RIKARDO ARREGI

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Rikardo Arregi

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Ez omen da deus berririk hodeipean, dena esana omen dago aspaldi... Ezer baldin bada zaharrik, idaztea berridaztea delako horixe dugu. Gaitz bat da, irakurketen betetasuna. Eta euskal idazlea, multzo gisa, atzo hasia da irakurtzen. Gose atzeratuak kalte egin diezaguke, badago munduko literaturan non okitu. Ulergarria da dena esana —idatzia— dagoela uste duenaren hasperena, nagusikeriazko posea ez baldin bada behintzat. Ulergarria da, hein batean egia ere badelako. «Ezer berririk ez dago» esaten digu Rikardo Arregi Diaz de Heredia poetak, «baina kristalaren bestaldean ikusiriko itsaso eta zerua / ez dira engoitik berdinak». Oreka ezin zailago horretan moldatzen du Arregik bere poesigintza: kultua erreferentziaz baina ez akademiko, inguruaz arduratuagatik kosmopolita, ondare unibertsaleko mitoak eta pertsonaiak bertakotasun batera ekarrita. Inon diren edertasunen miresle, «baina» hark bideratzen du idaztera, badakielako «hiri berrien promesa» ez dela kimera bat, beharrezko utopia baizik. Horrek ematen dio oroitzapena etorkizunetik datorrela baieztatzeko kuraia. Horregatik gainditzen du kultismoa, horregatik ez da apaingarri hutsa ageri duen dotorezia. Bere aipu ugariak ez dira sortzaile handiek daukaten elementu arrotzen asimilatzeko ahalmena besterik, Parthenon beldurgarria Altubeko lainoak biltzen du, Sarajevoko muinoek inguratzen dute bere Gasteiz, Nevski hiribideko eliza batetik irteten ikusten dugu poeta, Ponpeian amaitzen du Zapateria kaletik barrena. Hori, besteak beste, zeharbidez eta berak duen manera finean, gure historiaren zekena kritikatzeko modua da.

      Brecht-ek antzerkirako gomendatzen zuen urruntasun efektuaren antzekoa lortzen du Arregik poemen geografia urrunean edo iraganean kokatzen duelarik. Irakurleak eszenario batean ikusten du poema, eta irakurtzen duena kronika objektibo bat dela uste du. Gero hasiko da kodeak interpretatzen, exotismoaren lilura pasatakoan. Eta orduan gure historia garaikideaz eginen du gogoeta, edo maitamalura dastatuko du. Bestek eta aspaldi «idatzi izan balitu bezala» idatzi izan ditu maiz bereak Arregik, maisua da teknika horretan.

      Obra laburreko poeta dugun arren, Rikardo Arregik larderia handiz eraiki du kanon propio bat. Bere bigarren liburuan ni pertsonalak presentzia handia hartu du, eta gure egunerokoaren detaile arruntak txertatzen dizkio mundu mitikoari, indar handiko kontrastetan; lehen zurrunagoa zuen lirismoan lerratu da zoragarri eta areagotu egin du aurreko poesietako elementu dramatikoa, egituraz zein hunkitzeko ahalmenaz aberastuz doan poemategi-kartografian: mitoaren eta errealitatearen errepresentazio bat, deskubritzen dituen kostalde berrien berri, mundu osoago bat poetak, aitzindari gisa, guztiontzat eraikitzen duena.

KOLDO IZAGIRRE

Rikardo Arregi Diaz de Heredia (Gasteiz, 1958) psikologo eta filologoa da. Irakaskuntzan egin du lan, baina gaur egun sindikalgintzan dihardu. Hainbat artikulu argitaratu ditu prentsan.

Budapestera joan ginen apirilean,

hilabeterik krudelena eta gorazarrea merezi duen

bakarra. Kontzertu ederrak

entzun genituen han, oi Esterhaza.

Lili berrien artean gaitu aingeru bezalako

edozein itzalek persekutatzen.

                                           Petalo zurien atomoek

eguzkia laztantzen dute eta zentzurik ez dauka engoitik

izkutatzeak. Hor da berriro laguntzen gaituen aingeru

edo deabru hori.

Bi ala hiru ginen parkean?

Itzalarekin bat eginik argitasunean betiereko galdu

naiz. Gibelerat

soilik hosto xuxurlatuak.

1993

Orain urrun,

egun horiek lasai oroitzen ditut

eta haizeak beste herritakoak baitira edo,

fantasma dirudite atzoko hiriek.

Ezer berririk ez dago, egia esan,

baina kristalaren bestaldean ikusiriko itsaso eta zerua

ez dira engoitik berdinak.

Apirila bada ere

neguarenak dira argia eta hodeiak.

1993

Egunsentia 2

Gauak ez direla eternalak bagenekien

baina ezustean hartzen gaitu beti goiztiriak.

Profeziak bete dira, zuzenak ziren augurioak,

erori dira dorreak eta hondakinetan saiatzen gara.

Bai, trena hartuko dugu, zer egin bestela.

Hiri berrien promesak astinduko ditu agian

lakuaren errautsak.

1993

Phartitzeko tenoria 2

Aspaldian nuen beldurra,

ez nuen oihua entzun nahi,

azkenean zu ere zoaz

Gillen indartsuarekin

irla gorrotagarri hori

konkistatzera. Gizon asko

etorriko zaigu kantatuz

gure zaldunen balentriak.

Orduan

ni geratuko naiz pentsatzen

Ingalaterrako euriak busti duela zure sorbalda ederra.

1993

Eliza erromanikoen ezaugarriak

Argi gorrizko zeruak

basoak nola betetzen dituen konturatzeke,

elurra erortzen den une kritiko honetan

pentsatzen zaitut arku gotiko

eta italiar oroimenen artean.

Ukapenen urteak joanez gero

musukatzen somebody loves me berraurkitua.

Harriak nigarrez hasten direnean

kausitzen zaitut XVIII. dinastia

eta portu frantsesen artean.

Eguzkiak hain hotz ez luke sinetsiko

baina asfalto bustiaren lurrinek

baieztatzen dute hipotesiaren egia,

kodize honen kolorea eta ene planetaren urtzea.

1993

Erran, erran

nolakoak ziren arrainen mugimenduak hondargabeko hondartzetan,

zein erraz erre genituen dantzarien artean bihotzetako taupadak,

eta geroko oinazea.

Erran, bai, erraidazu

hiriaren harmailetan utzitako hodeien nekezia,

nola bilatzen zuten baleek ilargirako bide azula,

zergatik ez diren hauts bihurtzen ateak larrosa zaharrak bailiran

edo zer nolako mekanismok bultzatzen duen hanka bat aurrerantz antigoaleko estatuengan.

Kondaidazu, konda

hasierakoa eta bukaerakoa,

nola edan genituen zilarrezko eraztunetan zikutarik gozoenak Brnora zihoan tren hartan.

Gogora ekarri

marrubiek sortutako barre eta algarak,

eta musuak,

eta zure ahoa eztia isurtzen ispiluen artean

eta kafearen usaina organoaren tutuetatik jaisten.

Erran, erraidazu arren

zergatik argitu zenuen harrien gaua,

zergatik hontza elikatu.

1993

Mendien arrazoi sendoak ahantziz

iraganaren ohituretara itzuli gara

potasio eta kaltzioaren artean sortutako ezaguerak

azalez deuseztatzeko. Inoiz baino ausartago

tolestatzen ditugu hitzen esangurak.

Atzoko izara dardartien mina berpizteko beldurra

uxatzen du ixiltasunak eta liburuak bailiran

gauzatzen dira gauero ametsak, xerak,

mihien arraildurak delizioski adabatzen.

Gorputz maitatua ukituz iazko galderak

laino bihurtzen dira, edo harea.

Anbarezko hegalen gainean emaro

hersten dira ezpainak, eta teilatuak.

Entzun poeta zaharraren hitzak,

jainkoek eskaintzen digutena goza ezazu, ene bihotza.

Geroaren zingiretan paseiatzen

edozein kaletan baino erosoago, arriskuak zer dira guretzat,

hiri debekatuenak ditugu ibiliak

eta haien terrazetan askotan eseri gara lasai.

1993

Karthago 2

...zein Karthago bailatan

erortzen ari da euri hau?

                J.L. Borges

Uda azulak betirako urrundurik

ezpainek ahantzi dituzte jainkoen izenak.

Non idoro orain hain urrun alfonbra eta oihalak

galdu denean ipar hodeietan

palmondoek irakatsitako desira.

Norbait zebilela hortik Carthaginem esse delendam

oihukatuz entzun genuen bai.

Zer esango dute orain gure lagunek?

Hilezinak ginenak

gizaki hutsalak.

Atzerrian doiliturik Karthagoko terraza hura

nork erabiliko duen

pentsatzen dut gauero.

1993

Hortus conclusus

Ez ireki lorategiko ateak

larrosak arbuiatuko baitituzte bisitari hotzek,

ez dute ulertuko lilien kolorea, ezta uren gurguria,

horma zaharretako huntzek ez diete haizerik kondatuko.

Uste duzu zeuk ikusiko dituztela arbola eta sasiak,

bidezidor ilunak eta harri drezatuak?

Bazkariaren zain euriaz kexu agertuko dira

eta urmaeletan isladaturiko irri eta hodeiak

ezer gutxi izanen dira haientzat.

Ez ireki, ez, abaroko ateak

ezpain lapurtuen truke

ez ditu inork planetak ferekatuko.

Lorategi itxietan

izan ziren zoriontsu

gure arbasoak.

1993

Sibylla 3

Ez zarete inoiz grekoak izan,

zertarako gogoratu orain

aspaldiko garaiak?

Barbaroak ailegatzen zaizkizue,

zergatik nigar hori?

Inoiz ez ziren hemen pausatu

benetako jainkoen begiradak.

1993

Luis Cernudaren euskal poema

Euria joan denean

hezetasun minberaturen formaz agian

aurresenditzen da

arratseko lehen hasperenaren bukaera,

konkretu eta odoltsua.

Nahiz eta arrats, nahiz eta euri

goiztirigabeko lorategi zabaletan.

Asuin artean harri lurperatu baten oroimena.

Neuronek konputa dezaketen bakarra hauxe da,

ahantziaren hurbiltasun aurrean.

Ildo erotiko horietatik irtetzear

daudenean ezaxolati eta lasaiak

hirugarren zirkunboluzio frontala

eta ia alde prerrolandiko osoa.

Konkretu eta odoltsua

arratseko lehen zati honen bukaera

betetzen da heze

euria egiten ez duenean.

1993

Porfirogenitos

Zuzen-zuzen begiratzen dut aurrerantz

estatua baten antzera, zuek honela nahi duzuelako.

Ene ondoan Zoe ederra,

ezin ditut bere begi dizdiratsuak ikusi.

Alde batean eta bestean konteak, fraideak,

jeneralak, apezpikuak, aholkulariak

funtzionariak, gure Patriarka Saindua.

Betiko esaldi ederrez horniturik hasten diren diosalak

onartzen ditut eta hitz egokiez erantzuten.

Helezina eta maitatua naiz zuentzat

baina nire artega eta etsipenetik urrun zaudete.

Gorrotoak zuen bihotzetan du lekua

baina beldurra eta ederrespena azaltzen dira zuen aurpegietan

bisitatzen gaituzten mendebaldetarren aurpegietan bezala,

erne bainago eta zuen elizak, ondareak eta karguak

ene eskuetan ditudalako.

Inoiz irakurriko ez dituzuen poemetan nigar egiten dut soilik

Enbaxadoreak berri on eta txarrekin datoz.

Oi Tesalonika ederra, itsasoaren mirail gardena,

uhin urdinetatik datozkizu urrea eta mina.

Bulgariarrek hitz leialez bere erregeren agurrak

igorri egiten dizkidate, baina gure zilarra nahi dute.

Astunak dira koroa eta bitxiak,

purpuraren beroak itotzen nau.

Eslabiarren mandatariek hitz leunez bere jaunen agurrak

igorri egiten dizkidate, baina gure bizitza nahi dute.

Gero, tituluak lortu dituzuen horiek

zuen izenak entzutean, harrotasunez beterik, lagunen artean,

gehiago makurtzen zarete.

Baina nik estatua baten antzera beti

zuzen-zuzen begiratzen dut aurrerantz

eta altxatzen naizenean

belaunikatzen dira lurrari, marmore garbia, behatuz

bulgariar eta eslabiarrak, mendebaldetarrak, eta zuok.

Betiko indarrez eta lasaitasunez hartzen ditu

Inperioaren gorabeherak gure Enperadore Sagaratuak.

Hauxe kondatu zidan Kavafisek

Alexandriako ostatu ilun hartan.

1993

Arabiera eta arabiarren gorazarrea

Zuen hizkuntzaren ikasketari ekitean

altxor galdua bilatzen dutenen antzera

mapetan idatziriko ikur misteriotsuen esanahiek,

itsasneskek bezala, deitzen didate paradisua kausitzeko.

Iraganeko malkoak gorri bihurtu

irekitzen ditut zentzumenak oro

eta aloe tanta bat odolean eriden

non Banu Kasitarrek —Jainkoak bedeinka ditzala!—

bidea erakusten duten keinuka.

Zoriontsu izan zineten Jemengo palazioetan

gaur errauts, oi Gudman, oi al-Khawarnaq

dizdiratsuak dira eta oso altuak

ilunabarra heltzean zeruko izar dirudite leihoek

eta ilargia iluna da haien ondora badator.

Zoriontsu zineten hirietan ere

hitzezko eta harrizkoak, oi Iram, oi Bagdad

basamortuko gau epelean galdu zitzaizuen kobrezko hiria,

perla harean galtzen baita.

Eta orain Ahmad Pariseko geltoki hartan

jauregiaren errege baino le roi du balai dena

kristauen lur hotzean ur ez den marmorea garbitzen,

nola ez gogoratu jasmin eta hiriak.

Ibn al-Faqih al-Hamadanik kondatzen digunez

al-Khawarnaq bukatzean an-Numan erregea

goiko solairuraino igo zen Sinimmar arkitektoarekin,

bizantiarra zena. Orduan an-Numanek, edertasunaz inguraturik,

erran zuen: «Ez dut honelako jauregirik inon ikusi»

eta Sinimmarrek, harro: «Kentzen bada nik dakidan adreilu bat

lurrarekin bat eginen da palazio osoa». Erregek

galdetu zion: «Norbaitek gehiago daki hori?». «Ez —ihardetsi

bizantiarrak— neuk soilik». Eta an-Numanek agindua

eman zuen arkitektoa goikaldetik jaurtiki zezatela.

Eta atzokoan hementxe bertan seigarren pisutik

erori zen igeltsero arabiarra lan baldintzak zirela eta,

ez dira gaur alabastrozko jauregiak eraikitzen.

Gau eztiak solasean ematen ditugu lagunekin,

lili eta liburuen usain beroak

biguntzen du gauzen presentzia ankerra.

Orduan Abu Nuwas edo Ibn Sahl edo besteren batek

amodioa eta ardoa goratuko du

eta arrenkurak lasaitzeko

gramatika izanen da sendagai.

Nola partikulek ez baitute deklinabiderik

hala ez dut nik ere zurekin batzeko esperantzarik.

Gorputz eta oihalen usain gozoak

biguntzen du denboraren urrats iheskorra,

ipuin, istorio, gutun eta poemez

hornitzen ditugu urmaelak eta bailak.

Lapislazuli antzera zela lurra, kantatuko du al-Maqqarik

oihartzun mikatzenak notek sakabanatuz

al-Qods eta Bayrut-en itzalek hoztuko dute haizea.

Egunsentia aldarrikatzen duen seinaleak letrak oro

ditu astintzen

                     eta goibeltzen.

Kontsolatzeko agian berriz azaltzen didazue

Imru'l-Qays nire zain egonen dela paradisuaren atarian.

1993

Nahiz eta autobusak greban egon

ez gintuan berandu heldu.

Lurrean hiru hosto geratzen dira horbela biltzeko garaia

aspaldian pasatu delako. Udazkenaren hosto berantkorrak.

Lou Reedena oso ondo egon duk

baina nik ez diat ikusi.

Aukeratuak bakarrik bustitzeko ari du euria izkutuka

etengabeko kantata bat goizeko amildegietara jaurtikiz

automobilen gurpilek kantatzen dituzte errezitatiboak,

orekatua eta sakona euria gauean. Oroipenak

teilatuetan agertzen eta nahasten dira tantaka.

Egunsentian kapitolioko tenpluan

Zeusen eradalearen ohorez prestatu genituen

sakrifizioak. Hiriko murrailak

berreraiki ditugu harri zaharrak profitatuz

eta hargin trebeenek egin dituzten berriez.

Ogia erosi duk?

eta egunkaria?

Aterpeetan marmore zurizko zutabeak

altxatu ditugu. Dakizunez Augustorena erori zen

lurrikaran. Ezagutu behar dituzulako

izkiriatzen dizkizut gauza guzti hauek.

Planeten egia kupidagabeak goiztiri madarikatuetan agertzen dira

euria beharrezkoa da orduan

itzalaren hasperenak isladatzeko.

Hurrengo asteburuan

hirekin joango nauk.

1993

Hemen hemeretzi grado eta zoritxarrez

zerua erabat lainotuta dugu baina

jende asko etorri da gure herriraino

estropadak ikustera. Oso nekaturik nago

esan zidan baina nik erantzun nion

buelta bat ematea gustatuko litzaidakeela

bueno nik ezin dut bihar lanera

joan

      behar

               dut

                    eta

orduan etxeratu nintzen.

Agian hosto batek lurrean lo egiten du

udazkena oihukatuz.

                             Bihotzez beteta

dago zelaia. Batzuk ilun, gorri besteak.

Ezberdintasunaren seinaleak handiagotu direlakotz

ohera sartzen da euriaren jainkoa,

grisetik etorritako oihartzunek

mailaz maila lo egiten dute hautsontzietan.

Ametsak kondatzeko ez naiz gai sentitzen

eta psikoanalista haserretu zen nirekin

akuario bat zeukan bere bulegoan

hori ez zitzaidan batere gustatu

arrainek lasaitasuna ematen omen dute

eta gainera gorri eta merke

horietakoak ziren. Irratiak esan duenez

gaur ez dute ezer aurreratu elkarrizketetan.

1993

Unter der Linden

Unter der Linden igarotzean

zereginetara edo plazerretara, itzalduriko izkinetan

hausten dira uda beroenen etsipenak,

desegiten zeruak jaurtikitzen dituen ameskaiztoak.

Noren arima izkutatzen da ezki ilunen azpian?

Noren odol gorrik berdeturik

ematen die harlauzei sosegua?

Segitzen gintuen itzalak ezkien itzaletatik sortua

dirudi orain.

                  Eta zilarrak

mintzen du udako gauetan.

Mila begietako animalien artean ahanzten dira,

agur ezkiak, ezki eztiak, ilunabarrak oro.

Txakur zibilizatuek haien jabeak paseiatzen dituzte

oi ene iaz ikusi nuen bai

izarlokak irribarretsu agurtzen ditu automobilak

arratsalde on arratsalde on arratsalde on.

Unter der Linden Unter der Linden

Amoranteak ezki adar bat utzi zuen maitearen gelan

eta usainak izara bailitzan zelula guztiak

ukitu zituen ametsak goratuz.

Azkenean ezkien itzalpean lo gozoak hartuko gaitu

esnatzean liluraturik betiko mundu berria kausitzeko.

1993

Itoginak

Teilatu azpian izkutatzen diren malenkonia urduriak

kalera erortzen dira espaloiak bustiz,

esmaltezko zauri txikiek azala

beldurtzenago dute, aprendizaiaren legeek

dena iragarri bazuten ere.

Hain da handia tanta bakar bati darion malkoa,

hain ezberdin etsipenak.

Ez du deus laguntzen orain Ariadnaren hariak,

atsedena etorriko den esperantzan

nork sinets dezake labirintotan dardarka.

Baina lasai,

kafea prestatuko dizut orain,

lasai, lau ordu barru

gauak argituko gaitu.

1993

Espiek zerabiltzaten kode-liburuak

irakurtzen ditut aztarnen bila,

une egokiaren esperoan ematen dut denbora

Eta batzutan arratseko tolesdura beilegietan

antigoaleko oihuaren oihartzun ahula

somatzen da ororen gainetik.

Lainoa izan zen behin, eta gero leihoak,

arbola batzu, eta errepideak.

Honela, kontsolabide apala,

hurrengo irteera arte itxarongo dugu lasai

edozein geltokitan.

1993

Oasiak basamortuan

Ez daude basamortuan errepideak seinalaturik

anitz dira bide posibleak, anitz irteerak.

Izarretan bilatzen dut oasi ametsa,

atsedena hartzeko leku mazala,

palmondo berdeak eta ur eztiak,

gorputz nagiak eta amodio nahiak.

Ehun mila palmondoak,

usain gozoko bidezidorrak.

Nola bizitzaren zorionak

hala oasiak basamortuan.

Adreiluzko etxoletan sosegua kausitzean

ahanzten da karabanak egunsentian joanen direla

eta dendaren samurrak babesturen

hurrengo gauen ametsak.

Ez da deus ehun mila palmondo

hondarraleñoak zenbatzean.

1998

Kalean erori paperak

Eta asfalto bustian ziren islatzen

kaleko argi desberdinak, iraunkorrak.

Lipar batez bizi eta hil eta bizi

planeta bakar baten begi ilunetan.

Haizeak puzten ditu izara hezeak

irudi abstraktuak osatuz temati.

Eta gu bestaldean babesaren bila,

eulia bezala negua iristean,

eulia elur gorritan harrapaturik.

Eta nori esan, edo nola, edo noiz,

segundo batean ispiluak dakarren

alkimia: eskalerik eskaleena.

Egunero ordu beretsuan kalea

zeharkatzen zuen huraxe, adibidez.

Gogoan ditugu egun eta etxeak,

egia atsegin genuen garai haiek.

Busti ziren kalean erori paperak

eta tinta nabarra zerien hitzei.

Etorkizunetik datozkigu engoitik

oroitzapenak.

1998

Lur lokartua I

Sankt Aleksander Nevski katedral ederrean

ikono izarniatsu artean kuzkurturik

dagoen atsoaren antzera, begi lauso,

xuxurlatzen ditut elur santuen izenak,

letania zaharrak, ene mila arrazoi,

popeak ulertuko ez lituzkeen suak,

gure hasperenak kandela ttipiak urtzen.

Liturgiaren kantu lasaiak bukatzean

buruko zapia egokitzen du atsoak,

eta nik, antzera, behar den hitza atontzen

etxera aurretik ogia eta gurina

erosteko indar doia emango diguna,

etxera aurretik barnea eta keinua

maskaratzeko kemena emango diguna.

1998

Lur lokartua III

Ordokietan zehar nekaezin

hemen gutxi mintzatzen da helmugaz,

bideaz egiten da solasa, eta basoez.

Helmugak errauts dezake agian

bidaian bilduriko ezagutza eta begiradak.

Eta lotan zaude ene haragiak

esnaturik nahi zaituenean.

Orduan bakarrik izan daitezke kontsolabide

laino eta literaturaz egindako tren mitikoak.

Itzalen artetik ametsak gauzatzen,

eta amesgaiztoak.

Soldaduak etxerako bidean alai.

Familia bisitatzera doan emakumea,

urtean behin, badakizue.

Itxura garrantzi gutxikoa da hemen

eta denbora geltokietan neurtzen da soilik.

Trubetzkoi eta iraultzaile erromantikoak,

abendua gehiegi maite zuten haiek.

Xake jokalariak. Haur lasaiak.

Neba-arreba gazteak, ederrenak.

Eta Puxkin agertu ahala esnatu egiten zen gizona:

Ez, bizitzak ez nau gogaitzen,

Bizitza maite dut, bizi nahi dut;

gaztaroa ihesean ikusi arren

ez zait gogoa hozten.

Ene jakinminari pozgarri zaizkio oraindik

fantasiaren amets maiteak,

sentsazio oro.

Arin doa Puxkinen hegatsa

ibai maiteminduen gainetik.

Hau ez da literatura, zeren lur lokartuan

ibaiak ere maitemintzen baitira, adibiderik bada.

Eta gero Tatiana Nikolaievna. Lauaxetaren

marinel eta txo mozkortuak, ederrenak.

Hilobien aurreko mahai eta eserleku

zurezkoak, itzalekin hitz egin eta bazkaltzeko.

Izen bat eta bi data.

Usolie-Sibirskoie bigarren dataren ondoan

idatziko balute, bai dotorea ene hilarria.

Eta Puxkin agertu ahala esnatu egiten zen gizona:

Zer esan nahi du zuretzat nire izenak?

Oroigarri bakarra

paper batean utziriko aztarna hila

hilartitzaren antzera,

letra arraroz idatzita

inork ulertzen ez duen hizkuntza batean.

Eta gero haurrak ur ertzean jolasean.

Iragana eta iraganaren oroimena

saltzera beharturik zegoen emakumea.

Listvianka-ko elizaren aurrean belarritakoez,

bereaz eta nireaz, eta haien esanahiez

mintzatu zitzaidan mutil urduria, ederrena.

Eta Puxkin agertu ahala esnatu egiten zen gizona:

Bizitzak engainatzen bazaitu

ez atsekabetu, ez harrotu,

jasan itzazu egun goibelak,

alaiagoak helduko dira.

Geroan bizi da gure gogoa,

gure arima orainak du lotzen.

Dena da iheskorra.

Etorriko denari ongi etorri.

Eta gero buriatar guztiak, Ust' Orda-koak,

Aginsk-ekoak eta errepublikakoak,

sorlekua deserri. Mundu zati handi honi

lur lokartua deitu zioten jende ahantziak.

Eta Puxkin agertu ahala esnatu egiten zen gizona:

Ezin ezabatu lerro tristeak.

1998

Zu Ipar Irlandan, ni Hego Euskal Herrian

Chi poría mai pur con parole sciolte

dicer del sangue e delle piaghe a pieno

ch'i' ora vidi, per narrar piú volte?

Ogne lingua per certo verría meno

per lo nostro sermone e per la mente

c' hanno a tanto comprender poco seno.

Dante, Infernua, XXVIII l-6

Jane McKee-rentzat

Aurrez aurre eserita, gutun zaharrak

irakurtzen ditugu zuk eta biok aztoraturik,

paper horixkak hiljantziak bailiran ukituz,

hain dira hauskor odolbatu ahantzi hauek.

Ispilu beldurgarria da biontzat

letra bihurrietatik datorkigun mina, eta gorrotoa,

arrotza zaigu hizkuntza, ez, ordea, egoera.

Bidaliko dizkizut liburu guztiak berak testamentuan

eskatu zuen moduan, baina, adi, ez inori erakutsi,

kartzela edo heriotza

dira sari bakarrak.

Hemen da sinadura eta hauek ziren zigiluak.

Eta elkarri murmurikatzen dizkiogu azken berriak,

hildako bat zure herrian, enean hogeita hamar zauritu,

hamaseigarren mendeaz ari zara ala gaur goizekoaz?

Hemen biktima zirenak borrero egin ziren han.

Haizea da bero,

zuri argia,

beleak du gorri

moko-begia

Idolatra irakurtzen dut hemen eta han heretiko,

edonon traidore. Aldatu da estiloa apurtxo bat

eta ez du inork jadanik antzar-lumez izkiriatzen.

Askatasunaren lurraldean deserrituak ziren bakarrik.

Istiluen sortzaile, herriaren etsai,

esaidazu non irakurri dituzun hitz horiek,

eta zein hizkuntzatan,

orain dela laurehun urteko liburu hartan

ala atzoko egunkarietan?

1998

Onassis taberna

And, little town, thy streets for evemor,

will silent be; and not a soul to tell

Why thou art desolate, can e'er return

John Keats

Orain dela egun pare bat

Zapa kalean nenbilela

taberna baino etxea

genuen zulo ilun hura

suntsiturik ikusi nuen

—aurrera doa hirigintza—.

Hondakinetan sumatzen da

oraindik non zegoen barra,

non komuna, non biltegia,

non banatzen zen zoriona,

nora zeraman eskailerak.

Nik euripean harriturik

pentsatu dut gai ona zela,

erraza eta aproposa,

iragan urrunaren minaz

poema bat izkiriatzeko;

Ponpeia gogora ekarri

adibidez, edo Erroma

—aipuak agian latinez—,

eta poema ederrena

paratu, ele leun ilun,

ubi sunt gaiaren gainean.

Edo, demagun, eskutitz bat,

Fabio lagunari gutuna,

epistola klasikoena,

tabernaren hondamendian

munduarena islatzeko.

Malditismo puntu bat, noski,

beharko luke bukaeran,

Bukovski aipatu, Amsterdam,

kartzela eta heriotza,

eta gainerako guztia.

Baina gero, ene bidea

segitzean —euri gehiegi

hausnarketa poetikoak

atxiki ahal izateko—

pentsatu dut hutsala dela

guztiz joan denaz idaztea,

eta ez dudala gogorik

iraganaren gorespena

egiteko. Ez baitut inoiz

sinetsi —fedegabe hori—

iragana oraina baino

zoriontsuagoa zenik;

eta jakin, ongi baitakit

zein ondo apaintzen ditugun

atzoko oinaze garratzak,

zein ondo apaintzen ditugun

ustezko zorion zoroak.

Horregatik, kontsideratuz

bizien artean latina

arras ezezaguna dela

—hildakoei berdin zaie—

askoren ustez heroikoak

izan ziren denbora horiek

ahazmenari opa dizkiot

lasai, pena handirik gabe.

1998

66 lerro hiri setiatuan

Gasteizko plaza eta kaleak lasai zeharkatzean,

egunero bezala lanera edo lagunengana,

bat-batean asaldaturik pentsatzen dut

hau bera han egitea

arriskutsua dela oso egun askotan,

eta etxegainei begiratuz kalkulatzen dut,

begia hotz, dardar gogoa,

zein aukeratuko lukeen franko-tiratzaileak,

nondik etorriko ene burua

lore beltz odolezko bilakatuko duen bala,

susmagarria baita plaza zabalegi hori. Kale hura.

Etxe handiz inguraturiko parkea.

Entzun dut Sarajevoko parkeetan

zuhaitzik ez dagoela jadanik,

biztanleek moztu baitituzte etxeak berotzeko,

eta bat-batean asaldaturik pentsatzen dut

ez dudala nik etxean sua egiteko leku egokirik.

Gainera, ene kalea eraikuntza ofizialez beterik dago,

eta gobernu-bulegoak garrantzizkoak omen direnez

gerra garaian,

bat-batean asaldaturik pentsatzen dut

kalea istilugune bihurtu eta

suntsiturik egon daitekeela agian

Sarajevoko ene etxea.

Nola moldatzen da ni naizena Sarajevon?

Lanera doa oraindik abididez? Ala

ohitura arrunt horiek guztiak aspaldian desagertu ziren?

Eta bat-batean asaldaturik pentsatzen dut

ikastetxeak itxita egongo direla ziur asko,

nirea, gainera, trenbidearen bestaldean dagoela, geltokitik hurbil,

eta trenbideak eta geltokiak kontrolatu beharreko gauzak omen direla

gerra garaian.

Luzaro iguriki iristen ez diren eskutitzak

eta berriak ezin izkiriatu.

Nola egiten ditut erosketak Sarajevon?

Kilo patatak hamar marko balio duenetik

orduak ematen ditut batuketak eta kenketak egiten

baina emaitzak gose dira beti.

Eta bat-batean asaldaturik pentsatzen dut

gosea, hotza, izua, ilarak, zori txarra

ohitura ezin arruntegiak direla

gerra garaian.

Banaturik dago jadanik hiria,

barne mugak zauri dira

eta zauri horien odola ez da metafora,

trenbideaz haraindi etsai lagunak,

zubiaz honaindian lagun etsaiak.

Niri egokitu zaidan egoerari nola egokitu natzaio ni?

Eta bat-batean asaldaturik pentsatzen dut

ama sartaldean bizi dela eta ni berriz erdialdean

eta bi auzoak, anaiarena ere bai, urrunago egon daitezkeela

gerra garaian,

eta banaketa horiek ezustekoak direla eta ankerrak,

gau hartan zure etxean afaldu nuelako nago hemen.

Ez da falta Gasteizko inguruetan

leku egokirik artilleria kokatzeko,

Zaldiaran edo Gasteizko mendiak

ez dira Ilidza mendia bezain ikusgarriak izango,

baina handik jaurtiriko bonbek lan ona egin dezakete.

Eta gero errepideetara oinez irten, pardeltxoak bizkarrean,

hiritar hirigabeak,

udan bada sargori, neguan bada izotz,

inora ez doazen bideetan galdurik,

inon ez dagoen babesaren bila;

bake-itunak sinatu arte bizirik irautea da kontua.

Ez dezala deabruak beste 6 bat idatz.

1998

Edonon ilargia

Eta hamarrak edo zirelarik

ageri zen ilargia zeruan,

hementxe beste edonon bezala,

itsasoaren gainean hementxe.

Zuri, handi, dotore sortaldean,

argazkitarako prest.

Alboratuko dute afaria

turista arduratsuek, jakina,

argazkigintzak du lehentasuna

oraintxe beste edonon bezala

ordu desberdinetan.

Japonian egin dituzte jadanik

argazki lainotsuak

tenplu hutsen artean,

betiko mendiaren magalean;

presatiak laboratorioan

lanean emaitzen zain.

Ilargia ilargi.

Ameriketan argazki makinak

prestatzen ari dira gauerako,

egutegietan ikusi dute

noiz den —gaur— ilbetea.

Edonon dago leku egoki bat,

hemen itsasoa da,

mendi ubel gorriak,

herrixka bat hondartzan.

Beste edonon bezala hementxe,

hementxe beste edonon bezala.

Ilargia ilargi.

Hondartzaren bukaeran etxe bat,

guztiz bestelakoa,

panpinen bizileku.

Gertaera goibelak ilargitan.

Zaharrek diotenez

gizon arrotz batek zuen eraiki

oso aspaldian alabarentzat,

uste baitzuen hemengo haizeak,

hemengo itsasoak,

senda lezaketela

haurraren gaixotasun hilgarria.

Bai ederra ilargi honen isla

teilatu isiletan. Min gordea.

Hementxe beste edonon bezala.

Ezer ez da berri, ezer ez zahar.

Heriotz ahantzi bat

beste mila heriotzen artean.

Ilargi bakar bat

mila ordutan, mila argazkitan

puskaturik, mila begiradatan.

Mila koloreko harri biziek

hatsa digute mindu,

beste edonon bezala hementxe,

non zeru-lurrek Arrieta izen

latitude honetan

bitxia hartu duten.

1998

Izarak

             I

Negua bukatzean

elurrak sentitzen duen dolumina

ezerekin ezin da alderatu,

ez bada,

ahoak mututzean,

izarak pairatzen duen etsipenarekin.

             II

Izaren korapiloak

bizkorregi

ari dira

ene urkamendia

eraikitzen.

             III

Izaren itsaso sakonean

indar abisalek

inarrosi zituzten

gure gorputz itsuak,

esku gosetiak

gero eta gehiago urrunduz.

             IV

Esnatzean

babesgabe uzten gaituzte izarek,

islarik gabeko ispilu dira orduan

ametsak oro,

eskuraezinak.

1998

Amets izoztuak

Aurpegi bat ala lore sorta

hor atarian? Alegiazko

flauta horren doinu leunak

dena nahasten du arratsean:

jendearen ahotsak, autoak,

gogo sorginduak itzalpean.

Leihorik leiho doa begia:

hara hostoak eta txoriak,

hara tren kulunkariak,

sirena hotsak, marmarra,

amets izoztuak eskuetan.

1998

Musikaren lurraldeak II

Kantaidazue Schuberten lied bat,

lied triste bat,

Malko Euria edo Ezki Lorea,

baso ilunez beterik,

erreka gardenez hanturik,

amodio ezinez gainezka.

Jo ezazue leun pianoa

eta kantaidazue lied tristeena.

Egiozue lekua su bazterrean

Franz gaixoari.

Eta Herz hitza kantatzea suertatzen bada,

emaiozue behar duen doinu eta keinua

mila zortziehun eta hogeita zazpigarren urteko

erromantikoak baikinan

eta gutarik batek

sendaezinezko gaitz lotsagarria bailuen.

Inork ez baitu inoiz gailenduko

gure ausartzia eta edertasuna.

1998

Neguaren gorazarrea

Neguarekin batera datozen ohiturak atsegin ditut,

telebistaz entzutea tenperaturak behera doazela

eta bihar zero azpitik bost gradu izango dugula soilik,

bost diamante izotzezko.

Eta hurrengo goizean kalera baino lehen

berokia, txanoa, lepokoa, botak eta eskularruak

poliki jantzi, erlijio zaharren errituak gogoratuz.

Gero, zeruaren grisantza egiaztatu,

eta haizearen zorrotza, eta parkearen biluzia,

hotza sudurreratu birikien hondoetaraino

eta dastatu droga ezagunaren zorabioak,

ahotik ilkitzen diren arima zatiak mirestu

eta ibili espektro beldurtien artean.

Herri guztien negu-jainkoei otoitz egin,

lagun iezadazue, lagun iezadazue,

antzigarra eta elurra gurtu,

izotz burruntziak eta ziztorrak ferekatu,

inoiz izan ez den xamurraz elur zikinean soa galdu

eta sekretuki mesprezatu besteen ele kexatiak.

Mendi lausoetaraino gogoa eraman,

hiriak erakusten duen barrokotasunaz gozatu

eta barre egin ezkutuan automobilez.

Noizbehinka arkuperen batean hankak eta besoak astindu

eta gero berriro aurpegian sentitu

neguak amultsuki eskaintzen duen mila musu heze,

non elur malutak bezalako maitaleak?

Entzun dut izozturik hiltzea oso ezti dela,

loak hartzen zaitu pixkanaka, eta ametsetan

jadanik, Neguaren Erregek gorte ororekin

betirako eramaten zaitu Jauregi Zurira.

1998

Zin egite telefonikoak

Erreka horiek nola garbitu ezin jakin.

Automobilen artean gogoa galduta,

erosketa-poltsekin batera erortzen da

lurrera adorea, inon ez errukirik.

Badoaz usoak sorbaldan pausatzen ziren

garai haiek, haragia soilik izan zena

estatua bilakatu da. Edonon hautsa

eta orbela, ur arreak, leiho goibelak.

Ezagutu dut hemen utzi duzun usaina.

Tronpetak behar ditugu, mesedez, tronpetak.

Zeruari begira hodeien zain geratu

ez euriaren aiduru baizen itzalena.

Kristalaren bestaldean emakumezko bat

begiak malkotan telefonoz hitz egiten,

erosketa-poltsak lurrean barreiaturik;

badirudi bizitza bukatzera doala

baina aurrera doa tamalez geldiezin.

Mendia higatzen duen uraren antzera

higatzen digu gorputza malko bakar batek.

Ba ote dago zin egite telefonikoak baino gauza mingarriagorik?

1998

Urre-lilien eresia

Urre-liliak bakar-bakarrik begiratu

urdin izugarrien gainean, ez da orain

ilargi zuria argi horren sortzailea.

Kaleargiak kanpoan, gela ilunean

telebistaren argiantz dardarti hori.

Begiak zabalik, kriseilu hutsak, hutsalak.

Errekarena izan nahi duen ur hotsa,

etengabea, orekatua, betikoa.

Esan zidaten, esan zidaten... Oroitzapen

desitxuratuak eguneroko borrokan,

gaurko bizitza honetan espetxeraturik.

Eta amodiozkoa zirudien baina

amodiozkoa ez zen kanta bigun hura.

Sorbalden astuna eta minaren sakona.

Urre-liliak, handiegi, argitsuegi,

hain sexu bestaldetik, hain setati, hain gezur.

Beste nonbait egoteko grina gaindigaitza,

nahiz eta jakin beste nonbait hartan ere

usteltzen direla betiko urre-liliak.

Urdin ezin hartan ere argitsuegiak,

egia izateko malko bat falta zaie,

akatsen bat, egonezaren bat. Ez gehiegi,

dena azaltzea barkaezina dateke,

antzinako gizalegea gorde bederen.

Zeinek nahi du amodioaz gozatzea?

Zeinek ez? Urre-lilien bekaitz. Oroimena

landu. Honelaxe zen: gaua epel zegoen,

atorra gorria nuen, asko edan zuten.

Zorion zoroak bigundu zuen tristura,

azkenean ederrak dira urre-liliak,

gau urdinetan bortizki sakabanatuak,

basamortuko ipuin zaharretan bezala.

Sukarrak bekokian egiten du bidea,

baina trabaturik gelditzen da eskuetan.

Gaixotasun noble horiek, hain desiragarri.

Nekaturik nago, egun luzea izan da,

ez betor inor arrangurak asaskatzera

kontsolamendu guztiak alferrik baitira.

Urre-liliek guztiok gaituzte sorgindu,

ezin duzu ezer egin. Desirak. Desirak.

Ez nuen hori esan gura. Ez nuen gura.

Glosak egingo nituzke hitz horien gainean

Erdi Aroko letradun urdurien gisa.

Zer esan gura nuen? Zer esan gura nuen?

Oker-ulertuen munduan gezurrezkoa

dirudi urre-lilien ausardia hori.

Naturak ez duena kaleargiek dute:

amets paranoikoak itsasoen aiduru.

Zoramenak erlojuak eraso zituen,

lehena, oraina eta geroa nahasiz.

Ez diogu garrantzi handirik eman behar,

ez du merezi, dena huts dela badakigu,

urre-liliak, malko gorriak, gau urdinak,

beste nonbait egoteko gogo absurdua,

beste bizitzak bizitzeko asmo antzua,

eta haiekin datorren etsipen narea.

Hau da ene gaubeila, hau ene hiltamua.

1998

Zeruaren kartografia

Eta gauez zeruari begira,

izarren bide sotilak antzeman,

mugimendu geldiezin haietan

denboraren zorabio eztiak

buru-begiak mende hartu arte.

Gero Ewe haurrekin leun kantatu:

Harmonia handia da ortzia,

han ez galerarik, ez istripurik,

han den orok daki bere bidea.

1998

Bibliografia

HARI HAUSKORRAK. Erein, 1993

KARTOGRAFIA. Alberdania / Euskalgintza Elkarlanean Fundazioa, 1998