 30ean, Jose Artetxe idazle eta kazetariaren Oriamendi Tertzio karlista inguruan da. Maiatz hasieran, behintzat, seguru da Euba eta Zugasti artean dagoen 333 kotan dagoela bere konpainia, Fernandezek aipatzen duen San Kristobal ermitatik gertu. Pentsatzekoa da azpeitiarra eta altsasuarra ez zirela aparte ibiliko, Artetxek behin baino gehiagotan aipatzen baititu, El abrazo de los muertos egunerokoan, “nafar falangista zangarrak”. Haren kontakizunaren bidez jarraitu daiteke Luis Fernandezek jaso gabe utzi zituen egunak. Haren bizitzaren azkenak.

      “Bistan da gure Konpainia posizio aurreratuenetara bidaltzen dutela beti”, idatzi du Artetxek 1937ko maiatzaren 12an. “Amorebieta gaineko posizio aurreratuenetan gaude, azken gauetan behin eta berriro erasotua eta kontraerasotua etengabe eta gogorki sentitu dugun posizio honetan. ‘Presta zaitezte! Egon zaitezte denak prest!’ oihukatzen digute, behin eta berriro, ofizialek, loaldiaren erdian. Egunez erabat isolatuta geunden. Bidearen azken zatia ez dago erabiltzerik.

      Konpainiaren lehen pelotoiak, arrastaka aurrera egiten zuen bitartean, zanga bidea ireki du, eta hortik joan gara gero denok. Lubakiak eta parapetoak ezinago sinple dira. Orain ulertzen dut zergatik zuten hemengo hildako eta zauritu gehienek burua txikituta gure kantonamenduaren aurretik pasatzen zirenean.

      Parekoen lubakiak berrogeita hamar-ehun metrora ditugu. Tiroketa etengabea da, trinkoa. Eman diguten lehen mandamentua: ez atera burua ezta hurrik eman ere. Bigarrena: kontu handiz ibili gauez, hemen gerra gauez egiten da eta. Hirugarrena: baioneta arman jarri. Laugarrena: guardiak bakarrik hiru ordu laurdenekoak izango dira”.

      Parean daudenen artean dago Euskadiko Armadaren 6. Brigada. Lau batailoi ditu: Rosa Luxemburg edo Arrosa, komunistak; Amuategi, sozialistak; Barakaldo, sozialistak eta meatzariak; eta Rebelión de la Sal, jeltzaleak.

      Maiatzaren erdialdean, borroka latzak izan dira inguruan. Etxanotik aurrera egin eta Amorebieta konkistatu nahi dute frankistek. “A zer nolako zafarrantxoa atzokoa”, idatzi du Artetxek. “Kontraerasoa. Kontraerasoak. Lehena batez ere, ikaragarria. Harrabots burrunbatsua. Danbor erraldoi baten erritmoan lurrak sua egotziko balu bezala. Argiaren zurbiltasun dardaratsuagatik ez balitz, esan zitekeen une batzuetan egun argia zela. Trazatzaileek hari argitsuak josten zituzten airean. Eta burrunbaren erdiak, ahotsak: ‘Kapilaua! Kapilaua!’”.

      Bestaldeko kronikek diote egun horietan eta inguru hartan, 333 kotaren inguruan, gerra erabaki zela.

      Gerra guztietan bezala, alde bakoitzak bere errelatoa kontatu nahi du, eta hala frankistek nola errepublikazaleek, denek norberarena gailentzea nahi dute. Arazoa da guda honetan, guda gehienetan bezala, irabazle bakarra egongo dela, eta haiena izango dela urte luzez entzungo den kontakizuna: frankistak erraz nagusitu zirela Egiaren eta Jainkoaren indarra alde zutelako, eta tropa hobeak eta miliziano sutsuak zituztelako. Errepublikazaleek, berriz, ahal izan zuten guztietan salatu zuten hasieratik dena kontra izan zutela: kontra bihurtu zitzaiela Europako estatu handien neutraltasunezko itxurazko jarrera, armak eta baliabideak lortzeko zailtasun handiak sortu zizkielako; kontra, faxisten alde zeuden estatuek, Alemaniak eta Italiak, ez zutela inolako erreparorik izan arma eta gerra taktika berrienak hemen probatzeko, eta, beraz, matxinoak lagundu zituztela inolako disimulurik gabe, mota guztietako babes militarra eskainiz; kontra, ere bai, agintaritza militar argirik gabeko armada zatikatua eta desorekatua geratu zela Errepublikaren alde; eta kontra, soldadu profesionalei batu zitzaizkien milizien arteko polarizazioa edo elkarrekiko etsaigoa.

      Gerraren eszenatoki honetan, non aktoreak, askotan, beren kabuz mugitzen ez diren joko konplikatu baten pieza txikiak baino ez diren, errelatoak ñabardura batzuk jarri baino ezin du egin, mikroari ekarpenak egin. Are gehiago, dena gertatu eta urte batzuetara idatzita baldin badago. Hau bezala. Kontakizunak egin dezake hurbildu eszenatokia, geratzen diren lekuko bakanei galdetu, dokumentu ofizialek argitzen ez dutena interpretatzen saiatu, argi pixka bat eman. Kontestualizatu. Iturriak kontrastatu. Kontakizuna harilkatu, garbi utzita horixe dela, idazten ari denak ikusi, entzun eta irakurri duenaren gainean pausatu duen begiradaren araberako egia txikia.

      Gudu zelaiaren gaineko begirada makroari lupa ezarri eta eskuineko botoiarekin hurbiltzeari ematen baldin badiogu, ikusten dugu Europako izkina batean, Iberiar penintsularen iparraldean, Bizkai inguruan, Durango eta Bilbo artean, Etxano eta Amorebietatik gertu, 333 kotan dagoen armadaren kanpamentu nagusiaren denda kaki baten barruan, 1937ko maiatzaren erdi aldean, Manuel Errandonea beratarrak gidatzen duen 6. Eusko Brigadaren agintari nagusiak mendian galduta topatu duten preso bat itauntzen ari direla. Ondo pentsatuta, zaila da asmatzen nola gal daitekeen inor inguru honetan, soldaduz beteta baitago dena, esparru guztia lubakiez eta txarrantxaz ondo zedarrituta, basoak soilduak bonbardaketa eta eraso eta kontraerasoengatik, hain baita erabakigarria hemen jokatzen ari den bataila. Baina errepublikazaleek horrela kontatuko dute gero: mendian galduta topatu zuten soldadua galiziarra zela, eta informazio oso baliotsua atera ziotela. Esaterako: Molaren agindupeko armadaburuek Etxanoren kontra hurrengo egunetan jo nahi zuten erasoaren xehetasunak.

      Luparen pean, hortaz, ikus daiteke soldaduak nola jakinarazi dien erasotzaileak ondo hornituta datozela. Aditu ahal izan dituela bere konpainiaren kapitainaren eta komandantearen arteko elkarrizketak, hitzez zein telefonoz, eta berrogeita bat bateria jarri dituztela haienganantz begira. Nafarroako 6. Brigada ekarri dutela ere esan die errepublikazaleei, han 2.ak ere jarraitzen duela, eta gainera 4.a atzean dela, zain, behar izatekotan esku hartzeko prest. Alegia: hiru brigada dituztela erasotzaileek, tartean falangista eta karlista ugari. Eusko Jaurlaritzaren aginte pean dagoen armadak brigada bakarra dauka, eta agintari batzuek zalantzak dituzte Rebelión de la Sal batailoiaren izpiritu eta kemenaren inguruan. “Gainera, artilleria prest dago”, azaldu du preso bahituak, “italiarra eta espainiarra, eta Kondor Legioko hegazkinak ere azalduko dira”.

      Bahitutako soldaduak moralez hustu nahi ote ditu errepublikazaleak? Baliteke. Ez zen lehen aldia izango armada batek kontrainformazioa erabiltzen duela beste aldea nahasteko. Errandonearen manukoek uste dute, gainera, beste zerbait ezkutatu nahi diela preso galiziarrak, zerbait gordetzen duela, eta presionatu dute. Azkenean aitortu du tankeak ere azalduko direla. Italiarrenak.

      Zaila izango da, baina gudarien buruzagiek erabaki dute estrategiarik onena erasoa jotzea dela. Iniziatiba hartzea, gutxiago izanagatik eta okerrago prestatuta egonda ere. Erasoa jo, ez aurrera egiteko, ezpada atzera egin behar ez izateko.

      Defenditzen dituzten posizioen inguruan ahalik eta zuhaitz gehien mozteko ordenatu dute berehala, artilleriaren bisibilitatea handitzeko. Ia ez dute hegazkinik, eta horrek abantaila ematen die altxatuei. Ausardia da bide bakarra, eta fronte osoan txarrantxa zabaltzen hasi dira. Estrategia argia da: 155 mm-ko artilleriarekin 333 kota osoa lehertzea eta lubaki eta zangetan erreketeen eta falangisten zain geratzea. Alemaniar hegazkinak ez dira hain erabakigarriak izango baldin eta lubakiak ondo prestatzen badituzte. Azken finean, kota ehunka metro koadrotan zabaltzen da, oso tarte txikiak daude posizioen artean, eta airetik bonbardatzen hasten baldin badira, bonbak denentzat izango dira, eta altxatuei ere galaraziko diete aurreratzea. Pilotuak ez dira hain zehatzak.

      Bizkaia defenditu nahi dutenek buruz buruko borroka bilatuko dute. Erabaki arriskutsuena da, baina, hala uste dute, har dezaketen bakarra.

      Baina basoan galduta atzeman duten presoak tanke italiarrak ere aipatu ditu. Eta Errepublikaren alde ari diren militarrek jakin nahi dute nondik iritsiko diren blindatuak. Bahituta duten soldaduari erakutsi dizkiote inguruetako mapak. Gizajoak ez ditu izenak ezberdintzen. “Baina ez dakizu irakurtzen ala?”. “Bai, baina izen hauekin!!”. Azkenean, Torreburu eta Esturo arteko puntu bat seinalatu du. “Hemen inguruan behar du”.

Beste aldean, Artetxeren konpainiak lehen lerroan jarraitzen du. Artetxek berak ere bai. Eskribau lana egingo digu. Maiatzak 13 ditu.

      “Zenbat iraun zuen lehen kontraerasoak? Lehen Konpainietako morroi batek (behean daude, posiziotik kanpo ia) denbora neurtu zuen, erlojua eskuan, eta esan dit hiru ordu laurden iraun zituela. Nik hamar minutu esango nukeen, gehienez ere. Horrelako momentuetan, joandako denboraren neurria desagertu egiten da erabat. Tarteka, bake pixka bat izaten genuen. Orduan, bazirudien hildakoek izarren argi pean lo egiten zutela. Eta hegazkinen bat edo beste han goian, euliak bezala.

      Lehen kontraerasoan asaltora atera ziren, baina segatuak izan ziren, literalki.

      Gure posizioak zulo bat osatzen du muino txiki batean, altura ezberdinekin. Egunak dira tokirik altuenean hiru falangistaren gorpuak dautzala, lurperatu gabe. Ingurua erabat tiroen menpe dago, eta ez dago handik aterako dituen gizasemerik. Arratsaldeko eguzkiak dirdira egiten du gorpu baten kantinploran.

      Atzo gauean, lehen kontraerasoa gertatu zenean, hankak dardarka sumatu nituen eta ezin izan nituen gelditu, baina nire inguruan beste batzuk ikusi nituen hortzak karraskaka. Matrail eskandalagarri horiek baino askoz ere nahiago ditut nire hanka ahulak.

      Arratsaldea amaitzen ari da. Etsaien artilleriak gupidarik gabe bonbardatzen gaitu. Gure posizioa inbutu bat denez, eztanda bakoitzaren asotsa ikaragarri handitzen du. Lurrezko zakuak, txabolak, gizonak, dena airetik hegan ateratzen da. Metrailak segatutako zuhaitzek erreberentzia tragikoa marrazten dute abailtzen direnean.

      Haitz baten gainean, bizitzari muzin eginez axolagabetasun gorenaz, gure kapilaua hasi da hildakoen omenezko arrosarioa ozen errezatzen, eta guk ahal dugun tokitik babestuta erantzuten diogu.

      – Agur Maria... Danba! Kapilauak etengabe errepikatu behar du.

      – Agur Maria, graziaz betea... Danba!

      Iluntzen ari du. Ez da egun bat ere pasatu eta betiko joan direnen eta zaurituen artean, zenbat hutsune!”.

      Hurrengo egunean ere, berdintsu. Borroka gogorrak, 333 kotan.

      “Posizioaren gainaldea falangista nafarrek defenditzen dute. Aurpegi zatarra baina noblea duen guardia zibil batek agintzen ditu. Guardia Zibilaren praka eta atorra urdina janzten ditu eta aldean beti darama zahatoa, ezkerreko besotik zintzilik. Ahots indartsua du eta, gauez batez ere, irmo nagusitzen da tiroen artean.

      – Gora nire mutil zangarrak! Animo nire mutil zangarrak!

      Esaten dutenez, daukaten kapilauak, kaputxinoa baita, kontraerasoetan gogo handiz laguntzen ditu soldaduak, eta lubakira munizioa eramaten die bere misioa betetzeari utzi gabe. Asko maite dute, kapitaina ere bai.

      Paisaia asko miresten dut, baina antzeman dut goresteko gaitasuna galdu dudala hemen. Nahiz eta hemendik ikusten dena oso ederra den. Durangaldea osoa gure aurrean zabaltzen da udaberriko berdetasun betearekin, alde batean Anbotoren alturak babestuta, eta han, urrun, Udalaitz. Paisaia zoragarria da, eta ematen du esaten didala: ‘Badakit ez nauzula begiratzen lehen bezala, baina badakit zergatik den. Ulertzen zaitut...’.

      Lubakian. Badakit batzuek begiratzen nautela, baina ezin dut, ezin dut tirorik egin. Eta, bitartean, liburu hau irakurtzen dudalako itxurak egiten ditut. Austriako txapelgorriak du izenburua eta badakit ezin izango dudala inoiz gaur egun bizi dudan inguruabar honetatik bereizi. Irakurri baino, nire burua amorruz aztertzen dudalako.

      Egiten ditugun bajak bertatik bertara ikusten ditugu. Nire ondoko batek oihukatu berri dit, pozez beterik, ‘bat jo’ duela. Ez dakit irribarrea egin dudan, baina gutxienez aho keinua egin dut. Eta amorratuta nago.

      Ez dakit zer nolako jendea daukagun aurrean. Eta jakingo banu ere, ez daukat inorekiko inolako gorrotorik. Sentitzen dut ezinezkoa zaidala tiro egitea. Zelai zabalean Jainkoak esango du, baina hemendik ezinezkoa dut, ezin dut”.

Hirugarren egunean, maiatzak 15 ditu, Artetxeren konpainia lehen frontetik jaitsarazi dute. Bera gaixorik dago. Goian geratu dira aurreko igandean hildako hiru falangisten gorpuak. Ezinezkoa izan zaie handik ateratzea.

      Artetxek Durangoko ospitaleko leihotik ikusi ditu Amorebieta gainean eroritako bonbek eragin duten sutearen sugarrak. Euskadiko gudariek eta milizianoek ikusten dituzten berdinak dira. Junkers 52en lana izan da, Alemaniako bonbaketariak. Bat, bi, hiru pasada egin dituzte, bonba su-eragile ugari jaurtiz. Amorebieta gainean dirdira laranja da nagusi, eta ez dira kaleko argiak.

      Lehen lerroan dauden gizonek han goian jarraitzen dute, herriak inguratzen dituzten muino eta tontorretan. Etxanotik gertu, gudariek italiarren tanke batzuk geldiarazi dituzte artilleriarekin. Baina atzetik datoz txapelgorriak.

      Preso galiziarraren informazioa ez zen txarra, eta Amuategi brigadakoek dena prestatu dute Francoren aldekoek aurrera egin ez dezaten. Eibartarrak dira haietako asko, armez eta bonbez badakite hainbeste. Tankeen kontrako minak falta zaizkie, eta nitroglizerinazko kartutxoekin bonba artisauak prestatu dituzte: granada bat hartu, kartoiaz bildu, paketeari lehergailua lotu, eta kartoi gehiago gainetik paratu. Meloi bat balitz bezala.

      Errekete eta falangista nafarrek jarraitzen dute bultzaka. Baina gudariek kontatuko dute gero eta motelago ari direla, ez hasieran bezain adoretsu. Min eman izan balie bezala lehen erasoan asmatu ez izanak. Ansaldo tanke italiarrak barreiatuta daude inguruan, burdinazko txatarra. Eguerdian hasi dira berriro kanoiak eta artilleria, txistuka. Mola jeneralarentzat berebiziko garrantzia du Bilborako bidea lehenbailehen irekitzeak, iparraldeko frontea itxi eta, horrela, Madrilera begira jartzeko, eta konfiantza itsua du nafarrengan. Baina gudarien erresistentzia gogorra da.

      Bi bengala berde atera dira alboetatik, eta hori zen seinalea: toki guztietatik arma automatikoak eta fusilak piztu dira batera, eta eibartarren lehergailuak orroka hasi dira. Erreketeak gelditu egin dira, eta gero atzeraka hasi dira erretiradan. Komandanteak hegazkinak eskatu ditu berriro. Goitik metraila dator, ziztuan. Futbol zelai baten zabaleran, dozenaka leherketek lurra zartatzen dute. Soldadu guztiak, alde batetik Euskadiko gobernu legezkoarentzat borrokan ari diren milizianoak, komunistak eta gudariak, eta, bestetik, matxinoen aginte pean ari diren falangistak, karlistak, italiarrak, denak, lubakietan babestu dira. Zerutik erortzen ari den infernua lehenbailehen pasa dadila.

      Kontserbatu diren eguneroko militarrek idatzita utzi zuten eguerdiko ordu biak aldera burrunba eten eta ke beltza saretzen hasi zela. Hegazkinak erretiratu dira eta artilleria isildu. Badatoz berriro erreketeak eta falangistak. Metro gutxira daudela, sua uluka berpiztu da berriz ere haien kontra. Defentsak ustekabean harrapatu ditu atzera ere altxatuak. Kolkoan josita dituzten ama birjinaren domina zilarreztatuen distira ikusten dute gudariek. Hala kontatuko zuten gero. Haien artean tiratzaile onak daudela, eta agindu dietela txapelgorrien buruei tiro egiteko. Txapel borladunak ondo ikusten dira, txantxangorriak lur gainean saltoka balira bezala. Bata bestearen atzetik erortzen ari dira.

      Esperatutako ondorioa dauka estrategiak: ofizial asko erori dira, soldadu gazteek ez dute aurrera egiteko nork gidatuko, eta atzera egiten dute berriro. Amuategi eta Barakaldoko milizianoek lubakietatik salto egin dute, eta jazarri egin dituzte atzera egiten ari direnak. Bigarren erasoaldia gelditu dute horrela. Nafarroako 6. eta 4. Brigadek baja handiak jasan dituzte.

      Aukera ona dirudi gudariek eta errepublikazaleek irabazitako espazioan posizioa egonkortzeko eta gogortzeko, baina Euskadiko Armadaren koronelak erretirada deliberatu du. Durangora doan errepidetik beste eraso bat omen dator, eta Bilbo defenditu beharra dago. Han ere ez dituzte gizonak sobera.

      Maiatzaren bukaeran, horrela, Jaurlaritzaren aginte peko 4. Euskal Brigadak atzera egin du eta Lemoaitz Nafarroa 2. Brigadaren esku geratu da berriro.

      Euskadiko armadaburuek uste dute galera ez dela ikaragarria. Amorebieta eta Lemoa arteko gaina zaila da erasotzen, eta zailagoa defenditzen. Ez dago babestoki argirik, ingurua argi dirdiratsu bat da gauaren erdian bonbaketarientzat. Baina, hori ere egia da, estrategikoa da. Etengabe egongo da orain alde baten mendean, orain bestearenean. Funtsezkoa da posizioa erabat ez galtzea.

Luis Fernandez Arregi eta Jesus Artetxe elkarren ondoan ariko ziren Lemoaitz inguruan, astez aste idatzitako egunerokoetan antzeko tokiak eta antzeko egoerak aipatzen dituztelako. Eta, Neronek tirako nizkin liburuan kontatu zuena aintzat hartuz gero, han inguruan beharko zuen Sebastian Salaberria oiartzuarrak ere. Askok bezala, Elbitxuri baserriko semeak behartuta hartu behar izan zuen fusila, zergatik eta bost egunengatik 37ko kinta tokatu zitzaiolako. Iruñera joan zen instrukzioa egitera, eta han euskaldun ugari ezagutu zituen, batzuk erdara ulertzeko gai ez ziren baserritar koitaduak. Zumaiar lagun hura bezala, memorietan aipatu zuena:

      “Zumaiarrak oinak oso okerrak zituen, eta asko kostatzen zitzaion ibiltzen. Botak ere berehala muturrak okertuta behetik gora begira, eta hala esaten zion kaboak:

      – ¡Cambia el paso tú, vasco antiaéreo, que no sabes ni andar siquiera!

      Geroztik ‘antiaéreo’ esaten zioten askok, eta gizajoari penaren penaz negar-malkoak ateratzen zitzaizkion, berekin baitzeukan nahiko desgrazia.

      Eta halako batean kaboak:

      – Aaaaaaalto!

      Eta baziren gora begira gelditzen zirenak, aireplanoren bat ote zen pentsaturik. Honelako soldaduak apartatu egiten zituzten, eta ‘pelotón de los torpes’ izenarekin beste kabo batek ederki kostata erakusten zien instrukzioa”.

      Legutiotik etorri berria, Salaberriak Lemoaitz inguruko borroketan parte hartu zuen, Igorren hain zuzen ere, Mendiko Sizilia 8. batailoiaren barruan. Han jakin zuen anaia Kaximiro Bizkaian zebilela, Eusko Gudarostearekin izena emanda. Parean, akaso. “Harrez geroztik, beti kezka horrekin ibili nintzen nire gerra-denbora guztian: ea nire anaia hori nonbait aurkitzen ote nuen hilda, erituta edo prisionero eginda”.

      Kontua da maiatzaren bukaeran Salaberria Bizkaiko lehen lerroan dagoela, Bilbora begira hura ere.

      “Herri honek bazeukan bere inguruan gari-sail handi bat, eta gure soldadu-lagun asko eta asko gari-tarte honetara sartu ziren, kontrarioak ez ikustearren. Baina hauek ederki ikusten zuten gari-sail hura nola ari zen jendez betetzen, eta halako batean hasi ziren metrailadorearekin tiroka. Gari guztia segarekin bezalaxe moztu zuten, eta hantxe gelditu ziren nire lagun asko hilda. Bertan egon behar izan zuten hogeita bi egunean, ez gure aldekoak eta ez bestekoak hartzerik izan ez zelako.

      Batzuk herri inguruan zabaldu ziren, eta beste batzuk berriz etxe baten atzean gorde ginen. Batzuek esaten zuten:

      – Hemen gaizki gaudek, eta atera egin behar diagu hemendik!

      Baina behin handik atera ezkero, ez zegoen ezeren babesik, dena garbi baitzegoen; eta ateratzen ziren denak, han hiI edo eritzen ziren. Eta jakina: haiek hala ikusita, besteak bertan gelditu ginen.

      Baina gure sarjentua ere han zegoen, eta hala esan zigun bere pistola handia erakutsiaz:

      – ¡Hala, muchachos! ¡Hay que salir de aquí enseguida a luchar!

      Hala, pentsaturik hantxe izango zela nire azken ordua, Jaungoikoari otoitz egiten hasi nintzen:

      – Jesus, Jesus! Lagun zaiguzu ordu larri honetan!

      Hori esanaz atera nintzen ni handik. Ikusi nuen etxetik hamabost bat metrora nola zegoen aran-arbola zahar bat, eta haretxen ipurdian gorde nuen nire burua. Burua maite noski!

      Nik tiro bat tira nuen, ez dakit nora; baina oinak nonbait bistan gelditu ziren, eta berehalaxe eman zidaten, tak!, oin batean. Begira jarri nintzen eta, tak!, bestean.

      Tiro batekin, nola baitzen bala esplosiboa izenekoa, ezkerreko oinaren erdia puskatu eta zintzilik utzi zidaten; beste tiroarekin eskubiko zangoan ebaki edo zauri luze bat egin zidaten.

      Segituan abiatu nintzen ipurdiaren gainean arrastaka-arrastaka eta fusilaren arrimuan, odol-arrasto handia lurrean egiten nuela.

      Ez dakit bitartean zenbat bala sartu zen nire inguruan. Arropa guztiak lurrez bete zizkidaten behintzat. Milagroa dela dirudi, baina nonbait Jaungoikoak ez nahi eta ez ninduten gehiago jo”.

      Gerra amaitu zenean, Sebastian Salaberriak jakin zuen Igorre inguruko borroketan anaia ere aritu zela, parean, beste aldean. Eta, elkartu zirenean Iruñean, Sebastian artean eriturik, zer zauri klase zituen galdetu zion anaiak.

      “Hara, motel, gerrak zer aurrerapen dituen: tiro batekin eskubiko zangoan zauri luze bat egin zidatean, eta beste tiroarekin berriz ezkerreko oina puskatu eta zintzilik utzi, eta orain moztuta zeukat.

      Berriro galdetu zidan: ‘Non eritu hinduten?’. Eta nik erantzun nion: ‘Igorre izena duen herri batean’. ‘Igorren? Zein egunetan?’ ‘Maiatzaren 24an, eguerdiko ordu bata inguruan’. Eta gizajoak, negar samina eginez, bizkarretik heldu eta erantzun zidan: ‘Orduan, hire oin horiek jo zituzten balak, neronek tireak izango dituk!’ ‘Herorrek tireak? Zer ba?’ ‘Bai; neronek tireak! Atake hartan ni ere han ninduan!’. Eta, lepotik helduta, bere begietako malko saminarekin nire aurpegia bustitzen zuen”.

Beharbada anaiak egindako tiroengatik, Sebastian Salaberria Lemoaitzeko bataila nagusitik libratu da. Artetxe bezala.

      Luis Fernandezek ez du zorte hori izan. Ez da zauritua izan eta ez dute errelebatu, ez dute jaitsi inguruko herrietako batera atsedena har dezan, ez dute etxera bidali baimen bereziren batekin. Ez da izango etxekoek ez dutelako eskatu. Florentino Fernandez eta Graziana Arregik behin baino gehiagotan adierazi zuten semea etxera etortzeko desioa, hilabete asko zeramatzalako lehen lerroan, eta hasieran uste izan zutelako, seguru asko semeak berak eta berarekin batera Altsasutik autobusez Iruñerantz atera ziren guztiek bezala, aste batzuetako kontua izango zela gorrien kontrako gudaldia, laster amore eman eta gauzak bere onera itzuliko zirela eta gobernu serio, kontserbadore eta elizkoiak hartuko zuela agintea. Eskuinak, alegia. Anaia nagusiak ere, Paulinok, eskaera egin omen zuen anaia Altsasura bidal zezaten, sikiera egun batzuetarako. 1936ko udazken eta uda Madrilgo kuartel batean eman zituen Paulinok, administrazio lanetan, eta etxean gorde dituzten eskutitzetan esaten dutenetik ondoriozta daitekeenez, askoz egokiagoa iruditzen zitzaiola horrelako destinoa anaia gaztearentzat ere, Paulinok pentsatzen zuelako anaia errazago moldatuko zela paperen artean burokrazia militarra kudeatzen kanoi eta morteroen artean baino. Hori pentsa daiteke elkarri idatzitako eskutitzetatik. Hori, eta bi anaien arteko harreman zail eta korapilatsua ere. Elkarri jaurtitako hitz ozenegiren bat ere bai. Kontra egingo ote zien Luisek gurasoei eta anaiari, ezetz, berak lehen lerroan nahi zuela eta ez zituela bere kideak bakarrik utziko? Ez eskatzeko faborerik berarentzat, mesedez, kalte besterik ez ziotela egiten bere armakideen begien aurrean? Beharbada. Hipotesiak besterik ez dira, lekukotasunik gabeko iluntasunean argi pixka bat egiteko ahaleginaren emaitza. Luisek anaia nagusiari eta familiari bidalitako eskutitzak ez baitira gorde. Soilik eguneroko xume bat. Eta eten egiten da Luis hil baino bi hilabete lehenago.

      Jesus Artetxeren eta Sebastian Salaberriaren kontakizunekin irudika dezakegu Luis Fernandezek Lemoaitzen hil arte bizitakoa.

      Artetxe eta Salaberria ere isiltzen direnean, artxiboetan gordetako dokumentazioari heldu behar zaio hariari jarraitzeko.

Eta hariak dio 1937ko maiatzaren 27an, Euskadiko Armadaren aginte pean ari diren Simon Bolibar batailoiak eta asturiarren 225 eta 230 batailoiek Lemoaitz okupatu dutela atzera.

      Hilaren 29an, arratsaldeko bostetan, Errepublikaren kontra altxatu diren Arapiles batailoiak eta Falangeren bi konpainiak gaina berreskuratzeko erasoaldiari ekin diote. 20:30ean, altxatuen esku dago ezproia. 30eko gauean kontraerasoa egon da, ondoriorik gabe matxinoentzat. Maiatzaren 31n beste erasoaldi bat egin du Bolibar batailoiak, Etxegoien komandanteak gidatuta, eta lortu dute defentsa hainbat puntutan haustea. Baina asturiarren batailoiek ez diote erasoari jarraipenik egin, eta atzera egin behar izan dute.

      4. Brigadako nagusiak Bigarren Dibisioko koronel buruari idatzi zion txosten ofizialak hori iradokitzen du, behintzat: artilleria, infanteria, loturak eta transmisioak prest zeudela, operazioaren hasierako ordena dena zegoela aginduta, eta parte hartu behar zuten batailoi guztiek arratsaldeko zortzietarako etsaiarengandik gertuen dauden puntu gorenetan egon behar zutela, eta lehenago artilleriaren erasoa hasiko zela, zortziak baino hamar minutu lehenago arte, eta su oso bortitza egongo zela. Baina operazioa hasi baino minutu batzuk lehenago etsaien hegazkinak agertu zirela, eta plan guztiak ezerezean utzi zituztela. Eta horrek soldadu eta agintarien artean etsipena eta adoregabetzea ekarri zuela, eta nahiz eta behin eta berriz ordenak eman zituen aurrera jarraitzeko, ez zela modurik egon erasoa antolatzeko.

      Benetan etsia da Bedian, 1937ko maiatzaren 31ko goizeko bederatzietan sinatutako komandantearen txostenaren azken esaldia: “Gauzak horrela, koldarkeria iruditu zitzaidan gertatzen ari zen guztia, eta ikusirik eguraldia hobera egiten ari zela eta komandanteak ere horixe bera berresten zidala, eta zerbait susmatzen nuenez, erabaki nuen nire indarrak jatorrizko tokietara itzultzea, inolako helbururik lortu gabe, ikusirik nire manatuetara jarri zituzten indarren kemen eskasa (...)”.

      Ekainaren 1ean eta 2an eraso gehiago izan dira. Baina Lemoaitzek frankisten esku jarraitzen du. Eta gaina erabat galduz gero, Bilborako erasoaldirako bidea zabalik edukiko dute matxinatuek, ia erabat inguratu dezaketelako hiriburua.

      Ekainaren 2ko goizean, asturiarren 1. Brigadak gidatutako eraso batek porrot egin du. Egun horretan, Jose Antonio Agirre lehendakariak berak agindu dio 6. Brigadari Lemoaitz berreskuratzeko. Hiru batailoik osatzen dute: Rosa Luxemburg batailoia (PCE); Amuategi batailoia (JSU, sozialistak) eta Rebelión de la Sal (EAJ). Ondoren Barakaldo batailoia (UGT), Dragones batailoia (JSU, sozialistak) eta Saseta metrailadoreen batailoia (EAJ) ere batuko zaizkie.

      Hain zuzen ere Rosa Luxenburgeko komandante Jaime Urkijori eman diote ordena erasoa prestatzeko.

      Arazo handiena, artilleria da. Ez dago. Hegazkinik ere ez dute. Urkijok 155 mm.-ko bateria bat dauka eskura eta erabilgarri, eta 81 mm.-ko morteroak ere bai. Hogeita bat. Baina lortu ditu Navalen sortutako sei gurdi blindatu ere. “Babcock-Wilcox” izendatu dituzte. Saseta batailoiko metrailadore astunak ere eskatu ditu komandanteak, eta eskuratu ditu.

      Lemoaitzek ezproi itxura dauka Amorebietaren aurrean. Urkijok hartu du Lemoatik Bediarako bidea, Astuiraino, eta Murtatzatik gora abiatzen den bidetik, Mateolubarritik Bidestubietaraino abiatu da. Han utzi nahi ditu berak deitzen duen “txatarra”. Hortik nazionalen lehen lerroetara kilometro bat dago, askoz gehiago ez. 155 mm.-ko kanoia Usansoloko tren geltoki inguruan kokatu du. Artilleroari esan dio biharamunean, 7:30etik 8:00ak bitarte, Lemoaitzetik haratagoraino tiro egiteko, Aixea ingururaino eta, behar izatekotan, baita Amorebietaraino ere. Proiektilek gudari eta milizianoen posizioak gainditu behar dituzte, erasotzaile errekete eta falangisten artean min egiteko. Asturiarren bateriak Larrabetzura doan bideko Urgoiti, Erletxeta eta Gumuzion jarri ditu. Denak ondo gordeak, ondo hornituak, eta errepidetik gertu.

      Karro blindatuak oihanbideetatik gora igotzeko lana benetako ingeniaritza desafioa izan da. Hainbat enbor moztu eta trabesean jarri behar izan dituzte pistetan, beldar-kateak trabatuta ez geratzeko, eta inguruko baserri batetik hartutako idi parea erabili behar izan dute, laguntzeko. Pistak daukan errebolta bakoitzean, dena gelditu, trabesekin halako egurrezko zubiak inprobisatu eta aurrera, hurrengora arte. Hainbat ordutako lana.

      Arratsalde partean, artilleria eta morteroak nahi dituzten tokian dituzte gudariek.

      Parean, El Caminokoen erreleboa hartu dute San Ignacio Tertzioko erreketeek. Artetxerenak. Haiek zaintzen dute, orain, posizioa.

      Urkijo komandanteak agindu bat eman du: Dragones batailoikoak espartinez janzteko. Lemoa ondoko harrobitik igotzea proposatu diote aholkulari militarrek, Lemoaitz albotik alegia, parez pareko konfrontazioa saihestu eta erreketeak ustekabean harrapatzeko. Uste baitute inoiz ez dutela esperoko hortik inor igotzerik, noiz eta gauez. Espartinak tentsio goreneko uneetan sortzen diren okurrentzia horietako bat da: komandanteak sorpresa baliatu nahi du, eta horretarako ebitatu behar dute soldadu talde batek sor dezakeen zarata guztia. Horregatik kendu dizkiete botak. Arrisku handiko erabakia da, igoera malkartsua baita, eta soldaduak trabatuta gera daitezkeelako harkaitzen batean, edo berandu iritsi hitzordu garrantzitsura.

      Batailaren emaitza alde batera edo bestera desoreka dezakeen hautu horietako bat da.

      Urkijok esan dio batailoiaren buruari artilleriaren erasoa hasi baino lehenago iritsi behar dutela. Ordu erdia izango dutela goraino igotzeko. Nahikoa dela erantzun dio miliziano sozialisten buruak. Lehenago iritsiz gero, gordean gelditzeko agindu dio komandanteak. Karroak eta fusilak entzun bezain pronto haien txanda izango dela, eta albo horretatik bonbez erasotu behar dutela.

      Eraso zuzena Arrosa, Amuategi eta Rebeliónen ardura izango da.

      Lehen mugimendua 07:30erako dago aurreikusita, baina ordu erdiz atzeratu da. Dauden kontakizun ez formalek diote Arrosa eta Amuategiko borrokalariek entusiasmo handirik gabe heldu diotela manatutakoari, eta komandanteek nahiko lan izan dutela diziplina ezarri eta bakoitza bere tokian jartzeko.

      Lekukoek zehaztuko dute Dragones batailoikoen mugimenduak erabaki duela gudaldia.

      08:00etan erasoaldia kanoiez eta artilleriaz hasi denean, erreketeek franko ongi eutsi diote bonbardaketari, eta Arrosa eta Amuategiko komandanteek norbere gizon multzoaren buruan jarri behar izan dute, mehatxuka, erasoaldia bultzatzeko. Horrek heriotzara eraman ditu biak. Baina bultzada eta presio etengabeari esker, gizon asko tankeak baino lehenago iritsi ahal izan dira erreketeen lubakietara.

      Erasoa hasi den une hartan bertan metrailadoreen Saseta batailoia ere agertu da, eta blindatuak ikusi dituztenean, eta albotik ustekabeko erasoa iritsi zaienean, espartinez jantzitako batailoiarena, erreketeek eta falangistek atzera egin dute arrapaladan, Izarangoraino, ia Amorebietaraino.

      Kontraeraso ahaleginak izan dira, baina Saseta batailoi prestatu berriak eutsi egin dio.

      09:00etan, Errepublikaren bandera eta ikurrina Lemoaitzen inkatu dituzte. Oraindik hirugarren kontraeraso bat egongo da, baina hari ere aurre egingo diote defendatzaileek.

      Zenbakiek diote erreketeen artean 177 hildako izan direla, ia tertzioaren erdia. Tartean lau kapitainak. Gainerako konpainietako bajak kontuan hartuz gero –Arapilesko hiru konpainiak eta Falangeko beste bi–, Francoren aldekoek 253 gizon galdu dituzte.

      Horien artean dago Luis Fernandez Arregi, Graziana eta Florentinoren semea. 1937ko ekainaren 3an, Valentin Oribe altsasuarrak bere parean eta bere kontra bizia galdu duen egun berean. Bilboko erasoaldia bere gain hartzeko Emilio Mola jenerala Gasteizerantz zeraman hegazkina, Alcocero herri inguruan, Burgoseko iparraldean, lurraren kontra jo eta txikituta geratu den egun berean. Dokumenturen batean esaten da Luis Fernandez Arregi “frontean jasandako zaurien ondorioz” hil zela. Gurasoei esan zieten “bala galdu batek” jo eta bertan geratu zela zerraldo. Kaputxino bati entzun omen zizkion azken kontsolamendu hitzak. Hori kontatzen dute, behintzat, Luis Fernandezen etxean, gaur egun ere. Posible da. Artetxek aipatzen du falangisten kaputxinoaren ausardia eta meritua balen artean ibiltzeko.

Eusko Jaurlaritzaren agindupean zegoen armada gailendu zen azken erasoaldietako bat izan zen Lemoaitzekoa. Hura galdu ondoren, atzera eta atzera, Santoñako errendiziora arte.

      Gerra amaitu zenean, semearen gorpuzkiak Erorien Monumentura eramatea eskaini zieten Florentino Fernandezi eta Graziana Arregiri, Madrildik 60 bat kilometrora Franco diktadoreak eraiki zuen mausoleo erraldoira, baina gurasoek nahiago izan zuten Altsasun utzi.

      Luis Fernandezek idatzita utzi zituen orrietan ez dago jarrera politiko argirik erakusten duen pasarterik edo gerrara hain gazte zerk bultzatu zuen argitzeko arrazoirik, baina bai gerrako amabitxiari idatzitako eskutitz goxoak, edo eskuz kopiatutako poesiak:

            “¿Por qué tan firme os adoro?

            Inés, me pregunta el amor.

            Yo no sé lo que tenéis

            y tenéis el qué sé yo”.

                  (1936ko abenduaren 21ean,
                  Aldabe mendian, Ondarroa).

–3–

Luis Fernandezen egunerokoa ez ezik, apunteak, gogoetak eta poemak biltzen dituzten libretak Lemoaitzetik Altsasuko etxeraino iritsi ziren, balek lehertutako hilotz batekin batera iristen diren ondare pertsonalak irits daitezkeen bezala: klandestinoki ia, kutxa batean sartu eta handik inoiz ez ateratzeko patuarekin iritsi balira bezala. Hor egon ziren gordeta gerra amaituta ere, diktadorea hil eta gero ere, demokrazia haizeak etorri eta joan eta etorri eta ondorengo denbora guztian ere. Hor daude gaur egun ere.

      Horko zirriborroen artean beharbada aurki daiteke heriotzara eraman zuen erabakiaren arrazoietako bat.

      Luis Fernandez eskribaua zen, eta idazkari izan nahi zuen. Afan horri dedikatu zion bere azken urte ia osoa. Baina gerrara joan aurreko gabon gauean udal langile batekin izaniko istilu berez makurrik gabe bat zela medio, dena okertu zitzaion.

      Berak utzi zuen idatzita –eta seguru asko ez da beste lekukotasunik egongo bere bertsioa berretsi edo ezezteko–, gabon gauaz beste hiru lagunekin batera kalera atera zela, kantaitan eta, seguru asko, umore onez. Ez zuen idatzita utzi zalaparta ere sortu zutela Altsasuko kale estuen artean, baina sinestekoa da hala gertatuko zela, parrandaren erdian autoritatea azaldu zelako eta salatuko zituela esan zielako. Autoritatea Urkijo izeneko bat zen, gaueko udal zaintzailea.

      Irudika dezagun eszena. Círculo Católico elkartea errepide nagusiaren ondoan dago, udaletxetik hurbil. Han kopa bana hartu ondoren, Unamuno tabernara abiatu dira hiru lagunak. Luisek etxean utzi ditu gurasoak eta aitona-amonak, eta Micaela, Andres, Santi, Teresa, Mari, Maria Antonia eta Javier anai-arrebak. Paulino, anaia nagusia, bera ere atera da etxean afaldu ondoren. Aitari muturra okertu zaio Luisi entzun dionean lagunekin geratu dela, gizonak uste baitu etxean ospatzeko jaiak direla, gustatzen baitzaio familiarekin batera oilar mezara joatea. Ez du esaten, baina gizonak ez du maite tabernaz taberna ibiltze hori, badakielako batzuetan liskarrak sortzen direla. Badaki giro nahasia dagoela herrian, erraza dela haserreak piztea. Baina semeak 17 urte bete berri ditu, etxetik kanpo lanean eman du urtea, Mendigorriako Udalean, eta asko lagundu dio aitari etxeko kontu eta paperekin. Gainera, lagunak zain ditu kalean.

      Abiatu dira beraz, Luis eta bere bi lagunak Unamuno tabernara. Ez dago jende asko kalean, baina Círculo Católicon hartutako kopa horiekin are gehiago berotu zaizkie barrenak, eta kantuz datoz besotik helduta. Hotza egiten du, eta badirudi fuerteago kantatu behar dutela eztarria berotzeko. Gauez gehiago entzuten zaie.

      Baina udal langileari ez zaizkio etxekalteak gustatzen, are gutxiago hiru hauek, berak badaki eta zenbat arazo jarri dituzten eskuindarrek sindikatuaren aldeko ekintzak antolatu nahi izan dituzten guztietan. Eta alto eman die. Isiltzeko, ez direla orduak horrela ibiltzeko. Isuna jarriko diela bestela. Luis Fernandezi ezaguna egiten zaio mehatxua. Lagun baten aitari “Redios!” ozen baten kontura 2,5 pezetako isuna jarri nahi izan zioten, eta hark orduan, “Pues tori 5 pezeta, redios!!” ozenago batekin erantzun zuen.

      Eta isunarena entzun duenean, Luis Fernandezi, seguru asko jaiaren lurrinek adoretuta, aukera ona iruditu zaio administrazioaren hierarkiak garbi uzteko, eta azaldu dizkio gaueko zaintzaileari bere karguari dagozkion obligazioak, “ezagutzen nituelako” (geroago, dena argitzeko erabili zituen argudioetan erabilitako hitzak erabiltzearren). Alegia, kargu hartu dio autoritateari lagunen aurrean. “Gizona”, esan dio gaueko langileari, “har ezazu aintzat Udal Araudiaren artikuluek esaten dutena, hau da, modu onak eta azalpen egokiak erabili behar direla faltak zuzentzeko unean, gizalegez”. Ez zuen horrela esango, noski, baina kaiertxo batean idatzita utzi zuen agentearen jarrerarekin kexu zela, berak “modu onak” erabili zituelako.

      Autoritatearen agenteak seguru asko beste bertsio bat kontatuko zuen libretatxoren batean gau hartakoak idatzi izan balitu. Kontatuko zuen, seguru asko, Luis Fernandezek ez zituela “hain modu onak” erabili, ezpada zatarrak, eta ez berak bakarrik, baizik eta lagunek ere bai, horietako baten kontra oldartu zelako. Seguru asko Luisen lagun hori ere horditurik egongo zen, eta pentsatzekoa da begirune handirik gabe zerbait esango ziola une hartan autoritatea zenari, behar baino zientotres gehiago hartuta egongo zelako. Baina Luis Fernandezek ez du horri buruzko berririk ematen batere etxean urte hauetan guztietan gorde duten bere koadernotxoan. Bai idatzita utzi zuen bere lagunak agentearen erasoaldiari erantzun ziola, eta orduan gainerako guztiek esku hartu behar izan zutela. Harik eta biak, laguna eta agentea, bereizi zituzten arte. Alegia, muturreko eta bultzada batzuk egon zirela eta zalaparta iskanbilatsu samarra gertatu zela.

      Kalapita ikusirik, ez zegoen beste erremediorik: udaletxera joan ziren denak, gauzak argitzearren. Baina han Urkijo jaunak tematuta jarraitzen omen zuen hiru gazteokin, errespetuz ez zutelako tratatu, eta Luis Fernandezek araudia atera zuen berriro denen aurrean, “modu onean” bere esanetan, aipatutako artikuluan berak esaten zuena esaten zuela frogatzeko: alegia, agenteek gizalegez eta hobe beharrez aktuatu behar dutela istiluak sortzen direnean, hain zuzen ere istiluak saihesteko. Eta Fernandezek atera zuen udal araudia eta irakurri zuen ditxosozko artikulua gainerako guztien aurrean: hau da, han zegoen gau parteko kaboaren aurrean, Mendia jauna; parrandako hiru lagunen aurrean; eta zalapartak hartaratuta hurbildutako Jose eta Francisco Lezea Larrazaren aurrean, “une hartan han aurretik igarotzen zirelako kuriositateak erakarrita, ahotsak [irakur bedi oihuak] entzun zituzten eta”.

      Martin Otxoa aguazila ere han zen, etxetik iritsi berria. Denak udaletxearen atarian elkartu ziren. Kuadrilla handiegia ezer ez gertatzeko.

      Kontua da afera ez zela ondo amaitu Luis Fernandezentzat, alkateak maiatzaren 24an bertan kargugabetu baitzuen. Idazkari laguntzailearen postuari agur. Hurrengo hilabeteetan, bati eta besteari eskutitzak idazten ibili zen gaztea, ea lagunduko zioten udalarekin piztua zuen gerrarekin. Orduan idatzi zion EAJko Napar Buru Batzarreko lehendakariari, “lagun politikoak izanda, ez baitidazu ukatuko”, baina 1936ko ekainean Franco eta Mola jeneralen aldeko militarrek armak hartu eta Errepublikaren gobernu demokratikoaren aurka altxatu zirenean, artean posturik gabe zegoen Luis Fernandez, Urkijo agentearekin haserretuta, eta udaletxean lankide izandako batekin baino gehiagorekin amorratuta.

      Hori ez zen izango Falangerekin gerrara joateko aitzakia bakarra, noski, baina ez da esaten den lehen aldia: gerraren hasierak kontu zaharrak kitatzeko testuinguru egokia izaten dira. Autoritatea, gehienetan, eta denbora mugatu batez bada ere, desagertu egiten delako; salbuespenezko egoerak ezohiko jarrerak bultzatzen dituelako; indarren arteko desorekak lagundu egiten duelako bortizkeria areagotzen; legezko bermeak galtzen direlako; eta arbitrarietateari bide ematen zaiolako, azkenean nagusitu arte.

Luisen gurasoek, anai-arrebek, ilobek, bilobek, lagunek, denek izan dute aukera barruan sartu zituzten gazte garaiko argazkiak begiratzeko; gerra aurretik eta gerran zehar idazkiez, poemez, kontakizunez betetako libretak irakurtzeko; etxean galdetzeko; historia intimo horri buruz hitz egiteko; gertatutakoaz gogoeta egiteko eta joan zirenak oroitzeko. Egunero izan dute aukera, 1937tik. 84 urtez, beraz. Fernandez Arregi sendiaren hilobian, Luisen heriotzari buruzko aipua Altsasuko hilerriaren erdi-erdian egon da urte hauetan guztietan, bide nagusitik iritsita erdialdeko lerro batean eskuin aldera, Altsasuko beste familia ezagun askoren panteoietatik gertu samar, denen bistan: “Aquí yacen los restos de el heróico joven Luis Fernández Arregui, que dio su vida por Dios y por España en las Peñas de Lemona (Frente Vizcaya) el 3 de junio de 1937 a los 18 años de edad”. Ikusi edo jakin nahi zuenak izan du aukerarik. Fernandez Arregi sendikoak ez dira ezkutatu, ez dira lotsatu, ez dira isildu. Familiaren historia da. Eta historia ezaguna da. Atera da gerra kontatu nahi izan duten liburu, erreportaje eta ikus-entzunezkoetan.

      Artxiboak daude.

      Luisekin batera 1936ko urriaren 3an Iruñerako autobusa hartu zuten falangista batzuen fitxak Nafarroako Artxibo Nagusian kontsulta daitezke, 36ko gerrako borrokalari nafarren fitxategia izeneko karpetan. Leoncio Elizalderena, esaterako.

      Leonciok 21 urte zituen Falangen izena eman zuenean. Ezkonduta zegoen, eta milizia ultraeskuindarraren 1. Banderarekin aritu zen Bizkaiko frontean. 1937ko ekainaren 11n, Luis hil eta astebetera, bera ere zauritu zuten Lemoaitzen, baina borrokan jarraitu zuen. 1939ko martxoaren 28an berriro zauritu zuten Toledon eta Altsasura bidali zuten. Kito gerra berarentzat.

      Burundatik atera zen autobusean zihoan zaharrenetako bat Vicente Arbaizar zen. 23 urte zituen Vicentek. Sicilia izeneko batailoian aritu zen armada matxinoarentzat, eta Bruneteko borrokan odoltsuaren azken egunetan zauritu zuten, 1937ko uztailaren 22an.

      Pedro Martinezek 20 urte zituen, ezkongabea zen, eta Falangeren 2. Zenturian aritu zen.

      Luis Fernandezek bere egunerokoan aipatzen dituen Enrique Fernandez, Luis Garcia, Eugenio Lanz eta Gaztanbide bidaideen fitxarik ez dago artxibategian.

      Esan nahi baita irabazleek beren historia kontatzeko aukera izan zutela, lotsatu edo ezkutatu behar izan gabe. Galtzaileena argira ateratzeko, lan beltza egin behar izan dute ikerlariek eta norbanakoek. Eta harrigarria da zenbat iturri edo lekukotasun ezezagun edo jorratu gabeak dauden oraindik.

      Luis Fernandez hil zenean, 1937ko ekainean, gutxi falta zen Bilbo eta Bizkai osoa Francoren armadaren esku geratzeko. Amaitzear zen, beraz, lehen lerroko gudaldia euskal lurraldeetan eta, harekin batera, militar profesionalen eta kolore guztietako milizien joan-etorriak; hegazkin alemaniarren hegaldiak; tanke italiarren burrunbak; Errepublikaren aldekoentzako konboien mugako blokeoak; gazteen erreklutamendua. Luis Fernandez izan zen, beraz, urtebete lehenago piztutako gatazka armatuaren ondorioz gerrako frontean Euskal Herrian hil zen azken gazteetako bat. Askok gero Asturiaseraino jarraitu zuten, edo Kataluniaraino, Frantziatik barrena, edo Madrileraino edo Terueleraino. Bigarren Mundu Gerraraino ere jarraitu zuten batzuek. Bigarren Mundu Gerra osteko erresistentziaraino ere bai, gutxi batzuek.

      Baina Lemoaitzekoa izan zen euskal lurraldeetan armak eskuan hartuta egin zen azken bataila nagusietako bat. Brigadak, batailoiak, miliziak, kanoiak, morteroak, hegazkinak, hildakoak, zaurituak, kapilauak, fusilatuak, desertoreak, salatzaileak, heroiak, hilotzak... izan zituen azkenetako bat. Bilbo erori eta gero, handik hilabetera, isildu ziren bonbak eta fusil hotsak, eta beste borroka bat hasi: errepresioarena. Eta erresistentziarena.

      Boterearen egitura guztiez jabetu ziren altxatuak. Militarrek gerra egoera ezarri zuten eta haien esanetara makurtu zituzten polizia indarrak, epaileak, komunikabideak eta administrazio osoa. Disidentzia bide bazterrean zegoen, hilotz, edo erbestean. Edo atxilotuta. Edo frontean harrapatu zituzten, eta eskaini zieten aukeratzeko: hormara edo uniformea aldatzea. Gehienak beste aldera begira kokatu zituzten, lehen lerroan.

      Gerraren lehen uneetan ihes egin eta herrietara itzultzea erabaki zutenek ere ez zuten erraza, tokian tokiko jauntxoen miserikordiaren menpe geratu zirelako. Salatua izan edo ez izatearen patua haiek erabakitzen zuten. Eta balen hotsak eta bonben uluak entzuten ez baziren ere eta, itxuraz, bakea bazegoen ere, herrietan logika militarretik oso hurbil dagoen kontrol sozialarekiko mekanismoak ezartzen hasiak ziren.

      Erakunde demokratikorik oro deuseztatu zirenez, Italian eta Alemanian bezala, behar zen diktadoreari zilegitasuna emango zion egitura, eta aberria, frankismoa eta buruzagi militarrak aglutinatuko zituen orea.

      Horretarako, Francisco Francok, armada matxinoaren buru ahalguztidun izendatu berriak, Decreto de Unificación delakoa sinatu zuen, gerran eta gerra ostean egongo zen alderdi politiko bakarra sortzeko helburuarekin: Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista (FET y de las JONS). Matxinada militarraren beraren bi euskarri nagusiak, Falangeren eta Erreketeen miliziak aginte beraren pean batu nahi zituzten erregimen berriko ideologoek eta, bide batez, mugimendu sozial indartsua sortu, nazionalsozialisten eta faxista italiarren antzera. Eratzen ari den estatu berriaren oinarri ez militarra izango da herriak Falange deituko duen egitura berria. Zaindari Nagusiaren rola jokatuko duen egitura saihetsezina.

      Eta antolamendu horrek militanteak behar zituen.

      Sortu eta hurrengo hilabeteetan, milaka lagunek eman zuten izena Falangeren erroldan. 1942an, ia milioi bat ziren Espainia osoan. Nafarroak izan zuen militante kopururik altuena: 1949an, 74.000 inguru. Garrantzitsua zen alderdikide egitea, arazoak ez izateko, batez ere. Bi motatako bazkideak onartu ziren: “militanteak”, eta “atxikiak”. Militanteak ziren ustez altxamenduaren alde borrokan aritu edo zerbitzuren bat egin zutenak; atxikiak, berriz, zerbitzuren bat egin beharko luketenak. Lehen eta bigarren mailakoak.

      Baina erreklutamendua, batzuetan, ez da erraza, eta ez da azkarra. Batzuek ez dute nahi. Eta Luis Fernandezek idatzi zuenean bere konpainiak Ondarroatik gertu zeukan posizioaren gainetik hegazkinak igarotzen ari zirela “etsaiaren posizioa bonbardatzeko”, Altsasu ondoko lehen herrian Iruñerako bidean, Urdiainen, 800 biztanle inguruko herri nekazari eta ganaduzalean, norbaitek erabaki du herri osoak pasatu behar duela afiliazio bulegotik, eta herri osoa fitxatzen ari dira.

      Errolda militar behartu masibo haren dokumentazio ia guztia Farias zigarro-kutxa batean eta hainbat poltsatan bilduta egon da urte hauetan guztietan, Urdiaingo etxe bateko ganbaran. Ehunka karnet, argazki eta fitxa gorde dira. Herri osoa fitxatuta dago: G. Lopez Erdozia (adherido); Alejandro Echavarri Albistur (militante); M. Urrestarazu Goicoechea (militante); Maria Goicoechea Mendiluce (militante); E. Echeverria Galarza (militante); J. Aldaz Osinaga (militante)...

      Borroka egiteko adinean dauden gizonak ageri dira karnetetan, baina baita laborariak eta artzainak ere. Baita Movimientoaren alde zerbitzu militarrik egin ez eta sekula egingo ez duten emakumeak ere. Umeak eta agureak ere bai. Karnet horiak dira, baina ondo kontserbatu dira. Argazki asko solte daude, baina denek dute atzealdean izena, norbaitek karneta prestatzeko denbora nahikoa izan ez balu bezala: G. Galarza Garmendia (militante); F. Celaya Galarza (adherido); Juan Bautista Celaya Galarza (militante); Evaristo Echeverria Albistur (militante); Luciano Goicoeceha Galarza (adherido); Maria Mendia Urrestarazu (militante); Marcelo Pozueta Garmendia (militante)...

      Urdiainen tamainako herri batean, ezinezkoa da egun bakar batean hainbeste jende udaletxetik pasarazi eta fitxatzea. Karnet guztiek data bera baitute: apirilaren 20a. Ezinezkoa, argazkia eta karneta eramateko ordenantza zehatza emanda ere, hori guztia egun bakar batean egitea.

      Karnetak ez daude sinatuta. Norbaitek prest utzi ditu, antza, baina urdiaindar gehienek ez dituzte jaso eta izenpetu, eta zigarro merkeen kutxa batean amaitu dute. Bulego batean egin dituzte, beraz. Baina argazkiak nonbait jaso behar izan dituzte, bistan da. Etxez etxe bildu dituzte eta gero denei data bera jarri? Bandoa jo dute eta epe bat eman diete argazkia eramateko, eta gero erroldatik hartu dituzte izen-abizenak?

      Karnetek ohar bat dute, Espainiako banderaren gorria-horia-gorriaren koloreen pean: “Nota: tendrá validez este Carnet si es acompañado de la ficha de cotización corriente en el pago”.

      Plastikozko poltsa zuri batean bilduta, beste fitxa sorta bat egon da gordeta urte luzez etxeko sabaian. Kuoten ordainketena. “Angel Viteri Iriberri, 88.790 zenbakidun karneta; kuota: pezeta bat”. Ageri diren datuen arabera, hilero ordaindu zuen, 1938ko uztailean hasita 1939ko ekaina arte. Francisco Irigoyen Mendiak 34.865 zenbakidun karneta dauka, eta 1938ko urtarriletik hasita 1942ko abendura arte ordaindu zuen, hilero-hilero, pezeta bat. Anaia Joaquin Irigoyen Mendiak bezala, 34.866 zenbakidun karnetaren jabea berau.

      Juan Celaya Galarzak, 25.919 zenbakidun karnetaren jabeak, kuota txikiagoa dauka, 0,50 pezeta. 1940ko irailetik aurrera, hilero ordaindu zuen, 1942ko abendura arte. Serafina eta Lucia Zufiaurre Perez ahizpek ere, hurrenez hurren 68.718 eta 68.719 karnet zenbakidunak, 0,50 pezetako kuota ordaindu zuten 1938ko urtarriletik hasita 1941eko martxora arte.

      0,25 pezetako kuotak ere badaude, baina gehienak 1942ko abendua baino lehen eten ziren. Baten bat dago 1943ko urte osoa ere ordaintzen emandakoa.

      Urdiaingo udal artxiboan ez dago afiliatze masibo honen inguruko agiririk. Udal aktetan ez zen oharrik egin, ez zen gasturik kontabilizatu, ez zen, nonbait, udal lokalik ireki herritar guztien argazkiak eta fitxak jaso eta libreta batean zerrendatzeko. Ematen du udal berriak ez zuela ardura hartu nahi izan, ez zela bere egitekoa. Edo beharbada alderdiaren agintariek ez zuten udala ezertarako behar eta alferrikakoa iruditu zitzaien inon jasota uztea. Gertatu ohi da, nagusia bakarra denean. Edo zerbait ezkutatu nahi denean.

      Urdiaingo fitxak ez dira ezohikoak. Fernando Mikelarena historialariak errepresore nagusien ibilerak aztertu zituen Sin piedad liburuan, eta badaki Urdiainen topatutako Falangeren aldeko karnetak izan zirela beste herrietan ere. Baina dokumentazio gehiena desagerrarazi egin zutela nabarmendu du, han eta hemen ale bakanak topatu daitezkeela soilik. “Nire iritziz, FET-JONSeko karneta izatea ez da preseski lehen mailako Francoren erregimenarekin konpromisoaren froga. Karnet hori konbentzituek izan zuten, baina baita beldurrez bizi zirenek ere. Gainera, karnet hori izateko ordaindu egin behar zen, eta kontuan hartu behar da orduko beldurrezko giroa”.

      Mikelarenak uste du esanguratsuagoak direla 1939ko amaieratik aurrera Gurutzearen Zaldun Bolondresen Anaitasuneko kide izan zirenen zioak, edo erregimenaren barrenean karguak izan zituztenen hobariak, edo lehenengo asteetan gerrara erreketeekin edo falangistekin boluntario joateko erabakia hartu zutenen ideologia.

      Bera da altxamenduaren lehen garaian izan ziren atxiloketa eta hilketak hobekien dokumentatu dituenetako bat, eta beti nabarmendu du erabateko inpunitateaz eta inolako bermerik gabe egin zirela gehienak: ez lekukorik, ez akusaziorik, ez epaiketarik. Mendeku goseak eragindako eskrupulurik gabeko ekintza kontrolik gabeak ugaritu zirela ia herri guztietan, baina are ugariagoak izan zirela Errepublika defenditzearen aldeko giroa nagusi zen inguruetan. Altsasun, esaterako.

      Nafarroako herri askotan egin zituzten errolda behartuak, beraz, baina oso agiri gutxi kontserbatu dira gaur arte. Horregatik dira garrantzitsuak. Erakusten dutelako, eta frogatzen, zein azkar antola daitekeen mugimendu autoritario eta faxista bat. Nola sor daitekeen ia ezerezetik. Falangea ezezaguna baitzen urte gutxi batzuk lehenago. Ez zeukan militante sarerik, bakarrik hirietan eta Erribera inguruan lortu zituen lokalak eta talde antolatuak sortzea, baina 1936an, eta hurrengo urteetan, herri guztietako eguneroko politiko eta zibilaren presentzia bilakatu zen.

      Erabaki oro gidatzen zituen egitura ia mamua.

      Fitxak egin eta hilabete gutxira, 1937ko ekainaren 6an, goizeko hamaiketan egindako osoko bilkuran, Miguel Andres Galarza alkateak eta Martin Irigoien, Antonio Albiztur eta Angel Iriberri zinegotziek erabaki zuten “Aberriaren eta Jainkoaren alde” Bizkaiko frontean hildako Alejandro Ugalde eta Jose Zufiaurreren gorpuen garraio gastuak Urdiaingo udalak berak bere gain hartu behar zituela, eta gastuak herriko Falangerekin “erdi bana” ordainduko zituela.

      Urte bereko uztailaren 18an, San Pedroko ermitaren konponketa lanen gastuak onartzeaz gain, udalbatzak eztabaidatu zuen Espainiako itsas armadarentzat egitekoa omen zen korazatuarendako diru-bilketa egitea herrian. Itsasontziak España izango zuen izena, eta udal aktak dio gastuak “harpidetza bidez” ordainduko zirela. Udal ordezkariek erabaki zuten ideia ona zela herrian harpidetza zabaltzea, eta Udalak 75 pezetarekin laguntzea adostu zuten.

      Irailaren 26an, Angel Iriberri zinegotziak jakinarazi zuen handik astebetera, urriaren 4an, Falangeren bandera bedeinkatzeko ekitaldia egin asmo zutela herriko falangistek, eta hainbat festa eta ospakizun antolatu nahi zituztela. Iriberrik hitzorduaren garrantzia azpimarratu zuen, “alderdi politiko honen parte hartzea hain handia izaki gaur egungo Espainiaren altxamenduaren gatazkaren barruan”, eta horregatik proposatu zuen udalak ere ospakizunekin bat egitea, gastuei erreparatu gabe, “delako alderdi horren konpromiso patriotikoak hainbeste merezi baitu”. Gainerako zinegotziek eta alkateak gogo onez onetsi zuten eskaera, eta ospakizunen arrazoiarekin aho batez bat egin ondoren, Espainiako bandera bat eta oihal zintzilikariak erostea erabaki zuten, udaletxearen balkoietan esekitzeko.

      Ez dago jakiterik keinu hauek gastu handia ekarri ote zioten udalari, edo zer nolako harrera izan zuten herritarren artean. Historialariek, oro har, oso gutxi aztertu dute gerrak iraun bitartean herrietan bizi izan zen eguneroko zibila. Testigantza nagusiak, datu orokorrak eta zehatzak, zertzelada nagusiak eta xehetasun gehienak, lotuta egon dira beti lehen lerroko aktibitatearekin: aurreratze-atzeratze militarren xehetasunekin; defendatzaileen eta erasotzaileen erabaki militarrekin; ediktu eta ordena nagusiekin; fusilatu eta desagertuen kontaketarekin. Non nagusiki gizonak protagonistak diren. Falta dira borroka militarra urrundik bizi izan zuten herrietako bizitza esplikatuko duten ikerketak; emakumeak nagusi izan ziren esparruetako errealitatearen argazkia. Falta da gerraren alde zibila, neutroa, ohikoa eta egunerokoa kontatuko duen errelatoa. Falta da herriko plazetan bizi izan zenaren mihisea. Falta da fusila eskutan hartuta zutenen zain geratu zirenen ahotsa.

Altsasuko Institutuan duela hainbat urte abiatu zen proiektu batean, ikasleei proposatu zieten garai honen inguruko galdetegi zabala egiteko aitona-amonei. Sei urtez luzatu zen ekimena, eta jasotako material guztia udaletxearen bigarren solairuko bilera gelan dago bilduta, urtez urte sailkatuta, orriz orri eta karpetaz karpeta. Lekukoek, garai ilun haren protagonista isilak izan ziren gizon-emakumeek, esplikatzen dute nola gogoratzen duten gerra aurreko, gerra garaiko eta gerra osteko bizitza, eta bereziki etxetik kanpoko jarduna. Nola jolasten ziren, zer egiten zuten lan egiten ez zutenean, norekin elkartzen ziren elkartzen zirenean, harremanak norekin zituzten etxetik kanpo. Funtsa hustuta, uler daiteke gerrak eta gerrapeko gizarteak haur edo gazte zirenen artean eragin zituen ondorio batzuk, eta, tartean hau: gerrak, gerrak ere bai, are gehiago bereizi zituela emakumeak eta gizonak.

      Emakumeei denbora libreaz galdetu, eta jostun eta soroan ematen zutela erantzuten dute. “Denbora libre gutxi, eta lan asko”. Gizonek ere hala diote, baina aisialdia zer zen bazekiten: tabernan txikitoak hartzen zituzten, musean edo kartetan ibiltzen ziren, lagunekin hizketan aritzen patxada osoz eta presarik gabe herriko plazan. Akordeoilariarekin jostatzen ziren, herrira agertzen zenean. Emakumeak oso gutxitan baino ez ziren joaten zinera edo tabernetara.

      Gizonek dirua erabiltzen zuten, mutikoak izanik ere, eta emakumeek, ez. Espazio publikoko protagonistak mutilak ziren, plaza eta taberna eremuan mugitzen zirelako, eta ez festa egunetan bakarrik. Emakumeak plazara egun seinalatuetan baino ez ziren ageri. Eta agertzen zirenean, kontrolpean beti. Apaizak ezkilak jo eta korrika joan behar zuten etxera, “ahuntzek bezala”. “Etxetik kanpora atera afaltzera, inoiz ez! Eta zinera ere, inoiz ez. Behin lehengusuek sanferminetara gonbidatu ninduten, baina soinekoa josten aritu nintzenez gauez, berandu arte, leher eginda nengoen, eta ezer ez. Zirkura joan ginen. Horiek izan ziren nire sanferminak”.

      Lana aipatzen dute emakumeek, baita aisialdiaz galdetzen dietenean ere. “Dibertitzeko askatasun gehiago zuten mutilek. Haiek beti tabernetan. Gu, plazan, hotzak hilik! Gizonak mozkortuta, gu ez. Neskek egiten genuen lana, beste batzuen festetarako: galtzerdiak josten ematen genituen arratsaldeak, berandu arte”.

      Gerra aurreko giroaz ari dira amonak, baina gerra etorri zenean, ezin esan aldaketa antzeman zutenik. Gehiago estutzeko, izatekotan. Altxamendua iritsita ere, aisialdiaren debekuak iraun egin zuelako haientzat. “Igandeetan dantzaldia egoten zen, eta han ibiltzen ginen, baina guk goiz joan behar genuen etxera. Mutilek, beranduago. Ez ginen tabernetara joaten, ezta ezkondu ondoren ere. Ezkondu ondoren, mezatik atera eta zerbait hartu eta gero etxera joaten ginen, eta gizona tabernetan geratzen zen bazkaltzeko ordua iritsi arte. Eta gero, bazkaldu ondoren bera ateratzen zen, eta emakumea, harrikoa egitera”.

      Errepresioa aipatzen diete bilobei. Elizaren errepresioa, gizartearen errepresioa, gerraren errepresioa. “Gu izan gara esklaboak, zeren eta gauza denak bekatu ziren”. Gaur egun ere irauten du errepresio horren kontzientziak: “Ez dut egingo bekatu gauza hauek esanda, ezta?”, galdetzen dio amiñak grabatzen ari zaion ikasleari.

      Giro “latza” aipatzen dute denek. Beldur handia zegoela hitz egiteko ere. Miseria ere bai. “Gure ama terriblea zen emateko, berarentzako ezer ez, eta dena eman”. Eta mutilendako gerra giroa eta soldadutza zena, neskendako kortse bikoitza zen: gerrara ez ziren joaten, gerra etxean zuten. Ezin kalean ibili mutilak bezala; ezin festaz gozatu mutilek bezala; ezin lasai itzuli etxera, mutilak bezala. Ezin. “Igandeetan ateraz gero ere, neskak alde batetik eta mutilak mutilekin, ezin zen nahastu, bekatua zen! Egunez ibili beharra zegoen, gauean jendea listo erretiratzen zen, neskak-eta ezin ziren ibili ilunduta”.

      Eta beldurra beti presente. “Gurasoak, beti alerta”. “Senarrak, batzuetan, jo egiten zuen emakumea eta, hala ere, elkarrekin bizi behar. Ez da orain bezala!”. “Egun batean joan ginen Etxarrira, oinez, klaro. Leku guztietara, oinez. Eta joan ginen urtero bezala, eta ordurako ja mutilak genituen geuri segi eta hola, eta ibili ginen Etxarriko plazan, gu makila puntan azukrea jaten, eta mutiko eta neskak haiei txupan. Eta etxera joateko orduan mutilek esan ziguten: ‘Bueno, gu tabernara joan behar gaitun, segi zuek bidean, guk segituko...’. Joan ginen Etxarriko Bentaraino, eta ai ama, mutikoak ez dira heldu, ez dira heldu... Eta zegoen gizon kuadrilla bat, seguru asko herritarrak izango ziren, eta hasten dira: ‘Haragi freskoa etortzen da hemen’. Ai ama! Soroetara denok mala maneran, ai ama: korrika, korrika, korrika, korrika. Libratu ginen nolabait ere. Pasatu ginen. Baina gero urruti, gizon txiki bat ikusi genuen, eta ai ama! Nor ote da, edozein izanda ere bakarrik ez digu egingo ezer, eta Iturmendin zegon gizon bat tuertoa, eta lagundu zigun etxeraino”. “Eta beste urte batean, oinez joan ginen Urbasara, Santa Marinatik, han dantzan ibiltzera, eta kotxean gipuzkoar batzuk, segika auskalo nola, eta gu ai ama! Korrika basoan, eta ailegatu ginen. Eta beste behin auto horren beldurrarekin, emakume txiki bat ikusi eta ‘ez kezkatu, segitu niri eta iritsiko gara’”.

      “Urteak oso tristeak izan ziren, jende asko hil zen eta dena ilun zegoen. Baina gero pues joan ginen denak zabaltzen eta gero urteak pasatzen ere... dena bukatu zen”.

      Politikaz ez zuten hitz egiten. Ezin zela, diote.

–4–

Luis Fernandezek bezala hautua altxatuen alde egin eta gobernu demokratikoaren aurka egin zuten gehienek egunerokotasunari ekin ahal izan zioten gerra amaitu eta hurrengo urteetan, itxurazko normaltasun bat berreskuratuz familiaren ondoan: lana, jana, etxea, bakea. Baina Luis Fernandezen garaian jaio, seguru asko berarekin behin baino gehiagotan plazan jolastu, herriko eskolan elkarren ondoan eseri, festetan besotik helduta batera dantza egin eta kantatu zuten beste askoren familiek berrogei urte baino gehiago itxaron behar izan zuten gerran gertatutakoaz hitz egin, senideen patuaz publikoki negar egin eta beren bertsioa eman ahal izateko.

      Gatazken teoriko batzuek azpimarratu dute horrelako egoeretan denak direla etsai, kontrakoa demostratu arte.

      Altsasu ez zen salbuespena izan. Lekukotasunetan antzematen da gerra piztu eta lehen hilabeteetan beldurra ezarri nahi izan zela bortizkeria erabiliz, erantzun oro galarazteko. Baina egin ziren hainbat gerra kontseiluren dokumentazioan nabaria da, lekuko zuzenek behin eta berriro salatutako indarkeria bat-bateko, isilpeko, bermerik gabeko eta eraginkorraren ondoan, egon zela beste errepresio antolatu eta arautua, helburu zehatz batzuekin. Hor ez zen egon lehen uneetan gertatu ohi den autoritate falta eta, beraz, hor ez dago argudiatzerik kontrolik jabeko sukarraldi igarokorra.

      1937aren bukaeratik aurrera, euskal lurraldeetan gerra amaitu eta aginte militarra nagusitu zenean, epaiketa eta gerra kontseilu ugari egin ziren gobernu demokratikoa defenditu nahi izan zutenen aurka. Eta azken urteetan argira atera den dokumentazio jori horretan arakatuta, erraz antzeman daiteke hor ere errepikatzen direla herra politiko eta ideologiko zaharrak kitatzeko argudioak, gorroto eta etsaitasuna ongarritu zutenak, protagonismo handia hartu arte. Aldea da gerra piztu berritan lekukorik gabe eta justiziaren inolako bermerik gabe justiziatu zirela milaka lagun; matxinoen aginte militarra ahalguztidun bilakatu zenean, lekukoekin banatu zen zigorra.

      1937ko abuztuan, adibidez, Errepublikaren alde borrokatu ondoren, Antonio Mujika Albisu Altsasura itzuli zen. Bi eguneko baimena zuen, lan behartuetan ari baitzen Zorrotzan (Bilbo). Herriko kaleetan ikusi bezain pronto, Aniceto Azpiroz Posturitas-ek, Anacleto Zelaiak, Domingo Larrazak eta Lorenzo Lahidalgak idazki bat sinatu zuten Mujika atxilotzeko eskatuz. Altsasuko komandante Nicanor Sarasibarrek idazkia Iruñera bidali zuen, herrian “asaldatzaile marxista arriskutsu bat” zebilela salatuz eta ez zeukala horretarako eskubiderik.

      “Morroi hau, Komandantzia Militar honetan ditugun agirien arabera, militante sozialista da, jarrera gaiztoa dauka eta boluntario joan zen gorriengana Altxamendu Loriatsua hasi bezain pronto. Beraz, herri honek armada separatistari eman zion borrokalari ugarietako bat izan zen. Altsasu ‘Nafarroako lotsaizuna’ izan zen, Millan Astray jeneralak behin izendatu zuen bezala, eta armada gorriari 308 gizon eskaini zizkion Altxamendu Loriatsua hasi zenean. 308 gizon horien aurrean, zenbatek egin zuten bat gure Aberriaren armada askatzailearen lerroekin? Esku bateko behatzak nahikoak dira zenbatzeko”.

      Eta bolondres gutxi horien artean zeudela Mujika atxilotzeko eskatzen zutenak, nabarmendu zuen Sarasibarrek. Horregatik eskatu zien goi mailako arduradunei debekua ezartzeko, behintzat gerrak iraun bitartean, “Espainiako etsaiak” etxera bisitan ez joateko.

      Mujikari ez zioten herrira itzultzeko baimenik eman, eta gerra amaitu zenean, 1939an, epaiketa militarra egin zioten, eta bizitza guztirako espetxealdira zigortu zuten. 1943ko ekainaren 1ean, zigorra murriztu zioten, zazpi urteko kartzelaldia ezarriz.

      Errepresioa hain izan zen gogorra, bat-batekoa eta, lekukoen testigantzei erreparatuz gero, hain ustekabekoa, autozentsura gogorra ezarri zuela herrietan geratu zirenengan. Urte asko pasa behar izan ziren hitz egiten hasteko. Eta 70eko hamarkadaren bukaeran, hitz egiten hasi ziren gehienek ez zekiten gertatutakoaren benetako dimentsioa.

      Asko idatzi da eta asko ikertu da gerrak eragindako hildakoez, fusilatuez eta desagertuez. Gudak ez zuen asko iraun Euskal Herrian, urtebete inguru, baina haren historia erretirada baten historia izan zen: Irundik Santoñaraino. Tartean gertatutako eraso eta kontraerasoak, blokeoak, bonbardaketak, okupazioak, errazionamenduak, denak nahiko ondo dokumentatuta daude, zulo beltz batzuk oraindik badiren arren. Baina militarrek indarrak elkarrekin neurtzen zituzten bitartean, eta batez ere miliziek eta bolondresek eta kanpoko estatu faxistek emandako laguntzak balantza sublebatuen alde desorekatzen zuen bitartean, gizarte osoa beldurtu eta norbanakoen erantzun gaitasuna kamustu zuen errepresio isil eta oso eraginkorra antolatu zen. Hasieran militar matxinoek eta beren aldekoek antolatu ere; ondoren, diktadurak berak. Gutxienez, 70eko hamarkadara arte.

      Errepresio isila eta eraginkorra, bai, gerra ekintzek sortutako espantuak berak baino gehiago iraun zuelako, eta gizartea otzantzea lortu zuelako. Muineraino sartu zelako, izua muineraino sartzen den moduan. Asko kostatu zelako beldurraren pisua gainetik kendu eta salatzen hastea. Ahoz ahoko transmisioa ere eten egin zuelako. Errepresio horrekin bizitzen ikasi zutelako gerra zuzenean ezagutu zutenek, haien seme-alabek, eta haien bilobek. Isiltasun luze-luze bat pausatu zelako, oraindik irauten duena, eta mantra bat bezala ezarri zuelako konbentzimendu bat: hobe ahaztea, zertarako gogoratzea?

      Harik eta, frankismoaren amaierarekin batera, zirrikitu bat ikusi eta bizitakoari neurria hartzeko moduko testigantzak entzuten hasi ziren arte. (Neurria: gauzen tamainaz ohartzeko lagungarria den konbentzioa. Esaterako: noiztik aurrera hitz egin dezakegu basakeriaz? Zerk erabakitzen du zer den etsaien arteko borroka eta zer garbiketa ideologikoa? Zer kopururi buruz hitz egin behar dugu gerra zibilez hitz egiteari utzi eta genozidioaz hitz egiten hasteko?) Garbi dagoena da lekukotasunik gabe ez dagoela neurria hartzerik.

      Nafarroan, Jose Maria Jimeno Jurio izan zen neurri zail hori jarri ahal izateko ezinbestekoak diren testigantzak biltzen hasi zen lehenetako bat. Edo, zuzenago esanda, lan horri sistematikoki eta helburu argi batekin ekin zion lehena. Apaiz ohia zen eta, beraz, ondo ezagutzen zuen elizak eta Nafarroa ofizialak zeukan boterea; irakasle konbentzitua zen eta, beraz, ondo ulertu zuen pedagogiak eta dibulgazioak zeukaten balioa; bokazioz etnografoa zen eta, horregatik, 70eko hamarkadan, Altsasuko Irakaskuntza Ertain eta Lan Institutuan egiten zuen lana ostiralean amaitu bezain pronto, koadernoa, boligrafoa eta magnetofonoa gainean hartuta, Nafarroako erdialdeko eta Erriberako herriak zeharkatzeari ekin zion.

      Eta bokazioa etnografiarako zuenez, lehenik Nafarroako jai eta ohiturei buruz informazioa biltzen hasi zen, hala bere jaioterrian, Artaxoan, nola apaiz egondako Zangozako eta Altsasuko lagunen artean. Zortekoa izan zen, bi herri horietan oso bizi zegoelako errepresioaren oroitzapena. Horrek kontzientzia bat piztu zion eta errepresioaz galdezka itzuli zenean, asko lagundu zion. Lekuko paregabeak topatu zituen.

      1970ean sotana betiko erantzi zuenean, ez zuen elizarekin harremana erabat eten, eta 1974an hainbat apaizek enkargua egin zioten ea Nafarroako fusilatuen zerrenda bat egiten lagunduko zuen. Proposamena eta ideia ez zen ezerezetik sortu, jakina. Lehenago ere izan ziren gisa horretako eskaerak. Baina Jimeno Juriok baldintzak betetzen zituen lana aurrera eramateko: konfiantza transmititzen zuen; Nafarroa oso ondo ezagutzen zuen; metodikoa eta ausarta zen. Lehenago osatutako zerrendetatik abiatu bazen ere, lanari jarraipena, koherentzia eta anbizioa eman zion inork ez bezala. Hurrengo urteetan, ia bakarrik eta ia klandestinitatean, udal eta eliz artxiboak husteari, biktimen pistari jarraitzeari eta, azkenik, lekuko zuzenak elkarrizketatzeari ekin zion. Lanean 1981era arte jardun zuen, eta 1977ko bukaeran hainbat herritan errepresaliatuen izenak ezagutzeko grina eta beharra nabarmentzen hasi zenean, Jimeno Juriok lan handia aurreratua zeukan. 1979an landa-lana eta artxibo bilketa amaitutzat eman zuenean, lau mila fitxa baino gehiago zituen sailkatuta eta mekanografiatuta. Orduak eta orduak grabatuta. Milaka ohar eskuz hartuta. Ehunka agiri fotokopiatuta.

      Geroko historia ezaguna da: bildutakoa argira ateratzen hasi eta, inoiz joan ez balira bezala, atezuan baleude bezala, mamu zaharrak berpiztu ziren. Dokumentazioa argitaratzera ausartu zen Punto y Hora de Euskal Herria aldizkariak zuzenean pairatu zuen esku beltzaren zemaia: bonba bat leherrarazi zuten Iruñeko erredakzioan. Jimeno Juriok berak heriotza mehatxuak jaso zituen etxeko postontzian, eta horren ondorioz dokumentazio guztia Altaffaylla taldearen esku utzi zuen. Herriz herri jasotako ahozko ondare horrekin Navarra, de la esperanza al terror liburu aitzindaria taxutu zuen Tafallako taldeak, gerrak Nafarroan eragindako ondorioak ulertzeko lan kolektibo ezinbestekoa.

      Baina Jimeno Juriok bildutako informazio gehiena –ahotsak, datuak, zertzeladak, izen ugari– karpeta eta kartoizko kutxetan bildutako orri mekanografiatuetan geratu zen gordea ezinbestez, eta gehiena oraindik ezezaguna da publiko ororentzat, hain da zabala testigantzen corpusa. Fitxa gehienak Altaffaylla taldearen esku utzi zituen Jimeno Juriok eta, berriki, Roldan Jimeno historialariak aitaren lanen bilduma sailean atondu eta sailkatu ditu, ikerlarien eskura jarriz.

      Kutxa eta fitxa horietan pixka bat arakatu baino ez da egin behar antzemateko bilduma sekulako altxorra dela, informazio putzu oso sakona.

      Azpimarratu behar da altxor hori ez dela gureganaino iritsi memoriaren alde erakunde publikoek egindako lanaren ondorioz, edo ikerlarien edo historialarien eginahalagatik, ezpada gizon txiki eta saiatu hark lekukoekin harremanetan jarri, interesa agertu, errespetua azaldu eta galdetu zielako: “Eta zuek, nola gogoratzen duzue 36ko gerra?”.

      Galdera hark ireki zuen oroitzapenen erreka.

      Frankismoa ofizialki atzean utzi arren poro guztietatik naftalina, intsentsu eta gorrotoa jariatzen zuen gizarte hartan jaso ahal izan zuen Jimeno Juriok jaso zuen guztia. Errepresioari buruzko bilduma-lan sakon eta interesgarri horrek ahozkotasuna du oinarri, oroimena, bat-batekotasuna. Informatzaile haietako bakoitzak, norbere txandaren zain luzetsita egon izan ondoren, sukaldeko intimitatearen beroan azkenean oka egin ahal izan balu bezala. Dozenaka lagunek, gizonak eta emakumeak, helduak eta zaharrak, gogoan gordeta zituzten lagun, senide, seme-alaba eta gurasoen izenak ahora ekarri eta herrian gertatutakoa, etxean entzundakoa, ikusitako bortizkeriaren lekukotza eman zuten. Eta borborka botatako oroitzapenek sortu zuten hariari esker, historialariek mihise beltz eta odol kolorekoa zirriborratu zuten. Oraindik gaur egun ñabardura eta hari berriak jostea merezi eta behar duena, katarsiaren ondoren geratzen dena ez delako testu orraztuak edo finduak, hitz-olde etengabea baizik, nahasia askotan, batzuetan are kontrajarria ere.

      Eta, harrigarria bada ere, testuinguru orokorra behin baino gehiagotan azaldu bada ere, esan zuten hura, esan zuten bezala, esan zuten moduan, oraindik gaur egun ezezaguna da.

      Ordena eskatzen dute testigantza hauek, kontzerturik gabeko musika delako bestela.

      Puzzle baten piezak dira.

      Esaterako, Martin Somocurcioren eta Alfonso Chicharroren heriotzari buruzkoak.

* * *

Nicolas Mendiaren lekukotasuna,
Altsasun, 1978ko otsailaren 18an

      “Aniceto Azpiroz Posturitas eta hauek hor ibiltzen ziren, jendea garbitzen. Gu preso erori ginenean, Santoñan hitzarmena egina zen italiarrekin. Handik astebetera, italiarrekin egon ondoren, espainiarren esku geratu ginen, eta San Frantziskoko elizan sartu gintuzten; beste batzuk, beste nonbait. Eta plazan txarrantxaz inguratuta egon ondoren, horrela geundelako, aterpera eraman gintuzten, barrakoietara. Egun batez han azaldu ziren Pablo eta Posturitas. Hango elizan beharbada 2.000 egongo ginen, baratzea eta dena beteta. Bat-batean, formazioan jartzera behartzen gintuzten, hirunaka, eta matoiak azaltzen ziren gu ikustera. Eta pasatzen ginen haien ondotik. Egun batez, formatzera behartu gintuzten, eta bi horiek han. Esan nuen: ‘Joder! Horiek berriro!’. Altsasuko asko ginen han. Pistola handi batzuekin pasatzen ziren. Altsasuko batengana iristen zirenean, begira geratzen zitzaizkigun. Ez zuten inor atera. Ilara hura aztertu, bi urrats aurrera egin, eta gero atzeko lerroa aztertzen hasten ziren. Eta gero hurrengoa. Elizatik ez zuten inor atera. Gero handik Santoñara joan ziren, Laredotik Santoñara ez dago ezer, eta Santoñan Somocurcio, Chicharro eta horiek atera zituzten.

Joaquin Arregiren lekukotasuna,
1978

      “Nire anaia Santanderreko ospitale batean zen, eta eskatu zidan gestioak egiteko, herrira eraman ahal izateko, etxean hil nahi zuelako. Gestioak egin ondoren, eta denbora genuenez, trena berandu ateratzen zelako, han ibili ginen pixka bat. Eta baten batek esan zidan Altsasuko hainbat lagun Norteko estazioan zeudela, eta joan egin ginen. Hala da, han zeuden. Haien artean, nire lagun min bat, aitaginarrebakidea. Han hizketan ari ginela, Altsasuko bi agertu ziren, Pablo Arellano delako bat eta, bestea, Posturitas. Horiek ziren Alfonso Chicharro, Martin Somocurcio eta herriko besteren bat hil zutenak. Orain hil da horietako bat”.

Oiarbideren andrearen lekukotasuna,
1977ko irailaren 7an

      “Amillano Altsasukoa, gaiztoa! Ez dakit Altsasun jaioa edo Erriberan jaioa den. Nolanahi ere, oso gaiztoa. Eta Aniceto Azpiroz hori EAJkoa omen zen lehenago. Eta ondoren matoia, baina gaiztoa bera bezalakoa. Nire etxe ondoko beste bat dago hura ere gaiztoa. Falangeko sarjentua, horrek ere min handia egin du”.

Lekuko ezezagunak

      “Martin Somocurcio, 1901eko abenduaren 24an Altsasun jaioa. Aita bizkaitarra zuen, Urduñakoa. Ama, Altsasukoa. Ezkondua, Olaztiko Cementosen lan egiten zuen. Etxean gelditu zen [gerra lehertu zenean], baina abisua eman zioten hemen geratuz gero garbitu egingo zutela, eta alde egin zuen. Santanderren harrapatu zutenean, Duesoko presondegian zegoen”.

      “Santanderren epaitu zuten eta fusilatu zuten han bertan, bera eta Alfonso Chicharro, egun berean. Santoñan, Santanderren, 1937ko azaroan”.

      “Barandallak eta Etxarriko Jauregi izeneko batek ilea moztu zieten Altsasuko emakume ezkertiarrei. Posturitas-ek ere bai, eta Pablo Amillanok”.

Oiarbideren andrearen lekukotasuna,
1977

      “Teresa Etxeberriak behin baino gehiagotan kontatu dio gure amari, nola fusilatu zioten senarra, Martin Somocurcio. Hauteskundeetan ezkerrari eman zion botoa, eta taberna batera joan omen zen eta txikitoa eskatu zuen, eta ez zioten atera nahi izan. Hori kontatu zion emazteari. Afaltzen ari zela bere bila joan ziren, eta hanka egitea erabaki zuen, eta Gipuzkoara joan zen. Santanderren harrapatu zuten preso, eta Burgosen fusilatu zuten. Fernando Pooko etxekoa ere bai, Gabilondo. Eta baten batek eskatu zuenez Teresari buruzko informazioa, Teresa hasi zen sinadurak biltzen herrian, eta bakarrik Aristorenarena falta omen zitzaion, eta hara joan zenean, hark sinatzaileen zerrenda hautsi zion muturraren aurrean. Aristorena haien kontrakoa zen, nola sinatuko zion? Paper guztiak hautsi zizkion”.

Joaquin Arregiren lekukotasuna,
1977

      “Etxeberriatarrak Osasunaren iturrian bizi ziren, aurrerago dagoen etxe abandonatu batean. Cristobal Etxeberria aita etxean zen, eta hiru semeek eta suhiak, Martin Somocurcio, denek leihotik salto egin behar izan zuten Guardia Zibila haien bila joan zenean. Autoaren argiak etxerantz zuzentzen zituztela ikusi zutenean, esan zuten: ‘Hauek gure bila heldu dira’. Mendira hanka egin eta ez zituzten harrapatu; salto egin zutelako. Alzate teniente zen taldearen buru, eta Rufino Larrea, Aristorena eta horiek guztiak. Etxeberriatarrak ez ziren ezertan sartuak, oso katolikoak izan ziren beti. Cristobal Etxeberria eskuindarra zen, eta horregatik are herra handiagoa zioten.

      Ni kalean nintzen Lucas Elizalderekin hizketan, denda aurrean. Berak hitz egin eta nik entzun. Martinek Cementosen lan egiten zuen, eta bizikleta gainean pasatu zen gure aurretik. Eta Elizaldek esan zidan: ‘Baina zertan ari duk koitadu hau hemen, zergatik geratuko huen hemen. Gaur gauean edo bihar faltarik gabe, hartu eta mendira eramango diate! Eta kito!’. Ileak laztu egin zitzaizkidan. Pentsatu nuen: gezurra ematen du. Jende ona zen. Eta nire alabarekin mandatua bidali nion, alde egiteko, bestela atzeman eta eramango zutela, entzun nuela bera bizikletarekin gure ondotik pasa zenean, eta berak ikusi ninduela norekin nengoen. Baina ez zidan sinetsi. ‘Zer egingo didate niri ba!’. Emazteren gurasoen etxean zegoela, Etxeberriarenean, leihotik salto egin eta alde egin behar izan zuen. Ez zidan sinetsi gau hartan bertan komandantziatik amaginarrebari deitu eta non zegoen galdetu zioten arte. ‘Ez dakit non dagoen; etxean, seguru’. ‘Eta hori nola gelditu da hemen? –galdetu zioten–. Hura ez da Espainiakoa; hura errusiarra da. Esaiozu alde egiteko, bestela bide bazterrean utziko dugu seko’. Emakumea negar batean itzuli zen etxera”.

Martin Somocurciok
familiari idatziko eskutitza,
1937

      “Santoña. 1937ko irailaren 29an. Emazte maitea, semeok. Poza hartuko dut lau lerro hauek jasotzen dituzunean, ondo baldin bazaudete. Ni ondo nago, jainkoari eskerrak. Honako hau bidaltzen dizuet adierazteko nire portaeraren inguruko agiria behar dudala, eta apaiz jaunak emango dizuela, edo udalak, edo Cementoseko lantegiko zuzendaritzak, beti ere Falange Españolaren oniritziarekin. Duesoko espetxeko zuzendariari igor iezaiozue, Santoñara. Besterik ez gaurkoz, zure senar honek agurtzen zaitu, goraintziak gurasoei eta musuak semeei eta gainerakoei. Arriba España. Arriba Franco. Viva España. Martin Somocurcio”.

Agustin Gonzalez parrokoak
Luis Lezauni idatzitako eskutitza,
1943

      “Luis Lezaun parroko Jaun agurgarria, kide estimatu hori: Jaso ditut zure eskutitzak, baina ezin izan diet erantzunik eman, eta ez kasu honekin interesik ez dudalako, ezpada nire eginbehar ugariengatik, eta, baita ere, uste dudalako nire laguntza eskatzen duten senideek ez dutela ezer lortuko izaera pribatuko lerro hauetatik. Bestalde, senideen heriotza kristauari buruzko dokumenturen batek sor dezakeen kontsolamenduagatik baldin bada, gustu handiz egiten dut, bere garaian egin nuen bezala.

      Diot, beraz, hala dela: 1937ko azaroan Santanderren apaiz nengoela, Lurraldeko Gizonen Espetxera joan ohi nintzela Borondatezko Kaperau gisa, nire ministerioari dagozkion zerbitzuak ematearren espetxeratutako hango gizajoei. Eta orduan ezagutu nituen beraz Martin Somocurcio eta Alfonso Chicharro izenekoak. Egia da ere ondo hiltzeko prestatzera ateratzen ari ziren unean, ez nirekin, jesulagun batekin baizik, galdetu niela ea senideei haien berri ematea nahi zuten, eta esan zidaten asko eskertuko zidatela, eta horrela lasaiago hilko zirela. Ondoren, konfesatu, meza entzun eta jauna hartu ondoren, exekutatuak izan ziren, esan nahi baita fusilatuak, diodan bezala.

      Martin Somocurcioren eta Alfonso Chicharroren senideei eta orduko nire dizipulu Imazi bidali nire agurrak, nire agurrik beroenak. Agustin Gonzalez de la Fuente, Malagan, 1943ko otsailaren 10ean”.

Somocurcioren eta Chicharroren azken egunez galdetu eta hainbat lekukok Pablo Amillano aipatu zuten. Gure aitona, berriro ere.

      Nafarroako Oroimen Historikoari Buruzko Dokumentazio Fondoan, Martin Somocurcioren eta Alfonso Chicharroren heriotzari buruzko hainbat dokumentu bildu dituzte. “Judizioz kanpoko erailketa” gisa sailkatuta dago dena, Santoñan 1937ko azaroaren 17an fusilatu baitzituzten bi borrokalariak. Biak ala biak San Roman de la Llanillako (Santander) Ciriegoko hilerrian omen daude lurperatuta, hango hilobi komunean. Datu hori Altsasu Memoria izeneko lan taldeak egindako ikerketan jasota dago.

      Eusko Jaurlaritzaren Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Gogora Institutuaren eta Arantzadi Zientzia Elkartearen artean bada hitzarmen bat, 36ko gerraren ondorioz desagertutako, fusilatutako eta atxilotutako pertsonak ikertzeko eskaera egiten dutenei laguntzeko. Hara idatzi nuenean, jaso nuen Somocurcio eta Chicharroren inguruko daturik, Eusko Gudarosteko 8 zenbakidun Rusia batailoiko Carlos Marx konpainian aritu zirelako biak, miliziano. Jaso nituen, esaterako, hamabostaldi bakoitzeko nominaren agiriak, eta baita 1937ko urriaren 11n Santoñako plazan egindako Presa Handiko 88/37 zenbakidun prozedura guztiz sumarioaren laburpen bat ere, zeinaren bidez heriotza zigorrera kondenatuak izan ziren “altxamendu militarrera batzeagatiko delitu” batengatik.

      Baina insistitu nuen: epaiketa guztiz sumarioei buruzko informazio gehiago nahi nuen, zehazki Pablo Amillanoren esku hartzeari buruzko informazioa. Lekukoek esaten zuten bezala, Santoñan preso hartutakoen artean Somocurcio eta Chicharro ezagutu eta seinalatu bazituen, jakin nahi nuen ea aitonak parte hartu zuen bi borrokalari ezkertiarrak hormara bidali zituen epaiketan; lekuko izan ote zen. Propio salatzera joan ote zen. Bidaia egin ote zuen Altsasutik Santoñaraino, familia herrian utzita, tartean amona Jesusa eta Maria Angeles, Julia, Venancio, Fernando eta Gerardo osaba-izebak, zertara eta herriko bi gizonen kontra lekukotasun zuzena ematera. Aldameneko bi ezagun hormaren kontra jarriko zituen lekukotza emateko erabaki kontzientea hartu ote zuen aitonak, horixe jakin behar nuen.

      Arantzadiko lankide atsegin batek idatziz erantzun zidan, eta telefonoz berretsi gero, horrelako informaziorik senideek bakarrik eska zezaketela, baina, nolanahi ere, Ferrolgo espediente militarrean ez zela Pablo Amillanoren testigantzaren arrastorik agertzen. “Batzuetan, izenak zabaltze hutsagatik zabaltzen dira herrietan, eta seguru asko zure aitonarena kasu hauetako bat izango da”, esan zidan.

Martin Somocurcioren eta Alfonso Chicharroren heriotzek bezala, Gregorio Zufiaurrerenak ere arrastoa utzi zuen altsasuarren gogo kolektiboan, besteak beste Marino Aierra apaizak No me avergoncé del Evangelio liburu sonatuan aipatu zituelako haren bizia salbatzeko ahaleginak eta fusilatzeak eragin zion desosegua. Eta arrastoa ez ezik zirrara ere eragin zuen Gregorio Zufiaurreren alaba txikia, Dori, aitaren azken egunen lekuko zuzena izan zelako. Ezpainetako barra xume baten irudiak, bortxaz hildako gizaseme baten patrikan, asko iraun dezakeelako, iraun ere, denboran eta gogoan.

Arrebaren lekukotasuna,
1977

      “Gregoriok 29 urte zituen, eta Altsasuko Fundiciones-en lan egiten zuen. Lizarrustin hil zen; gorpuzkiak ekarri genituen hilerrira. Hil zuten egun berean ikusi nahi izan genuen, baina ez ziguten utzi. Eta hango parrokoak esan zigun ekar genezakeela nahi bagenuen, eta non zeuden bagenekienez, bi baitziren, ekarri genituen. Bestea Felix Lopez zen, Etxarrikoa, Joaquinaren aita. Uste dut irailaren 22an izan zela”.

Agustina Arakama emaztearen lekukotasuna,
1977ko irailaren 11n

      “Bera hiltzeko, zera argudiatu zuten... Oraintxe esango dizut egia:

      Movimientoa etorri zenean, tropak iritsi zirenean, gizon guztiak izutu egin ziren; ez zuten ezer egin nahi. Denek alde egin zuten beldurrez. Ni beste emakume batekin joan nintzen, berak han zuelako senarra, eta ni joan nintzen ekartzera, bandoa eman zuten eta. Donostiaraino joan ginen, beraz, nire senarra ekartzera. Nik han banituen ezagunak, eta han egon ginen beraiekin, etxe batean sarturik. Gizonak ez zuen ezer egin. Nazionalak Altsasun sartu zirenean, anaia etorri zitzaidan eta esan zidan: ‘Orain onena izango da Gregorio Donostian geratzea, oraindik bizirik dagoelako. Zu itzuli zaitez etxera’. Bi urte egitera zihoan alaba txikia neukan, eta anaiak ekarri ninduen Altsasura. Lucas Elizalde zen orduko alkatea. Etorri zen niregana, eta nire gizon hori ez zenez inorekin sartzen –ez zen politikazalea, ez zuen periodikorik irakurtzen, lana besterik ez zuen egiten–, holaxe esan zidan: ‘Orain Gregorio ekarriko duzu, eta bihar baino hobe, gaur’. ‘Erraz esaten duzu ekartzeko!’, esan nion, anaiak esan zidalako han uzteko, hau guztia pixka bat baretu arte. ‘Zuk ekarri Gregorio, eta alde egiteagatik zortzi eguneko espetxe zigorra izango du, baina ekarri lehenbailehen, bihar baino hobe gaur’.

      Berehala joan nintzen senarrarengana, eta fidaturik ekarri genuen, beti ondo moldatu ginelako beraiekin. Nola pentsatuko nuen nik hark horrenbesteko mina eragingo zidanik? Handik bi egunetara harrapatu zuten, eta eraman egin zuten. Eta berak esaten zidan: ‘Gregorio datorrela bakarrik, e! Bakarrik’. Ba, bakarrik eraman genuen.

      Dori, alaba txikia, nire amarekin geratu zen. Ni joan nintzen bere bila, bakarrik. Eta esaten zuten alaba ikustea eskatu zuela. Baina guk ez genekien. Esaten zuten alaba eskatzen zuela, mesedez alaba eramateko berarengana.

      Ziegatik idatzi zigun, despeditzeko. Nik ez dakit zer egin nuen, oso urduri nengoen eta. Uste nuen erotu egingo nintzela. Ez nuen ezer gorde. Alabarena Marino Aierraren liburuan [No me avergoncé del Evangelio] jartzen du. Ni eroturik nengoen, ez nekien zer egiten nuen ere.

      Nirekin egon zen beste emakumea lehengusu propioa zen senarraren aldetik, eta bera ere etorri zen eta esan zidan: ‘Nik ez nekien hori’. Gizona salbu zeukanez, esan zidan: ‘Nik datu guztiak ekarriko dizkizut, non egon garen eta’. Eta emakumea Donostiara joan zen eta datu guztiak ekarri zituen, non egonak ginen eta. Eta gero esaten zuten horrek ez zuela balio.

      Ni Agustina Arakama naiz. Lau urte egin behar genuen ezkonduta; neskato hori genuen, Dori besterik ez.

      Han barna ere hil zuten jendea, baina nik ez dakit deus, pena handia bainuen, eta badut. Ez pentsa urteekin pasa egin zaidanik, badira eta egunak ezinegona daukadala baita etxean egoteko ere. Horrelako jendea egotea, engainatu ninduten bezala engainatzeko... Denak engainatu gintuzten. Eta gizon hura hiltzea!

      Egun batez irakasle bat hil zuten, eta batek esan zidan: ‘Ai emakumea! Izututa nator. Bergerak esan dit –gizon jatorra, ez du inoiz gutaz gaizki hitz egingo–: Izututa ikusten zaitut, eta etxera eramango zaitut’. Eta gero: ‘Hau eta bestea’. Jendea izutu egiten da. Ikusi gabe, jendea izutu egiten da, eta horrela joan ziren gauzak.

      Nik diot: bat gaixorik baldin badago ohean, hau eta bestea egingo diot; baina gizon honi egin ziotenak ez du neurririk, ezin zaiolako pertsona bati bizia kendu.

      Nik ez dakit berak zer uste zuen, Iruñera eramango zutela, edo ez dakit. Nire koinatuari, joan zenean, eskatu omen zion zerbait, idazteko, eta ezpainak pintatzekoa eman zion. Nire koinatak, gorpuzkiak ekarri zituenean –hemen kutxa batean egon ziren–, esan zuen: ‘Ondoan ezpainak pintatzekoa omen zeukan’, eta esan zuen: ‘Hau da’. Eta idazkiaren kolore berekoa zen. Han baziren kaminero batzuk, eta haiek erakutsi zuten: ‘Hemen daude’. Eta hor zeuden biak”.

Oiarbideren andrearen lekukotasuna,
1977ko azaroaren 7an

      “Doriren aita Lizarrustin hil zuten, eta Fernando Pooko Luisa Isigorri-rena, eta Joaquinarena (bost denera). Baina haiek ez zituzten hemen harrapatu: frontean atzeman zituzten, eta zigortuak izan ziren. Herrietan gutxi batzuk hartu zituzten, gehienek hanka egin zutelako. Eta baten bat itzuli egin zen, ezer gertatuko ez zitzaiolakoan. Donostia erori zenean, Doriren aita itzuli zen, koinatu karlistek ekarri zuten, eta bera fidaturik ekarri zuten. Iritsi eta berehala, hara joan zen alkatea, atxilotzera. Eta esan zion: ‘Espetxera eramango zaitut, baina ez da denbora askorako izango’. Horixe gutxirako zela! Bi edo hiru gautarako baino ez. Espetxean lo egiteko etxetik eraman zizkioten arropa, mantak eta horrelakoak. Atera zutenean, Marino Aierrak konfesatu egin zuen, eta gizonak eskatu zuen alaba txikia eramateko berarengana, azken besarkada eman nahi ziolako. Eta agurra idatzi zuen. Eta orduan esaten zuten: ‘Nola moldatuko zen gizon hura paper baten gainean teila baten puskarekin idatzi ahal izateko!’. Hori esaten zuten. Kontua zen Dori txikia han jolasean ari zela aitarekin espetxean, eta ezpainetako barra sartu zioten. Eta gorpuzkiak atera zituztenean, barra hori bilatu zuten, eta osorik ageri zen gorpuaren ondoan. Eta orain jendeak dio: ‘Begira zerekin idatzi zuen aitak!’. Teilaren kolorekoa zen ezpainetako barra. Eta papera burukoaren zorroan sartu zuen, eta gero etxera eraman zutenean, eta andrea hasi zenean garbitzen, agurra aurkitu zuen. Gizon hori Gregorio Zufiaurre deitzen zen”.

      (Bere heriotzaren agiria 1942ko urtarrilaren 13koa da: “Gregorio Zufiaurre Zufiaurre, Altsasun jaioa 1906ko maiatzaren 9an, Martin Francisco eta Maria Aguedaren semea. Langilea, Agustina Arakama Oiarbiderekin ezkondua, 34 urtekoa, alaba bat uzten dute, Dorotea, 7 urtekoa. Lizarrustin hil zen 1936ko irailaren 22an, gerra ekintza batean)”.

Beste lekuko bat

      “Ez leporatu Lucas Elizalderi Agustina Arakamaren gizonarena. Agustinak bazituen bi anaia nagusi Falangekoak, Andres eta Ignacio Arakama. Eta koinatua ere bazen. Zeukaten botereagatik, Lucasek esan zuen: ‘Datorrela!’. Ekarri zuten, eta Soltxaga komandantea zegoenez, hark ez zeukan errukirik. Heriotza margotu ohi den bezalakoa da: argala, eta segarekin ibiltzen da. On Marino joan zenean Gregorio Zufiaurreren alde zerbait egitera, apaizak hitz egin zuen luze, eta Soltxaga komandanteak erantzun zion: ‘Zu ardura zaitez arimez, ni arduratuko naiz gorpuez’. Eta komandantziatik bultzaka atera zuen”.

Beste lekuko bat

      “Gregorio Zufiaurrerekin Donostian gorderik zeuden senar-emazteak Jose Agirrebengoa eta Josefa Etxeberria Zufiaurre ziren. Hemen bizi dira, San Pedroko okindegiaren ondoan, geltokirako bidean, Buenoren erloju-dendatik eskuinera. Gregoriok ez zeukan beste buruhausterik, ea noiz bilduko zuen dirua etxetxo bat egiteko. Ni konstruktorea nintzen, eta esaten zidan: ‘Tira, etxe txikitxo bat, harako hari egin diozunaren antzekoa, zenbat izango zen? Ba nik dauzkat 18.000 pezeta’. ‘Pixka bat gehiagorekin, izango duzu nahikoa’. Ez zeukan beste ilusiorik, etxetxo bat izatea. Beharbada UGTkoa zen, denak zirelako UGTkoak. Fundiciones-en lan egiten zuen”.

Beste lekuko bat

      “Agustina Arakama, senarra fusilatu ondoren, Jose Maria Uriberekin ezkondu zen berriro, zinegotzia zena Movimientoarekin, eta Gerra batzorde karlistako kidea, alper hutsa. Alaba Dorik gizon batek bezala lan egiten zuen baratzean, berari jaten emateko. Uribe tratantea zen, eta txandrioak egiten zituen. Bi anaia zituen Agustinak: Andres eta Ignacio Arakama, horiek ere Gerra Batzordekoak, Aldasororekin eta”.

* * *

Gerra piztu eta berehala, ehunka lagunek hanka egin zuten herritik. Batzuk, basoan ezkutatu eta etxetik zetozen berrien zain geratu ziren; beste batzuk, Gipuzkoan Errepublikaren alde borrokan hasi zirenekin batu ziren; eta izan ziren herriz herri eta basoz baso noraezean aritu zirenak ere, lehen aste ero haietan. Haien ibileretan nahasten dira patu txarra, esker oneko keinuak eta epitafiorako moduko gogoetak.

Lekuko ezezaguna

      “Miguel Bengoetxea basozain zegoen, Gregorio Sarasolarekin. Zegaman edo Ormaiztegin hazitakoak ziren, eta eskopetekin zeuden, herria zaintzen. Falangistak herrira iritsi zirenean, haietako lau ukabila altxatuta iritsi ziren, eta Altsasukoek trago bat hartzera gonbidatu zituzten. Tabernan zeudela, falangistek pistolak atera zituzten. Altsasukoek han utziak zituzten eskopetak. Falangistek, orduan, hilerriko hormara eraman eta hantxe garbitu zituzten biak”.

Nicolas Mendiaren lekukotasuna,
1978

      “Gerra hasi zenean, eskopetekin ibiltzen ginen, baina gehienok ez genuen ohiturarik. Orduan, igual talde batean zinen eta izkina guztietatik iristen ziren tiroak. Bat horrela hil zen: taldekideen eskopeta bati tiroak ihes egin ziolako, eta hari eman zion. Movimientoaren lehen astean gertatu zen, uztailean, lehen egunetako batean. Handik bi edo hiru egunetara hil zen Juanito Akulluren anaia ere, berdin, tiro batekin: bat-batean, eskopeta batek tiro egin zuen. Arriskutsuagoa zen eskopetekin ibiltzea jende artean, frontean egotea baino.

      Nazionalak Zegama inguruan zebiltzan, eta Olaberriara hurbildu zirenean, Anboton hil zen Migel hau eta ni Beasaingo pasonibelera bidali gintuzten beste bi guardia zibilarekin batera. Migelek 19 urte izango zituen eta nik 17. Altsasun egondako soldaduak iritsi ziren, eta balak ziztuan pasatzen ziren eta Migelek eta biok jaramonik ez. Guardiak trenbidearen kutxa barruan sartuta zeuden, etzanda, haien buruak gorde nahian. ‘Etzan!’, oihukatzen ziguten. ‘Zer pasatzen da!’. ‘Balak!!’. ‘Zer balak?’. Migel horrek fusila kendu zion guardia bati, eta nik besteari. Baina ez genekien zer egin haiekin, ez genekien erabiltzen!

      Beasainen gotortu ginen, baina herria hartu egin zuten azkenean, eta udaletxe aldean bada mendi handi samar bat. Felix Lezea Larrea eta biok elkartu ginen han. Joan ginen mendi horretara, Murumendira, eta han bi egun galduta ibili ginen, biok bakarrik, goseak amorratzen, jakin gabe nora joan. Txabola batean artzain bat aurkitu genuen. Agurtu genuen. ‘Zer zabiltzate ba hemen?’. Ez zekien gerra zegoenik ere. Gazta eman zigun, eta irentsi egin genuen. Bidea erakutsi zigun, eta Errezilera jaitsi ginen, eta handik Azpeitira. Han eman ziguten jaten. Movimientoa gertatu eta astebetera edo izango zen hori”.

Joaquin Arregiren lekukotasuna,
1978

      “Kaputxinoetara joaten ziren erreketeak eta falangistak eskuak patriketan, eta handik ateratzen ziren uhaleria, fusilak eta denetarik. Aita Gregorio, a zer nolakoa zen. Egun hartan predikua eman zien plazan. Han zeuden baboek ulertu izan baliote! Ulertu izan baliote, Altsasun ez ginatekeen bakar bat ere geldituko. Fraide hark esan zien ez sinesteko dena egina zegoela, otsoak ezkutatuta zeudela artaldean, bildots jantzita, eta ahal bezain pronto atzaparrak aterako zituztela. Onena ‘esterminioa’ zela. Han zeuden erreketeek, hemen ingurukoak zirenez, ez zuten ezer ulertu. Zer ulertuko zuten horiek! Hori esan zuen udaletxe plazan, apaizaren etxearen terrazatik, gerra piztu eta egun gutxitara. Ni han nengoen, ez zegoen jende askorik. Udaletxe zaharrean zegoen harrizko banku batera igo nintzen eta morroiak esaten zuena entzuten egon nintzen. Sekulakoak esan zituen. Nik esaten nuen: eskerrak hauek ez duten ezer ulertzen. Ulertuko bazuten, hemen ez zen inor bizirik geratuko”.

Felix Muruzabalen arrebaren
eta koinataren lekukotasuna,
1977ko irailaren 11n

      “Felix Muruzabalen arreba etxean zegoen, Eguzkitzan. Lagun bat etorri zen paseo bat emateko, eta neska batekin gurutzatu ziren trenbidearen pasabidean, eta harekin abiatu ziren. Neska hark baratzea zeukan Irubidetik gora. Baina mutilari ez zitzaion ondo iruditu arratsaldeko seietan hara joatea, eta errepidetik jarraitu zuten. Hango lur sailean beste emakume bikote bat zegoen, eta dena ikusi zuten.

      Kamioian ba zihoan Altsasuko bat, Juan Kruz Goikoetxea, ardandegikoa; txofer zihoala esango nuke, furgoneta edo kamioia zutelako, estali gabeko kamioneta bat. Gure mutila han inguruan zen eta ‘Arriba España!’ oihukatu zutenean eta berak erantzun ez zuenean, kamioia gelditu egin zuten, jaitsi eta gurea igoarazi nahi izan zuten. ‘Ni ez nauzue horra igoko’, erantzun omen zien. 21 urte zituen, eta katagorriek bezala egiten zuen salto. Graziosoren batek fusila hartu eta kulatarekin jo zion, bezatzeko. Masailean zauritu zuten. Korrika egin nahi izan nuen hara, tiroak entzun nituenean, baina beste neska batek esan zidan, ‘baina nora zoaz?’ ‘Tiroak entzun ditut eta gure mutiko hori paseo bat ematera atera da, besterik ez!’. Eta esan zidan: ‘Goazen etxera, etxera’. Lepotik heldu eta etxera ekarri ninduen. Irubiden buelta eman eta ni zubian bertan bizkarra emanda jarri nintzen, eta kamioia pasatu zen eta ikusi nuen anaia, masaila odoletan zuela. Espetxera eraman zuten, eta gaueko bederatzietan osasun etxera. Han sendatu zuten, eta hamaiketan atera eta garbitu egin zuten. Beste biak hil ondoren, geureari esan omen zioten: ‘Segi, tira. Egin ezak korrika, ea alde egiten duan!’. Hasi zen korrika eta atzetik bi tiro jo zioten, eta elorri baten gainera erori zen. Han geratu zen. Esan zioten otoitz egiteko, eta berak erantzun zien: ‘Egin zuek otoitz, gaiztakeriak zeuek egingo dituzue eta’”.

Izan ziren, izan zirenez, gaiztakeria hutsez edo ezinikusiak tarteko hildako herritarrak, gizon gazteak gehienak. Baina, lehen hilabeteetan, aiher ideologikoa nagusitu zen, inork ez zuelako ahaztu bakoitza nondik zetorren, nori eman zion botoa, non militatu zuen.

* * *

JOSE UBEDA

Zufiaurreren lekukotasuna,
1977

      “Pepe Ubeda tren geltokiko maleta arduraduna zen. Ezkonduta zegoen. Lehendabizi Gil eraman zuten, eta gero bera. Koadro artistiko bat egin zuen, hemengo familia batentzat: Cuadro artístico de Alsasua. Ubeda horrek eszenatokietako dekorazioak egiten zituen. Sindikatuak antzerkiak antolatzen zituen familia txiroen alde dirua ateratzeko asmoz. Antzezlanak prestatu eta, ateratzen zuten diruarekin, 500 edo mila pezeta jaso eta familia behartsuei ematen zieten. Sorospen etxea jarri zutenean ere egin zuten, materiala ordaintzeko. Horretara dedikatzen zen. Eta gizon hori, Ubeda hori, tramoiaria zen. Eszenatokiak prestatzen zituen”.

Lekuko ezezaguna

      “Frantzian hil zen, kontzentrazio eremu batean; ez dakite nola hil zen”.

Joaquin Arregiren lekukotasuna,
1978

      “Adelino Gil agureak CNTko periodikoak saltzen zituen. Kanpotarra zen, ezkongabea, Floraren semea. Urbasan fusilatu zuten. Betaurreko beltzekin ibiltzen zen. Pezeta bat ateratzearren, Diario de Navarra ez ezik periodiko guztiak saltzen zituen. Zer egingo zuen ba gizajoak! Berdin dio periodiko ezkertiarrak edo eskuindarrak izan, denak saltzen zituen. Ubeda delako bat harrapatu nahi zuten, maletekin aritzen zena. Gauez joan ziren hura harrapatzera baina hara non nahastu ziren eta periodikoak saltzen zituena hartu eta eraman zuten. Hil egin zuten. Eta udaletxera itzuli zirenean, han baitzuten bilera, galdetu zuten: ‘Zer, listo?’. Eta besteek erantzun: ‘Bai, garbitu dugu hori ere. Hantxe geratu da bere betaurrekoekin’. ‘Baina nola, betaurrekoak? Horrek ez zituen eta betaurrekoak!’. Joan ziren begiratzera eta Gil zen garbitu zutena, pentsaturik Ubeda zela, epaitegiko idazkaria. ‘E, ez du axola horrek! Bihar beste hori!’. Eta horrela egin zuten. Biharamunean Jose Ubeda eraman zuten. Gil haren Maria geratzen da, andrea. Txiroenean dago, udal idazkariarentzako neskame, eta esaten zuten eskaileretan ematen ziotela jaten. Erdi itsua da gaixoa”.

* * *

CONSTANTINO SALINAS

Joaquin Arregiren lekukotasuna,
1978

      “Altxamenduaren lehen egunetan alde egin zuen. Demokrata zen goitik beherakoa. Ez zuen inor behartzen. Esaten zuen: ‘Gauza hauetan ezin zaio inori agindua eman; norberak egin dezala nahi duena’. Hura ez zen xaxatzailea, bakarrik ona zabaltzen zuen. Jende ona zen, eta jende on bezala hil zen. Argentinan zela, gerra amaitu zenean kontsularengana joan zen. ‘Hola eta hola nago. Itzul naiteke?’. (Hementxe bertan zegoen eserita kontatzen zidanean). ‘Odolez zikinduta ez bazaude, joan zaitezke’. ‘Orduan ezin naiz joan. Medikua naiz! Alde baten zein bestearen odolaz zikinduta nago. Nire beharra zuten guztien odolaz’. Eta etorri egin zen, hala ere.

      Bazen beste Salinas bat, Alaska hotelekoa, Constantinoren lehengusu propioa. Hark leizetik bertatik ihes egin zuen. Baten batek esan du dirua eman ziela borreroei. Berak kontatzen zuenez, autotik jaitsarazi zutenean eta bere burua han ikusi zuenean, ‘ostia bana eman nien’ (oso handia zen), ‘eta autoaren fokuetatik atera nintzen; eta ilunpean...’. Gaua han goian eman zuen, eta halako batean jaitsi egin zen. Gauez Bakaikura joan zen. Han bazuen lehengusu bat, eta han egon zen ezkutatuta. Araban gobernadore zegoenaren laguna zen. Abisua eman zioten eta gobernadorea Bakaikura etorri, hartu, eta Altsasutik eraman beharrean, Lizarratik barna Gasteizera eraman zuten. Haren etsaiak Altsasun eta Olaztin zeudelako”.

* * *

VICTOR URKIJO

Iturri ezezaguna,
1977

      “Lantegian zuen beharra. Argindarraren kontadoreek ordu oro markatzen zutena erregistratzea zen bere lana. Fabrikan atzeman zuten lanean zela, gauerdian, eta zuzenean leizera eraman zuten. Andrea bizi da, eta semeak ere bai. Hamar semerekin geratu zen”.

* * *

Urbasa mendizerraren lautadak eta leizeak amesgaiztoen gordeleku bilakatu ziren gerra ondoren. Desagertutako guztiak irentsi zituen zuloz betetako esparru ia mitikoa. Hilobi ilun erraldoia, non mamuak zulo batetik kexaka oihuka aritzen ziren gau eta egun.

Lekuko ezezagunak

      “Hemengoen leloa zen: ‘Afaldu eta gero, jendea hiltzera’. Baina badaude hiltzaile ezagunak eta, hori da bitxia, mozkortu egiten zituzten lehenago. Buruzagiek hartzen zituzten, mozkortu egiten zituzten, eta gero leizera bidaltzen zituzten, jendea hiltzera. Etxabarritarren semeetako bat behartu zuten aitaren autoarekin Urbasara igotzera. Mutilak 19 bat urte zituen. Autoaren barruan hil zuten presoa, eta gero leizera bota. Berak hura guztia ikusi zuen, eta gaixotu eta hil egin zen. Heriotza arraroa izan zen. Beste heriotza arraroa Alejandro Goienetxe Ezkerrarena izan zen. Biak hil ziren gaizki”.

      “Juan Ignacio eta Juanaren semea zen, 1937ko urtarrilaren 17an hil zen, 25 urte zituela. Erdi erotuta hil zen, asko komentatu zen heriotza hori. Horrelako gauzak ikusi omen zituen, eta gaixotu zen. Apaiza deitu zuten konfesatzeko, astakeria guztiak oihuka ari zelako salatzen, nortzuk ziren hiltzaileak-eta, eta erotuta hil zen, eta apaizaren laguntzarik gabe azkenean, abadeari ez ziotelako sartzen utzi, jakin ez zezan”.

Lekuko ezezaguna,
1978ko otsailaren 18an

      “Gu, ama, anaia eta hirurok, Urbasara joaten ginen egurretara, gurdiarekin. Etxabarriko alargunak egur sorta handi bat zeukan Udabeko arrasotik Arratondo aldera; handik sartu ginen eta egun batez hango sortako egur lehorra hartu genuen, batek deitu zigulako atentzioa. Hango gizonarekin adiskidetu ginen azkenean, eta gero egurra prestatzen zigun. Amak babarrunak eta tabako pakete batzuk eramaten zizkion, eta hara joaten ginenean, egurra prest genuen. Gizon hark kontatzen zigun: ‘Atzo gauean jendea bota zuten hor’. Joaten ginen guztietan, beti esaten zigun hori. Haiek tiroak entzuten zituzten txabolatik: ‘Nik ez baitakit hainbeste tirorekin bat edo batzuk hilko dituzten’. Ondoren, ogi bila ateratzen zen, leizetik pasatzen zen, eta han odol freskoa zegoen. ‘Uste genuen jende asko zegoela hor sartuta’, esaten zigun”.

Nicolas Mendiaren lekukotasuna,
1978ko otsailaren 18an

      “Victoriano Goñik kontatzen zuen Ziordiako bat nola behartu zuten autora igotzera, esan ondoren Altsasura eramango zutela komandantziara, deklaratzera, baina Urbasarako bidea hartu dutenean, nola ondo baitzekien zein izango zen bere akabera, mutil hori hasi da peleatzen, eta Goñik hara non atera duen aiztoa edo labana, eta sartu dio, eta hainbeste mugimendurekin labana hautsi zaio; jaitsi da bestea labana puskatuta barruan duela, eta harropuzkeriatan hasi da. Dio hori guztia erreboltan gertatu dela, eta autoa bidetik atera dela, eta denak atera direla bidetik, eta han utzi dutela bestea larri zauritua. Biharamunean, soka batekin autora lotu eta arrastaka eraman omen zuten leizeraino. Ziordiako bat zen”.

Oiarbideren andrearen lekukotasuna,
1977ko azaroaren 7an

      “Duela 15 egun edo, leizearen irteeran gurutze handi bat paratu zuten, metro bateko alturakoa. Ezetz han segitu! Baietz baten batek kendu! Seguru! Batzuek ez dute nahi. Han inguruan, lehen, pago asko baziren eta gurutzeak egiten zituzten enborraren azalean, eta joaten ziren beste batzuk eta ezabatu egiten zituzten. Pago horietako asko kendu dituzte, baina badago bat gurutzea egin berria daukana. Pagoa bera ez zuten kenduko.

      Berrogeiko hamarkadan, Olaztin, tifus izurrite bat egon zen, eta jendeak pentsatu zuen urak txarrak zetozela leizean zegoenagatik. Hasi ziren esaten hildakoen gorpuzkiengatik izango zela. Eta orduan leizea tapatu zuten abarrekin, lurra eta harriekin. ‘Leze bi’ deitzen da.

      Lehen dena zuhaitzak ziren. Movimientoa hasi eta gutxira, artzain batek esan zidan: ‘Leizea ez da oso sakona, periodiko batzuk piztu eta bota eta dena gorputzez beteta ikusi genuelako, eta haietako bat biluzik eta galtzontzillotan. Beharbada haiek kendu zizkioten galtzak. Gehienak biluzik zeuden’. Ba omen zegoen San Roman bat, hiru egun bizirik egon zena leize barruan, eta esan zien: ‘Hildako biluzien artean nago’. 1936an, Santiago egunean, erreketeak etorri ziren gure txabola miatzera, Urbasara, horien artean Berbintzanako Uveroa. Eta hark esan zigun: ‘Baten bat azaltzen bada eskean, ez eman jateko ezer. Eta jaten ematen badiezue, joko dizkizuegu bi tiro’. Urbasa jorratzen ari ziren Manuel Irujoren bila, antza”.

Lekuko ezezaguna,
1978ko azaroaren 18an jasoa

      “Paulino Rubio Araban hartu zuten eta Ameskoetatik ekarri zuten harkaitzetatik edo Zudairiko iturburutik behera botatzeko. Eta bizirik bota zuten. Borreroak bidean geratu ziren zerbait jateko, eta bera zuhaitz batera lotu zuten. Jaten zuten bitartean, hezurrak botatzen zizkioten, lotuta baitzegoen”.

* * *

Urbasa bezala, Altsasuk Gipuzkoarekin daukan muga ere mausoleo berria bilakatu zen desagertuentzako: Aitzgorri, Sorozarreta, Zumistiurkullu.

Manuel Iriarteren lekukotasuna,
1977ko irailaren 11n,
eta beste ezezagunen lekukotasunak

      “Altsasuko dermio batean, hemendik zazpi kilometrora, Aitzgorri hotela dagoen tokian, Zegamarako gurutzean (muga gorago dago), han hil zuten Olaztiko bat, Miguel Miquelez deitzen zen bat, eta han utzi zuten. Igande batez atzeman zuten tabernan, Miguel Miquelez han baitzen borrokalarien aitarekin kartetan jokatzen, eta iritsi ziren boluntarioak, eta esan zioten: ‘Miguel, jaitsi’. Jaitsi zen eta etxe aurretik pasatzean esan zien: ‘Utzi arropa aldatzen’. Eta ezetz, ez zuela beharko. Igo zuten hilerri aurretik, atera zuten errepidera, eta hor zuten autoa. Sartu eta Gipuzkoako mugara eraman zuten. Han garbitu zuten, eta trenbideko langile batek estali zuen. Pixka bat lurrean aztarrika egin eta han utzi zuen, errepidearen bidegurutzean. Eta aita, Kubako gerran ibilitakoa, eta arreba, [Urbasako] leizera joan ziren lehendabizi, eta soka batekin jaitsi zen gizon hori leizera, ikustera semea han zen. Bazen bat bizirik, bost egun zeraman eta hilda bezala zegoen, baina bizirik zegoen. Horixe kontatu zigun gizonak. Hurrengo egunean joan ziren Gipuzkoako mugara. Trenbideko langile batek esan zien: ‘Ba katean bazen bat, neuk tapatu nuen’. Joan ziren, eta han ibili ziren aztarrika txakurrak bezala, ea arropa kenduta zeukan. Eta bera zen. Herrira ekarri nahi izan zuten, lurra ematera, baina ez zieten utzi. PSOEkoa zen. Beremundo eta Sebastianaren semea. Han bertan baziren beste bi: Eustaquio Bengoetxea, ezkongabea, Teodoro eta Angelaren semea, San Jose kofradiakoa. Nekazaria zen. Hilario Goikoetxea Agirre ere bai, 21 urtekoa, Juan Miguel eta Julianaren semea, San Jose kofradiakoa, nekazaria. Eustaquio eta Hilario Donostian egon ziren hura erori zen arte, eta ondoren Olaztira itzuli ziren, etxera. Ez zituzten ideia politikoak batere. Nire aitaginarreba zena han zegoen, kaminero, eta errepidea zabaltzen ari zirela agertu ziren hezurrak, eta Fernando Poo deitzen den etxeko txakurrak hara joaten ziren eta puskaka jaten zituzten. Hil egin zituzten txakurrak, Bautistarenak. Principe de Vianako paradorera iritsi baino zerbait lehentxeago da tokia, Aitzgorri hotela zegoen inguruan, han dagoen erreboltan, harresietan. Eta orduan alkate zenak manatu zuen berriro tapatzeko ondo. Sasiak eta lurra bota zuten eta han utzi zituzten. Erreboltan, katetik honantzago. Bidegurutzean bertan, baziren beste bi, Aitzgorriko transformadorearen ondoan, pixka bat aurrerago; han zen Olaztikoa eta, gero, beheratxoago, partzoneriatik iristen den ura sartzen den tokian bertan, han beste bi, eta haietako bat eskua kanpoan zuela. Hara joan zen koinata, ahuntzen bila, eta ikusi zuen eta izuak hartuta alde egin zuen etxera. Esan zidaten nola ageri ziren gorpuzkiak, eta ea ekarri behar zituzten lurra ematera. Nik esan nien: ‘Hil dituenak lurpera ditzala’. Eta seguru asko han utziko zituzten”.

Oiarbideren andrearen lekukotasuna,
1977ko azaroaren 11n

      “Etzegarateko mendatetik behera, erreboltan, ez dakit handian edo txikian, han lurperatu zuten Zegamako bat. Amari entzuna diot hori. Eta semea etorri zen Altsasura aitaren bila, eta hartu eta Urbasara eraman zuten. Aske ekarri zuten, nonbait. Eta, ohartu zenean garbituko zutela, ez zuen autotik atera nahi izan. Norbertok eraman zuen, Etxabarritarren txoferrak. Norberto Aldasoro, Olaztikoa, oraindik bizirik dago. Hil zuten hori familia desastrea zen eta badirudi bati dirua zor ziotela, eta besteak eskatu zion; eta ordaintzen ez zionez, Movimientoa iritsi zenean, aita hil egin zuten, bihurgunean. Urbasan, semea, leizera botatzeko, autotik aterarazi nahi zuten, baina mutilak ez zuen nahi, eta autoaren barruan hil egin zuten. Horrela kontatu zidan amaginarrebak, Norberto lehengusu propioa daukalako, eta galdetu zion: ‘Eta autoak dituen zulo hauek?’. ‘Mutila atera nahi izan zuten, eta ezin izan zutenez, autoaren barruan hil zuten. Tiro hauek horiek dira, bera hil zutenekoak’. Eta leizera bota zuten. Han omen zen Olaztiko bat, estankeroaren semea, eta ez dakit horregatik edo zergatik, gerra amaitu zenean, etorri zen mutila etxera eta badirudi harra zuela barruan, eta ‘nire bila datozela, nire bila datozela’, hil zen arte, erdi erotuta”.

Beste lekuko bat

      “Nazionalek Segura okupatu ondoren Beasainera joan ziren, eta 26an edo 27an okupatu hura ere. Handik egun batzuetara, Martin Haundi Zegamako artzaina, azken hauteskundeetan ezkerrari botoa eman ziona, kanpoko falangista kuadrilla batek Zegamatik Altsasura eraman zuen. Bere semeak 19 urte zituen, eta galdetu zion alkateari aita non zen. Esan zioten Altsasun zela. Hemen esan zioten Zegamara eraman zutela. Biak, aita-semea, hilda agertu ziren Zumistiurkullun, Altsasu eta Otzaurte-Etzegarateko gurutze ondoan”.

Beste lekuko bat

      “Beasain hartu eta egun gutxira, Martin Haundi artzaina atxilotu zuten segan ari zen soroan, eta Altsasura ekarri, falangistek gidatutako auto arin batean. Gizona ez zen itzuli. Senideak, izututa, hasi ziren galdezka. Zegamako alkatearengana joan ziren, eta esan zien ez zekitela ezer, galdetzeko Altsasun. Altsasura joan ziren eta esan zieten Zegamarantz atera zela. Semeak 18 urte zituen, eta bila ari zela, Altsasun desagertu zen misteriotsuki, eta handik gutxira biak ageri ziren suzko armak hilda, Zumistiurkullu deritzon inguruan, Zegama eta Altsasu arteko errepidetik gertu. Inguru honetan ezagutu gabeko pertsonen hilotz ugari ageri ziren, lur eman gabeak. Ez dakit zenbat. Egun haietan inor ez zen ausartzen horrelako toki ilunetara sartzen”.

* * *

Esanda dago: gerra aitzakia izan zen inbidia zaharrak kitatzeko, arerioak garbitzeko edo, besterik gabe, miseriak azaleratzeko.

Lekuko ezezaguna

      “Simon Betelu Arruatzukoa zen, Amerikan ibilitakoa, eta La Barranquesa izeneko autobus bat jarri zuen. Otxoatarren La Burundesakoekin bazuen lehia, eta azkenean autobusa kendu eta taxia jarri zuen Iruñean. Orain 81 urte izango zituen. Bere anaiak 83 urte ditu orain. Sei hilabete eman zituen zerbitzari Ameriketarako baporean. Etxarri-Aranatzen hil zuten. Autoak beti berri-berriak zituen, eta Iruñean ez zuten aguantatzen aberatsek berarekin joan nahi zutelako. Bere bila joaten ziren eta eskupekoak ematen zizkioten, eta hortik inbidiak. Hark ez zuen laboraria izateko batere gogorik, eta etxetik alde egin eta lau urte eman zituen Esparzarekin lanean, kamioarekin. Geroago hartu zuen taxia, bidaiatzeko. Familia ezaguna zen, eta Olaztiko Cementosen akzioak zituzten. Hainbat anai-arreba ziren: bost anaia eta hiru arreba. Simon laugarrena zen. Sozialista zen, baina pixka bat nazionalista ere bai. Eta Iruñeko taxistarik onena zenez, traje dotoreenak janzten zituen. Bera garbitu eta hurrengo astean, lagunak bere trajeekin atera ziren kalera”.

* * *

Urbasako leizeetan oihuak bezala, azalera irten ezinik ere gelditu zen besterik: emakumeek jokatu zuten papera, sufritu zuten errepresioa, izan zuten protagonismoa. Aztertu gabe geratzen den alderdia da hau.

Oiarbideren andrearen lekukotasuna,
1977ko irailaren 11n

      “Gerra garaian, Altsasun, eskupeko edo laguntza zerbitzu bat antolatu zuten fusilatutakoen alargunentzat. Haietako bat Maria Alzate zen. Hilean behin bost pezeta ematen zieten. Bost pezeta horietatik bi Luis Lezaun apaizari eman behar zizkioten, elizarentzat. Eta Lezaun apaiza bi pezeta horiek kobratzera joaten zen beti. Bost pezeta jasotzen genituen garaian, bi pezeta ematen genizkion. Baina handik sei hilabetera edo, amaitu zen laguntza. Egun batez, Elena eta Maria Alzate etorri ziren, eta esan zuten: ‘Begira, Manuela, ja ezin dizugu bost pezeta eman’. Eta ez zioten eman! Baina, diotenez, apaiz jauna bi pezeta horien bila joan zen. Behar da ere! Alargun bat, lau seme-alabekin, lurrean harramazka ibili behar zuena zerbait ateratzeko. Eta esan zion: ‘Begira, On Luis, honezkero ez dizkigute bost pezeta horiek ematen eta nik ezin dizkizut bi pezeta eman’. ‘Emakume! Bi pezetarengatik!’. ‘Nik bi pezeta horiek behar ditut seme-alabei ogia erosteko. Ezin dizut eman’. ‘Ez, ez, ezin baduzu eman...’ eta joan zen. Baina gainerako emakumeek, ez baitzuten adorerik izan apaizari esateko ezin zizkietela bi pezeta horiek eman, bost pezeta horiek jaso ez arren ematen jarraitu zuten, eta apaizak jarraitu zuen bi pezeta horiek kobratzen”.

Juanito Goikoetxea Akulluren lekukotasuna

      “Espetxetik atera ginenean, Altsasura iritsi eta ez genuen errazionamendu-liburuxka tabakorako. Nik ez dut erretzen, baina orduan estraperlo egiten zen tabakoarekin. Iritsi eta Oiarbideren tabernara joan ginen. Eta Oiarbidek esan zigun Jose Cobo, Quiros eta hiruroi: ‘Atera zarete beraz espetxetik, ezta?’. ‘Bai, itzuli gara’. Han ziren, sukaldean, karka guztiak. Eta Oiarbide zaharrak esan zuen: ‘Lotsagabe hauek, zertara etorri dira?’. Eta gutako batek: ‘Alua!’. Han hasi ginen korrika, eta alde egin genuen horrela. Handik Paca Larrearengana joan ginen, eta oso jator portatu zen. Liburuxka egin zigun, tabakoa eta guzti eman zigun. Gero besteek esaten zuten ni izan nintzela, baina hirurok izan ginen”.

–5–

Luis Fernandezen ametsa udal idazkaria izatea zen. Bazituen merezimenduak: izen oneko familia bateko kidea zen; azkarra eta langilea zen; kontaktuak zituen. Baina liskar txoro batek haren ibilbide profesionala hasi baino lehen katramilatu eta, ezin jakin, Errepublikaren aurkako altxamendua gertatu eta berehala Falangen izena eman eta frontera joan nahi zuela kemenez eta gogotsu adierazi zuenean, beharbada garatua zuen bere herriko sozialista, anarkista, ezkertiar guztien kontrako herra berezia, beharbada herria garbi eta eskuindar eta elizkoi ikusi nahi zuen. Beharbada uste zuen aste batzuetako kontua izango zela gerra, berehala amaituko zela dena eta udalean lan egiteko aukera emango ziotela arduradun berriek. Beharbada “laster itzuliko naiz, ama” esan zion Graziana Arregiri, errepide nagusi ondoko etxearen atarian despeditu zirenean.

      Kontua da armak hartu eta bere gerra-ibilbidea eskuko libreta gris batean idazten jardun zuela muinoz muino, baserriz baserri, herriz herri, kotaz kota, bonbardaketaz bonbardaketa, erasotik erasora, atsedenaldietan, aukera izan zuen guztietan. Harik eta 1937ko ekainaren 3an, 18 urte bete berriak, gudari edo miliziano errepublikazale baten fusiletik ateratako bala batek hil zuen arte.

      Luis Fernandezen hilotza ez zen geratu Lemoaitz gainean egunak eta egunak, beste kide batzuenak bezala, denen bistan. “Bala galduren batek” bizia kendu eta gutxira, ekainaren 5ean, falangistek eta erreketeek Bilboko erasoarekin aurrera jarraitzeko miratoki paregabearen aurka gogor jo eta berriro berreskuratu zuten ezinbestez menderatu beharrekoa zen Lemoaitz. Beste astebete iraun zuten erasoek eta kontraerasoek, baina pentsatzekoa da orduan jasoko zituztela jaso gabe geratu ziren haien aldeko hildakoen gorpuak, banan-banan kutxetan sartu eta norbere etxeetara bidaltzeko. Gudarien gorpu asko hantxe geratu ziren, Jesus Artetxek, EAJkoa izan arren bere kideen aurka tiroka baldarki aritu zen idazleak idatzita utzi zuen bezala, erretiradak ez zuelako lagunak jasotzeko tarterik utzi. Lur pixka batekin estali zituzten batzuk. Azken urteetan horiek lurretik atera eta dokumentatzeko lan ugari egin dira inguruan.

      Luis Fernandezen hilotzarekin batera, libreta gris txikia berreskuratu zuten bere armakideek, seguru asko gainean edo bizkar-zorroan sartuta izango baitzuen; baita bere pistola eta hainbat eskutitz ere; baita bi argazki eta elurretarako txapin pare bat ere bai.

      Luis Altsasuko kanposantuan lurperatu ondoren, haren 18 urteko bizitza laburbiltzen duten objektuak Altsasu alderik alde zeharkatzen duen errepide ondoko etxean egon ziren, kutxa baten barruan gordeta, harik eta etxea eta atzealdeko baratzea saldu eta anaia hil zenean 4 urte besterik ez zituen arreba txikiak maleta batean sartu eta berarekin etxe berrira eraman zituen arte.

      Ia laurogei urteren buruan, nire eskuetan utzi zuen: “Ez dakit interesatuko zaizun. Egin nahi duzuna”.

      “Egin nahi duzuna” horrek merezi du esplikazio bat.

      Maria Antonia Fernandez de Garaialde Arregik bazekien urteak nenbilela libreta horren atzetik. Bazekien, bere alabari, nire andreari, askotan aipatu niolako.

      Nire eskuan utzi zuen garaian Altsasun ez zegoen giro berezirik memoriaren berreskurapenerako. Sakanan beti egon da interesa gerra eta diktadura garaiko xehetasunak ezagutzeko, eta errepresioa ezagutarazteko hitzaldiak eta erakusketak egin dira maiz. Guardia Zibilak Txoko-Zar tabernaren parean hil zuen Emilio Iguzkizaren aldeko oroitarria jarri zuten duela zenbait urte. Errepresaliatuen aldeko omenaldia egiteko ere, eskultura bat dago gaur egun udaletxe parean. Urtero, Otsoportilloko leizearen aurrean, Urbasan, omenaldia egiten zaie fusilatu eta desagertutakoei. Duela urte batzuk, senideen esku utzi zituzten Urbasan egindako indusketetan berreskuratu ziren gorpuzkiak.

      Baina Maria Antonia Fernandezek anaia nagusiaren libreta nire eskuetan utzi zuenean, ez zen gaia bereziki pil-pilean herrian, eta senideen arteko bazkarian ez zen inoiz aipatu, eta nik ez nion propio inoiz eskatu libreta hori, existitzen zela ondo nekien arren. Are, desagerrarazi egin zutela uste nuen, garajean maleta batean inoiz egon zen pistola zaharra bezala. Eta, hala ere, 80 urteak bete berriak zituen Luisen arreba txikiak eman egin zidan libreta. Geratzen zen anai-arreba bakarrenetakoa zen, baina ez zion inori ezer esan, ez zien senideei baimenik eskatu, gaia korapilatsua zela jakinda ere. “Egin nahi duzuna” esan zidan, errespetuz eta konfiantza osoz. Inolako eskakizun edo mugarik jarri gabe, bere familiaren iragana aztertu eta epaitzeko atea zabaltzen zuela jakinda ere.

      Aspaldian ezagutzen nau, baina laurogei urte bete zituenean eman zidan.

      Testua irakurrita zeukan, bazekien ez zela munta handiko informazioa. Baina kontzientea zen “egin nahi duzuna” horrek “egin ezazu zerbait” esan nahi zuela: “Idatzi honi buruz”.

      Altsasun hamarkada luzeetan nagusitutako “ez egin ezer” mezuaren ifrentzua zen. “Ez egin ezer”; “ez esan ezer”; “ez galdetu ezer”. “Ez idatzi ezer, ez ni bizirik nagoen bitartean”. “Zertarako hilda dagoen jendearen izenak orain argitaratu?”. Edo: “Zertaz lotsatu?”. Edo: “Inor ez da bere gurasoen edo aitona-amonek egindakoaren errudun”. Edo: “Zenbat gehiago ibili behar duzue kontu zaharrekin, kaka nahasten?”. Edo: “Ezin duzu behingoz gauza atseginei buruz idatzi?”.

      Hogeita hamar urte lehenago, liburu azoka batean topo egin nuen Altaffaylla Kultur Taldeak argitaratutako Navarra, de la esperanza al terror liburuaren lehen edizioarekin. Historia ikasten ari nintzen, eta ama ondoan nuen. Liburu-denda txiki bat zeukan orduan Irunen, eta beti aritzen zen ferietan liburu berri bila. Edizioak atentzioa deitu zigun berehala, eta liburua zabaldu eta begiratzen hasi eta Altsasuri buruzko pasartean ageri zen datu piloak bion arreta erakarri zuen. Amak, orduan, eskatu zidan izenen zerrenda begiratzeko, etxearen izkina batean jarri duzun tranpan sagua ote dagoen begiratzera bidaltzen zaituen anaia txikiak bezala, bera begiratzera ausartu gabe. Zerrenda goitik behera irakurri nuen, baina ez nuen aitonaren izena aurkitu. Pablo Arellano bat ageri zen, baina Amillanorik ez. Esan egin nion, eta ikusi nuen nola mudatzen zitzaion aurpegia. Buelta eman eta etorritako bidetik aldendu zen, ihesean bezala. Liburua irakurtzen jardun eta erosi gabe uzteagatik liburu saltzaileari barkamen azkarra eskatu ondoren haren atzetik abiatu nintzen. Harrapatu nuenean, lasaitu nahi izan nuen. Arellano batzuk bazirela Altsasun, posible zela Pablo Arellano hori zuzena izatea, aitonaren izena ez zela ageri. Baina ez zuen gehiago entzun nahi izan, eta sekulako disgustuarekin etxeratu zen.

      Orduan eskatu zidan mesedez sekula ez idazteko etxeko kontuez, ez bera bizirik zegoen bitartean. Duela ez asko, biok bazkaltzen ari ginela bakarrik, debekua altxatu zidan, eta barkamena eskatu.

      Baina Pablo Amillano nire aitona zen. Gure amaren aita. Eta Luis Fernandezen ibilbidearen peskiza ustez guztiz historiko eta dokumentalak galdera ikurra jarri zion bere memoriari. Eta erreportaje bat izan nahi zuena memoria ariketa bilakatu zen.

      Hasieran aipu garbi askorik ez zegoen haren parte hartze zuzenari buruz. Banaka hartuz gero, behintzat, ez: Luis Fernandezen anaia Santiren esaldi solte bat bazkalondo batean, esaten zuena aitona herrian ibili zela pistola gerrian; Falangerentzat herriko zenbait ezkertiarri buruz txostenak egin zituela zioten erreferentzia batzuk memoria berreskuratzeko webgune kaotiko samar batean; Somocurcio eta Chicharro Santoñan preso zeudela seinalatu zituela zioen lekukotasun kontraesankor edo anonimoa, berez ezer frogatzen ez zuena; Jorge Mendiluze Zelaiaren beste lekukotasun bat, esaten baitzuen Bilbon zela ikusi zituela aitona eta beste batzuk iritsi zirela tren geltokira, herriko batzuk salatzeko asmoarekin; are, herriko emakume batzuk ilea arras moztuta paseatzera atera zituztenen artean aitona zegoela dioten lekukotasun ezezagunak. Banaka hartuz gero, gutxi zen, baina denak batuta esanguratsuak, erakusten zutelako, ideologia zehatz batetik harago, aitonak baliatu zuela bere posizioa, irabazleen artean, herriko batzuen bizitzaren gainean erabakiak hartzen laguntzeko.

      Denak batuta, galdera ikurra jartzen zioten aitonaren memoriari.

      80ko hamarkadaren hasieran, testigantzetan oinarritutako lehen liburuak argitaratzen hasi zirenean eta herri askotan izen abizenen zerrendak agertzen hasi zirenean, osaba Gerardo galderak egiten aritu omen zen herriko hainbat etxetan, bere aitaren benetako esku hartzea zein izan zen argitu nahian. Ekarri zuen informazioa lasaigarria izan zen etxekoentzat, hala esan zidan amak: eskuindar ezaguna izan arren, “herriko jende asko” lagundu omen zuen aitonak. Familia barruan, nolanahi ere, beti ezkutatu zen haren iragan falangista. “Francoren aldekoa” zela, hori baino ez ziguten aipatu, galdetu izan genuenean.

      Baina ez da erraza dena betiko gordetzea. Galdera ikurrek beti pizten dutelako gehiago jakiteko gogoa. Galdera ikurrek tira egiten dute, buelta emandako kakoak balira bezala.

      Ricardo Urrizolak ikerlariak Consejo de guerra. Injusticia militar en Navarra 1936-40 liburua argitaratu zuen 2019an. Liburua egiteko, Errepublikaren alde aritutako ehunka pertsonaren aurkako gerra kontseiluen dokumentazioa arakatu zuen egileak, milaka orritako dokumentazioa. Begirada panoramikoa eskaintzen du errepresioaren alde ezezagunenetakoaren gainean: lekuko, abokatu, fiskal eta epaileen babesarekin garatu zen errepublikazaleen aurkako errepresioaren argazki gordina da.

      Eta milaka orri horietan burua sartu eta bat lokatzetaraino sartzen bada, bat kakoak lepotik hartuta baldin badago jada, orduan ondoko erantzunak agertzen hasten zaizkio, ikusten baitu aitona, Pablo Amillano, ez zela bakarrik jende askoren alde egin zuen Francoren aldeko herritar soltea. Somocurcio eta Chicharro salatu zituela dioten lekukotasunez gain, Altsasuko zenbait lagunen kontra egindako epaiketa guztiz sumarioetan, Pablo Amillanoren izena agertzen da behin baino gehiagotan, Falangeren informatzaile gisa. Informe horiek froga gisa erabili ziren altsasuar horien epaiketetan, gure aitona Falangeren buruzagientzako pertsona ezaguna eta konfiantzazkoa zen seinale. Eta berehala antzematen da epaiketa horietan falangisten hitzek pisu esanguratsua zutela azken erabakian.

      Esaterako, Bartolome Etxeberria Mazkiaranen kontrako epaiketa, non aitonak idatzi zuen Etxeberria sozialista zela bai, baina ez zuela parte hartu beste inongo ekitaldi politikotan. “Haren portaera morala ona izan zen”, baieztatu zuen.

      Baina batek jarraitzea erabakitzen badu, erabakitzen badu familiaren baitan aitonaren iragana ezezaguna edo isildua izan arren berak jakin nahi duela, eta gero kontatu nahi duela, uste duelako kontatzeak on egingo diola berari eta bere familiari ere bai, ikusten du 1938ko apirilaren 30ean premiazko epaiketa sumarisimoa hasi zutela Iruñean Ramon Prieto Alvarez Altsasuko bizilagunaren kontra, “matxinada militarra” leporatuta. Prieto honi egotzi zitzaion 1934ko gertakari iraultzaileetan oso parte hartze aktiboa eduki izana, eta 1936an Errepublikaren alde armak hartu eta borrokatu izana. Bada, epaiketa sumarisimo horietan lekuko gisa Altsasuko hiru lagun deitu zituzten deklaratzera: Aniceto Azpiroz, Manuel Aristorena eta Pablo Amillano. Nola aukeratu zituzten? Epaileak propio eskatu zituen “Fronte Popularrarekin inoiz harremanik eduki ez eta akusatuaren ibilerak ezagutzen zituzten” hiru lagun.

      Aitonak beste bi falangistek salatutakoa berretsi zuen. Hau da, Prieto “oso ezkertiar arriskutsua” zela; UGTko agintarietako bat zela; parte hartu zuela 1934ko liskarretan eta lantegi bateko zaindariari arma kentzen lagundu eta, ondoren, langile guztiak grebara joatera behartu zituela; Altsasuko tren geltokian hainbat sabotaje egin zituela, eta 1936ko hauteskundeetan kontu hartzaile gisa aritu zela, eta propaganda “oso eraginkorra eta oso zikina” egin zuela. Halaber, aitonak nabarmendu zuen, bere deklarazioan, 1936ko uztailaren 18an Ramon Prieto Altsasun patruilatzen aritu zela, eta tiro batzuk bota zituela “eskuindarren aurka”, eta gero “gorriekin” bat egin zuela, eta han, jarraitzen du aitonaren deklarazioak, “aditu dudanez, oso parte hartze aktiboa izan zuen gure armadaren aurka, eta, horregatik, nire ustez pertsona hau oso arriskutsua eta oso Espainiaren kausaren aurkakoa da”.

      Beste bi lekuko gehiago izan ziren, 1934ko istiluetan Altsasuko kuartelean zeuden bi guardia zibil, baina Azpiroz, Aristorena eta Amillanoren deklarazioak froga erabakigarria gertatu ziren Ramon Prieto Manolo heriotza zigorrera kondenatzeko. Zortzi urte Iruñeko presondegian eman ondoren, 1947an zigorra barkatu zioten.

      Eta bat lokatzetan are gehiago sartzen bada, bere buruari etengabe galdetzen dion bitartean zerk bultzatu zuen aitona ez bere ideiaren alde borrokatzera edo bere ideiak defenditzera, hori erabat logikoa iruditzen zaiolako bere iritzia erabat beste muturrean egon arren, baizik eta hormara eraman zitzakeen epaiketetan herriko gizon batzuen kontrako lekukotza ematera, bada hori bere buruari etengabe galdetzen dion bitartean bat lokatzetan gehiago sartzen bada, ikusten du 1938ko urte horretan ere, Altsasuko hogeita lau lagunen kontrako epaiketa sumarisimoan, Pablo Amillano, gure aitona, lekuko izan zela. Hiru aldiz izan ere.

      Hogeita lau pertsona horiei “matxinadari atxikitzea” leporatu zieten eta Victor Huarte maisua zen haien artean. UGTko kidea zen eta Santoñan atxilotu zuten 1937ko abuztuan, gerra piztutakoan Bizkaira alde egin eta azkenean Errepublikaren alde armak hartu zituelako. Huarteri epaiketan leporatu zioten Altsasuko erlijio eskolak ixtera bultzatu zituela; eskoletako gurutzeak kentzeko exijitu zuela; umeak eskolan ukabila altxatuta agurtzera behartu zituela; “prentsa ezkertiarrena” irakurtzen zuela eta Fronte Popularraren aldeko propagandista sutsua zela. Gerraren lehen egunetan armak banatzen aritu zela.

      Huartek dena ukatu zuen deklaratzeko aukera eman ziotenean, baina Pablo Amillanok baieztatu zuen Altsasuko kuarteleko komandantearen aurrean, 1938ko ekainaren 30ean egin zuen deklarazioan, Huarte sozialista zela, UGTkoa, “zakarra eta erlijioaren aurkakoa”. Gure aitonak berretsi egin zuen akusazioaren froga nagusia, hau da, Huarte izan zela eskoletatik gurutzeak kentzeko agindu zuen lehen irakaslea, eta, Constantino Salinas alkate ohiarekin batera, Altsasuko hirurehun bat gizon “ihes egitera” bultzatu zituela.

      Handik urtebetera, epailearen aurrean egindako deklarazioan, antzekoa sinatu zuen aitonak, eta gehitu zuen Huartek zuzentzen zuen eskola miatzean Sexu hezkuntza izeneko liburu bat topatu zutela, eta hori “Espainiako Mugimendu Loriatsuaren aurkakoa” zela.

      Egon ziren Huarteren alde mintzatu ziren herritarrak ere, esaterako alkate frankista bera, baina instrukzioko epaileak nahikoa froga aurkitu nonbait, eta epaiketara iritsi zen afera. Gerra kontseilua. Eta han berriz deitu zuten deklaratzera Pablo Amillano Baztan, eta han agertu zen gure aitona. Eta epaile militarraren aurrean, Iruñean, aurreko deklarazioetan esandakoari gehitu zion Huarte izan zela oso buruzagi ezkertiar esanguratsua, eta, azken finean, komisario politikoa zela.

      Epaile militarrak galdetu zion, orduan, nola zekien hori guztia. Eta aitonak erantzun zuen bazekiela hori guztia Bizkaiko eta Santanderreko frankista esanguratsu eta fidagarriek esana ziotelako, lurralde horiek askatu ahala jardun baitzuen “Altsasuko iheslarien atzetik, eta haien inguruko informazioak jasotzen”.

      Alegia, aitonak esan zuen gerra kontseilu hartan Altsasuko ezkertiarrak jazarri zituela Bizkaian eta Santanderren, Francoren armadak aurrera egin ahala, eta bere herrikoak salatzen aritu zela. Horietako bi, behintzat, Martin Somocurcio eta Alfonso Chicharro, fusilatu egin zituzten.

      Aitonak sei seme-alaba zituen 1939an, epaile militarraren aurrean bere ibilerak publikoki aitortu zituenean. Handik hiru urtera hil zen amona Jesusa. Elurte gaizto batek harrapatu zuen Urdiaingo bidean, ahizparen etxera zihoala, eta pneumonia txar batek eraman zuen.

      Familian inork ez du jakin, orain arte, aitona herritarren kontrako epaiketetan deklaratzen aritu zenik. Hala diote lehengusu zaharrenek. Aitona “Francoren aldekoa” zela, besterik ez ziguten azaldu etxean. Lehengusuren batek inoiz aipatua du Falangeren aldekoa zela aitona, baina “Falangeko inozoena”, ez zuelako inoiz erabili bere posizioa aberasteko edo karguren bat lortzeko. “Ondradua izan zen, muturreraino ondradua”.

      Bi anaia zituen aitonak, bat Donostiara bizitzera joanda, bestea bera bezala Altsasun geratu zena familia osoa Makirriaindik, Tafalla ondoko herri txiki batetik, etorri ondoren. Arreba bat ere bazuen, baina hark Errepublikarekin borroka egitea erabaki zuen militar batekin maitemindu, eta aitonak ukatu egin zion harreman oro. Mexikora alde egin behar izan zuten biek. Haien bien alaba Mexikotik itzuli zen handik urte askotara, baina aitonak ez zuen inoiz keinurik adierazi erbestera joandako arreba txikienaren alde.

      Gerra garaian udaletxean zeukan aguazil postua galdu zuen aitonak, alkatearekin izandako desadostasun batzuk zirela medio, eta herriko fundizioan aritu zen beti lanean. Amona Jesusa hil zenean, gerra amaitu eta gutxira, Etzegarateko Pia Aldasororekin ezkondu zen aitona, eta denda txiki bat ireki zuten herrigunean. Fruta eta berdura freskoenak izateaz harrotzen zen Ama Pia, goizeko seietan Erriberatik egunero iristen zen trenean ekartzen zizkiotenak. Gure amak eta osaba Gerardok Burundako herrietan banatzen zuten gero, asto baten gainean.

      Muturreraino ondradua.

Gerra eta gerra ondoko diktadurarekin eroso bizi izan zen jendea urte luzeetan diktadura baten konplizitateaz etekinak atera zituen jendea izan zen, diktadura baten babesa eta aterpea izan zuena, beraien herrikoen aurka egin zen errepresioan izan zuten erantzukizuna estali, deuseztatu eta ezabatu zuena. Ez zen jende eskuzabala izan beraien herrikoekiko, ez zirelako ahalegindu, ahal izan zutenetan, zauriak ixten. Gauzak gerta zitezen utzi zuten, eta bakoitzak isilean miazkatu behar izan zituen bere orbanak. Ez zen keinu kolektiborik egon, ez zen adiskidetasuna bilatu. Eta ardurak ez dira maila berekoak: zerbait egin ahal izan zutenek ez zuten egin. Garaileek ondo profitatu zuten beraien garaipena, isiltasun orokor bat ezartzeko egindakoaz eta gertatutakoaz. Eta, larriena beharbada, transmisioa erabat eten egin zuten.

      Laino itxiak bideak ezabatzen dituen bezala, urte haiek erabat desagertu ziren elkarrizketetatik. Ixo. Gero esplikatu zen herriaren elkarbizitza bera babesteko egin zela, gogorregia izango zelako, eta arriskutsua, dena argira ateratzea. Baina gezurra esan zuten. Isiltasun gogorra ezarri zuten bazekitelako parekoek beldurra galtzen zuten egunean jasanezina izango zela lekukotasunak entzun eta begiradari eustea.

      Omertá horrek belaunaldi gaztetan ezjakintasun orokor bat ezarri zuen, jakin nahigabetasun bat ere bai. Transmisioa lantzen ez bada, jakin-mina kamusten da. Isiltasun bortxatu horrek edukiko zuen eragina hurrengo hamarraldietan ere, garai latzak berriro etorri eta talka ideologiko, politiko eta armatuek herriak eta familiak zatitu eta errepresiozko zurrunbilo batek Euskal Herria ia hirurogei urtez astindu zuenean. Bortizkeriaren ondorioez publikoki hitz egin eta minak elkarri aitortzeko ezintasun eta debeku tazitoa errepikatu zen, eta oraindik pairatzen ari gara ondorioak.

      Horregatik, batzuetan, errazagoa da aldamenekoen istorioak ezagutzea zure etxeko paretetan ezkutatu dena ulertzea baino. Errazagoa da artxibo militarretan miatzea etxeko sukaldearen isiltasuna haustea baino.

      Gertatzen dena da berreskuratze saioak, gehienetan, berandu iristen direla: protagonista nagusiak desagertu direnean; artxiboak jada ez daudenean. Berandu. Horregatik, gero eta zailagoa da ulertaraztea kontatzeak zer garrantzia daukan. Ez bakarrik jakiteko, baizik eta ardura zer den ondo ulertzeko.

      Zailagoa, gainera, ulertzen baldin baduzu zure inguruko guztiek dena isiltzea erabaki dutela, edo ez jakitea. Zaila, galdera egin behar diozulako zure buruari: zer eskubide daukat ingurukoek isiltzea erabaki dutena neuk oihukatzeko? Zaila, galdera berez datorrelako: zergatik hain zuzen ere zure familiaren iragan baketsua astindu, putzu garden baten hondoan makila sartu eta lohia ateratzen denean egiten den bezala, eta beste batzuena bere horretan utzi?

      Seguru asko, gure aitonaren iraganaren gainean egon den tunika beltza amonaren heriotza goiztiarrak jarri zuen. Amona herriko alaba zen, aitona ez bezala, eta oso gazterik joan zen. Ez daukat zalantzarik nire izeko zaharrenek jasoko zutela beste iragan bat hark bizirik jarraitu izan balu. Edo, beharbada, isiltasun hitzarmen tazito bat egon zen familian, herrian egon zen bezala. Gogoratu: hobe isiltzea, zertarako kontatzea.

      Eta pentsatu nahi dut beldurra egon daitekeela erabaki guztien atzetik. Beldurra, oso egoera eta garai gogor eta dramatikoetan, galtzaileen tokian egoteko.

      Inor ez da gurasoek edo aitona-amonek egindakoaz ez errudun ez zordun; inork ezin du haiek egindakoa ezpatatzat hartu. Erabakiak beste batzuek hartu zituzten. Baina norberaren aurrekoek zer egin zuten jakiteak laguntzen du ulertzen zergatik gatozen gatozen tokitik, eta laguntzen du ulertzen parean ditugunen sufrimendua.

      Herriko emakumeak burua arras moztuta pasarazi edo gizonak salatu edo urkamendira bidean jarri edo zuzenean heriotzara bidali zituzten asko jende atsegina izan zen. Maite izan zuten herria, maite beraiek bezala pentsatzen zutenak, maite emaztea, seme-alabak, ilobak eta bilobak. Aiurri bizikoak ziren batzuk, “redios!” franko botatzen zituztenak inguruan bilobek zarata pixka bat egiten baldin bazuten, isilik egoten ez baziren, gosaltzen lasai uzten ez bazieten. Jende maitekorra izan zen beraien odolekoekiko; alaba txikiari “Europako gauzarik politena!” esaten zioten, belaun gainean esertzen zutenean; lantegitik bueltan janari beroa eramateko erabiltzen zuten pote txikiaren hondoan beti janari puska bat edo esne trago bat gordetzen zioten alaba txikiari.

      Enbolia batek gorputz erdia paralisiak jota utzita ere, “redios!” esaten jarraitu, behin eta berriro “redios!” ahoskatzen ahalegintzen zen jende sinestun, kontserbadore, autoritario, fidel, dogmatikoa. Bere emaztearen senar atsegina; bere seme-alaben aita maitekorra. Beren biloben aitona. Eta, era berean, Victor Huarte UGTko kidearen kontra egin zen gerra kontseiluan Sexu hezkuntza izeneko liburua udaletxeko ganbaran aurkitu zuela salatu zuena; edo aguazil lanpostua kentzeagatik alkatea salatu zuena; edo Martin Somocurcio eta Alfonso Chicharro Santoñan salatu zituena; edo herriko batzuk jazartzen aritu zena Bizkaian eta Santanderren, garaileak haiek zirela ziur zegoenean: Pablo Amillano Baztan (Makirriain, 1903 - Altsasu, 1971).

      Gure aitona falangista.

Iturriak:

Luis Fernandezen libretak.

Jose Maria Jimeno Jurioren funtsak.

Euskadiko Artxibo Historikoa.

Nafarroako Artxibo Nagusia.

Artetxe, Jose. El abrazo de los muertos, Itxaropena, 1970, Zarautz.

Kalyvas, Stahthis N. La lógica de la violencia en la guerra civil, Akal, 2010, Madril.

Mendiola, Kitz. Jolasa eta aisialdiaren begirada feminista haur eta gazteengan gerra zibilean Sakanan, Altsasuko Udala, 2019.

Mikelarena, Fernando. Sin piedad, Pamiela, 2015, Iruñea.

Salaberria, Sebastian. Neronek tirako nizkin, Auspoa, 1964, Donostia.

Urkijo, Jaime. Diario de un gudari en el frente de Euskadi, Intxorta 1937, 2014, Oñati.

Urrizola, Ricardo. Consejo de guerra. Injusticia militar en Navarra 1936-1940, Txalaparta, 2017, Tafalla.