JOXE AZURMENDI

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Joxe Azurmendi

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Poeta besteko frailea zen Salbatore Mitxelenak erromes ikusten zuen Euskal Herria, salbazioa eman behar zion Arantzazurantz. Bere bizi-tzaren azken urteetan, garapen ekonomikoan bizi ziren euskaldunen belaunaldi berriek etorkizuna fedearen ardura handirik gabe ikusten zutela antzemanda, mututu egin zen, ez zuen haboro idatzi. Poesia tragikoak publikoa galdua zuen. Garai bertsuan beste frantziskotar bat, fraile besteko poeta, Arantzazutik beherantz dator, munduari buruz, zapalduaren kontzientzia edukiagatik Golgota batean bizi ez den herri horrengana. Gaztelaniaz hainbat poema idatzi dituen zegamar gazte bat da, Axularren obra makinaz joka euskaltzaletutakoa. Joxe Azurmendi du izena eta goi arnasaz itoa da, garbiaren garbiz eri. Oxigeno kutsatua behar du, hilkortasunaren bila dator, eta pagoak «ezin du konprenitu / nire presa bidean». Belaunaldi baten gizarte zibilerako lehen pausoa genuen.

      Azurmendiren poesiaren protagonista beti lehen pertsonan mintzo den ni bakarti hori da, egia establezituen aurka eta, ondorioz, Jainkoaren aurka ere matxinatua. Urrun gelditu da denboran hain hurbil zegoen Jainko asetzaile hura. Jainkozko beteak okitua ageri da poeta, problematizatu egiten du Goikoa. Ez ordea kezka teologiko gisa. Kontu eske ari zaiona sakramentuari gainez egindako Camus-en gizona da. Horixe izan nahi luke poetak, gizon bat, besterik gabe, ez baita 60ko hamarkada hartan hainbeste ugaldu ziren gizarte fedegaldu bat erredimitzera doakeen misiolari «apaiz, langile eta gizon» haietako bat. Azurmendiren poesiak Jainkoari berari oldartzen zaio, ez Jainkoaren irudi bati edo manipulazio bati. Ez du gizona salbatu nahi, gizon izatearen kondena pairatu baizik. Horrek, orduan, berez zekarren gizarte kontzientzia. Existenzialismo soziala hemen ageri da Arestik ikur bilakatu baino lehen.

      Pentsamenduaren poeta da, baina ez horregatik hotz edo intelektuala, zentzumenak ditu hausnarrerako bide. Ez du «obra biribiltzeko» idazten, «poetikaren» ardura gabe sortzen du itxuraz, egunkari pertsonal antzeko batean, eta agian horregatik dute poemok halako indarra. Pintoreen antzeko apunte aunitzek osaturikoa denez, ugaria dela esan genezake Joxe Azurmendiren poemagintza; aipatu dugun puntu nagusi horren inguruan beste gai eta joera estetiko batzuk ere biltzen ditu, aro sinbolistan eta, nolabait esatearren, aro kosmopolitan bil litezkeenak. Poemotan, nik uste, bere saiakeragintzaren bikaina markatuko zuten ezaugarriak ageri dira, goiztiar: ohi duen tresneria kritikoaren erabilera zuhurrari parekatu geniezaiokeen irudiak urri baina eraginkor txertatzeko trebezia, garaiko gaiari zinkulinkeriarik gabe heltzeko adorea, hausnarketaren sakona eta adierazkortasuna arauez goiti lortzeko talentua.

KOLDO IZAGIRRE

Joxe Azurmendi (Zegama, 1941) filosofia irakaslea da, eta euskal saiakeragile gorena. Titulu asko argitaratu ditu (Gizaberearen bakeak eta gerrak, Espainolak eta Euskaldunak, Demokratak eta Biolentoak, Oraingo gazte eroak, Demokrazia krisian), besteak beste.

Pagoa geldi dago

1

Pagoa geldi dago

bidearen ertzean

ezin du konprenitu

nire presa bidean

bide gora noala

—izerdi bizkarrean—

zergatik hain urduri

zerbaiten ehizean?

Kantsazio pozoia

baitarama zainean

izanaren miztoak

sartuta egonean

bizitza neke ahulen

pentsaketa luzean

ezin du konprenitu

nire presa bidean

Bihotza ihartu zaio

gogoeta luzean

gogoa zaio ihartu

pentsamendu lanean.

Nire anaia delarik

ezaren ilunean

ezin du konprenitu

nire presa bidean

Udazken bustiaren

arratsalde morean

fedea erantzi dio

Lanbrok oharkabean

sentimen busti tristez

elkar besarkatzean.

Ezin du konprenitu

nire presa bidean

2

Goroldioz jantziriko

zauritutako bizkarrean

asperkunde giroa

hosto berdeen airean.

Betiko loaldia

nola gura lukean...!

Ezin du konprenitu

nire presa bidean

Plazeretan igeri

bizitza bizitzean

pago gazte jentilek

pozaren mozkorrean

huntza besarkatuz

maitasun lizunean

konprenitzen didate

nire presa bidean.

Nire pago kristauak

ostera, bide ertzean,

ezbaiko itxaropenez

ukazio beltzean

heriotz ondorengo

zerbaiten irritsean

ezin du konprenitu

nire presa bidean.

Pagoak ez du atseginikan

bere penaren ohean.

Bakar-bakarrik egon baitago

hainbat pagoren artean

eremu grinak zurintzen du-eta

zur sendoaren barnean.

Zertako balio dio hari

pago jaio eta jeiki?

Zertako pago indartsu jaio

loreak lez hil baledi?

Nahiago luke (nahiago dut, bai)

sekula santan ez bizi.

Hil behar garratz sentimen honek

malko latzik lehertu dio

hosto guztien begi berdetan

udaberriko goizero.

Halabeharra, pagoak duen

fedearen argudio.

Zuztar minetan bihurritzen du

desesperoen betea...

Pago sendoak ezin du ulertu

heriotzezko zoria.

Madarikatzen du mila bider

heriotzezko bizia.

Pago zaharraren hondarra

aspaldian da logale.

(Aizkolariek, neguak

guztiz bilois utzi dute).

Azal goroldioarekin

ederra ostu diote.

Pago zaharraren hondarrak

goroldiorikan gabe

ez du nahi izan eguzki

ta ez du nahi izan lore.

Egun lez nahi du jarraitu

ez bizitza t’ez kolore.

Pago zaharraren hondarrak

eguzki beltza nahi luke.

Ez txoririk, ez kabirik,

txingorririk ere gabe.

(Bizitza ihesi doa

beheko iturrian triste).

Pago zaharraren hondarrak

eguzki beltza nahi luke

eguzki beltza nahi luke ta

lehenbailehen usteldu ere.

Harrezkeroztik daramat

kanta beharra niregan.

Bideko harriak penan

txorien lotsa sasian

nabaritu bainituen

bihotzaren bihotzean.

Ta harrezkeroztikan darit

arima bertso iturri.

Pupila beltzean senti

nion mina herriari.

Noa orain euskal herrien

nekearen mandatari.

Alperrik nauzu ostika

(bekatu hau baita santu).

Deblauki dizut abestu

egia ez dedin galdu.

Jakingo duzu gaurtikan

zeru hau nola den (zeru ez!)

infernu.

1961

Ez dut sekula hitz egin

Ez dut sekula hitz egin

nire minaren handia.

Beste mundukoa baitut

eta bertsoen etsaia.

Alfer-alferrik egin dut

halako bertsoaldia

ez dut sekula hitz egin

nire minaren egia.

Eta badut kantsazioa

arimaren barrenean

lor astun ezin jasana

nire begion gainean.

Betiko loa nahi nuke

presentearen atean.

(Nire gelatik kanpora

gau da nik hau idaztean).

Gau da nik hau idaztean,

nekearen marigora

erreka otoitz kexua

behe hortatikan gora.

Gizona bizi da baina

beharraren ariora.

Eta naiz gizona

zauriturik dagona,

duena zartaturik

gogoaren sakona.

Torturatu azkengabeak

bihurtuta sentona

eta hala ere bulartsu.

Zeren eta jaio

nintzen euskalduna.

Herri madarikatu

santuan jaioa,

herri ez duenean

fede abaroa,

zeruak behar du-eta

bere berdugoa.

Herritar labean

kontentu kiskaltzen da

fraile frantziskanoa.

Herri triste honen

seme tristeago

ta tormentu biren

bildots bildotsago.

Besterik ezinda

kantatu beharko

neronen penari,

nire burutapenen

berri emateko.

Eta hau idaztean

egundurik dago.

Handia dugu, ba,

gaua nola ez den

bihurtu gauago.

1961

Poema beltzaren arbola

Uhinak hondar tristean

ahantzi duten txirla baino tristeago.

Ez dakit non dudan galdu

fede gozo haren gozoa,

ez dakit non dudan galdu.

Ai, umetako fedearen

sinesmen bigun haren misterioa...

Jaurtitzen zaitudan fede,

amagandiko arnas triste,

adio betiko.

Zurekin bizi naiz triste,

areago menturaz zu gabe!

Adio betiko, fede adiskide.

Heriotzaren arbola gorria

1

Sortu zen gaua nire baitan

ahoan kabitu ahala,

beltzaren zapore lodia

sentitzen nuala.

Begira nazazu, aita!

Oi gaupean kanposantua,

pinu melarraren gosea

eta zerumin santua,

gaupe kanposantuan.

Ikusazu mortuan distiraz

lehoi akabatuaren

hezur igar eta goria.

Oi, gauaren handia...

Ontasunezko bulzu argitsu biguna

begietatik jausten zitzaizuna,

erre itzali da.

Oro lanbro

zugan goizero jaiotzen

itsasoaren —asmatu nuen—

amets urdin luzea,

oro lanbro eta negar ilunen.

(Ilargiaren adu gardena

potxingoetan usteltzen).

***

Bizitzaren mendietan,

harkaitz eta arroketan,

zorionaren iturbegia

nekien, oraindik

ume eta on nintzenetan.

Orain, gau oskarbietan,

igelek eta nik

dugu bakarrik maitatzen

iturri turbustua.

2

Utz nazazue hil nadinean

eskuak zabalik, bakean...

Begi zorrotzak zabalik, zerura begira.

Bide luzean hilgo naiz: bide luzean...

Hosto artean

ilargi emea darienean

—maitaleen ordu betean,

azkengabean—

edo goizean ohartzeke

—bizitza jaiotzean—

edo eta noiznahi, hil nadinean

utz nazazue eskuak zabal-zabal,

bide bazterrean.

Kale bazter farol ondoan

hotzak ebakirik

hiltzen den eskale antzo.

Neguaren hotza

eskuak zabalik eta bilosik bihotza.

Hilgo naiz.

Bai, hilgo zarete

nola hil zen.

Aita, maiatzeko arrats busti batetik

agur betiko baten magal ilunean

galdurik,

nik ahantzi ametsen bila joanik,

hil zen sekulako,

zer dakit nik

zeinek edo nola edo zergatik.

Hil zen sekulako.

Zu ere hil zaitezenean

nire gaurko bidetik zatozenean,

ez ukitu nire gorputz morea

zerurantz begiralea.

Entzuidazu barnean

—sasipeko iturri

hara-handik etorri—

heriotzaren poema beltza

tantonka isilki.

3

Zein ordu da, zein ordu?

Joan ezkeroz, Jainkoa

itzuli ez denekoa.

Eta ausaz agonia.

Zein ordu da?...

Itsasoaren ondoan

geldi itsasbelarrak

lo berde itoan.

Ez da Jainkorikan.

4

Utzi zabalik eskuen

zabaldura,

nire gogoan geldiro

ernetzen tristura

belarren modura.

Udazken arrats odoldu ezti

entzuidazu bihotza,

pago hostoen hosto naiz

orbel erorietan lotsati.

Zerraldo, eskuak zabalik,

estrata zaharrean

bihotza urturik

betiko loan jausirik.

Ordua bezala,

tantonka, tantonka,

haundizki ta geldi,

ordua torretik

bezala aletzen naiz

heriotzaren azpitik.

Orduaren burnia bai,

orduaren burnia,

eta orduzko bizitza

ezin eutsia.

5

Zein ordu da, Jauna?...

(Negar lurruna dari

eta deusez intziri

atzerri negar batek

ixilki...)

Ordua,

zergatik ordua

gizonak hiltzeko,

zein ordu, ba, Jauna?

6

Baso estua zehar

neure esperantzaren bizkar

betirauna eguzki

irten naiz etxetik

Jainkoaren bila,

atera naiz zangar,

zangar eta ausarti

eskuan ezpata

Jainko ehiztari.

Otoitz zegien basoak,

eta haizetxoa

salmo kantari zegoen

adarretan igoa.

Ilargi handi,

gaua zabal, bare, geldi.

Ni Jainko deika,

basoetan, larri.

Deietan joan zait

neukan fedearen

azken izpi.

Azken deia, ikarati,

laborriz lotu zitzaien

hostoei,

(dardaraka mingarri)

txoriño hiltzearraren

bihotz gaixo irudi.

Haizearen arnasa galduak,

lanbro xehearen tristurak

ninduten ferekatu bidean.

Gaixo bilatzaile!

pentsatu zuten menturaz

izarrek, uretan penatuaz.

Heldu ziren udazken euriteak,

arima usteldu didatenak

—arima haragia,

absolutu eta bizitza irritsak

amorruz eutsia—.

Ihes zegiten haizeak

ta hostoek.

Ta edur malutak etorri ziren

otxan, apal, guri,

zeruaren azpitik,

txiki ta goxoak

—Jainkoaren malkoak—.

Aldare zurian

aingeru sail zuriagoak

adoratu ninduen

belaunbikaturik

ta eskuotan

gurutze gorri bat jarri.

***

Iragan ziren otsoak

aingeruak itzali.

1961

Bizitzaren arbola beltza

1

Goian izarrek bizitza zuri,

aztoreak mendian harkaitzezko.

Gizonak, aldiz, munduan

bizitza gizonezko.

Hain da gizona gizon...

2

Egia!

Zer ote dugu Egia

ta haren argia?

Behin hurbildu gintzaizkion

Egiaren zokoari,

leize ilun ta beltzari.

Han behean omen dago

Egiaren presondegi.

Beltzeriaz izurrituak

ginan geldi.

Kristo, nire Jesukristo,

gaitz sendaezin hau

ahaztu diguzuna:

Pilatoren galderari,

gizadi larriaren

itaun heriozko gartsuari

zenion erantzun

burua makurtuaz tristeki.

Ihardespen zail, ihardespen izkutu

zenigun ihardetsi.

3

Eguzki galda errean

bare zikina etzanda dago

infernurako bidean.

Bidean jaio zuten gaixoa

(ez nondiko eta ez norako)

ez baida berez jaioa.

***

Gure antzinakoek

ez digute erakutsia

Jaungoikoaren aurpegia.

Gure barnean

axanparen mailu burnia

dugunean kolpeka

jaso ditugu begiak

ta gogoaren antsia

Jainkoaren begira.

Itzala dugu ikusi

haizearen uhinetan balantzaka,

Jainkoaren itzala,

eta menturaz Haren sorbalda

gure saminen itsasoan

uhin artean ihesi...

Gu guztion deia,

kaio nekatu,

itsasoa gaindi dabil

oinak non jarri ezinik,

otoitz madarikatu.

4

Ez du jaten ilargirik

zapoak potzuan,

dagoenean kantari

gau barruan.

1963

Hau ez da poesia

Hau ez da poesia.

Ez zaidazue arren

poesia denik esan.

Euria da arbola hiletan

eta orbel tristeak parkean

eta herriaren negarra

jendearen arduragabezia

eta esperantzaren arratsaldea.

Ez zaidazue hau

poesia denik esan.

Ibai lizunaren zubipetik doaneko

intziri hotsa da

—ez dut nik asmatu—

eta eskuotatik daridan

tristuraren iturri zimela.

1963

Zutik eta bilois

Zutik eta bilois.

Zure ilea

zugandik ihesi.

Hondartzan

uretan

haizetan.

Algara bat

zugandik ihesi.

Bilois

eta eder

busti, lizun.

Zutik, zutik

eta bakarrik

zeunden, zeugandik

ihesi.

Eta ni, ur ertzean,

barrezka, barrea bustitzen

zuen zoramenez

begira.

Ez nuen ikusi nola

zutik

bakarrik eta bilois

eta eder

joan zinen, barre algaraz

betiko ihesi

zure haragi zuria jasota.

1964

Koblakariaren agurra

1

Urtien horma zaharraren

babes paketsuan

entzun zelan kantetan daben

agure honek bere penaren

kopla tristea

kanta ihar samintsuan.

Zahartzaro zabal-zabalean

akorduen enbor latzean jarririk

kantari nahi nituzke nik

penak, aireari abestean

poz bihurtu

eta bizkarrean berriro nire memoriak

segi bidea isilik.

2

Oi lurra! Oi bizitza! Oi denpora!

Nire ondoan dana ihesi badoa

errekea, eguzkia, zeruan lainoa

eguna ta gaba, iretargia, itsasoa.

Eta zeuen mailaz maila gorago

eta urrunago, ni neu be banoa.

Atzo nengoan lekuan gaur ipini deuste

oroigarri triste bat, ihar ta sikua

pena baten zapi baltzetan batua.

Besterik ez dago. Haurtzaro galdua

gaztaroa... Dana dago zimeldua

hodei arteko iretargi lez bigundua.

Nire bizitzan arantzak, ilunpeak

eta goizetik gaberainoko negarra.

Tristura triste baten belarra

arimaren soloan, ta bularra

kiskaltzen pekatuaren sugarra.

Nire arima, arima ustel zantarra!

Oi lurra, oi urteak, oi pozak!

Danak joan dira. Ta mundua

ilun daukat. Busti nire ingurua.

Non zarie, amesak...? Ahaztua

bihotz hondoraino jausita damua.

Penaren uretan kontzientzia mindua

barnean, ezin sofriturik pekatua.

Oi urteen bekatuak... Gure Aita betikoa

parka arren nire bizitza zoroa.

Aita zara: parka semeen semetza gaiztoa.

Ta zuk, Jesus, gure Erosle gozoa

emostazu zeruan zure Amaren altzoa.

3

Emostazue kopa bat handia:

ahoa erreten deust garrazki

gorroto birao zantarrak.

Busti gura dot eztarria

eta ardotan ito

bekatuaren tristura lodia.

Nik nahi barik daukot eta

daukot hemen barruan

pena ilun sakon bat.

Zer egin nei, lagunok?

Euskal Herria itxi nebala

malkoak dodaz begian:

itsasoz handik, hara Espainia,

ez baita lur hoberikan.

Kanta neban, ta itzuli barik:

agur Euskal Herri, agur

agur betiko Euskal Herri...

Berriz begitu nebala

ez zan ikusten herririk.

Besteen pozak tristeagotzen

nau beti geroztik.

4

Bagoiaz joan bide luzean

atzera begitu barik:

ondino gaua urrun dago-ta

eguna dago argirik.

Urrungo itzal paketsu harek

emongo deusku bakerik,

pentsetan dogu, pentsatu barik

inoiz hilgo gareanik.

Bidean bada ostatu onik

iturri garbi gozorik

bada laguntza, bada grazia...

baina ez da denporarik.

Beti aurrerantz goiaz andaran

ihesi Jainkoagandik.

Bagoiaz joan, bizi guztian

barrura begitu barik.

Joan ta joan beti joaten

grina gaiztoen bidetik

kurtze batean hil zen Jesusi

ez deutsagula ardurarik.

Itzal, oi itzal...! Ez dakigula

zelan erdu gareanik

ustekabean aurkitzen gara

heriotzean jausirik.

5

Zaharrak dinotsolako egia da.

Baina kantan dinoelako

eta mozkor eta negarrez

bi bider egia.

Gazte nintzanean

bizitzan lasterka ninoian:

guztiz urrun, ilunbe bat

sumatzen baineban.

Baporak portura legez

itzalera ninoian andaran.

Gazteen amesak: joan

beti urrun, urrunago

han olgetako grinaz.

Etorri naiz eta...

heriotzea zan.

6

Bidean iatorkuk heriotza,

geugaz eta geldiro, bai.

Isil-isil... Geure itzalpean

etorrek beti geure zai.

Bardin praube ta aberatsak, bardin

triste bizi edo alai:

heriotzak, urteen haria

ebakiko deusku danai.

***

Aurrerantzako indarra

emoten deusku bihotzak

indar honeik guztiok dauz

ebakiko heriotzak

Amatauko dau betiko

gure munduko bizitza.

Hartuko deusku Jainkoak

danaren kontu zorrotza.

Zahar ta gazteok daukogu

hilgo garan kastigua:

geroan sartuko gara

itxirik geure mundua.

7

Maite ioat mundua, Mikel:

hildakoan lurperatu

nagik arbola ondoan

arbola ondoan eta

iturri baten alboan.

8

Nire amesa joan iat

lorezko bide batetik.

Oin arinez, edo biziz

eguzkiaren atzetik

itsasoz beste aldera:

zeugatik, ames, zeugatik

bide luze arinean

erromes naiz umetatik.

Zoroak lez bilatu dot

nonahi zorion eztia.

Ura lez atzaparretan

labantzen iat poz guztia.

Eskuok hutsik daukodaz

zertan erre dot bizia?

Besteak poztuz tristeagotzen

bizi da koblakaria.

9

Baina arima nekatu

errekaren bazterrean

—halan egur ustela—

geratu zanean

denboraren ibai zabala

aurrera zoan, aldean.

Sasi artean kabitu

arima zaharra, motela

—ez eban afanik—

nagi geratu zan, geldi

ta ur bazterrean etzanik.

Bazterreko ur malsoan

arimari lotu iako

pats lizun berde ta

hosto eroririk... eta

geldotasun antsibaga.

Arima geixo geldoa:

ur asetu, gitxien ustez

—makal eta baldar—

jausiko haiz ur hondora.

10

Bizi dan lez praube hilgo da

Nevadako olerkaria

zeuen poz eta neure penen kantaria.

Nire negarrak emon dau alegrantzia:

nor izango da nire heriotza

kantatzeko koblaria?

Gauero kantetan dogu

herria itxi dogunok:

baina zaldi ona be gaur

jatez ahazturik iagok.

Lehenago nire bertsuok

barre eragin deutsuez baina

gaur negar dagigu danok.

Agur Euskal Herri maitea,

eta agur zeuek be, lagunok.

11

Hilda aurkitu dot koblaria:

lurrean etzanda

izarrei begira

bihotzean bala bat

ta ondoan, geldi, zaldia.

1964

Porta San Giovanni

Ezin dut ezer ikusi

baina argiek liluratzen naute

Donibane Ateko gau argiek.

Begiok ixten ditut.

Hobe dela ezer ez jakin

pentsatzen dut, pentsatu edo...

Deus ez ikusi

eta aulkietan eseri

arima nekatua

nire bizitzaren ondoan

bakardadez egoteko.

Gozoa dela ihes egitea

munduari, gozoa batez ere

ihes egitea norberari,

eta oro ahaztea

lo bigun batean.

Ezer axolagarri bakarra,

agian, orbelak

antsigabeki adarretatik

erortzen

ikustea

da

begiak altxatu gabe

parkean jarrita.

1965

Nire lurra, nire anaiak, nire ametsak

Nire lurra, nire anaiak,

ametsak nireak. Urteen zalapartan

orok galdu zuen

niretasunaren poza.

Ez ote nuen aski neure buruarekin

besteengatik arduratzeko?

Nire ez zen edozein bide batetan

sartu nintzen.

Denok ahaztu zintuztedan

oroimena huts

gauaren mugan eseri nintzenean.

Non gaudenezko gabe gabiltza-eta.

Errukiz eta isekaz ikusten nituen

handik ametsak, anaiak

lurra, gaztaroaren zoroaldiko

urruntasunetan lausoturik.

Lagunduko ezin badut

zertako gelditu inor entzutera?

Gauden bakean zentzunik ez duenari

erantzun eske joan barik.

Pipa honi kea dario

zergatikorik batere gabe.

Galdetu baino hobe itzali

edo trankil-trankil erre...

Ez ote da gehiegi

norbera zaintzea?

Goizaldean egunaren leihoa

edegirik, itzartu naizenean

hotzak gogor nengoen.

Ez dut oinazearen ibaia sentitzen

nire lurraren samin errerik

ez nire anaien goserik.

Baina badirudi mespreziatzen nauela

izadi osoak. Badirudi

oroimena baino

hutsagoa dudala bihotza,

ez dakitela nora joan oinok.

Badirudi galdu egin naizela

eta ez nindoan inora.

Baina atzera abiatuko naiz

gaztetako bihotzaren bila:

nire lurra, nire anaiak

nire ametsak.

Eta egia da erantzunik ez dudala,

beharbada egon ez baitago.

Baina nire poesian galdezka daude

berriro nire ametsak

nire anaiak, nire lurra.

1965

Suak erreko ez balu

Suak erreko ez balu

eta euriak busti ez.

Negarrik ez balitz

eta arratsaldea

gauak itoko ez balu.

Pobreek lurrik balute

eta lurrak maitasunik

eta esperantzarik zaharrek.

Justiziarik balitz

eta herriak sofritu ez

gustura, bai,

isilduko ginateke

eta —Zenbat da?

Beste kopa bat!

1966

Musika: Hibai Rekondo

Otoitza

Zu bezain ahaltsu banintza ni,

Jauna, ez litzake munduan

tristurarik izango, ez litzake

ume itsurik jaioko,

ez litzake maitasuna nekatuko,

ez litzake ilunbea triste izango

eta tristeago argia,

eta ni Zu bezain ona banintza

onago izango nintzateke Zu baino;

Jauna, ez nuen andre konkordunik egingo,

ta ez umerik hiltzen utziko

ta ez herririk agonian

ta ez begien argirik zahartzen

ta ez amarik haur hila bihotzaren gainean duela

bakarrik abandonatuko.

Eta etzuen bere buruaren gainean neska batek

nire anaiagatik alferrik negar egingo.

Etzan mundu hau holakoa izango, ez

eta guk dakigu hitz honek esaten ez duen

zer esango lukeen gure hitza zure justizia balitz.

Izango baitzen nire hitza zurea ez bezalakoa,

eta etzuen kreatura galdu baten oihartzun banala

urik ez daukan desertuan sortuko,

ta ez nuen holakoa egingo hitza

gizonok gurutzera eramanaren kulpa izatekoa.

Zure begiak balira nireok, Jauna,

harri batekin, aizto batekin, lotsa batekin

itsutu nahiko nuke beharko nire begiratu zurea.

Baina ezin, baina inola ezin.

Aingeru bat egin baninduzu behintzat

nire hegoak norbaiti emanda hiltzeko...

Baina gizon. Eta nork nahi du gaur

gizon bat ezertarako!

1968

Prometeo mixerablea

Gizona mixerable da

gizon izaten hasteko

eskubideen deklarazio bat behar badu.

Gizona benetan mixerable da,

Jainkoaren errebelazioak

egia izateko Eliza bat behar badu

zaintzaile.

Zer haiz ba! Ez zekiagu

begiz begi batak bestea

begiratzen eta.

Naturalezaren hiltzen doan

kreatura,

gizona.

Hi —esaten diat.

Ze ni ez nauk kontzeptu bat,

ez nauk gizon.

Ez zidakean definizio batek

esistentzia eman.

Neu bakarrik nauk,

saihets guztietatik ebakirik.

Prometeo burdinetan

Ezin sartu zaidak seriotan buruan

norbait haizela.

Libururen batean ikasi haut.

Ezin dut ez diat nahi

jendeongandik defenditu.

Ahotsak entzun nahi dizkiat.

Infernuetan. Zeruetan

behera.

Hik nahiago duk gezur txuria

egia trixtea baino.

Nahiago duk galderaren ajedreza baino

obedientziaren jakematea.

Hi ez haiz nire gizona,

bakarrik gaudelarik

hitz egiten diodana.

Kalean bahoakit ere,

mintzatzen ez banatzaik ere.

Ez zekiat, agian

nireak ez dik gabardinarik jazten,

ez zekiat ondo zergatik,

baina hi ez haiz nire gizona.

Agian neure kulpa duk,

agian ez baitzeukak nireak

esistentzia 68rik.

Agian ez zeukak haragi konkreturik.

Agian gizon bati mintzatzen zaiok

gizon hau.

Edo ta agian (ez zekiat gure haragi hau

esistentzia naufragaturen batean

ez ote zen galdu)

esperantza bati bakarrik.

1968

Manifestu atzeratua

Panfleto bat idatzi nizun

kondenatu nahi banauzu

injustiziarik kometa ez dezazun.

1

Gure herriak ez dauka kondairarik.

Pobrea da. Ez dauka

pirata koxkor pare bat

langile sofritu batzuk,

muga zentzugabe asko,

mila zorigaizto

besterik. Ez da gutxi.

Euri gortina batek ixten du

gure kalendarioa.

Ez, ba, bilatu kondaira unibertsalen

liburu handietan gure inperiorik.

Aginako zero bat zen

gure inperio guztia.

Ta euskalduna konforme zegoen.

Ta libre izan nahi zuen.

Baina libre izatea

gauza ikaragarri zaila da

Marx bat

edo 1789 bat izan ez duen

herri zorigaiztokoarentzat.

Zerekin pagatu behar du?

Ikaragarri zaila da.

Ze guk ez daukagu

pirata pare bat, langile on batzuk,

muga txar gehiago eta holako zerbait

besterik. Kalderilla hutsa.

Baina libre izan nahi dugu,

zer kulpa daukat nik.

Eta txeke zuri faltsu baten antzean

Gernikako arbola bat asmatu diguten arren

libre nahia bekatu balitz bezala,

aitzakiaren bat beharko bagenu bezala,

guk, guztiz xinple, libre izan nahi dugu.

Nahi dugu, besterik ez.

Hauxe baita gure engainu azkenekoa:

libre izan nahia justifikatu behar dugula

pentsarazi digute

lehen kanpotik eta barrutik orain.

Eta San Inazioren, Xabierren, Txurrukaren

eta Elkanoren eta Habeas Corpusen

eta nik dakit noren

gomendio guztiak biltzen

eta banatzen

saiatu zaizkigu gure kausaren

abokatuok. Libre izateko

inoren baimenik beharko balitz bezala.

Herri izateko inoren gomendiorik

beharko bagenu bezala.

Horiek libertaterik

ekarriko baligute bezala.

Ta ez horiengatik, ezpada

guzti horien kontra

nahi dugu libre izan

kondaira guztiaren kontra.

Oi, libre izatea eta handi izatea

nahasi diguten gureak!

Libertatea handitasunarekin

edo kondairarekin

edo ta agian norbaitek (oi, bi aldiz gaixo!)

moralarekin

defendatzen digutenak!

Poema txar batean

deklaratu behar diot

gure gauari ezetz.

Goizaren kontra,

Gernikako arbolaren kontra

eta herriaren alde.

Deklaratu behar diot kaleari

gure jauntxoak ez direla

sekula gure herria izan ta izango.

Gure jendea pobrea da, trixtea da.

Gure jendea ez da poesia batean kabitzen.

Gure jendea ona da. Kulpa gabe

hiltzen da, handitasunik gabe

bizi da, sekretuan maite du

(tabuak errespetatzen ditu),

errezatzen du (tradizionalista da)

engainatu egin dute,

ez da asko fiatzen. Gure jendea

bulgaritate hutsa da.

Inpresionistek bakarrik pintatu dute.

Edozein etnologoren armario batean

dago, eskuliburu batean

deskribatzen da.

Hau zen nire Gernikako arbola guztia.

2

Nik ez dut bakerik nahi

ze bakea ez da libertatea

(kasi ahantzia neukan

zaharraren zaharrez).

Baina prosaiko aurkitzen dut

hiltzea.

Ez nuke hil nahi

Termopilako heroi bat bezala.

Ezta korda eman gabeko

erloju zahar bat bezala ere,

zer esanik ez.

Prosaiko aurkitzen dut nola edo hala.

Baina nire herriari

indarra egiten zaio. Niri ez.

Ni apaiz pribilejiatu bat naiz,

aitortu behar diot hauxe irakurleari,

ze ni ez naiz gizon korriente bat,

esan ohi den bezala, inola ere.

Ni sakratua naiz

ta ez nago seguru baina

zerbait zoragarria

izan behar du horrek.

Politikatan eta ez zikintzeko

ikasi nuen. Estudio luze bat.

Eta nire herriari indar egiten zaio.

Ogia behar duenari seigarren manamendua

predikatzen ikasi nuen.

Zanpatua dagoenari justizia,

zanpatzen dagoenari esperantza,

aingeruei gizona eta gizonei infernua.

Estudio luze bat.

Ta nire herriari indar egiten zaio.

Getsemaniko aingeru kontsolatzailea

izaten ikasi nuen.

Baina Getsemanin ez dut inor kausitu,

denak kalbarioan.

Indar egiten zaio.

Bakea predikatzen ikasi nuen,

denak kalbarioan,

indar egiten zaio,

hau zen Gernikako arbola.

Ta nork askatuko digu herria?

Zaharrak zahar dira

gazteak gazteegi.

Libertatea baino nahiago dute

ezkerra intelektualek.

Langileak eskolara ez baino

klasera hots egiten dituzte.

Artistak ederra sortzeko daude.

Baina libertatea ez da eder,

ez dago sindikatzerik,

ez dago ezkerrean.

Etorkizunean dago.

Gure partiketan ez da inor gelditu

libertatearendako.

Handik Aitor, Amaia, Lelo

eta Lirelo

eta Gernikako arbola

eta mito guztien alienazioak.

Baina nork askatu behar digu herria

herriak berak ez bada! Eta denok

gara herria.

Denok gara herria.

Mito guztiak narruturik,

ez zaigu gelditzen

Magdalena Larralde

(bertso bat eta gure kondaira guztia)

besterik.

Indar egiten zaio,

zeinek egin behar dio libertatea?

Bitartean, nik egin ez nuena

egin gabe gelditzen zaio

herriari. Azkenean neuri

(eta zeuri, maitea).

Inork erein ez duen eguzkia,

inork altxatu gabeko horizontea,

inork kontsolatu nahi ez zuen arratsaldea

gabe gelditzen da.

Itsaso gabeko plaia guztiekin,

zerurik gabeko izarrekin,

azkenik ez duen

esperantza nekatu ahul abaildu batekin.

Libre ezinda

ta etsitzeko adore falta itsu

denegatu ximel agortu batekin.

Horrekintxe bakarrik

inork sinistu ezin dituen

ipuin hamaika gorabehera.

3

Libre izan nahi dugu.

Guk, haragi honek, esperantza honek

nahi du libre.

Alferrik pasiatzen dira gure filosofoak

xinpletasun xinple hau sublimatu nahirik

abrakadabra baten bila,

misteriotsu asko, ideologien jardinetan.

Haragi honek nahi du libre,

ez filosofia batek, ez klasetasunak

ez teologiak. Pinua pinudiak

definituko balu bezala,

goardasolak euria,

morena batek eguzkia.

Edo gurutzean ebanjelioa

hil balitz bezala.

«Ni naiz esperantza» bat

hil zen gurutzean.

Gizona ez da ideia bat.

Gizonak ez dira eskubide sorta bat.

Eskubideak ez dira

argumentu bat edo deklarazio bi.

Gizonak dira.

Zergatik ez aitortu:

mixerable banaturik gabiltza

mendian otsoak bezala.

Gu, txindurriok zeruaren azpian

argonauta ustean.

Konstelazio bat delakoan bakoitza,

zigarroa bezala mixto batekin

pizten delakoan libertatea.

Hola dio Jerusalemgo Talmudean

Rajanam rabinoak:

ez zen Israel desterrura joan

hogeita lau sektatan ezpaldu zen arte.

Merezi ditugu desterru bi ta hiru.

Ez ote zuen ba Prometeok

harrapatu egin behar izan sua?

Ez merezi. Ez filosofiekin,

kondairarekin, erregerekin merezi.

Noren zeren aurrean gero?

Erotuko ditugu guk Chailloteko eroak.

Haragi hau ez da kondaira.

Gizon hau ez da Txurruka,

aspertu egingo litzake

Londoneko plaza batean

Espainiaren ohorea lekukotzen.

Libre nahi luke,

ez monumenturik.

Ez da Elkano: nahiko mundu

zaio gure mendiartea.

Zumalakarregi? Tonto baten moduan

hil zitzaigun azkenean hura ere.

Preso daukagu orain Zegamako elizan

berpizt ez dakigun,

esan ez dakigun bala batek

asasinatu zuela libertatea.

Gizon honek ez du hil nahi.

Haragi hau ez da Gernikako arbola.

Ez da arraza bat, ez da sozialista,

ez da sakratu, ez da ezer,

hiltzen den haragi da

eta ez du hil nahi.

Eta ez du hilda bizi nahi ere.

Libre nahi du.

Bai, behinola batek denetik sinistu zuen:

Gernikako arbola

(eta santutzat ere bazeukan eduki

nahiz ez den fedea sekula izan

baten espezialitatea)

Irainetako nagusia, Abandoko

txapela, Campionen romantizismoa,

langileri klasea ta humanismoa

eta unamunismoa

(eta haren euskaldunondako

parajodak)

(baina honezkero ez digu Iparragirrek

arparik gehiago joko)

eta filosofia guztietako lezioak

eta etika lorero guztiak

eta Europa etabar.

Abar ere sinistu zuen

zerbait sinisteagatik,

baina gizona diferentea zen beti.

Sinestu, mutilak,

umeak zekarzkien zikoina

eta hiru Erregeak ta Estellakoa ere,

Foruak afaldu zizkigun hura,

ta edozer gauza sinistu du

esperantza mugagabe batekin

herri honek

eta gizona zerbait diferente

gelditzen zen.

Bat plaian etzaten zen

tripaz gora

eta begiak ixten zituen

zerua bajatzeko.

Baina bere erriberan

ez zeukan herri pobre bat besterik,

herri triste bat,

umeekin beti ona izan den

animali handi maltso bat gaixo bezain trixte.

Xentimoka pentsatzen duen herria

ta libre-nahi ilunabar bat bihotzean

dakar nekez ekartzen.

Baina libertatea ez merezi,

irabazi egin behar da,

ez kondairaren, ezpada

gizonaren eta

etorkizunaren aurrean.

Eta gure herriak ezin du irabazi.

Ta ezin irabaziko du ere, baldin eta

gure filosofoek ikasten ez badute

ez duela eguna erlojuak egiten.

Baldin eta teologoek gizona ez dela

elizako alkia edo serafin bat

edo parabola bateko ardia ez badute ikasten.

Edo zeruko bidea gotikoa dela pentsatzen badute,

ebanjelioak aldapatsu dena diolako.

Baldin gure radikalak radikalinski badira.

(Lainoa da euriaren radikaltasun guztia,

ez trumoia).

Edo ta gure ibarrak Arkadia dirala uste badugu

ta gure errealistek garaiz aurkitzen ez badute

errealistago zela Printzea Machiaveli baino

eta Jesukristo bainoago Judas,

ta errealitatea Marx dela eta ez haren liburuak

eta Iparragirre ta ez kitarra.

Baldin gure herriak ikasten ez badu

Gernikako arbola haritz normal bat zela

(haritzak ote dira ba behar ditugunak!)

eta euskal herria edozein herri bat.

Ta gure langileek ikasten ez badute

gizon direla eta ez kasta sakraturik

ezta madarikaturik ere,

ta euskal nekazariak enteratzen ez badira

aspaldian hil zela Virgilio

(edo nekazarien ardura dutenak,

zeren eta zer kulpa dute beste horiek

jaio zenik ere ez badakite)

ta gure poetek ta idazleek ikasten ez badute

hizkuntza ez dela Orfeoren flauta.

Ta nafarrak enteratzen ez badira

bi Nafarroa daudela,

honezkero hiru eta lau ez badaude

eta eta eta

(etcetera esan nahi dut noski)

zahar eta berri ta denok bat

Erromako zubi koloretsu batean.

Orduan bai, eguzki zaharrak

argi berria emanen du.

Astronomoak ez dira enteratuko,

ezta eguzkia bera ere,

baina gu bai.

Eta nahikoa dugu hori.

Hau guztia esan ta gero

ez da faltako oraindik

ez dugula maite aberria

botako digunik. Aberriaren maitasuna

(goizeko ordu bietan ari natzaizu idazten)

poltsikoan eramango balitz bezala.

1968

Musika: Imanol Urbieta (1970)

            Alex Zabala (1979)

Bibliografia

Olerti, 1963

Olerti, 1968

HITZ BERDEAK, E.F.A, 1971

POEMAS AL CHE. INSTITUTO DEL LIBRO. La Habana, 1969.

Sarasola, Ibon. GERRAONDOKO EUSKAL POESIAREN ANTOLOGIA
(1945-1964). Lur, Kriselu, 1973.

MANIFESTU ATZERATUA. TXE GEBARA. Susa aldizkaria, 26. zenb. Ge higarria, 1990

UHIN BERRI, 1964-1969 BILDUMA. Juan San Martin. S.G.E.P., 1969.

Diskografia

IÑAKI ARRIARAN. Arriaran, Iñaki, 1972

Poxpoliña begietan

MAITE IDIRIN. Idirin, Maite, 1975

Nekazaria

AITA SALBATU ZIDANARI. Bergaretxe, Jon, 1978

Aita salbatu zidanari

ITZIAR. Itziar, 1979

Manifestu atzeratua

AMAIUR GAZTELU BALTZA. Rekondo, Hibai / Mackfarland, 1986

Trago bat