ENERITZ ARTETXE ARANAZ

Isiltasuna

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2020 Eneritz Artetxe Aranaz

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2020ko maiatza

Edizio hau: 2020ko maiatza

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      Eneritz Artetxe Aranaz 2013an ezagutu genuen askok, lehenengo ZUBI deialdia irabazi eta Konpota estreinatu zuenean. Aurretik, noski, egina zuen hamaika lan, hala antzerkian nola telebistan, baina Konpota lanarekin ahots eta gorpuzkera propio bat gauzatzen ari zen norbait ikusi ahal izan genuen.

      Dxusturi izena jarri zion Konpota taularatzeko sortu zuen konpainiari. Pertsona batek gidaturiko taldea, baina era berean, ezinbesteko bidelagunez inguraturik: Pablo Ibarluzeak zuzendu zuen Konpota, Antton Lukuk egin zuen Philippe Gaulier-en La compote de… obraren euskarazko bertsioa, Amaia Iurrebaso argiztapenaz arduratu eta emanaldiz emanaldi izan duen ezinbesteko konplizea. “Dxusturi” hitzak tximista esan nahi du Bermeo aldean, eta indar argitsu horrekin kolpatu gintuen Eneritz Artetxe Aranazen interpretazio hark: bufoiaren gorpuzkera eta ekiteko moduak zituen oinarri, testua luzea izanik ere olatuz olatu astintzen gintuen ikusleok kostaldean, energia harrigarri batez betetzen zuen aktore lanak oholtza osoa.

      Konpota antzezlanak zabaldu zuen bideak segida izan zuen Dxusturi konpainiaren bigarren lanean, liburu honetan aurkezten dizuegun Karramarroan. Oraingo honetan ere Ibarluzeak zuzendu zuen lana, eta Eneritz Artetxe Aranazek, beste behin ere, espero ez genuen estetika eta umore gordin batez bete zuen oholtza, bufoiaren kodigoetatik hurbil beti ere. Testuak beste bide bat egin zuen oraingoan: Eider Rodriguezen eta Miren Agur Meaberen narrazio lanak inspirazio iturri bezala hartuta Antton Lukuk testu bat egituratuko zuen, zeinean protagonistak hankaz gora jartzen dituen hondartzan, bere toallatik, publiko bilakatzen den pribatutasuna, jende askorenak izan daitezkeen konplexuak, beldurrak eta gatazkak. Idazleak ekarritako oinarrizko testuari aktorearen beraren ekarpenak gehitu zitzaizkion, eta baita zuzendariarenak ere; guztien txatalekin osatuko zen azkenean Karramarroa izeneko obra demoledorea. Euskal teatroan aurretik gutxitan ikusitako moduak egonkortu ziren bigarren lan honetan: nola eraman bufoiaren kode fisikoak testu-bakarrizketa baten erraietara, ahots propio batez aparte gorpuzkera propio bat lortzeraino.

      Eneritz Artetxe Aranaz ikusi eta ezagutu dugu ordutik beste lanetan eta beharretan, ipuin kontalaritzan, beste konpainia batzuentzat lanean, antzerki pedagogian... Dxusturi bezala eman beharreko hirugarren pausoa paperetik heldu zaigu, ordea. Isiltasuna ozen mintzo zaigu emakumeen ahotsez, barrenak ateratzen dizkio isiltasunari, egunerokotasun ustez neutralaren zamak isilarazitakoen ahotsean dagoena arakatzen du. Protagonistak hitzaldi batean hitza hartzen du, historikoki ukatua izan zaion eremuan egile bilakatzen da, hitzen eta espazio publikoen sinatzaile. Berak definitzen ditu ordura arte idatziak eman zaizkion gidoiak. Antzezlanaren une batean esaten da:

“Erotuta zaude. Eromena ordea isiltasun mota bat da. Indarrean dagoenera egokitu ezina. Eromenaren hitzen inkongruentzia, gramatikarekiko subertsioa. Hitzak dena zentzuz jantzi lezake. Baina mozorro bat besterik ez da. Lengoaia eta zenbakiak gizonaren neurrira eraikitako botere eremua dira gizarte honetan, eta hitza, haien aizkora. Hitzaren subertsioa aldarrikatzen dut ekintza feminista bezala. Gizonak ez garenon arma. Geure burua ez-gizontzat daukagunon baliabide ezkutu eraginkorra. Isiltasuna eta itzala, hemisferio ezkutuko neba-arreben geltokia”.

      2019an plazaratu zuen Eneritz Artetxek Karanbola hirukoitza. Emakumeen presentzia euskarazko antzerki eszenan saiakera, eta akaso oihartzun egiten dute hango ideiek liburu honetan. Liburu batek zein besteak, ahots zorrotz, bizi eta garaikide bat ekarri digute plazara.

      Dxusturiren hirugarren urratsa hitz idatzitik dator, isiltasunaren lerro artetik, liburu formatutik. Beraz, oraindik gorpuztu gabea da, baina akaso zentzu osoa du Isiltasuna lanaren lehen urratsa honela etortzeak: plazaren erdian hitza hartuta, papera okupatuta, heredatutako kontzeptu zamatsuak definizio berri batekin gorpuztuak. Akaso, ahotsa ere gorputzaren parte delako. Akaso, ahotsa ere gorpuztu egin behar delako.

Teloneraren harrotasuna

PATRICIA URRUTIA

      Arrotz egiten zait Iparraldeko “maite dut”en erabilera gogoko dugun zerbaiti erreferentzia egiteko, Iparraldean Hegoaldeko “gustatzen zait” arrotz egingo zaien beste. Izan ere, gustuko dudan oro ez baitut derrigorrez maitasuneraino gustuko. Argibide txiki honen beharra sentitu dut ondoren esango dudana ondo ulertzen dela ziurtatzeko. Eneritz maite dut. Era absolutu batean. Eta maite dut bere lana. Maite dut bere semearekin Lagan jolasten eta maite dut oholtza gainean. Maite dut ergela izateko daukan neurriz kanpoko askatasuna, eta maite dut serio jartzen denean dauzkan irmotasuna eta goxotasuna.

      Izugarri poztu nintzen Susak eta EHAZEk haren testua argitaratu behar zutela jakin nuenean. Poztu ere poztu ninduen Eusko Jaurlaritzako Kulturaren Euskal Behatokiak bera aukeratzeak emakume-sortzaileon egoera aztertzeko ikerketa taldearen parte izateko. Hain beharrezkoak iruditzen zaizkit bere begirada eta ekarpena gure mundura! Gure delako euskal antzerki sistemara! Beraz, gaur Eneritzen deia jaso dudanean testua irakurtzeko eta hitzaurrea idazteko gonbitarekin, sekulako ilusioa egin dit eta pentsatu barik, baietz esan diot, egingo nuela noski! Telefonoa eskegi ondoren, epostaz jaso dut Isiltasuna ondoko mezuarekin batera: “Ea zer iruditzen zaizun... nire asmoa komedia egitea zen baina istorio serio bat atera zitzaidan”. Hori da nik eduki dudan aurre istorioa. Orain, irakurtzera noa.

* * *

      Testua irakurri berri dut eta berehala idazteari ekin nahi diot, lehenengo sentsazioen oihartzuna oraindik gorputzetik dabilkidala. Ederra. Bizia. Antzerkigile baten testua irakurri dut. Antzerkia ikusi eta entzun egin dut. Poesia dago eta antzerkia bizi-bizi. Jantziak, espazio eszenikoa, pertsonaiak, berba bakoitza. Antzerkia entzun eta ikusi egin dut. Eta bat nator berarekin: istorio serio bat atera zaio. Baina serio jartzen denean ere, istripuz, jokoz josita dago eta umorea dario nonahi. Brava!

      Gorago Eneritzen deia jaso nuenean piztu zitzaidan ilusioa aipatu dut eta, orain, testua irakurri ondoren, horretara itzuli nahi nuke. Ilusioa egiten dit Eneritzek eskatu didalako eta testua irakurtzeko irrikaz nengoelako. Baina ilusio horrek badu beste alderdi bat, “obszenoagoa” dena. Hau da, “oholtzan jartzeko ondo ikusita ez dagoena”, “plazatik kanpo geratu behar duena” eta Isiltasuna-ren bizkarrezurrean dagoen espazio publikoa eta espazio pribatuaren arteko muga estu-estu horrekin zerikusia daukana. Eszenografiako ate horrekin zerikusia daukana. Aitormen bat egitera noa: aipatutako ilusio guztiekin batera, ilusioa egin dit Eneritzek nigan pentsatu izanak eta plazara irtengo den liburu batean ni agertzeak ere. Aitormena bota, eta berehala sorbaldak berez belarrietaraino igo zaizkit, zerua buruaren gainean eroriko zaidanaren ikaraz. Hybris! Ego hori, neska! Izan zaitez umilago, mesedez eta faborez, ez halakorik esan! Txarto, txarto, txarto!

      Etengabe gogoratzen digute zuhur jokatu behar dugula —en garde!— “ego” delako horren hamaika adierazpen makurren aurrean. Gizonei eta emakumeei, baina emakumeei, gehiago. Gure lekua plazan hartzen dugunean beti aurkitzen dugu norbait guri ego arazo bat atxikitzeko prest. Nik behin baino gehiagotan egin dut topo “egoaren zaindariekin” eta nire moduan, Jaurlaritzako ikerketan elkarrizketatutako sortzaile gehienek ere bai. Baina badago, “egozain” horien guztien artean nabarmentzen den bat nire imajinarioan, egozainen komandanteburua! Itziar Zigari irakurri nion behin, euskaldun guztiok jesuita zahar bat daukagula gure barruan. Bada, nik klaretar bat daukat. Hamabost urte inguru izango nituen ikastetxeko apaiz batek txokora deitu ninduenean, debate bat izan eta gero. Komandanteburuak (berrogei-berrogeita hamar urte, gizona, apaiza, ikasketa-burua, bizarduna, hau da, nahiko ikaragarria bazen tipoa) esan zidan niri, hamabost urteko ikasle neska gazte oraindik fededun bizargabeari, gutxiago parte hartu behar nuela gelako saioetan. “Nire etorriak beste ikasleak uzkurtzen” zituela. Txarto, txarto, txarto! Hortik aurrera, besteak beste, eta askotan eskua berez igotzen zitzaidan arren, neure buruari inposatu nion ezin nuela gelako elkarrizketetan parte hartu, beste hiruk behintzat nire aurretik berba egiten ez bazuten (auskalo zergatik hiru!). Noski, nire gelako mutil batek ere ez zuen antzeko “aholkurik” jasan. Beste kontu batzuk jasango zituzten (neskek ere jasango zituztenak, bide batez), baina plazan berba egiteko eskubidea sekula ez zitzaien mutilei zalantzan jarri.

      Klaretarren ikastetxean sartu aurretik ikasle izan nintzen ikastolako oroitzapenetan, “hezte” horren arrastorik ez dut aurkitu. Etxean hiru ahizpak beti kontrakora bultzatu gaituzte. Hala ere, klaretar kabroi hark sekulako eragina eduki zuen nigan. Seguruenik, oso adin hauskorrean harrapatu ninduelako. Oraindik ez neukan tresnarik gertatzen ari zena identifikatzeko, interpretatzeko eta erantzuteko. Horretarako dira hain garrantzitsuak ikerketak eta ikertzaileak. Batetik, testuinguru bat ekartzen digute, delako “arazo” indibidualei dagokien neurri kolektibo, soziologiko eta politikoa ematean. Eta bestetik, tresnak ekartzen dizkigute, Itxaro Bordak elkarrizketa batean esaten zuen bezala, erasoei “umoretik ere erantzun bat eman ahal izateko”. Zentzu horretan, sorkuntza artistikoak jokatzen duen papera ere garrantzi handikoa da. Imajinario berriak sortu behar ditu, hitzak eta irudiak berresanahitu. Ikusgarri egin itzaletan, alfonbrapean, ate atzean egon dena. Plazara atera. Eneritzen lanak indar bi horiek bateratzen ditu: ikerketa eta sorkuntza. Laiaren ahotsetik, elkarrizketatutako berrogei urtetik gorako emakume sortzaileon nekeak entzungarri egiten ditu. Erantzunik eman gabe, leziorik eman gabe, emanaldiaren ondoko hausnarketarako eta elkarrizketarako atea irekitzen du.

      “Cause, this is still a men’s world, darlings. Believe us”. Badakit gatxa dela batzuetan hau oraindik ere horrela dela sinestea. Bereziki sake abantaila daukazuela ohartu gabe, sake abantaila horrekin beti jokatu duzuenontzat. Badakit ere, inorentzat ez dela bizitza xamurra, gizonontzat ere ez. Eta gizon sortzaileontzat ere ez. Baina oraingo honetan, egin kasu guri, bai? Gugan konfiantza izan. Egoera ulertzen duzuela pentsatzen duzuen arren. Ados ez zaudetela uste duzuen arren. Intentziorik onenarekin, arazoa gaindituta dagoela uste duzuen arren. Egin kasu guri, kontu honetan badago ihes egiten dizuen zerbait. Bene-benetan. Beraz, behingoz bada ere eta tartetxo batez besterik ez bada ere, egon isilik. Eneritzek badu zerbait esateko.

ISILTASUNA

Pertsonaiak

Laia: 50 urteko emakumea. Antropologoa

Maurizia: 60 urteko emakumea. Laiaren auzokoa

Maddi: 16 urteko neska. Laia eta Gartxoten alaba

Gartxot: 47 urteko gizona. Laiaren senar ohia

Musikari-aztia: Oholtza gainean zuzenean musika jo eta abestuko duen pertsonaia

      (Eszenatokia hiru zatitan banatuta dago. Oholtzaren erdigunea zelai batek hartzen du. Eremu hau lorez josita dago, Pina Bausch-en obra batean bageunde bezala. Loreen artean, ordea, etxe barruko altzariren bat ikus dezakegu: eserleku batzuk, adibidez. Zelai loretsu baten erdian dagoen gela bat da eta amets giroa iradokitzen du. Handik eta hemendik hainbat espezietako landareak ikus daitezke, tamaina zein kolore aniztasunez lurrari erabat atxikita. Haien usain hezeak airea astintzen du.

      Oholtzaren ezkerreko aldean atril bat ikus dezakegu, hitzaldiak bertan gauzatuko dira. Eskuma aldean, aldiz, musikaren gunea aurkituko dugu, eta LAIA bertara abiatuko da abesten duen bakoitzean. Eremu honetan musika tresna ezberdinak garraiatzen dituen MUSIKARI-AZTIA aurkituko dugu. Honek soinu lasai, sarkor, bitxiz beteko du taula gaineko espazioa. Eszenetan gertatzen dena bere soinu efektuez lagunduko du zuzenean, soinuen bidez giro ezberdinak eraikiz.

      Eszenatokiaren hondoan, gurpildun ate zuri desitxuratu bat ikusten dugu erdi irekita, erdi itxita.

      Erditze batean bezala apurka-apurka, emakume bat aterako da ate zulotik. Jantzi atenporala darama soinean, ederra baina soila. LAIA zelaian zehar paseatuko da, hitzaldiaren espazioa aztertuko du eta azkenik musikaren lekua hartu eta abesten hasiko da.)

Buruak moztu I

Eremu ezezagun batean

zuk ekarrita

burua kendu nahi diot gorputzari.

Isur dadila odola

estualdirik gabe

Buruak moztu

Nirea lehendabizi

Zu jasaten utz nazan

eta odolak korri lasai

isilik eta borborka

zure bularrera eta

zakilaren puntan

Baina ni ez nabil kantari

isilik hobeto nago ta

hobeto nago isilik.

Erraiekin, sustraiekin

bizitza ekarri didanarekin

zeru harremanetan

isilik

Zelai-etxea 1

(LAIA bere etxean dago eta alabaren objekturen bat du esku artean.)

LAIA: Ezer ez. Lurrak iruntsia.

      Larri ibili da azterketak direla eta. Ez dakit nondik datorkion ikasgeletako erregina izan behar duenaren ideia zoro hori. Kloroz betetako piszina zikin batean izurderik ederrena jauzi harrigarriak egiten ibiltzea bezain balentria inutila da hori. Gainera, kostaldean izurde okela jaten hasi dira dagoeneko. Ez du merezi, piszina ez da itsasoa.

      Filosofia ikasi nahi du. Nire matrioxkatxoa. Bere lisatutako adats luzearekin. Hobe hain esanekoa ez balitz.

      Eskolako lanak eta mugikorraren pantaila aurrean ihartzen zaizkio bere bizi freskoaren ordu laburrak. Nik ordea, ez dut jakin, elikagairik gabeko denbora horretatik neskatoa ateratzen.

      Ez naiz ama perfektua izan. Ezta ahal ere.

(Norbaiti telefonoz deitzen saiatzen da baina ez diote hartzen.)

      Bestalde hauteskunde eguna da eta bere aitak ez dit sekula telefonoa hartzen.

Hitzaldia 1

(LAIA hitzaldia emango duen espazioan sartzen da. Hori egiten duen bakoitzean bere gorputzaren jarrera eta ahotsa aldatuko dira. Jantzi edo objekturen bat ere gehituko dio bere buruari; betaurreko batzuk, adibidez. Hasierako ate zuri gurpilduna erabil dezake irudiak proiektatzeko pantaila bezala.)

LAIA: Lehenik eta behin barkamena eskatu behar dizuet berandu heltzeagatik. Arazo pertsonalak sortu zaizkit azken unean… baina tira, ez zaituztet edonor harritzeko moduko aitzakiekin aspertu nahi. Arratsalde on.

(Ingurunea antolatzen du hitzaldia errazteko. PowerPoint-arekin nahasten da. Ezin du piztu. Pantaila pizten denean, esaldi arraroz betetzen da eta ez du berak nahi duena agertzerik lortzen…)

      Ikusten duzuen bezala ez nahiz aditua IKTetan…

      Benetan nahiko nukeena, Gernikako “Asunek” talde feministako kideak eskertzea litzateke. Eskerrik asko hitzaldi hau ematera gonbidatzeagatik. Eskerrik asko kulturak zein emakumeek Euskal Herrian duten egoera aztertzeko aukera eman didan Eusko Jaurlaritzako Kulturaren Behatokia zuzentzen duen Arane Antolagirre eta bere lantalde osoari. Guztiz interesgarria izan da lan hau burutzea eta plazer handiz partekatuko ditut nire ikerketaren ondorioak zuekin, hemen eta orain.

(Pantailan agertzen diren hitz zein irudiek ez dute zer ikusirik LAIAk dioenarekin. Hauek noizbehinka agertzen dira eta bizi propioa balute bezala atxikitzen zaizkio LAIAren diskurtsoari. PowerPoint-ak LAIAz barre egingo balu bezala. Zentzurik gabeko irudiak ere agertuko dira, LAIAren barne mundua edo haren nahiekin zerikusia dutenak: patata tortilla bat, hitz solteak, paisaia ezberdinak, pistola bat, hildakoak, pastillak, odolez betetako konpresak, jogurtak…)

      Eusko Jaurlaritzako Kulturaren Behatokitik ikerketa hau egiteko eskatu zidatenean, zalantzak izan nituen lana burutzearekin, ni antropologoa naizelako eta ez kultur langilea, baina tira…

      Gaiaren kokapenerako, gure gizartean zein kulturan indarrean dugun pentsamendua aztertzeari ekingo diot, ondo iruditzen bazaizue.

      Nik esango nuke edonor ikaratzeko moduko indarkeria sistematiko batek sostengatzen duela emakumeon gaur egungo egoera hau, bai gizartean eta baita kulturan ere.

      Historian zehar ehuntzen joan da emakumearen gorputzaren eta honetatik eratorritako pentsamenduaren aurkako guda. Horren gainean eraiki zen gaur egun bizi dugun edo bizi gaituen pentsamendu patriarkala eta honetatik eratorritako sistema ekonomiko politiko eta soziala. Balore eta egiteko modu horiek garraiatzen ditugu burmuin zein gorputzetan eta horren isla zuzena da kultura ere. Beraz, kulturan zer gertatzen den ulertzeko agian gauza pare bat gogoratzea komeniko litzateke.

      Emakumeok gizartean hartzen dugun espazioari dagokionez, esan behar da hasteko, gizakion historia emakumeen aurkako sarraskien historia dela.

(Pantailan honi buruzko irudiak agertzen dira; bitartean, LAIA musikaren txokora doa eta bertan abesteari ekiten dio.)

Ixil-ixilik

Toki batzuetatik

berbek

alde egiten dute.

Ez dute agertu nahi,

ez dira heltzen,

ez dute gura

handik pasatu.

Berbek utzitako

lekuetan

zer gertatzen den

galdetzen diot

neure buruari.

Zelai-etxea 2

(LAIA bere etxeko espaziora doa.)

LAIA: Maddi etxetik desagertu da eta errua gure banaketari egozten diot.

      Nire izaerari. Agian kezkatuegi ibili naiz hauteskundeekin, unibertsitatearekin, lanekin... ama txarra eta egozentrikoa. Lana eta zaintzaren artean aukeratu behar… edo biak batera eraman, ahal bezala.

      Agian gaizki egin nuen kustodia nire gain bakarrik hartzearekin… esan bezala, ohituegi nago denaren eta ez denaren erruduntasun sentimendua garraiatzera. Ez da berria. Mundua itzulika dabilenetik atxiki izan zait errua.

      Gartxot ez zegoen neskatoa hazteko prest. Gizon ederra zen, eta ekintzailea, ekonomikoki erraztasunak eman dizkigu, ez dut kexarik horren inguruan. Dagozkion genero rol guztiak betetzen ditu gaixoak… benetan maite nuen harekin etzatea… bere begirada, ahotsa, gorputza, ipurdia, zakila… batzuek errua garraiatzen dugu, eta isiltasuna. Besteek aldiz, sufrimendu eta zaintzarako ezintasuna. Ez da biologikoa baina hainbeste errepikatzen denez, ekidin ezineko odoleko gaitza eman lezake.

      Maddiren jaiotza gehiegi izan zen Gartxotentzat. Entrenamendu falta. Ez zegoen haren kargu egiteko prest. Ezta ni maitatzeko ere.

      Maddik bi urte ere ez zituen orduan, denbora luzea igaro da. Oraindik legeak ez zuen kustodia partekatua mekanikoki banatzen. Eskerrak…

      Banaketaren unera arte umea zaintzeko gaitasunik agertu ez duenak nola ikasiko du hori, egun batetik bestera? Ez da posible, lehenagotik eraikitzen joan behar den zerbait da, delako kustodia partekatu hori. Ez dago argi etxe eta espazio aldaketak nola eragiten dion ume bakoitzari… ezin da lege batekin hori orokortu. Ez da hain sinplea… kasu bakoitza arretaz aztertu beharra dago.

      Umeen denbora eta espazioak ezin dira matematikoki banatu, Afrikako herrialdeen mugak erregelarekin banatu ziren bezala; Hau Frantziarentzat eta beste hau Herbehereentzat. Kanpotik % 50a eta justizia orekatua ematen duena, ezerezaren hurrengoa izan daiteke praktikan. Zenbakiek ez dituzte tarteko muga eta espazioak jasotzen. Paperaren gainean denak logika handikoa ematen du. Hitzak dena zentzuz jantzi lezake. Baina mozorro bat besterik ez da.

(Isilik geratzen da eta soinuak betetzen du espazioa.)

      Uste dut Gartxot aita atsegina dela. Baina gauza bat da atsegina eta ederra izatea eta beste bat umearen ardurak eramateko heldutasun nahikoa erakustea. Nik bizi osoa daramat horretarako entrenatzen, normala da praktika gehiago izatea. Gartxotek txikitatik beharrezko jarrera eta dohainak praktikan jarri izan balitu, orain hirukiak zaintzeko prest zegokeen. Baina ez du burmuinaren parte hori landu, ez daki erdigunetik bere burua kentzen. Ez daki isilik egoten eta entzuten. Ez daki besteen tokian jartzen eta ez du ikasi nahi, ez du behar. Alaba maite du. Gehiegi batzuetan. Hala ere, ez du otsoaren itzala bere etxean nabaritu. Ez du ikusi, edo ez du begiratu nahi izan.

(MUSIKARI-AZTIAk hurrengo abestia kantatzen du LAIAk bere burua hitzaldiarekin jarraitzeko prestatzen duen bitartean.)

Ama begira ezazu leihotik kanpora

Nik ere nahiago nuke

pentsatu

emakume horiek

erotu egin direla.

Horrela,

bat-batean,

arrazoirik gabe.

Nik ere nahiago nuke

leihotik kanpora

begira,

gin-tonic pare bat

hartu

eta gorputzak izarez

tapatu

Baina kontua

oso bestelakoa da.

Leihoen barnealdean

familien magaletan

gorputzak

apurtzen

zulatzen

karrakatzen gabiltza.

Eta horiexek dira

zoroetxeak hornitzeko

giza katxarreria.

Hitzaldia 2

(LAIA hitzaldiaren espaziora bueltatzen da.)

LAIA: …eta, hain zuzen ere, gaur egun gizartean indarrean dugun balore sistema, zeinean emakumearen presentzia, edo hobeto esateko, absentzia ulertzeko, sarraski hauek aipatzea behar-beharrezkoa dela iruditzen zaidan. Sarraski maila eman emakumeon gainean historian zehar gauzatu den indarkeria fisiko, bortxa psikiko eta egiturazkoari. Gaur egun oraindik naturalizatuta dagoen egitura sozial honek etengabeko indarkeria suposatzen duelako gizon hegemonikoa ez den edonoren gainean.

      Silvia Federici filosofo italiarrak Caliban eta sorgina liburuan maisuki adierazten duen bezala, Erdi Arotik joan ziren ontzen hala emakumearen gorputzaren eta berarekin garraiatzen zen pentsamendua nola jarduera guztien kriminalizazio eta estigmatizazio muturrekoa.

      Desprestigiatze eta deabrutze kanpaina historiko horrek sorgin ehiza ekarriko zuen gailurreko ondorio bezala. Honetan, emakumeen aurka sekula burutu den sarraskirik handiena eraman zen aurrera ongiaren, jainkoaren eta hamaikatxo ideia androzentriko eta hiltzaileren mozorropean. Milaka emakume —baita gizonezko ere, bereziki indigena mordoa munduan zehar—, torturatuak eta erailak izan ziren, gertaera hau historiaren arrastoan ia-ia kontakizun mitologiko eta ipuineko bezala baino geratu ez den arren.

      Emakumearen gorputzarekin eta honi atxikitzen zitzaion pentsamenduarekin bukatu zen, modu ezin bortitzago honetan. Eta sarraski honen ondoren argi geratu zitzaien europar herritarrei zein izango zen ordutik aurrera Europa mendebaldean, eta europarrek kolonizatutako beste herri guztietan, gailenduko zen pentsamendua.

      Gerora emakume zein gizonen inkontzientean eragin handia izan du gertakari honek, nahiz eta harrigarriki ipuinetan baino azaleratzen ez den.

(Pantailan sorgin ehizari buruzko irudiak agertuko dira. Psikiatrikoetan internatutako emakumeen irudiak, psikiatria patriarkalak eragindako indarkeriaren gaineko eszenak eta historian zehar erotzat hartu diren emakume ugariren argazkiak.)

Zelai-etxea 3

(LAIAk gutun bat du eskuetan eta MAURIZIAk ardoa edaten duen bitartean hitz egiten dio.)

MAURIZIA: Erotuta dagoela esan diote. Irudikatu dezakezu?

      Hori onartzeko adorea izan, salatzeko indarra bildu eta erotuta zaudela entzun behar. Alkoholik edo drogarik hartu duen galdetu diote komisaldegian, eta ostean, dena asmatu duela erabaki. Umeak erortzerakoan, edo zabuetan jolasean zebilela, egingo zituela zauriak… zure alderdiko kideek ere ez diote sinesgarritasunik aitortzen emaztearen lekukotzari. Oso tipo jatorra dela diote eta behin baino gehiagotan hitz egin duela ezkerraren izenean…

      Zer egingo duzue horrekin, Laia? Berri honek argia ikusten badu akabo zure hauteskunde kanpaina.

      Piztia bat da. Harrituta nago. Harrituta. Ez dut hitzik. Ze mundutan bizi gara?

LAIA: Berri honek ezin du gaur behintzat argia ikusi.

MAURIZIA: Hauteskundeak igarotakoan konpondu beharko duzue hau guztia.

LAIA: Bai, datorren astean…

      Duela aste pare bat, errutinazko mamografiak egitera joan nintzen herriko ospitalera. Urtero egiten dut osteratxoa, arriskua dutenen artean kokatzen nautelako.

      Nire amak bularreko minbizia izan zuen eta hiru izebak ere bai. Bere ahizpek.

      Bularra makinan jarri eta plaka biren artean presioa egiten dizute. Ez nuke esango mingarria denik baina nahiko egoera deserosoa da. Altxa kokotsa, jaitsi oinak, begiratu ezazu ezkerrera…

      Bularra presionatzen zuten plaka biek batak bestearekiko ibilbidea egiten zuten bitartean, nire titiburua esnea isurtzen hasi zen.

      “Zer da hori?”, galdetu zidan medikuak.

      “Esnea dela uste dut”, erantzun nion.

      “Esnea?”, mamografia atera eta jakin-minez etorri zitzaidan ondora.

      “Esnea da, bai. Zenbat urte ditu zure umeak?”.

      “Hamasei”.

      “Ez da normala… begiratzera joan beharko zenuke. Arazo endokrinoren bat izan daiteke. Zure gorputzak ez du zertan esnea ekoizten ibili. Zoaz lehenbailehen dagokizun medikuarengana”.

      Niretzat hura ez zen bitxikeria bat. Umea izan nuenetik nire bularrek esnea ematen zuten. Beti. Hasieran modu errazago batean eta gero gehiago presionatu beharra zegoen. Baina umeaz erditu nintzenetik, nire bularrek beti esnea eman dute.

MAURIZIA: Esnea…

LAIA: Bai, esnea. Zu zeren bila etorri zara?

MAURIZIA: Kafe bila.

LAIA: Ez dut kaferik.

(MAURIZIA etxeko espaziotik ateratzen da, LAIA jantziz aldatuko da eta MUSIKARI-AZTIAk abestu egingo du.)

Ez estali

Gure gorputzek

ezin dituzte

berba guztiak

jasan.

Sastarretara

botatzen ditugu orduan,

itzalak jaten ditu,

isiltasunaren jantziak

ezkutatzen dizkigu.

Baina jantziak,

onenak izanda ere,

ez dira betirako.

Modaz pasatzen dira

ez ditugu ja maite.

Ni estaltzeko

erabilitako hitzek,

eskaparatean,

ez dizute iraungo.

Entzun beharko duzu

gauez agertzen dena.

Isiltasuna.

Hitzaldia 3

(LAIAk Jung doktorearen liburu eta idatziak ditu esku artean. Noizbehinka buruz esaten ditu hitzak, eta beste batzuetan aldiz, orrietatik zuzenean irakur ditzake pasarteren batzuk.)

LAIA: Emakumearen gorputza eta bere pentsamenduaren erretzearekin, inkontzientea, indar naturalak, intuizioa, magia eta hainbat kontzeptu erre nahi izan ziren. Beste guztiaren gainetik zientzia eta arrazionaltasuna ezarriz.

      Jung doktoreak Gizona eta bere sinboloak liburuan azaltzen duen bezala, nahiz eta gaur egungo gizartea sinesmenetatik aldentzen saiatzen den, ezinezkoa zaio jainko berriei ihes egitea. Sinesmen berriek gidatzen dituzte gure bizitzak, gu geu konturatu ala ez. Gaur egungo jainko ahalguztiduna arrazionaltasuna dela.

      Sinetsita gaude arrazionaltasunaren jainko horrek ahalmen mugagabeak dituela. Haren bidez natura, inkontzientea, gaizkia eta nahi dugun guztia gainditu dezakegula.

      Baina jainko berri hori ilusio bat besterik ez da, orain arteko beste jainko guztiak bezala.

      Bestalde, argi ikus dezakegu ezagutza zientifikoa gehituz joan den heinean, munduaren deshumanizazioa ere tamainan hasi dela. Gizakiak kosmosetik bananduta sentitzen dira, dagoeneko naturarekiko harremana ia guztiz galdu dutela. Inkontzientea eta gertakari naturalekiko emozio gaitasunak bidean utzi dituzte. Gure intelektuak natura beregain hartzen duten makinez osatutako mundu bat sortu du, zeinean ezinezko zaigun haiekiko dependentzia kudeatzea.

      Era berean, gizaki arrazionalaren jenioak gero eta arriskutsuagoak diren gauzak asmatzeko joera erakusten du behin eta berriz. Suizidio kolektiborako geroz eta egokiagoak eta eraginkorragoak diren gailuak sortuz, hain zuzen ere.

Zelai-etxea 4

(LAIA loreen artetik ari da paseatzen. Kala lore bat jaso, laztandu eta telefono bezala erabiltzen du.)

LAIA: Gartxot? Neu naiz. Maddi zurekin dago? Nola ez dagokizula. Badakit ez dela asteburua… Ez nago ezer aurpegiratzen… Non dagoen jakin nahi dut, besterik ez.

      Ez, ez da zure erantzukizuna, badakit. Baina arduratuta nago. Egun bi daramatza etxetik agertu gabe.

      Nola hainbeste? Ez didazu orain arte telefonoa hartu eta! Noski, oraintxe deitu dizut…

      Ez dago hor orduan? Ez, ez da asteburua. Badakit.

      Jakin dut zure lagunarena… Aurrera jarraituko duzue museoaren kontuarekin?

      Aizu Gartxot, San Juan Gaztelugatxekoak Bilboko Gran Via ematen du dagoeneko.

      Bigarren Museoa herrira ekartzen baduzue, betiko eskailerak kendu eta mekanikoak jarri beharko ditugu turista lodikoteak ermitaraino garraiatzeko.

      Arrazoi duzu, ez da horrenbesterako. Bai. Primeran. Zoaz Amaiaren etxera, Maddi bertan egon daiteke eta. Ados.

(LAIAk telefonoa esekitzen du eta bakarrik hitz egiten du.)

      Lehen koilarak eta labanak egiten zituzten lantegi horretan. Nire aitona bertako langilea zen. Orain koadro eta eskulturak jarriko dituzte gela horietan edo performanceak antzezteko erabiliko dira agian. Kultur turismo iraunkorra deitzen diote horri. Herriko kultur eragileak aterik ate eskean dabiltzan bitartean, herriaren erdian, kulturaren izenean, Arteagako gazteluaren tamaina duen museoa jartzea besterik ez zaie bururatzen. Itsatsi herrialdearen marka museo, hondartza zein kalatxo guztiei, sartu pinu gaixoak basoetan eta eraiki lau solairuko etxea hondartzatik bi metrotara, surf-aldietara erosoago iristeko.

      Laster turistez betetako gure hondartzetan sartzeko ere tiketak eskatuko dizkigute… ikusiko duzue.

(LAIAk telefonoa uzten du eta abesteko lekura hurbiltzen da.)

Hemisferio ezkutua

Mundu erdi honetan

bizi gara

beste mundu erdia

erdi mundu balitz bezala

ezkutuko hemisferiora

botatzen ditugu

molde zurrunetara

egokitzen ez dena

irudi, ideia, usain

zenbat eta estuago

zabalago Hegoa

haren hondakinetan

elikatzen baita hau.

Zelai-etxea 5

(LAIAk ordenagailua piztu, arropak erantzi eta albornoza janzten du. Ordenagailuan jarrita du bere arreta guztia, idatzi eta idatzi. Haren argiak aurpegian ematen dio. Etxeko atea jotzen dute. LAIAk ez du erantzuten. Berriz jotzen dute. Hirugarrenez ere kolpe hotsa entzuten den arren, LAIAk ez du sekula irekitzen.)

MAURIZIA: Irekitzen ez zenuenez… sartu egin naiz.

LAIA: Zer nahi duzu?

MAURIZIA: Gure herrian museoa jarriko duten ala ez jakin nahi nuke.

LAIA: Museoa? Gure herrialde osoa da dagoeneko parke tematiko bat. Arbola santuaren kimuekin sortutako bonsaiak salduko dituzte laster turistentzat. Museo bat gorabehera… ze garrantzi du horrek?

MAURIZIA: Ez da hainbesterako izango.

LAIA: Ez, ez da hainbesterako. Arrazoi duzu. Zoaz etxera eta egin ezazu lo lasai.

MAURIZIA: Orduan egia da?

LAIA: Gerrako bunkerrean argazkiak ateratzeko aukera izango du mundu guztiak… baita zuk ere. Bidaliko dizut haren gaineko triptiko bat.

      Auschwitzen arazoak dituzte bisitariekin dagoeneko, badakizu? Milaka pertsona hil ziren tokian, jendeak, argazki dibertigarriak ateratzen ditu souvenir bezala etxera eramateko. Gauza bera gertatuko da gure herrian. Ez zaigu espazio sakraturik geratzen.

      Bestalde eguraldi ederra daukagu gaur.

MAURIZIA: Ez da zure erantzukizuna.

LAIA: Ezta zurea ere. Zoaz etxera eta egin ezazu amets itsaso zabalean jauzika dabiltzan izurde ederrekin…

MAURIZIA: Laster itxiko dituzte hauteskundeetako gelak.

LAIA: Berdin dit hauteskundeetan gertatzen denak. Edonola ere, ezin dugu herensuge horren aurka ezer egin. Guri ez zaigu zerutik San Migelen aingerua hegan agertuko. Turismoaren plaga mundu osoan hedatuta dago eta nik ez dut nire alaba aurkitzen.

MAURIZIA: Zure alaba?

LAIA: Bai, Maddi, nire alaba… duela gutxi katamar zebilen gela honetan zehar eta orain ez dakit non sartu den. Lurrak iruntsi duela ematen du.

MAURIZIA: Whatsappa begiratu.

LAIA: Mugikorra itsasora jaurti nuen.

      Lanpetuegi ibili naiz… ez diot arreta nahikoa eskaini…

MAURIZIA: Zinegotziaren kasuak argia ikusten badu ez dituzue hauteskundeak irabaziko.

LAIA: Eskerrik asko horren berri emateagatik.

MAURIZIA: Bera izan da.

LAIA: Badakit. Baina ez dio emazteari inork sinisten.

MAURIZIA: Bazen behin urruneko herrialde batean oso gaiztoa zen otso bat… “Otso hori urrun bizi da, ezta, ama?” galdetzen zidan nire semeak txikitan. Guk ere otsoa gure etxetik urrun bizi dela sinistu nahi dugu.

      Bat-batean, helduak direla, txikitan bortxatuak izan zirenen oroitzapenak.

      Memoriak zentsuratutako argazkiak, buruan bueltaka. Neska zein mutil. Berrogei urte betetzen dituztenean bakarrik baimentzen diete beraien buruei burmuinaren alde ezkutuan zuten har ustelduari azaleratzen. Orduan ulertzen dute zerk eragin duen beraien bizitzaren eromen ezin jasana. Erotuta zaude. Eromena ordea isiltasun mota bat da. Indarrean dagoenera egokitu ezina. Eromenaren hitzen inkongruentzia, gramatikarekiko subertsioa. Hitzak dena zentzuz jantzi lezake.

      Baina mozorro bat besterik ez da. Lengoaia eta zenbakiak gizonaren neurrira eraikitako botere eremua dira gizarte honetan, eta hitza, haien aizkora. Hitzaren subertsioa aldarrikatzen dut ekintza feminista gisa. Gizonak ez garenon arma.

      Geure burua ez-gizontzat daukagunon baliabide ezkutu eraginkorra. Isiltasuna eta itzala, hemisferio ezkutuko neba-arreben geltokia.

LAIA: Zertaz ari zara?

MAURIZIA: Baten batzuek hilobira daramate sekretua. Gure arteko sekretua. Hilobiak sekretuz beteta daude, eta oheak ere bai. Haientzat ohea edota hilobia etzateko leku bera dira.

      Sei urteko alabatxoak ez zuen aitatxorekin bainua hartzera joan nahi. Telebista begiratzen zuten bitartean ez zuen haren ondoan eseri nahi. “Ez dut nahi”. Ez dut ulertzen, bestalde, zergatik ez zaien sekula nahi hori errespetatzen. “Ez dut nahi”.

      Zer gehiago behar da errespetatua izan dadin. Berdin du adinak eta ukituaren graduak. “Ez dut nahi”, kito. Ume batek ez baldin badu ukitzerik nahi, ez dezatela ukitu. Eta nagusien sexu eta kariño beharrak ase daitezela beste nonbait. Helduen artean. Eta ezin badute halakorik lortu, deitu dezatela telefono erotikora edo putetxera joan eta isur daitezela euro batzuen truke.

LAIA: Ez nekien ezer, barkatu.

MAURIZIA: Ez naiz prostituzioaren fan-a, baina hor dago. Eta lan horren estigma ere putazaleek jasan beharrean putek jasaten dute. Aldiz, jarduera horren irabazi eta onurak gizonezkoentzat izaten dira normalean. Horrek erakusten du beste behin ez garela gure gorputzen jabe. Emakume batek zergatik ezin du bere gorputzaz etekin ekonomikoa atera? Edo prestigio soziala? Zergatik dago hori estigmatizatuta? Gure gorputzak botere guneak direlako eta horien gaineko kontrola gizonezkoek dutelako. Emakumeon gorputzak gudu batek birrindutako eremuak dira eta hauen gaineko kudeaketa ez dago gure esku oraindik.

      Zure lagunaren kasuan gauza bera gertatzen da.

LAIA: Ez da nire laguna. Ez da sekula nire laguna izan.

MAURIZIA: Zure senar ohiarekin bizi izan da, ezta?

      Harrigarria, ez diote sinisten. Eta infernu hau jasateko prest egongo da bere emaztea ezeren truke? Zertarako? Zer helbururekin? Inork ez du infernua begien aurrean agertzerik nahi. Denok dakigulako infernua guztion etxeko alfonbren azpian ezkutatzen dela. Eta haren etxe azpian hilotz bat ehortzita badago, zergatik ez da ba gurearen azpian ere haren aurpegi horia etzanda agertuko? Ni gizon progresista bat naiz… bliblilbliiii, blablablaaaa… Hitza alde batetik joan daiteke eta ekintza bestetik. Egia esan, zein mozorro hobe otsoarentzat ardiarena baino?

      Zure alderdikoa da.

LAIA: Zer garrantzi du horrek?

MAURIZIA: Inguratzen zaituzten pertsonen berri zehatzagoa izan beharko zenuke.

LAIA: Zertara etorri zara?

MAURIZIA: Gatz bila.

LAIA: Ez daukat gatzik.

(MAURIZIA espazio horretatik ateratzen da. Atea zeharkatu eta instrumentuen lekurantz doa. Abestu egiten du.)

Etxea

Nire aitaren etxea…

madarikatzen dut

utzi naute

otsoekin aurrez

justiziaren ama

hitz hutsaren menpe

lukurreroen bortxaz

eta nik,

madarikatu eginen dut

nire aitaren etxea.

Hitzaldia 4

LAIA: Beraz, emakumeen boterea irudikatzen zuen mundu haren deuseztatzeak asko erraztu zuen gaur egun Euskal Herriko zein Europa mendebaldeko hainbat gizartetan indarrean dagoen sistemaren egituraketa: sistema patriarkal kapitalista.

      Sistema sozio-politiko hau familia nuklear estandar batean oinarrituta dago.

      Familia horren buru gizonezko baten figura jartzen du sistemak emakumezkoaren gainetik, patriarkala izateaz gain heteronormatiboa ere badelako.

      Heteropatriarkatu honek badu zerikusia kapitalismoarekin ere, kapitalismoaren helburu nagusia produkzioa delako eta produkzio hori errazteko, betikotzeko eta posible egiteko moldatu zirelako gaur hain hedatuak eta naturalizatuak diren “familia nuklearrak”.

(Pantailan Ikeako familien argazkiak edo iragarkietako familia estandarren argazkiak agertu daitezke. Iragarkiren bat ere, zeinean denak mahai baten inguruan pozik eta irribarretsu gosaria hartzen dauden…)

Zelai-etxea 6

(LAIA bere etxean edo loreen artean dago telefonoz hitz egiten.)

LAIA: Amaiaren etxetik atera dela motor baten gainean? Ze motor? Urrezko motorra? Ezin dut sinistu. Txantxetan ari zara, ezta? Zoaz ertzainengana eta galdetu egiezu motor horrengatik. Ez dut uste urre koloreko motor ugari egongo denik herrian.

      Ez, ez dut garaipena ospatzeko asmorik, ez naiz aldarte onean. Datorren astean…

      Gartxot, minbizia daukat. Kantzerra daukat bularrean. Bai, kantzerra, kantzerra, karramarroa… Zer diozu? Aspaldi utzi nion erretzeari. Beste guztiak bezala, uneren batean hil beharko dut. Hori bai, zu gehien nahastuko zaituen unea aukeratuko dut, ez ezazu zalantzarik izan. Datorren astean, Zorrotzaurren. Ni ez naiz gidatzeko moduan izango… ea nola uzten didaten bularra… Gutxienekoa? Zuretzat izango da gutxienekoa! Zuri ez dizutelako zakilaren punta kenduko. Zure zakilak oraindik jeloskortasuna pizten duela herriko gizon guztien artean? (Barre egiten du) Txotxolo halakoa…

      Gartxot… zeuk lagunduko didazu? Eskerrik asko, beldurra ematen dit anestesiak. Mila esker. Zoaz ertzainengana, mesedez.

(Telefonoa esekitzen du, ardo trago batzuk hartu eta hitzaldiaren espaziora bueltatzen da.)

Hitzaldia 5

LAIA: Familia estandarraren fenomenoa oso ondo irudikatzen du lehen aipatutako Silvia Federici filosofo italiarrak, Caliban eta sorgina liburuan. Bertan aipatzen denez, kapitalismoaren helburua etengabe produzitzea da, baina norbait behar da produkzio hori aurrera eramateko, lan indarra. Bestalde, produzitzen duten horiek norbait behar dute beraien sostengua eta zaintza ahalbidetzeko eta baita subjektu hauen erreprodukzioa ziurtatzeko ere.

      Horretarako modu erraz eta eraginkorra asmatzen du sistemak: pertsonak muturreko bi multzotan sailkatu eta banaketa honen arabera, produkzio edo erreprodukzio rolak eman. Modu honetan, pertsonen generoak, queer teoriak azaldu bezala, berez anitzak direnak, muturreko bi generotara sinplifikatzen dira: emakumeak eta gizonak. Genero bakoitzari gainera bere lan erreproduktorea edo produktorea burutzeko, ustez egoki zaizkion ezaugarriak atxikitzen dizkio sistemak. Horiek lirateke genero rolak, gizonezko zein emakumezko bezala sailkatuak izan diren pertsonen gainean interes ekonomiko, politiko eta sozialen arabera eraikitakoak. Eta, beraz, naturaletik gutxi dutenak.

      Genero rol hauek banatzeaz gain, heteropatriarkatuak, gizonezkoei atxikitzen zaizkien ezaugarriak hobesten ditu besteen gainetik. Horrela, eta boterea gizonezkoena izanik, ikuspuntu androzentrikoa gailentzen dela gizartearen estamentu guztietan. Beraz, emakumezkoei atxikitzen zaizkien balore eta ezaugarriak bigarren mailakotzat hartuak izango dira eta horregatik baztertuak, ez ikusiak, ez baloratuak ezta ordainduak ere, hala nola: zaintza, umeak, etxeko lanak, sentimenduak, intuizioa, basatasuna, irrazionaltasuna…

Zelai-etxea 7

(LAIA etxean dago erdi botata eta ardoa edaten. Etxeko atean hiru kolpe entzuten dira. LAIAk ez du irekitzen.)

MAURIZIA: Ireki ez didazunez sartu egin naiz.

LAIA: Ohitzen hasita nago.

MAURIZIA: Zorionak!

LAIA: Mila esker.

MAURIZIA: Museoa herri erditik kentzen saiatuko zarete orduan.

LAIA: Beste mila gauzaren artean.

MAURIZIA: Pozten naiz zuen garaipenaz.

LAIA: Eskerrik asko.

MAURIZIA: Ez zaitut aldarte onez ikusten.

LAIA: Ezustekoak atsegin ez ditudalako izango da agian.

(Sakelakoa entzuten da. Telefonoa hartu eta hitz egiten hasten da LAIA.)

LAIA: Mila esker, bai. Berdin. Ez, ez dut ospakizunik nahi, benetan. Ez dut horretarako umorerik, ni gabe moldatu beharko duzue… Ez, ez da oraindik agertu. Hartu patxaran tragoxka pare bat nire partez. Ondo da, lan handia dugu orain aurretik. Bai, gora gu ta gutarrak…

(Telefonoa esekitzen du.)

      Zeren bila etorri zara?

MAURIZIA: Olio bila.

LAIA: Ez dut oliorik.

(MAURIZIAk alde egiten du eta LAIAk ardo baso bat bestearen atzetik edaten jarraitzen du, bakarrik. Negar egiten du. Halako batean, atzera begiratzerakoan, MADDI skype dei bat egiten ari dela, ukitu eta LAIAk ikusten du pantailan. Haren irudia agertzen da bertan.)

LAIA: Bihotza! Non zaude? Non izan zara?

MADDI: Hortik…

LAIA: Hortik? Badakizu nola ibili garen? Ez genekien ezer zutaz…

MADDI: Hori zen nire asmoa. Zorionak hauteskundeengatik.

LAIA: Zer gertatzen zaizu?

MADDI: Beste etxe batera noa.

LAIA: Nora? Aitarengana?

MADDI: Ez.

LAIA: Burua galdu duzu.

MADDI: Genero rolen gaineko aurreiritzi guztiak erreproduzitzen ari zara nirekin.

LAIA: Ez dakizu zertaz ari zaren.

MADDI: Horra hor beste bat.

LAIA: Baina nora zoaz?

MADDI: Zure etxetik urrun. Lurraren barruan sartu nahi dut.

LAIA: Maitemindu egin zara.

MADDI: Eta hala balitz, zer? Bizitzaren aurkako sendagaia duzula iruditzen zaizu. Minaren aurkakoa. Ez duzu ezertan sinisten. Ni ez nauzu zure teoriekin nahastuko. Begira zeure burua. Arbola santuaren adarrak baino ihartuago zaude.

LAIA: Hirugarren aurreiritzia. Neuk ureztatzen dut neure burua.

MADDI: Ez dut zuk bezala bukatu nahi. Inguruan maitasunik ez badut, asmatu eta eraiki egingo dut.

LAIA: Maitasuna… Hobe zenuke zeure burua eraikitzea.

MADDI: Eta infernurainoko harresia duen etxe batean sartu? Ez, mila esker, horretarako Martutene dugu ordubetera.

LAIA: Sexu kontu bat da?

MADDI: Eta zurea? Sexu kontua da zurea? Edo sexu ezaren kontua? Maitasuna, adiskidetasuna eta sexua gauza ezberdinak dira. Mila aldiz esan didazu. Emakume zein gizon bezala aritzea ere antzerki negargarri bat da zuretzat. Baina zurea ere antzerkia da. Azken finean, denok jokatzen dugu rol ezberdin bat hemen.

LAIA: Eta niri Gorgonarena egokitu zait, ez zaizu iruditzen?

MADDI: Egoa sobera duzu zeure burua Gorgona izendatzeko.

LAIA: Zu nor zinateke orduan, Pertsefone ederra?

MADDI: Berdin du. Zuk gorroto duzun antzezlan horretan parte hartzea erabaki dut.

LAIA: Nora zoaz, baina?

MADDI: Izango duzu aurrerago nire berri.

LAIA: Noiz?

MADDI: Iluntzen duen bakoitzean.

(MADDIk joan aurretik abestu egingo du.)

Gorpuen gaineko dantzaria

Askatu da zalduna

dorretik atera

zuhaitz berde zaharrek

ireki bidea.

Utzi hitzen aizkora

hartu uren mintzoa

gertatu behar duena

gertatuko omen da

nonork antzinatean

idatzi bezala.

Zatoz eder hori,

nire magalera

bihotz bien kantak

motor horren gainean

zerura narama.

(LAIAk koloretako pilulak iruntsi eta ardo botilatik zurrutada batzuk hartzen ditu. Mozkorrik eta balantzaka, hitzen espaziora doa. Ezin du zuzen ibili, hitz egitea ere kosta egiten zaio. Ahal duen bezala hasten du hizketaldia izenak nahastuz eta gaizki ahoskatuz.)

Hitzaldia 6

LAIA: Eskerrik asko. Argia, ez Maddalen, barkatu Mari Carmen Dorronsoro eta bere lantalde guztiari… blablablabla… bliblibli... badakizue, betiko txapa.

(Denetarik gertatzen zaio; ura jausi, PowerPoint-a txarto doa berriz ere… Bestalde, hizketaldian zehar egoera okertzen joango da, guztiz kaotiko bihurtu arte. Pantaila jausi edo okertu daiteke, LAIA bera pare bat aldiz eroriko da lurrera, azken-azkenean, eszenatokitik behera amilduko dela. Bitartean hitzak ahaztuko ditu, gaizki ahoskatuko du, edozein unetan abesten hasiko da…)

LAIA: Dakizuen bezala ikerketa hau abiapuntu moduan hartu eta artistaren estatutua eraikitzeko proposamena Espainiako Parlamentuak onartu zuen pasa den urteko abenduan. Abiapuntu, habia-puntu... Txistea da, emakumea… Ez nazazu hain serio begiratu.

      Estatuko konstituzioak hiritar guztiek kaliiiiiiiiiitatezko kultura jasotzeko eskubidea bere XLJH 676764322199009 artikuluan aldarrikatzen duen bitartean, ez du inondik inora kultur langileek lan duin bat egin ahal izateko inolako azpiegiturarik ez neurririk aurrera eramaten. Are gehiago, kultura luKXxxuzko jardueratzat jasotzen dute legeek. Modu honetan, kultur langileek eta kontsumitzaileek %21a ordaindu behar dute kulturan aritzeagatik eta hau kontsumitzeagatik. Politikak kulturari ematen dion balore eskasa eta isla desegokiak gizarteak kultur jarduna berezi, bitxi eta arraro bezala jasotzea dakar. Arraroa, arra, arraroa.

      Artiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiistak estralurtarrak dira gizartearentzat. Tiririri-tiririri...

(Misteriozko melodia bat abestuko du, estralurtarrak irudikatzeko.)

      Inork ez du bere seme-alaba kultur langile izaterik nahi… Ez, ez, ez. Inolaz ere ez.

      Aldiz, denek nahi dute kultura kontsumitu.

      Bitxia, aizu!

      Horregatik kultur sorkuntzak museo zein antzokietan sartuak dira souvenirrrrrr bezala, eta ez eskoletan adibidez, eguneroko jardunean.

      Inork ez ditu bere aurrekontuak kulturan xahutu nahi, ez, ez, ez.

      Kulturak dirua ematen duenean bakarrik du oihartzun bat politiketan, bai, bai, bai.

      Baina kulturak balioa du berez, aurrera eramaten den une oro, gure izpirituentzako bazka delako, lehengaia. Ez du zertan dirurik produzitu, ezta berehalako emaitzarik sortu ere. Bere horretan du balorea eta funtzioa. Banakakoen zein gizartearen garapenerako balio du. Kulturaren uzta, pertsonen eta gizartearen garapenean jasotzen da, berandu baina ziur.

      Aldiz, emaitzekin bete nahi dugu espazioa.

      Objektuz hornitu museoak: ¡El chatarreeeeeero! ¡El chatarreroooooooooooooo, se recogen trastos de todo tipooooooooooo! ¡El chatarreroooo!

      Baina zer kontsumituko dugu sortzailerik egon ezean?

      Onar dezagun beraz, turismoaz hitz egiten dugula museoaz hitz egiten dugunean.

      Eta turista gehiago behar ditugu gure herrian? Turista gehiago behar ditugu gure herrian?

      Aizu ! Aizu! ¡El chatarreroooooooo! ¡El chatarreroooooooooooo!

(LAIA eszenatokitik jausi eta ahal bezala altxatzen da berriz. Ikusleek txistuak eta uluak eskaintzen dizkiote. Zapatak eta galtzerdiak jaurtitzen dizkiote… LAIA ahal bezala sartzen da berriz ere bere etxeko espazioan. Burutik behera izararen bat edo edredoiren bat jarri eta botaka egiten du bere inguruan. Lurrean botata ikus dezakegu. Banbalina artean egiten du botaka. Bueltatu eta berriz sartzen da izara azpira. Atea hiru aldiz jotzen dute eta LAIAk ez du irekitzen.)

Etxea 8

LAIA: Ez dakit zeren bila zatozen, baina ez daukat behar duzun hori. Zoaz etxera.

MAURIZIA (atearen bestaldetik): Ezin dut atea ireki.

LAIA: Oraingoan giltzaz itxi dut.

MAURIZIA: Txiste bat entzun nahi duzu?

LAIA: Ez dizut atea irekiko.

MAURIZIA: Gizon txikitero pare batek, igande batean behingoagatik tabernetako osteratxoa alde batera utzi eta mendirako txangoa egitea erabakitzen du. Hara non, sagasti eder batetik dabiltzala, sugegorri batek egiten dion zizt haietako bati. Larrialdi zerbitzuetara ahal bezala korrika abiatzen da osasuntsu dagoena:

      “Aizu, mediku anderea, nire lagunari sugegorri batek egin dio zizt zakilaren puntan. Zer egin dezakegu?

      “Xurgatu iezaiozu pozoia ahoarekin”.

      Bueltatu da osasuntsua bestearengana eta honek, premiaz galdetzen:

      “Aizu, zer esan dizu medikuak? Zer egin behar dut sendatzeko?”.

      “Oso larria omen da eta ez dago zereginik. Ez zara honetatik bizirik aterako”.

(Gutxinaka-gutxinaka LAIA txisteaz ohartzen da. Ez du barrerik egin nahi baina ezin du irribarrea ezkutatu.)

LAIA: Ez dizut aterik zabalduko.

MAURIZIA: Laurogei urteko gizon bat ohetik jaikitzen da gauaren erdian. Pixa egitera doa komunera. Egiten duen bitartean honela hitz egiten dio bere apendize maiteari: “Ikusten? Zuk beharrezko duzunean, ni zutitu egiten naiz. Zutaz ordea ezin dezaket gauza bera esan…”.

(Isiltasuna.)

MAURIZIA: Ez da zutitzen… ulertzen? Ez dio mesederik egiten… berak, aldiz, bai… zutaz ordea ezin dezaket gauza bera esan…

(LAIAk barre egiten du algaraka.)

LAIA (barrez lehertzen oraindik): Ateko alfonbratxoaren azpian duzu giltza.

(MAURIZIA sartu egiten da ate zuritik eta LAIAren egoera negargarriari begiratzen dio.

LAIAk txistearen parte barregarria errepikatzen du behin eta berriz.)

MAURIZIA: Noiz da ebakuntza?

LAIA: Ez dizut esango.

MAURIZIA: Zergatik?

LAIA: Halako txisteak kontatzeko kapaz zara ospitalean nagoela. Eta ez dut erizainen aurrean negargarri agertu nahi.

MAURIZIA: Bisitan joango natzaizu.

LAIA: Gartxotekin egingo duzu topo orduan.

MAURIZIA: Tipo jatorra da.

LAIA: Jatorra eta ederra. Baina zorionez zuk ez dituzu gizonak maite.

MAURIZIA: Emakume bitxia zara…

LAIA: Zeren bila etorri zara?

MAURIZIA: Lore bila.

LAIA: Ez daukat lorerik. Zoaz etxera.

(MAURIZIAk espazioan zehar sakabanatzen diren loreak jasotzen ditu eta LAIAren gorputz gainean uzten. Emakume biek elkar besarkatzen dute. MAURIZIAk aurpegia laztantzen dio LAIAri. LAIAk negar egiten du MAURIZIAren sorbalda gainean eta elkarrekin topa egin eta dantzan egiten dute. Musika entzuten da. Emakume biak eta AZTIA, oholtza gainetik ateratzen dira.)

ILUNA

KARRAMARROA

Karramarroa 2016ko azaroaren 19an estreinatu zen Gernikako Lizeo Antzokian.

Lantaldea

Testua: Dxusturi Teatroa, Antton Lukuren ideia batetik abiatuta. Tartean Eider Rodriguez, Miren Agur Meabe eta Marcela Iacub-en testu zatiak erabili dira.

Zuzendaria: Pablo Ibarluzea.

Aktorea: Eneritz Artetxe.

Eszenografia: Atx Teatroa.

Jantziak: Azegiñe Urigoitia.

Kartela: Ionan Berasaluze.

Diseinu grafikoa: Roberto Quintana.

Argiaren diseinua: Zigor Gorostiola.

Argi teknikaria: Amaia Iurrebaso.

Musika: Malatu (Mikel García).

Ekoizpena: Dxusturi Teatroa.

Antzezlan honetan aktore bakar bat agertuko zaigu oholtza gainean. Testuak aipatzen dituen beste pertsonaia guztiek ere eszenatokian lekua izango duten arren, ez ditugu fisikoki ikusiko. Antzezle bakarraren lana izango da, beraz, ikusten ez ditugun pertsonaia horien presentzia bere antzezpenaren bidez iradokitzen duena.

Pertsonaiak

Idoia: 45 urteko emakumea. Liburuzain izateko oposizioak prestatzen ari den irakasle eta bulegari ohia.

Zeharka azaltzen direnak

Mikel: Idoiaren senargaia (edo).

Markel: Idoiaren nagusi ohia (edo).

Aita: Idoiaren aita.

Mon Lapin familia: hondartzan, Idoiaren kokalekutik metro batzuetara dagoen familia eredugarri frantsesa. Mutil koskor bat eta bere gurasoak.

Txokolate eta banillazko bikotea: bikote multi-arraziala.

Tiburon-tiburon: Itsasertzean, olatuekin jolasean dabilen surflaria.

Futbol jokalariak: hondartzara footing egiten joan diren jokalariak.

Roko: metro batzuetara kokatuko den nudista sofistikatu eta kulturista.

(Oholtza gaina ilun dago. Itsasoaren soinua, kalatxoriak, haizea eta txakurren zaunkak entzuten dira. Argia pizten doan heinean muino txiki bat agertuko zaigu begien aurrera. Eremu murritz hori hondartzaren atzeko espazioan kokatzen da eta irla txiki isolatu bat ematen du. Mamarro itxurako emakume bitxi bat sartzen ikusiko dugu oholtzak irudikatzen duen hareatzan. Zalapartari azaltzen zaigu emakume-mamarroa, jendearen artetik bidea egiten ari dela irudikatuz eta hauen gorputzak saihesten dituela jokatuz.)

IDOIA: Barkatu, pardonnez-moi... Merçi beaucoup, merçi madame. Bonjour, monsieur! Eguraldi ederra daukagu, ezta? Oihal horia, gainera. Oui, oui... izugarri polita gure hondartza! Hego haizea... Bonjour, madame! Aizu, txurfista, kontuz marrazoarekin! (Kantatuz) El tiburón, el tiburón…

(Muino txikia IDOIAren eremua izango da, bere gotorlekua. Espazio berezitu horretan sartu bezain laster gainean dakartzan tramankulu guztiak utziko ditu brau. Hondartzako kartel batean “C’est un espace naturiste” irakur daiteke. Antzezlanean zehar, emakumeak, muinotik metro batzuetara dabilen jendeari hitz egingo dio haiengandik sekula erantzunik espero gabe. Hasteko, bere burua aurkeztuko du afektazio handiz.)

      Egun on! Bonjour! Good morniiiiing! Attenzione! Zuekin: hondartzako mamarroa. (Hondartzako jendearen ahotsak imitatuz) “Kanpora! Ez genuen horixe besterik behar! Nondik atera dute ipurdi handi hori?” (IDOIAk zeremonia handiz antzeztuz eta gehiegikeriaz betetako erreberentzia bat eginez erantzuten du) A, eskerrik asko zuen arretagatik.

(Inolako arretarik jartzen ez dieten hondartzakideei agurrak eskaini ondoren, IDOIAk gotorlekua bere erara atontzen du. Kantatzen hasten da.)

      Itsasontzi baten, Euskal Herritik kanpora, naramate eta ez dakit nora...

(Kontzentrazio esparruetako alanbrea ateratzen du poltsatik, honen bidez bere eremua mugatuz.)

      Muga-muga. Biriatu-Biriatu. Danger-danger. Muga-muga, Biriatu-Biriatu, danger-danger... (Hondartzako jendeari erantzuten diola antzezten du) Ez, ez nago mozorrotuta, badakit ez gaudela inauteri garaian. (Zerura begiratuz) Non dago euria, Ana Urrutia? Ez du sekula asmatzen... Muga-muga, Biriatu-Biriatu, danger-danger... Euskalmetek uuuuuhhhhh!

(Harresia hedatu ondoren, IDOIAk hondartza zabalari begiratzen dio eta bertan ikusten duen jendea aztertzen du.)

      Ze zirku da hau?

      Hemen ere bazterrak kolonizatuta dituzte nudista berriek, moda berrikoek... ba, leku guztietan daude moda berrikoak.

      Gorrotatzen ditut aberats berriak eta metrosexual berri horiek. Olatuaren gandorrean bizitzeak eskubide guziak emango balizkiete bezala beraien sasi pasioak bulegoko kide guziei inposatzeko. Adibidez, bulegoa erakustoki bihurtzea edo lantokia beraien jenialtasunen erakustoki bezala erabiltzea. Markelek, nagusia denez, erraz dauka, argumentu futuristez jantzi lezake. Baina kontratatzerakoan esan beharko ligukete. Jakin beharko genuke alboan gordeko gaituzten EGAren erreforma antolatzeko, edo landare-denda enplegatu gisa utziko gaituzten bulegoan, adarrak mozteko guraizeak esku batean eta ureztatzekoa bestean. Eta ezin ezer esan, irekitasuna da epai-neurria gizarte berri honetan, (hondartzako jendeari oihuka) ipurdi biribil eta beltzatuen herrian!

      (Bere buruarekin haserre) Baina zergatik dun Markel alua gogoan? Hemen gaitun, hain zuzen ere, sekula gehiago kontakturik ez izateko harroputz gangar horrekin.

      Gogoratu itzan oposizioak, Idoia, azterketa. Zertara etorri haiz hondartzara? Ikastera.

(Begirada luzea eskaintzen dio hondartzari eta honek iradokitzen dion testu bat errezitatzen du afektazio handiz.)

      “Hendaiako hondartza egunez sentimendu bat da. Ezer ez den, inon ez dagoen, inor ez direnen herri hau. Aireportuak, ospitaleak, kontzentrazio esparruak eta Hendaiako hondartza. Argia eta itsas marruma, zoko honetako mikromundua da gure bazka. Gure herriaren ezkerretik zentrora bitarteko joera guztien mausoleo biziduna”.

EIDER RODRIGUEZ

(Eserlekuan jarri eta ikasteko asmoa dauka, baina harako bidean karramarro andanarekin egiten du topo.)

      Are, karramarroen inbasioa! Hau mordoa. Inurriak ematen diten, eguna diten, pertsegitzen naiten. Goizean horoskopoa: “Cancer: Ahaztu itzazu arazoak une batez eta momentuaz gozatu”. Kaka zaharra, arazoak horrela ahaztuko balira bezala. Hauek, hasteko hona datoz, beraien burua niri gogorarazten: Cancer... Gaixoak, sekulako sustoa sortu diet neuk ere. (Karramarroak ikaratzera jolasten da, ume txikiei mamuekin egiten zaien bezala) Cancer! Cancer! U-uuuuhhh! Cancer!

(“C'est un espace naturiste” jartzen duen kartela begiratzen du, eta poltsatik “Oposizioak” idatzita duen beste bat ateratzen du. Bigarrenarekin estaliko du lehenengoa. Hondartzan dabilen jendeari hitz egiten hasten da.)

      Aizue, isiltasuna, mesedez. Oposizioak, oposizioak dira, ikusten duzue? Kontzentratu beharra daukat. S’il vous plait, madame, s’il vous plait, monsieur. Regardez, mesedez. Oposizioak, oposakete, oposakete.

(Bere asmo trinkoak hondartza osoari adierazi ondoren, IDOIA eserlekurantz abiatzen da. Dagoen lekutik metro batzuetara, ordea, mutil koskor bat ikusten du. Mutila baloiarekin jolasean ari da bere gurasoek eguzkia hartzen duten bitartean.)

      Ei, txikito! Oso azterketa garrantzitsua diat bihar. Kontzentratu beharra zeukaat; beraz, hire baloiak buruan ematen badit, zulatu egingo diat. Entzun duk? Ton balon pum. Ton balon pum pum. Ton balon pim pam pum.

(Urrunago kokatzen diren guraso frantses eredugarriei hitz egiten die.)

      Bonjour, madame, bonjour! Zer? Ez dut zure alboan ondo ematen, ezta? Ea. Ba esaiozu zure Mon Lapin txiki horri ez dezala muga hau zeharkatu (kontzentrazio esparruetako burdinak erakusten dizkio) ze hau elefanteentzat erreserbatuta dago. Jarrai dezala baloiarekin hor, pirañen putzu horretan. (Mon Lapinen ama imitatuz) “Oh, la plage de Hendaye tres jolie, tres jolie. Je ne comprends pas. Ne comprends pas. Café  au lait, croissant, La tour Eiffel… Je ne comprends rien, rien de rien, rien de rien...”.

(Mon Lapin familiaren kontura barre egin ondoren emakume mamarroak berriz ere eserlekurako bidea hartzen du abesten duen bitartean.)

      Itsasontzi baten, Euskal Herritik kanpora, naramate eta...

(Sasiak begiratzen ditu.)

      Ze, ze, ze demontre dira horiek? Tamarizak? Sasia edo sastraka deituko diegu. Guretzat berdin. Hor ditin Markelek laneko lagun eta subalterno guztiak kaka eginarazi gabe. Han bonsaiak eta hemen tamarizak. Harritzekoa da bulegoko arbolatxo tzar haiek ematen diguten lana. Batean adarrak kendu, bestean puntak makurtu, jaten eman edo berdin kendu sufri dezaten, baina ez sikatzen utzi, e! Niri bost. Eta hemen, ditxosozko forma lortzeko, nahikoa ditizten txakurren kakak eta mutiko horiek hondartzara goitik behera sartzerakoan adarretatik tiraka aritzea. Efektu bera du. Balio du. Baina, hara, ez dira arraza noblekoak. Ez dira Japoniako zedroak, edo... zer demontre dira horiek? Tamarizak. Markel igorri behar nuen hona, naturaz baliatzen ikas dezan, baina hark ez ditu euroak zurrupatzen ez dituzten landareak gogoko.

(Liburu erraldoi bat eta eguzkitako krema ateratzen ditu poltsatik. Bi objektu hauek zeremonia handiz aurkezten ditu erritual baterako irudi sakratuak bailiran. Bien artetik bat aukeratu behar du.)

      Ooooo... “Oposizioak gainditzeko ezinbestekoa den liburu bilduma gogoangarria” edo, aaaaaaaa... “Izpi ultramoreak ekiditeko ukendu bio-mega-ekologikoa”. Nondik hasiko naiz? Dona dona katona, sutondoan amona, lepotik behera kuttuna... bahhh!

(Liburua saskian sartzen du eta kremarekin geratzen da.)

      Indizea: Turbo 250.

(Krema bere gorputzean hedatzen duen bitartean Mon Lapin-i begiratzen dio.)

      Zer du niri begira egoteko babo horrek? Ari hadi hor futbolean, hire belaunaldian integratzeko! Ez duk ezer baloiaz kanpo horren adineko okilentzat. Bestela ez haiz profesionala izatera iritsiko! Bere aita bezala. Hor. Bai, ikusten dut hura ere, bere betaurreko beltzekin, bere begirada okerrarekin. Bonjour, monsieur!

(Krema aurpegian hedatzen duen bitartean hondartza zabalari begiratuko dio.)

      Bai, bai, bai, bai... Markelen lagun metrosexualen espazioan sartu naizela ematen du. Azalpenik ez da behar. Ipurdi biribil horiek, larru leunduak... dena biologiko, ekologiko eta naturala. Bai, beste bati konta.

(Krema ematea bukatu du.)

      Uf! Ze haragi pilaketa! Oesteko nobela batean gaudela ematen du.

(Ameriketako indioen dantza antzezten du.)

      Bisonte ehizaren ondotik, indio emakumeek haragi hori guztia eguzkitan lehortzen utzi dutelarik. Haien Pemicam errituala egiteko eguna, edo gure txerri hiltzea berdin.

(Sommelierraren rola jokatzen du.)

      Baina ez da usain bera. Erreki usaina sentitu beharko nuke baina ez. Arrandegi batena da, krema edo erremedioekin nahasten da, holako bafada artifizialak heltzen zaizkit. Kontserba usaina du jende garaikideak, homo beltzatisak, ontzi sotoko giroa, kontserbatzaile eta kautxu zapore...

(Hondartzakoei, asmo txarrez.)

      Berdin du hori dena minbiziak eramango badu berarekin upeletan, ontzietan destilaturik... Cancer! Cancer!

(Berriz ere ume txikiak beldurtzen ariko balitz bezala zuzentzen zaio hondartzako jendeari, haien beldurrarekin jolastuz eta haien kontura barre eginez. Telefonoaren txirrina entzuten da. Mikelen whatsapp-a irakurtzen du. IDOIAren telefonoak karramarro baten itxura du.)

      “Josebak deitu nain, kontatuko dinat, gogoan haut”.

(Telefonoari hitz egiten.)

      Gogoan nau, bai, gogoan nau, beste mila gauzaren artean, noski. Gero oso berea da ordenagailuko pantailan bost fitxategi batera irekita aritzea. Beti multilan izan da, eta ni, lan bakarreko. Horixe da arazoa.

(Telefonoa aztertuz.)

      Ondo heltzen zaien batzuei tresna honen asmaketa. Ubikuitatea irabazi diten, Josebarekin han, eta ni gogoan. Han ibiltzea eta hemen egotea. Izan ere, neronek esan nionan lana nuela eta bakea emateko baina... Ui, Idoia, Idoia! Harira, harira! Gogoratu ezan azterketa, azterketa! Tira, neska, ez utzi gogoari eskapatzen, bonsaien tiraniara kondenatua izango haiz bestela. Edo leihotik puenting ariketa bat egitera. (Bere jauzi suizida irudikatzen du) Fiuuuuuuuuu... Bum!

      Zeren oraingo honetan Markelek ezin din hi bezalakorik bere begi ninien aurrean sufri. Bere performancearen estetika izorratzen dion.

(Ikasteko erritualari ekiten dio. Horretarako saskian utzitako liburu erraldoia ateratzen du lehenagoko zeremonia bera errepikatuz.)

      Ooooooooo! “Errusiar literatura eta bere eragina euskal idazleengan. 5. atala, Lev Tolstoi...”.

(Liburua aurkeztu arren hondartzako giroari begiratzen dio berriz ere.)

      Ze egun ederra behar duen egin... Ondo! (Militar keinua) Metodikoki joka dezagun! Timing. Lehendabizi ez gehiegi sufritu, eta batez ere ez jalgi kiskalita hemendik. Ahozko azterketara ez haiz aurkeztuko karramarro egosia bezain gorria, marra zuri batekin bizkarraren erditik...

(IDOIAk muinotxo isolatua begiratzen du eta zerbaitek huts egiten duela iruditzen zaio.)

      Aterkia, aterkia behar dut.

(Muinoan ikus dezakegun sasi oker horietako bat eskuetan hartu eta hura eguzkitako aterki bat balitz bezala aurkezten du.)

      “Sunfuck aterkia. Arriskurik gabe beltzatzen laguntzen zaituen tresna. Bere oihal iraultzaileak izpi beltzatzaileak uzten ditu igarotzen eta erretzaileak berriz geratzen”.

(Bere eserlekuari itzal egiteko moduan jartzen du sasia.)

      Ez du gaizki ematen honek, ezta? Egia balitz! Ze egun ederra behar dudan pasatu... (Urrunagotik bere eserlekua begiratuz) Estiloa ematen dit, Guggenheim style, eskultura bat ematen du, eskultura metafisikoa. (Eskua adarren azpian jarrita) Ez dit larrua markekin beltzatuko, ezta? Bihar azterketara hurbiltzen banaiz izterrak untxien kaiola batetik aterata bezala...

(Bere azken txisteari barre egiten dion bitartean, telefonoaren txirrina entzuten da. Aitaren deia da. Sakelakoa hartu, itzali eta berehala jaurtitzen du saskira.)

      Ez da posible. Hondartzara heldu baino ez naiz egin eta! Etxetik atera berri naiz! Baina zer du oraingoan?

      Hau ez da aita bat. Hau zigor bat da. Lakasta. (Aurrean duen aitari hitz egingo balio bezala) Esan nion: aita, bihar lana dut, behar baduzu zapaldu ezazu zure eskumuturreko botoi berdea eta Marilu berehala etorriko zaizu. Auzoan bizi da, horixe da bere lana. Baina ez, ez, ez, ez...

(Aitaren burugogortasuna irudikatzen du. Ondoren arnasa sakon hartu eta bere burua lasaitzen saiatzen da. Hondartzari bere hedadura osoan begiratzen dion bitartean IDOIAk arreta bere arazoetatik desbideratzen du.)

      Bitxia da nola lotzen dugun hondartza naturari. Hemen ibiltzea izate naturalari, ongi izateari, erlaxatzeari, egiatasunari, egun ederrei, lasterregi pasatzen direnei. Haurrekin jolastea, zorion garbia.

(Hondartza guztira begirada zabalduz.)

      Jendea ez da jolasten ari. Jolasten ari dela erakusten du. Bere zoriona zabaltzen du, inguruko jende guztia publiko gisa bahituz. Hondartza erakutsi nahi dugun familiaren erakustokia da. Emakume mota hori... J’adore... Ordu erdian tripa leundu, larrua txurruskatu, hortzak bider bi eskalan jarri eta irri. Pozik, alai, uros, alegera, zoriontsu... Beste planeta batean dindilizka dabil. Edenaren erdi erdian. Han ez da gaixotasunik, krisirik ez konfliktorik. Haren edertasunaren ospatze permanentea baizik.

      Haurrak ere edertasun hori apaintzeko dituzte hor. Atrezzoak dira. Amatxok hautatutako lookaren pieza bat. Moda aldatzen delarik ordezkatzen dituzte umeak ere. Badu andana bat baino gehiago dressing-ean.

(Txakurrekin batera footing egiten duten korrikalariak ikusten ditu itsasertzetik hurbil.)

      Footing egiten duten friki horien txakurrak bezala; erraldoiak, arriskutsuak eta arraza berezikoak izan behar dute. Haurrak berdin. Frantsesak, of course, eta izen suitzarrekin. Gizonak ere hor daude hondartzan, beraien arrakastaren kontu korrontean hori guzia kapitalizatzen: holako emakumea baldin badut, akzioak eros ditzaket hondartza honetako edozein gorputz hedatutan.

      Hondartza irudiaren totalitarismoaren erakusleiho bilakatu da. Erdi Aro analfabeto berria da. Nobelak erakusten zigun Jainkoaren egia bakarra, ehunka egia erlatibotan disolbatzen zela. Globalizazioaren laborategi honetan, berriz, gorputz kontsumistek inguratzen gaituzte, egia bakarra dagoela aitortu arte. Norbaitek izan behar du arrazoia, ezin gaitezke irakurketaren konpasean soilki flotatzen egon. Juzgatu egin behar dugu, Anna Kareninak bere buruaz beste egiten badu ondorioztatu behar dugu erruduna dela eta hondartza honetako emakumerik ederrena plastikozko Barbie hori dela. Egia biblikoa balitz bezala onartu behar dugu...

(Erretzen ari dela konturatzen da. Liburuarekin babestu nahi du bere burua eguzkiaren izpietatik baina ez du lortzen. Ondoren, sasiekin egindako aterkia erabiliko du helburu berberarekin.)

      Errea naiz! Errea naiz! Errea naiz! (Sasi aterkiari begiratuz) Baina ez du ezer egiten honek! Babesten du gutxienez? Zer egun ederra...

(Minbiziaren beldurrez, bere gorputzeko oreztak zenbatzen hasten da.)

      Bat, bi, hiru...

(Nonbait irakurritako iragarki baten leloa gogoratzen du.)

      “Larruaren minbizitik babestu zaitez: gorputz atal bakoitzean hamar peka baino gehiago badituzu hamaikagarrena melanoma bilaka daiteke”.

      Hamaika? (Berriz ere oreztak zenbatzen ditu) Bat, bi, hiru, lau... Hamaika zer? Hamaika mila izango dira... bat, bi, hiru, lau... aspaldi lurperatuta egon beharko nuke nik bestela... bost, sei, zazpi, zortzi...

      Beltzak bakarrik zenbatuko ditut, beltz-beltzak bakarrik. Bat, bi, hiru, lau, bost... Hori ez da besoa, gorputz atal bakoitzean hamaika esan du eta hori ez da besoa, hori lepoa da... lau, bost, sei, zazpi, zortzi... hamaika esan du?

(Lur jota.)

      Eguzkia koladorearekin hartzen dudala ematen du. Ondo zegoen duela mende pare bat, inpresionismoaren garaian. Eta ez da hori okerrena, ukitzen direlarik baizik: erliebea. Peka batzuek hartzen duten bolumena. Alienak ematen dute. (Berriz ere bere burua eta ingurukoak ikaratzera jolastuko da) Aaaaaa!

(Itsasertzean mugitzen den zerbaitek bere arreta hartzen du.)

      Are! Ez genituen horiek besterik behar: futbolariak! Zertara datoz horiek naturismo leku batera beraien plastikozko gorputz perfektuekin? Show bat ematera? Ez dute inolako interesik gure gorputz akasdunetan. Espazio naturista batera datoz hormona sintetikoek puztutako gihar horiek erakustera?

      Dena lehertzen dute beraien ibilbidean. Eta, are! Elastikoak kentzen dituzte orain galopa txikian. Izerdia botatzeko ari badira, ze interes du larru gorritan jartzeak? Ez?

      Beraien soinak begiratzen dituzte lasterka dabiltzala, beraien buruak miresteko. Ez diote sekula haur izateari utzi. Soinketa klaseetan Lopez Ufarte edo Arkonadaren izenak bizkarrean idatzita zeramatzatenean bezala. Orain berriz Llorentek Llorenteri begiratzen dio.

(Footing egiten ari direnei oihukatuz.)

      Aizu, Llorentente, goooooooool!!! Athletic! Athletic! (Abestuz) Athletic gorri eta zuria, denontzat zara zu geuria… barkatu... Erreala!! Erreala!!!

(IDOIAk zalaparta itzela ateratzen du jokalarien kontura. Hauei oihuka ari dela liburua ikusiko du eserleku gainean eta hark bere egin beharra ekarriko dio gogora. Ikasteko asmoz eserlekurantz abiatuko da orduan. Bide horretan, bere burua lasaitzen eta kontzentrazio apur bat biltzen saiatzen da.)

      Aupa, Idoia! Aupa! Gogoratu ezan bihar azterketa garrantzitsu bat dunala. Lasai, lasai, primeran egingo dun eta. Primeran. Ezin hobeto aterako zain, ikusiko dun. Aupa Idoia! Aupa! Kontzentrazio apur batekin erraz gaindituko ditun oposizioak, neska. Oposizioak, oposizioak.

(Bere burua kontzientziatu ondoren liburu erraldoia hartzen du ikasten hasteko.)

      “Errusiar literaturaren historia eta bere eragina euskal idazleengan. 5. atala: Lev Tolstoi”.

(Futbolariekin gogoratzen da eta berriz ere begiratzen die hondartza zabalean hara eta hona dabiltzan pertsonei.)

      Izan ere, onartezina da. Onartezina da edozein lanpostutarako beltzatua eta liraina izan behar hori. (Liburutegiko bezero bat imitatuz) “Egun on anderea: Victor Hugoren Hernani nahi nuke. Baina ez zuk emana, nire amonaren pixontzia baino zuriagoa zara! Gaixotzen ari naiz zuri begira. Nondik atera dute emakume hori?”.

      Modeloa izan behar da liburuak zaintzeko ere? Eskuetatik ihes egingo digute bestela? Bernardo Atxaga ez da modeloa, Sarrionandia ezta ere, Bilintx? Eta nik modeloa izan behar dut liburuak zaintzeko ere. Berdin du, ez gaitu inork begiratuko, ez du inork irakurtzen. Liburutegiak kultur aniztasunaren aitzakia dira. Haurrak idiota bihurtu ditugu. Frantsesek beraien erara kontatutako euskal legendak sinisten dituzte. Rrrrrrroland! Edo planta egiten, ume horiek ez baititut sekula arreta jartzen ikusi. Arreta jartzen dutela antzezten bai. Irakaslea nintzen. Mesedez...

(Antzezpenak aurrera egin ahala, hondartzako jendeaz gain gero eta gehiagotan zuzenduko da aurrez aurre publikoari. Eta konfesio azkar bat egingo dio publikoari une honetan.)

      Onartezina da, onartezina da... Bila etorri zitzaizkidan. Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Batzordetik, nire bila, EGAren erreforma diseinatzeko. Otoi, esan zidaten, nire irakasle lanpostua utz nezan eta ez dakit nik zer, beno, egia esan kokoteraino nengoen buru huts mordo horrekin nire inguruan bueltaka... eta orain hor nago, bonsaiak ureztatzen. Zeren Markelek “bere bizimolde pertsonalaren boladek bultzaturik” dakarkigu Bartzelonatik “proiektu-buru oso zaildua, izugarrizko esperientziarekin gauza horietan, zeren Katalunian... eta, batez ere, kreatibitate bat”...!!! Pfffff! Nahikoa dut ikustea nola depilatua den.

(Arnasa apur bat hartzen du.)

      Bestalde, Euskal Herrian ezin da ezer egin Kataluniatik ez datorrenik? Dena da Katalunia. Sastarrak batzeko ere, nire auzoan, bi katalan kontratatu dituzte, hizkuntza bultza dezaten lan eremuan. Euskara ez dakite, ez dute oraindik ikasi. Lehendabizi katalanez arituko dira, eta gero euskara barneratuko dute naturalki, modu alternatiboan, kontzientziatu ondoren.

      Kataluniak independentzia lortu baitu, edo hori esan digute, lortu gabe. Hori baita euskaldunon helburua; diskurtsoetan galtzea, ezer egin gabe. Markel bezalako proiektu-buruen abertzaletasuna da hori. “Idoia, ez zaitugu kanporatzen, e, hau zure etxea da, badakizu”. Eta hori esan ondoren ureztatzekoa eskaini zidan eskuekin eta kokotsarekin bonsaiak erakutsi.

      Txistua jaurti nuen ontzian, eta esaten dizuet, liztor asiatikoek ere ez dutela holako pozoirik ematen. “Nor naizela uste duk, Markel? Nahi badut irakasle itzul naitekek”. Ez zitzaidan batere gustatu bota zidan kabroi irria.

      Ez da posible irakasle itzultzea. Hor harrapatu nau. Alde batetik kretinoen begirada lingirdatsua. Gainera euskara irakasle. Ingelesekoa edo frantsesekoa balitz behintzat, baina euskara irakasle? Inor ez da horretan interesatua Euskal Herrian. Denen erruki begirada jasan behar kalera ateratzen ausartzen zarelarik. Hori, sekula lotsari lepoa ematera iristen bazara, baina lotsa berriz sortzen da, fenix edo hidra bailitzan… euskara irakasle…

      Inork ez ditu irakasleak maite. Histeriko, karakterekoi, lehor, larderiatsu eta oihukariak ikusten dituzte. Eta ipurdi handiak.

      Aizue, ni ez naiz irakaslea dagoeneko! Liburuzain oposizioa gaindituko dut bihar.

      Harrituta utziko ditut! Txundituta! (Hondartzako pertsona baten ahotsa imitatuz) “Ez duzu gaindituko, pakete bat zara!”. Eskerrik asko zure babesagatik.

(IDOIAk, emakume mamarroak, liburua hartu eta irakurtzeko prestatzen du bere burua. Orriak hostokatuko ditu ikasgaia aukeratzeko asmoz, baina begirada hauetatik aldenduko zaio berehala. IDOIAk ez ditu jadanik orriak begiratzen, bere oroitzapenetan murgilduko da.)

      Erratu egin haiz. Erratu egin haiz. Hire belaunaldiko hainbat neskaren astakeria bera egin dun. Irakaslearen bidea hartu dun, sagu artera sartzen hintzela ohartu gabe. Erraztasuna hautatu dun gurasoei plazer egiteko eta oporretan Malagara joateko, jakin gabe depresioz eta jendearen mespretxuz ordaintzen dela gaztaroko ahulezia hori.

(Hondartza zabalerantz oihukatuz.)

      Larru beltza eta gorputz liraina emakumearen oskola ditun gaur egun! Hau gabe azalberritzen diren karramarroen antzera habil munduan! Edozein hegazti jatunen harrapagaia haiz! Babesik gabea! Bizkarrezurrik gabeko pieza, bigun, ahul eta mespretxagarri!

      Ba... Ni ez naiz beltzatua eta liraina izateko jaio. Eguzkitan etzanda egoteko gaitasunik banu, hainbesteko sufrimendua ekarriko ez balit...

(Eguzkia hartzeko prestatzen du bere burua erritual baterako erregaia balitz bezala. Zeremonia horri dagokion otoitza errezitatzen du.)

      “Hemen, eguzkipeko erraztasun erabatekoan askatu egiten naiz. Eguzkia horretarako baita ene iritzian. Isilik erretzen zaitu. Erregostearen txinpartak entzun ditzakezu belarria finduz gero eta usaintxo hori, erretasun hori. Eguzkiak min egiten baitu eta min horrek beste min guztiak estaltzen baititu”.

EIDER RODRIGUEZ

(Une batez etzanda eguzkia hartzen, erabat geldi agertuko zaigu IDOIA. Hala ere gelditasunak ez du gehiegi iraungo, apurka-apurka emakume mamarroa aztoratu egingo baita eguzki izpien indarraren eraginez.)

      Ezin dut gehiago! Ezin dut gehiago! Erreduraren karraska entzuten dut! Xingar zigortuaren fragantzia usaintzen! Eta ehorzten nauen ikatz ke lodia! Suhiltzaileak, betoz, mesedez! Suhiltzaileak, suhiltzaileak entzuten ditut hor! Nino ninoninoninoninoninoninooooo!

      (Oreztak zenbatzen) Bat, bi, hiru... hamar. A-aaaaa! Hamaika! Ez dut lehen hori ikusi! Minbizia! Hila naiz.

(IDOIAk bere heriotza antzezten du eta baita ehorzketa ere. Telefonoaren txirrina entzuten da. Emakume mamarroa berpizten da berehala gailua hartuz.)

      Bai, Mikel. Jaizkibelera, zertara?

      ...

      Josebak pottokak berezi behar dituela? Lotu batzuk eta askatu besteak. Bai. Hori besterik ez zitzaian falta, Mikel, zaldi hazkuntza. Vaquero jantzita zabiltzate? Bukatuko duzue basajaunez.

      ...

      Ni? Biharko azterketarako ikasten. Ez, ez da nahikoa dakidanarekin, bihotza. Badakit asko dela baina ez ditut nire jakintzarekin jota utziko, ez.

      ...

      Eskuetan? Tolstoi. Tolstoi, errusiarra, bai.

      ...

      Musu bakarra hiretzat ere, kontzentratu beharra diat eta.

(Ikusleei.)

      Josebaren zaldiak troikan ibiltzen jarriko dituela eta eliza errusiarrean ezkonduko garela. Ezkondu?... (Mikelen ahotsa imitatuz) “Miarritzera txangoa antolatuko digun, ezta, Idoia?” Ez dut uste.

      Telefono madarikatua itzalirik ezin eduki, eta txarragoa dena, Mikelen mezuen zain nagoelako da guztia. Ez dut batere atsegin aitortu behar izatea, baina: dependentzia intelektualean atxikitzen nau.

      (Mikelen ahotsa imitatuz, pedantekeriaz) “Huskeria batean jokatzen ditun oposizio horiek, Idoia. Huskeria halabeharra dun. Zoria. Originaltasuna, jakintza unibertsalaren lilura, txiki-txikienean edo handienean, hurbilenean zein urrunenean. Azterketa horretan tokatuko zain Mari Carmenek auzoko klaserako idatzitako haur ipuina, edo Dostoievskiren Krimena eta zigorra”.

      Eta ni Tolstoi irakurtzen aritu naiz orain arte, Tolstoi. Ez Dostoievski. Tolstoi. Ziurrenez ez da azterketan sartuko, baina… horixe da gehien maite dudana.

      Arraro xamarra Tolstoi hau, en fin, arraroa.

(Hizlari teorikoaren imitazioa egiten du errusiar kutsua emanez eta bere tesia handikeriaz aurkeztuz.)

      Lehengo teoria amodioari buruz: “Uste dugu dena deskubritzen ari garela, den-dena liburuetan dagoelarik”.

      Salbu zehazki liburuzainen betekizuna beste guztiak irakurraraztea dela. Baina irakasleek idiota saldoak uzten dituzte liburutegian, han beste norbaitek zain ditzan, liburu urratzen kultura sailburuaren kontura. En fin…

(Modu hurbilagoan bere ideiak publikoari azalduz.)

      Tolstoi. Berrogeita hamar urte arte emakumeek, eta bereziki bere emazteak, mundua irakurtzeko zuen ikuspegitik desbideratu nahi izan zuten, Anna Karenina idatzi zuen arte.

      Nobela horretan, eta ohartu gabe, gertatzen da aldaketa bere baitan. Amodio pasioaren analisi iluna eskaintzen digu. Eta ez da Karenina eta Vronsky kondearen artekoak sor dezakeen erruduntasun sentimendua kontua, baizik eta gizon-emakume guztiak, ezkonduak ala ez, elkar lotzen gaituzten harreman zilegi, bidezko edo adulterio guziak nahas-mahas.

      Trenaren pera botatzen du bere burua Annak bere barne ezinegona ehorzteko, gure ohekideen besoetan infinitua aurkitu uste izan dugun gizon eta emakume guztien izenean. Zer aurkitu dugu hondarrean? Ez dakit.

      Amodioa deitzen duguna ez baita guri buruzko itzuli sentimendu bat baizik. Amoranteen arteko ezezagutza eta aditze eskasa. Laster asperdura eta erneguan disolbatzen baita kalipu hori guztia.

      Pasio erotikoak beldurrezko filmetako betiko eszena batek bezala funtzionatzen du: ohe batean gara, behin eta berriz desiratutako ametsetako izaki batekin eta harremanaren gorenean aurpegia deformatzen zaio zamalkatzen gaituenari. Maskara bat dela ohartzen gara eta, jadanik ihes egiteko beranduegi denean, munstro mitologiko baten larru zakarrak laztantzen dizkigu izterrak. Sentitzen dugu arnasa fetido kirats bat, aho-keak itotzen gaituela, geure buru miserableen suntsitzeko eta irensteko...

(Norbait ikusten du itsasertzean.)

      Mikeeeel! Ez. Ezin da bera izan, Jaizkibelen dagoela esan dit, lepoa jokatuko nuke. Baina uretatik ateratzeko modu bera du horrek ere, laster bildu horretan, ile luze eta kixkur bera... ibilera bera...

(Mikelen jarrera gogoratuz eta imitatuz.)

      Emakume gorputz luzatuen artetik igarotzen da. Ez die begiratzen, ez ditu ikusten edo ikusiko ez balitu bezala egiten du. Ez da erraza jakitea delikadezia edo mespretxua den. Emakume guztiak bata bestearen ekibalente balira bezala.

      Lur honek dauzkan biztanle guztiak bezala.

      (Mikelen ahotsa imitatuz) “Karramarro bat ez da eder ez itsusia, Idoia. Karramarroa, karramarroa da. Bere estetika propioa du”. Kaka zaharra.

      Gai da apoa eskutan hartu eta musukatzeko kariño handiz, berak sortu balu bezala.

(Berriz ere itsaso ertzean dabilenari begiratuz.)

      En fin, hori behintzat ez da bera. Mikel ez litzateke sekula hona etorriko. Badu hondartza bat baino gehiago bere poltsikoan. Ez duzu hau bezalako domingeroen hondartza batean aurkituko. Ez daukagu benetako itsasorik hemen. Hau ez da urrutiko marinel batentzako lekua, emakumea ikusi gabe besarkatzen duen marinela, begiak oraindik itsasoan itoak.

      Cañoning egin dezake Nafarroako xoko ezkutu batean, putzutik ateratzeko ur izoztu turrusta baten erditik, pottoka basati baten gainean.

      Ezikusiarena egiten badu ere hango neskatotzar haiek begiratzen dute bera, bai. Abentura egarri, eskandalua edo nik zer dakit ba! Gero lizeoan kantatzeko zahar batek estali dituela. Badakit.

(Ikuslegoari bizkarra emanez eta bere irudimenean murgilduta.)

      Nekatuta nago beti amets bera egiteaz. Nekatuago eta obsesioen zurrunbiloan irentsiago. Ez da eszenatokia baizik aldatzen. Zorua. Batean larrea, bestean harea, noizbait belar gizen eta perfumatua... Gorputzean makurtuta daukan emakumea ere aldatzen da. Mikel izterretatik ezagutzen dut. Entzuten dut: libre behar dinagu, Idoia, libertatea zaindu. Libre uzten bainau libre utz dezadan. Haren gaineko emakumeari ez diot aurpegia ikusten baina ile kolore guziak pasatzen ditu, pelukaz aldatuko bailitzan: gaztaina kolore, beltzaran edo zuria berdin. Gorria sekula ez. Emakumeak lepoa inguratzen dio urkatu nahi balu bezala, gerriaren dantzaren konpasean, Mantis religiosa bat. Ipurdi perfektua pusatzen du atzera, sexuaren bila, eskuak luzatzen ditu gizonak bere galtzak jaisteko… Atzamar luze eta goxoak ikusten ditut orain emakumearen gerritik gora…

(Telefonoa entzuten da. Hartu egiten du.)

      Aaaaaaa! Baina aita! Esan nizun atzo ehun aldiz lanean nintzela gaur. Ahaztu duzu zer den hori? Lana? Ukitu ezazu botoi txikia, zapa, eta Marilu etorriko zaizu. Mariluk oso ondo egingo du. Nola ez duela erantzuten? Zapaldu duzu? Eta ez da hori? Beno... komunera joan daiteke... edo telefonoa amatatuko zitzaion... Ez. Ez dira emakume guziak zozoak, aita. Gizonak ere ez, ezta? Ez, ez, Marilu egun osoan duzu laguntzeko prest, horretarako ordaintzen diogu.

      Bustia? Bustia zara? Non? Galtzak?

      Ezin izan duzu zure eskopetatxoa eskutan hartu? Zer? Ez duzu pixa egin? Pitxerreko ura? Uzkailia duzu... apurtu egin dela?... Baina, baina... Beno, kleenexak badituzu ondoan? Zapiak, paperezkoak. Edo beste marka bat, berdin du. Hartu ezazu kleenexa eta sar ezazu galtzen artetik lehor sentitu arte. Lanean naiz.

(Telefonoa amatatzen du.)

      Joan behar dut.

(Hiruzpalau gauza sartzen ditu poltsan aitarengana joateko asmoarekin. Pentsamendu bat datorkio gogora eta ekintza bere horretan uzten du. IDOIA geldi dago. Berriz ere poltsa ireki eta sartutako gauzak ateratzen ditu.)

      Ez, ez, ez, ezta pentsatu ere.

(Liburua hartzen du eta eseri egiten da.)

      “Errusiar literatura eta bere eragina...”.

(Irakurtzeari uzten dio.)

      Bai.

(Oraingoan gauza guztiak batzen ditu, muinotik ateratzeko imintzioa eginez. Ateratzeko puntuan dagoenean gelditzen da.)

      Ez.

      Bulegoko lana utzi dudala ohartzen bada lotsatuko da lehenik, holako neska inutil baten aita izateaz. Eta bigarrenik, bere ondoan egon beharko dut egun guzian moja bat bezala.

      Beraz, Idoia, oso gogorra dun, bazekinat, emakumea, oso gogorra, baina ikasten jarriko haiz berriro.

(Hondartzakoei.)

      Fssssss! Fsssssss! Egun on! Bonjourrrrr! Good morning! Attenzione: oso berri txarra, hondartzako mamarroa zuekin geratzen da.

      (Ahotsak imitatuz) “Baina berriz? Zergatik ez dute kartzelan sartzen! Ez dute estetikarik español hauek!”.

      Eeee, ez naiz española. Eskerrik asko zuen arretagatik.

(Erreberentzia eta agurren ondoren berriz ere poltsatik gauza guztiak atera eta bere kokalekua atontzen du.)

      Aitaren zahartzeak amorratu egiten nau. Atzera eragiten didate begirada lerdotuak, geldotasunak, eta zentzutasunaren eta axolagabekeriaren arteko espazio zehaztugabe horretan bertan goxo egiteko ageri duen erraztasunak. Gaingiroki arreglatu izan gara, harro dago nitaz. Baina begiek pozez ñir-ñir egiten diote eskuetan espraia eta erratza ditudala ikusten nauenean. Bere zerbitzura emana bera segur sentiarazten. Ezin dut hori jasan. Gauza bat egiten bukatu orduko eskatzen dit hurrengoa. Neure senetik ateratzen nau beti nagusi izan behar horrek; hiltzen den egunean ere katakunbetatik aginduko digu berogailua amatatzeko edo atea giltzez ixteko...

(Sandia bat ateratzen du poltsatik eta harekin harri-jasotzailearena egiten hasten da.)

      Peru Peru Perurena, Peru Peru Perurena...

      Bi ezetz, hamar baietz... apustuak onartzen dira.

      Peru Peru Perurena, Perurena...

      Bi baietz zuretzat. Aupa txapeldun!

(Itsasertzean korrika dabiltzan futbol jokalariei.)

      Llorente, Llorente, begiratu nire baloiari: Reebok da, Reebok, penaltiiiiiiiii!

      (Itsasoan dabilen surfistari) Txurfis, txurfis, Borja, txurfistaaaaa! Utzi olatua hartzen besteei ere (Abestuz) El tiburón, el tiburón!

(Jaten duen bitartean berriz ere metro batzuetara mutil koskorra ikusten du baloiarekin jolasean.)

      Aizu, Mon Lapin, kontuz nirekin gero!

      Ezin jasana da azkenean, umeetan atzematea jendartearen insolentzia guztia, ozarkeria osoa. Iruditzen zaie edozein atrebentziak beste bat balio duela, jauzi egiten dute zure bizian eta agintzen.

      Inork ez die ezer esaten... Non ditu gurasoak ume honek? Txiringitoan. Hedabideen totalitarismoa, alegiazko aniztasun politikoak ezkutatua, gure garaiaren izpiritua da. Eta sakonean edozein liburu edo nobelaren etsai. Nobela desberdintasunaren aldarria delako. Bost axola guri nork duen arrazoia, Annak edo Kareninak. Ongi edo gaizki den egiten duena. Jakintza da nobelaren moral bakarra. Jakintza.

(Beste sandia zati bat moztu eta jaten jarraituko du. Janaria mamurtzen duen bitartean gero eta pasio handiagoz hitz egingo duenez, sandia zati handiagoak pilatuko zaizkio ahoan. Hitzaldiaren bukaerarako bere ahoskatzea sandia zatien proiektilekin tartekatuko da, eta geroz eta gutxiago ulertuko da bere diskurtsoa.)

      Sartu nintzen sagu-arte horretan sinistuta irakaskuntza zerbait erakustea dela. Haurrak jasatea denean kontua. Eta orain, berriz, haurtzaintzara itzultzen naiz. Amek etxeko munstroak uzten dituzte liburutegian liburu guziak urra ditzaten, beraiek judoko irakaslearen zurrupatzera doazen bitartean.

      Eta ditxosozko oharra egiten badiegu hazten ari diren barbaro inkultuez, (amen ahotsa imitatuz) “Pentsatzen baduzu kulturak eduki dezakeela funtzio zerbait biharko humanitateetan, gudu inprobisatuetan botatzen den ekaia baino gehiago dela...”.

      Joño! O! Errea haiz... Bihar hau xingoletan larrutuko zain. Ondo ibiliko haiz hi ahozkoan, sugandila baten larruarekin, ezkatak zutik bekoki ondoan, lepoko haragia biluzirik, mami eta zainak agerian, adurra dariola...

(Eguzkitan jartzen da.)

      Minbiziaren omenez baizik ez bada ere.

(Eguzkia hartzen saiatzen da baina ezin... Janaria eta tresnak batzen hasten da.)

      Atx! Ez haiz bizirik jalgiko hemendik. Aldizkariak betetzen dituzte urtero-urtero, “Azal zuri eta ederra posible ote?” bezalako lemez. Urtero artikulu berak, aholku berberak. Eta erretzera kondenatuak garen dohakabe guztiak lasterka aldizkariak erostera goaz. Produktuen izenak aldatzen dira baina betikoak dira. Ukenduak gantza izan behar du, behietatik jetzitako bera. Betiko perfumearekin.

      Amodio istorio bat izateko eskubidea duzu.... Eta gero haizeak eramaten du. Kleenex hau bezala utzia zara libertatearen izenean. Beltzatuen eskuzabaltasunaren menturan. Aisialdi alternatiboetan sartuago eta erreago.

(Bikote bat heltzen da IDOIAren gotorlekutik metro batzuetara.)

      Hara, nortzuk heldu zaizkigun, banilla eta txokolatezko bikote ekologikoa.

      Ze politak diren! Neska lurrean etzanik, hari begira liluraturik. Bera makurtuta eta krema zabaltzen mugimendu pendular eztian, zakila konpasa ematen, xuxurlatzen diolarik “Mon pays” nostalgia antzeztu batekin. Ametsak iraun dezan apur bat gehiago.

      Neska gaixo horiek, hogei urte eskas eta maitemintzen dira gure aitonek bezala pentsatzen duten morroiez eta edozein aitzakia aski zaie uste izateko oraingoan ezberdin izango dela. Exotismoak itsutzen baititu. Baina amodio eternala hegaluze lata bat erosteko nahikoa ez den aurrekontu eskasean desagertuko da. Eta maitemina harekin batera. Ametsa!

      Horrela ulertzen dut, bai. Aski zuriak garelarik jartzen gara beltz batekin. Harentzat ere nahiko exotikoa heldu da. Bere fantasmak uxatzen ditu berak ere. Ados gara!

(Karramarroa ikusten du.)

      (Mikel imitatuz) “Karramarroak ere ez ditun hire beldur, Idoia”. Mikel zuzen dabil. Bakoitzak bere edertasuna.

      (Karramarroari hitz egiten) Zuk hezurdura kanpotik duzularik, erasoetatik babesten duzu zeure burua. Denek kolore bera. Ar zein eme berdintsu. Queer. Eguzkiak ez zaitu gogor jotzen, ezta? Ez duzu inoren beharrik krema lepoan hedatzeko. Beso mugimendu bat, arraunka harean sartu eta emeki-emeki lurperatzen zara denen begiradetatik urrun. Oskola behar nuke neuk ere. Harean ito eta hop!

(Mikelen whatsapp-aren txirrina entzuten da. IDOIAk hura irakurtzen du.)

      “Pottoken erdian gaitun, Idoia. Belarri eta bekokietako zurden gainetik adar bati ohartzen natzaion. Ez didan  sinetsiko: adarbakoitza dun! Basanderez inguratua. Harrapatuko dinagu eta heziko, Idoia. Eta zin deginat. Zaldunez jantzita ikusiko naun Hendaiara heltzen. Lantza eskuetan. Hire etsai guziak akabatzeko”.

      Hara, gure On Kixote euskalduna.

(Whatsapp-a irakurtzen jarraitzen du.)

      “Ignorantzia eta esnobismoa, zabarkeria latza eta utzikeria. Lauhazka pasatuko natzain ondotik, besotik hartuko, zelaren atzean jarriko eta olatuen gainetik ostatura eramango hire lanpostu berria ospatzera”.

      (Bere buruari esanez) Zain naukak.

      (Mikelen whatsapp-a) “Eutsi lanari. Bihar arte”.

      (IDOIA whatsapp-a idazten) Bihar arte, bai.

(Telefonoa uzten du eta liburua hartzen. Gogo askorik gabe irakurtzen du enegarren aldiz izenburua.)

      “Errusiar literaturaren historia eta bere eragina euskal idazleengan. 5. atala: Lev Tolstoi”.

(Whatsapp-aren soinua entzuten da berriz. IDOIAk hura hartu eta irakurri egiten du.)

      “Ez dinat nahi atzokoa gure azkena izan dadin”.

(Telefonoa uzten du. Liburua ere bai.)

      Hiru aldiz begiratu nain gaur.

      Asko da. Hori dateke jainkoaren begirada, sortu duen karramarro umilarentzat. Injustua naiz. Maite nau. Amodio distantziatua da, ubikuitatearen erlatibismoa integratzen duena, sakelako telefono ukaldia eta kitto, baina amodioa hala ere.

      Nahiago nuke hondartza honetan aukeratutako edozeinekin oheratzeko gaitasuna banu. Baina ahalmen hori Mikel ezagutzerakoan desagertu zitzaidan. Haren begirada krema baino gozagarriagoa da, sorgin ukendua bezain sendagarri, goxo.

(Teoriko bat balitz bezala hitz egiten du, hauen hizkera imitatuz eta bere tesiaren izenburua afektazioz aurkeztuz.)

      Bigarren teoria amodioari buruz: “Pasiozko amodioak lau urte irauten du. Bukatzen da bikoteko bati beste desira bat sortzen zaionean”.

      Idoia Bulgakov. Karramarroa.

(Bere teoria modu hurbilago batean azaltzen dio ikuslegoari.)

      Txakurra jendea baino zazpi aldiz gutxiago bizi da. Amodioak ere bere epea dauka, lur honetan bere itzulia egiteko. Beraz hamabost edo hogei bikote izan beharko genituzke pertsona baten bizian. Ez bizpahiru edo lau orain den bezala.

      Aberastasun handia genuke. Bikote-haustura estatu permanentea litzateke gure inguruan, norma, eta ez luke traumarik sortuko inoren baitan. Gure inguruan denak leudeke beti edo pasio sutsuan edo trantsizio fasean. Ez genuke haserretzeko arrazoirik, onartua balitz edozein amodio hiltzen dela heriotza naturalez.

      Umeak? Orain bezala. Inork ez ditu hazten. Planta egiten baizik ez. Amodioaren istripuak dira. Jendartearena litzateke horien ardura, hark baitu haien beharra. (Mon Lapin dagoen tokira begiratuz) Non daude ume horren gurasoak? Txiringitoan.

      Amodioak mendiak mugitzen ditu. Bai. Baina freskoa denak. Zenbat eta berriago urrunago eramaten du mendia. Konpon gaitezen beti sutan egoteko.

      Imajina ezazue hondartza honetan dagoen bolbora erreserba! Zartagailu ez erabilia, hori guzia, harean etzana, lokartua, ustiatu gabea. Energia hori guztia martxan jarriko balitz...

      Orain hasi beharko nuke karramarroa bezala atzera herrestan, helburu bakarrarekin. Gurutzatzen ditudanak harrapatzen, guztiak kontsumitzen, hemen papar leun, hor ipurdi biribil, atzemandako guztiak hartzen eta neureganatzen, zilo guztiak betetzen eta giderrak eskuetan estutzen, haginkatzen, prentsatzen, musukatzen, orrazten eta mastekatzen... Erdigune horretan sortuko litzatekeen magma horrek aska lezake zentral nuklear batek baino energia gehiago, gehiago, gero eta gehiago.

(Telefonoaren txirrina entzuten du berriz ere.)

      Aita.

      Erneguaren mende bizi da. Baina ez da horrelakoa berak nahita. Behin esan zidan, errabiaz ahotik bitsa botatzeko gutxi falta zitzaiola: “Haserre nago ni! Ni beti nago haserre!”. Lastima eman zidan, sindrome sendagaitza duen gaixoaren aitorpen etsituaren airea hartu niolako.

      Zer egingo luke ni barik? Badaki.

      Neuk ere badakit autonomia ezaren beldur dela eta heriotzaren beldur.

      Atzo oihu egin nion, auskalo noiztik atzendutako gogoz:

      “Ez naiz izango zure ongizatearen prezioa, entzun duzu? Ni ez”.

      Isilik geratu zen. Niri, aldiz, ahoa berritu zitzaidala egin zitzaidan.

      Zeregin guztiak amaitu eta alde egin nuen. Burumakur geratu zen ohean jarrita, dodotisari zirika. Ez zaitezte eskandalizatu: aita gizon gogorra da, ez pena emateko modukoa.

(Telefonoa entzuten dugu etengabe jotzen. Hari entzungor IDOIAk liburua hartu eta ikasteko saiakera egiten du.)

      “Errusiar literatura eta bere eragina euskal idazleengan. 5.atala: Lev Tolstoi”.

(Hondartzan, beragandik metro batzuetara harridura sortzen dion zerbait ikusten du.)

      Aaaaaa, baina zer da hori? Tronpa dela pentsatu dut. Tronpa?... zakila! Baina zer da gizon hori? Ez da holakorik existitzen. Zortzirentzako txorizoa ematen du...

      Hori eta goitik behera depilatua... eta ez dakit zer esaldi menbruaren erroaren inguruan zirilikoz tatuatua...

      Aizu, andoboooo! Tio bueno!

      Eskerrik? Eskerrik esan du? Baina ze euskara du horrek? (“Eskerrik” esan duenari) “Eskerrik asko”. “Eskerrik asko”.

      Joan dadila AEKra.

      Espazio naturistetara hurbiltzeko estetizistaren etxetik bi egun lehenago pasatu behar baldin bada... ditugun punpuila guztiak zaindu, ile guztiak lupaz ehizatu... eta espazio erotikoak idazkun esoterikoz apaindu... nora goaz?

      Aizu, Rocco Siffredi, badakizu bonsaiak ureztatzen? Ezagutzen duzu Markel? Bidal iezaiozu curriculuma emailez!

(Ikuslegoari.)

      Eta bere zakilaren argazki bat... planoan sartzen bada, behintzat...

      Amodioa anatomian oinarritzen da? Sorpresan? Harriduran? Hormonak nahasten dituzte hauek? Edo denborak du garrantzia? Zer denbora eskaintzen diogun. Eta nire gizonak ez du denborarik, edo agian neu naiz luze...

(Mikelen telefono txirrina entzuten da. Apur bat pentsatu ondoren IDOIAk hartu gabe itzaltzen du.)

      Musu hura dut kezka. Amodioa egiten bukatzen duenean nire sorbaldan uzten duena.

      Ez dakit ni edo bere burua maite duen une horretan, bere buruaz duen itxura. Gizon hain perfektua delarik, amorante hain ezti eta delikatua... hain feminista. Jainkoa da nonbait. Emakume lurtar hilkorrez maitemintzen diren jainko horietako bat. Baina jainkoek ez dute loturarik. Jainko baten eremua lurra eta itsasoa dira, eta baita parnasoa ere. Guk, karramarro gaixoek, imajinatu ezin ditugun paradisu horiek. Nahikoa lotzen gaituzte lurtasun zabarraren kontingentzia arruntek. Oposizioek, bulegoko kontuek, senideek...

      “Inoiz ez diogu elkarri ezer eskatuko”. Hori esan genian eta horrela hasi zuan gure istorioa. Arazoa duk abiapuntua eta norabidea bat direla, Mikel. Beti uste izan diat bikote batean berme hori eman behar zela. Baina ezin diat hitza bete.

      Bazekiat eman didaala anitz, baina ez behar nuena. Behar haut ondoan, hire beharra ez dudalarik ere, ni ez molestatzeko eskatzen dialarik ere. Niri begiratzeko baizik ez bada ere. Hori behar diat, beti lehengoa baino ederragoa zaidan mezuari begirada bat botatzearen ordez. Ezin diat gehiago begiradarik bota. Eskatzen ez diadana nahi diat.

      Bizia zintzotasunean eraiki daiteke?

(Telefonoaren txirrinak etengabe jotzen du. IDOIAk ez du hartzen. Horren ordez berriz ere teorikoaren jarrera imitatuz aurkeztuko digu bere hurrengo tesia.)

      Hirugarren teoria amodioari buruz: “Ez duk gezurrik gabeko bikoterik, zinik gabeko biderik eta iruzurrik gabeko partzuergorik”.

(Telefono-karramarroari hitz eginez.)

      Libreegi gintuan, Mikel.

(Karramarro itxurako telefonoa hartu eta bere gotorlekutik kanpoko hareatzan kokatzen du. Bertan uzten du. Ondoren hondartzari begiratzen dio bere hedadura osoan eta han dauden pertsonei hitz egiten die.)

      Fiiiiiii, Fiiiiii!

      Egun on ! Bonjour! Good morning! Attenzione! Oso berri onak: hondartzako mamarroa badoa.

      (Ahotsak imitatzen) “Bazen garaia! Hau bakea! Zoaz zure zulora!”.

      Eskerrik asko zuen arretagatik.

(Erreberentzia eta agurrak antzezten ditu gehiegikeria handiz. Hondartzan sakabanatuta dituen gauza guztiak jasotzen ditu sakelakoa izan ezik. Abesten duen bitartean ateratzen da oholtza gainetik.)

      Itsasontzi baten
Euskal Herritik kanpora
Naramate eta ez dakit nora.

      Agur nere ama
Laztan goxoari
Agur nere maite politari
Ez egin negar
Etorriko naiz
Egunen baten
Pozez kantari
Ez egin negar
Etorriko naiz
Egunen baten
Pozez kantari...

(Mamarro emakumea desagertzen denean telefonoaren txirrina entzungo dugu etenik gabe jotzen. Hura isiltzean, itsasoa, kalatxoriak eta txakurren zaunkak adituko ditugu hasieran bezala.)

Dxusturiak Izaro irlaren gainean

ENERITZ ARTETXE ARANAZ

      Bitxiak dira antzerkiaren bidezidorrak, bereziak haren bidez zeharkatu beharreko paisaiak, bizi beharreko egoerak, jantzi beharreko mozorro zein maskarak. Eta kendu beharrekoak.

      Bizitzak edo antzerkiak edo bien arteko jokoak, ez dakit zeinek ezarri ninduen espazio hutsaren pista honetan. Halabeharrak? Zoriak? Berezko gaitasunek? Ez-gaitasunek? Beste arima batzuekiko goseak? Obsesioak? Egitura estandarretara egokitzeko zailtasunak? Auskalo… Niretzat antzerkia beti izan da beharrizan bat. Ez dut beste inongo espaziotan antzerkiaren bidez zabaltzen diren goseak jasotzen dituen diziplinarik aurkitu.

      Zoriontsu egiten nau espazio huts bat ikusteak, edozein esparrutan, edozein hiritan, edozein etxetan… Hutsa askatasunerako atea dela iruditzen zait, norberaren eta besteen aurkikuntzarako, ezagutzarako. Espazio horretan gorputzaren, ahotsaren eta hitzaren bidez jolasteko gogoa pizten zait berehala. Guztiz iradokitzailea da niretzat, irudimena martxan jartzen dit traktore bat bere motorrak bezala.

      Duela zazpi bat urte sortu nuen Dxusturi Teatroa konpainia, eta haren bidez nire antzerkiaren gaineko galderei erantzun nahi nien, antzerki forma, hizkuntza eta edukien gaineko kezketan sakonduz. Garai hartan Bermeon bizi nintzen itsasotik oso hurbil. Nire etxeko leihotik Izaro irla, Bermeoko psikiatrikoa, hilerria eta futbol zelaia ikusten nituen. Itsaso ondoan bizitzeak fenomeno atmosferiko bitxiak oso gertutik begiratu ahal izatea errazten du. Horrela ba, sarritan izan nuen kolore guztietako tximistak Izaro irlaren gainean dantzan ikusteko aukera. Batez ere galarrena boladetan, haize bortitzaren aurretik erabateko gelditasunak herria hartzen duen egunetan.

      Arratsalde horietan liluratuta begiratzen nien itsasoa zeharkatuz zerutik zetozen koloredun flash haiei, keinu erraldoi haiei. Bermeon “dxusturi” deitzen diote tximistari eta hitz polita iruditu zitzaidan sormenaren ideia irudikatzeko: kaosaren erdian agertzen den argi parrasta azkarra. Aurreikuspenik gabeko norabidea hartzera bultzatzen zaituen indarra. “Dxusturi teatroa” izena jarri nion beraz nire antzerki proiektuari.

      Zubi ekimenari esker izan nuen lehenik eta behin La compote de… Philippe Gaulierrek frantsesez idatzitako testua euskarara ekartzeko eta taularatzeko aukera. Guk Konpota izenburua jarri genion Antton Lukuk euskarara itzulitako bertsio ederrari. Luxu bat izan zen testu zoragarri hori nire ahoan dantzaraztea, plazer handi bat testuaren hitzak oholtza gaineko ekintza bilakatzea.

      Konpotaren bitartez hamahiru urte lehenago Gaulierren eskolan ikasitako kontzeptuak eta antzerkiaren gaineko ikuspuntuak lantzeko eta haien gainean sakontzeko aukera izan nuen: gorputza eta ahotsaren arteko harremana, testua eta ekintza, bufoiaren mundua... Zer eta Gaulierrek berak idatzitako testu baten bidez, gainera! Plazer handi bat sentitu nuen taula gainean Konpota bakarrizketa antzeztu nuen bakoitzean. Eszenatokira dardaraz eta zirraraz hurbiltzen nintzen beti. Antzezlana hasi baino lehen zentzumen guztiak adi-adi izaten nituen, ikuslegoa salan sartzen ari zela sumatzen nuenean. Oraindik ere harritu egiten naiz lan haren bidez ikasi nuen guztiaz ohartzerakoan: antzerki teknikaz, oholtzako lengoaiaz, hizkuntzaz, literaturaz... Horretarako Pablo Ibarluzea antzerki pedagogo, zuzendari eta aktorearen laguntza izan nuen, eta esan behar dut inolaz ere ezin izan nuela lan hartarako zuzendaritza hobeagorik aukeratu. Pablo antzerki fisikoaren maisu handi bat da eta uste dut bere lana ez dela Euskal Herrian nahikoa aitortu. Bere begiradapean aritzea beti da ikaskuntza bat niretzat. Beti eskertuko diot nirekin egindako lan sakon eta eskuzabala.

      Konpotaren ondotik Dxusturi Teatroak Karramarroa antzezlana taularatu zuen duela lau bat urte. Konpotarekin hasitako bideari jarraituz, Karramarroarekin hizkuntzaren lanketa, literatura, antzerki fisikoa eta bufoi zein clownaren munduekin lanean jarraitu nahi nuen.

      Konpotako lantalde bera konbokatu nuen: Amaia Yurrebaso, Azegiñe Urigoitia, Zigor Gorostiola, Pablo Ibarluzea, Roberto Quintana eta Iñaki Ziarrusta. Oraingo honetan, ordea, ez genuen estreinako lanean bezala oinarrizko testurik, eta hain zuzen ere horixe izan zen lan honen erronkarik handiena. Karramarroaren testuaren sorkuntza izan zen prozesu horretako gauzarik zailena, eta aldi berean, horretan egin nuen ikaskuntzarik esanguratsuena. Izan ere, uste dut Karramarroaren testu egituraketan ikasitakoak eman didala neure kabuz idazteko bultzada eta indarra, zein gutxieneko metodologia bat. Aurreko lan biek nire autoretza propioa ahalbidetu dutela uste dut, garapen naturala izan da.

      Karramarroa testuaren eraikuntza nahiko korapilatsua izan zen. Egia esan, estreinaldiaren egunean, azkenik oholtza gainean antzeztuko genuela ikusi nuenean erabat harrituta nengoen. Hilabete batzuk lehenago ezinezkoa iruditzen baitzitzaidan ideia nahaspila hark antzerki testu itxura hartzea. Hasiera batean Pablo eta biok hasi ginen ideia baten inguruan inprobisatzen, baina lanari edukia eta mamia falta zitzaizkiola ohartu ginen berehala.

      Entseguak bere horretan utzi genituen, proiektuak aurrera egingo ez zuela pentsatuz.

      Antton Lukuren proposamena izan zen euskal literaturara jotzea. Euskal idazle emakumeak idazten ari ziren edukietan arreta jartzea. Ortzia zeharkatzen duen dxusturiak berriz ere flasheatu ninduen; bagenuen nora begiratu. Hori izan zen gure abiapuntu berria eta bazka horretaz elikatu ginen gure antzezlanaren planteamendu berria egiteko.

      Horren ondoren, Karramarroaren testuak mila itzuli egin zituen. Miren Agur Meaberen eta Eider Rodriguezen testuak irakurtzeaz gain, beste hainbat testu aztertu eta idatzi genituen. Anttonek hartu zuen testu horiek guztiak sukaldatu eta elkar lotzeko ardura. Azkenik, helarazi zidan proposamenean hondartza naturista batera iristen den emakume bat irudikatzen zen. Berrogeita bost urteko emakume horren pentsamendu, kezka, harreman eta egoerak azaltzen zitzaizkien ikusleei.

      Oso ederra iruditu zitzaizkidan bai egoera, bai hizkuntza, bai pertsonaia bera zein erreferentzia literarioak. Oso hizkuntza bizian idatzia zegoen, irudi poetikoz betea eta hausnarketarako parada ematen duten pentsamenduak biltzen zituen era berean.

      Esperantza piztu zen Dxusturi teatroko lantaldean Anttoni esker, eta taula gaineko lanari ekin genion berriz ere. Baina behin oholtza gainean lanean geundela zaila egiten zitzaigun pertsonaia bakar baten bidez jatorrizko proposamena gauzatzea. Testu aldaketak egin genituen, taula gaineko ekintzek hitzekiko zentzua har zezaten. Horrela egituratu zen azkenik oholtza gainera eramango genuen testu frankensteina. Testu horretan Eider Rodriguezen eta Miren Agur Meaberen ideia eta liburuetako pasarteak, Antton Lukuren egituraketa eta edukiak, nire ideia eta inprobisaketak, eta Pablo Ibarluzearen esku hartzea jaso ziren. Pertsonaiaren gaineko ikuspuntua eta erabili beharreko antzerki kodea erabat aldendu ziren Lukuren proposamenetik.

      Emanaldi bakoitzean izugarri disfrutatzen nuen pertsonaia horrekin, ikuslegoan sortzen zituen barre karkailekin, haren bidez lortzen nuen askatasunarekin. Trinkete Antitxokoko emanaldia oroitzen dut bereziki, enegarren aldiz eserlekua apurtu nuenean…

      Taula gainetik kanpo ere istripu pare bat izan nuen garai hartan, eta emanaldiak bertan behera utzi behar izan genituen. Ordurako hogei bat eginak genituen jada. Ez dago txarto. Gu oso pozik ginen lanarekin baina pena handia dut beste hainbeste egiteko gogotsu nengoelako, eta nagoelako oraindik. Karramarroaren pertsonaia asko maite dut eta ziur nago berreskuratuko dudala aurrerantzean noizbait: Idoia, emakume mamarroa.

      Karramarroaren ibilbideak harreman zuzena izango zuen liburu honetan lehenengoz aurkezten dugun Isiltasuna testuaren sorrerarekin. Istripuak zirela eta, ezin izan nuen luzaroan antzerkia behar bezala jokatu, eta horrek taula gainari beste ikuspuntu batetik begiratzea eragin zidan. Beti bezala, dxusturiak sorpresan hartu ninduen gutxien espero nuen ertzetik: ezin nintzen mugitu, ezin nuen ahotsik erabili. Mutu eta geldi egotera behartuta nengoen osasunaren aginduz. Nola bestela antzezle bat ordenagailu aurreko eserlekura hainbeste ordutan lotu?

      Horrela ba, jokalariaren txandala eta mototsa momentuz albo batera utzi, eta isiltasuna idazten hasi nintzen...

Biografia

Eneritz Artetxe Aranaz

Eneritz Artetxe Aranaz Gernikan jaio zen 1972. urtean. Haur Hezkuntzan graduatua da eta bere formakuntzak antzerki zein musika ikasketak biltzen ditu bere baitan.

      Adierazpenaren munduak ume-umetatik erakarri zuen Eneritzen interesa: literaturak, bertsolaritzak, marrazketak eta musikak. Hala ere, lilura gehien eragiten zion eremua antzerkiarena zen, horrek eskaintzen baitzion beste arte forma guztiak uztartzeko parada ezin hobea.

      Horrela bada, ikastolako garaietan Eneritzek edozein ordu libre erabiltzen zuen bere ikaskideekin antzerki txikiak eta inprobisazioak antolatzeko. Hala ere, institutuko ikasketak bukatu beharko zituen antzerki formakuntzarekin hasteko, Basauriko antzerki eskolan lehenbizi eta Philippe Gaulier antzerki pedagogoarekin ondoren, Londresen.

      Eneritz Artetxek antzerkian, antzerki pedagogian, ipuin kontalaritzan eta telebistan garatu du gehienbat bere ibilbide profesionala. Antzerkiari dagokionez, hainbat talderekin zein produkzio ezberdinetarako egin izan du lan, hala nola Maskarada, Gorakada, En la Lona, Arriaga antzokia… Antzerki pedagogo bezala, aldiz, unibertsitate, institutu, antzerki eskola, kultur etxe eta antzerki talde amateur ugarirentzat aritu da lanean.

      Duela zazpi urte Dxusturi Teatroa konpainia sortu zuen, eta haren bidez taularatu ditu Konpota eta Karramarroa bakarrizketak eta zenbait ipuin kontaketa saio.

      Gaur egun Eneritz murgilduta dago Dxusturi Teatroaren hurrengo lanean, baita Lekeitioko Arropaineko Arragua zentroan aurrera eramaten ari den “Espazioa eta gauzak” proiektu pedagogikoan ere.

      Horrez gain, Eneritz Artetxe EHAZEko zuzendaritza taldeko partaide da 2016. urteaz geroztik. EHAZEren eskutik plazaratu zuen 2019an, hain zuzen ere, Karanbola hirukoitza. Emakumeen presentzia euskarazko antzerki sorkuntzan saiakera.