PAKO ARISTI

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2001 Pako Aristi

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2001

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Batekoz besterako ibilaldia dugu Pako Aristik egin duena. Gazterik publikatzen hasi zen arren, ez dugu berandu samar arte ezagutu bere poesia. Ezohikoa dugu halako traiektoria gurean. Bere prosazko lanek ageri zuten nortasunagatik egin zen Aristi berehala idazle jarraitua. Kazetari ausart eta irudimen apartako nobelagile, trebakuntza luze baten ondoren hasi zitzaigun poemagintzan. Eta ezagun du. Ez du formak obsesionatzen, ez da saio ritmikoetan laketzen, ez du musikaltasuna bilatzen (be harbada musikoa delako), ez da hitzen ozentasunaz arduratzen... Poetaren ezaugarri edo baliabideen jabe izan gabe, edo haietaz gabetuta, da poeta Pako Aristi. Beste kontu batzuek kezkatzen dute. Bere poesiak ez dauka ezer prosaikotik —ezta poema nahitara xikintzen duenean ere—, baina poeta honek daukan kongruentziaren sena, prosan luze jardun izanak ematen duena da. Bere poesian ez dago beharrezko ez den edergailurik, nekez isuriko zaio estereotipo lirikorik, hitz bakoitza da pertinentea. Hainbesteraino, non poemaren tituluak berak testuaren barne motibo bezala jokatzen duen. Poema dekoratu minimoz jantzi behar den jokalekua da. Pako Aristiren poesian, izan ere, akzioak dauka garrantzia, pertsonaien ibiliek eta esanek. Poeta oso kontzientea da idazten duenaz, eta ardura honek angelu bereziak hartzera behar tzen du batzuetan, tabernako mahai edo gabon arbolako bonbila bilakatuz. Izugarri zaintzen du ikuspuntua Aristik, garrantzi handia ematen dio kamerak egin behar duen tiroari: bere poemek gidoiak dirudite, ipuintxoak, filme laburrak balira bezala irakurtzen ditugu. Zergatik diren poesia eta ez prosa, zaila da teknikoki zehazten, baina oso erraza esaten: autoreak badaki lilura sortzen, magia dauka.

      Anekdota zaintzeak ez du anekdotikoa egiten, beraz, Aristiren poesia. Kontaerak transzenditu egiten du kontatua, eskaintzen zaizkigun estanpek indar berri bat hartzen dute, batzuetan sinbolikoa, bizitik ida tzira. Indar hori areagotu egiten dute aldizka ageri diren metafora bikainak. Intimismoari nolabaiteko bizkar-emate batez, poetak  egunerokotasunaren eta arrunkeriaren trufa askatzailea egiten du, geure burua erakusten digu euskaltasunaren jatorkerian, baserri munduaren kaletartasuna erakusten du, paradoxak biltzen ditu... Iritziak emateko duen kemenak korronteaz bestera kokatzen dute berriro ere Pako Aristi, kritika soziala egiten digunean ez-ofizialtasunaren ofizialtasuna jartzen baitu kolokan bere umorerako jaidurak. Urruntze horrek egiten du hain berezko eta beharrezkoa bere poesia. Eta baita poema guztiak lotzen dituen hari existentzial mehe batek ere.

KOLDO IZAGIRRE

Pako Aristi (Urrestila, 1963) idazle anitza da, ia genero guztiak landu ditu: artikulugintza (Bezperan entregatu nituenak), ipuina (Auto-stopeko ipuinak), saiakera (Euskal kantagintza berria), erreportaia (Venezuela, iraultza isilaren hitzak), eta haur literatura. Giro liluragarriko hiru nobelako trilogia (Kcappo, Irene, Krisalida) idatzi zuen oso gazterik. Urregilearen orduak du azken nobela.

Kafesne bat hartzen zenuen La Concordian.

Kruasana eta egunkaria.

Bezperan idatzitakoa errepasatzen zenuen.

Pako Aristi deitzen zinela jakin nuen.

Bezperan negar egin zenuela ikusten nuen, Pako, zure begitazpitan.

Hautsi egiten zenituen orriak, hautsi poemak.

Nik jaso egiten nituen atzetik, berregindu.

Orain gauero egiten dut negar piska bat.

Goizean zure-nere bihotz zati hauek bidaltzen dizkizut korreoz,

eta gero kafesne bat hartzen dut La Concordian.

Kruasana eta egunkaria.

1989

Falta zaizkidan guztiak aipatuko nituzke

lerroak arratoiak bezala multiplikatuko balira,

absenta botila betirako ixteko giltza

zeramikazko txoriek non daukate bihotza?

zenbat urterekin egin ordeizuna?

lainoak harrapatzeko lazo urdina

barneko hotzarentzat eskape tuboa zabalduko duen musua

hilkutxak iraileko hosto erorientzat

zein da malko hauen arrazoia?

Hamar lerro ez dira hamar arratoi.

1989

Gabon arboletako bonbila baten barruan

sartuko nintzateke, ni, fetoa.

Ikusiko nituzke goardiak

gauero gure demografiaren beherakadak ziurtatzen,

eta maparik gabe

Alaskako bidea zaborretan galdu duten urre bilatzaileak,

eta zu ikusiko zintuzket,

semaforoa gorrian zeharkatzen,

gure zitako kantoia inork lapurtu ez dezan.

Orduan, mila filamentutan hilortuko nuke bonbila

zure atzetik abiatzeko, zure atzetik joateko.

1989

Musika: Mikel Markez

Dena politagoa

dudarik ez

inoiz haurtzaroari utzi ez banio

sagar gorrienak ohostu

larunbatetan Lucanor Kontearen parabolak gozatu

eta adats belzdunari

titiak nola hazten zihoazkion konprobatu

bizikleta ongi menperatzea aski zen

munduan zutik irauteko.

Dena politagoa suizidioa hamaika urtetan deskubritu banu.

1989

Berdin dio

ez daukagu estufarik baina

musikak berotuko du gure etxea

eguerditan eguzkitara atera behar da loroa

eskaleei ikasleak garela esan

liburu saltzaileei ez dakigula irakurtzen

eta Jehovako Testiguei ez dugula Jainkorik behar

geu garela elkarren Jainko

wiskia, sobreko zopak eta Silvioren abestiekin nahikoa dugu

Deskonjela ezazu iragan asteko ogia mesedez.

1989

Bihotza emango nioke orain norbaitek eskatuko balit.

Gaua da, ordu ezjakin bat, eta telefonoa mutu.

Bizitza emango nioke, behar balu,

goibeldura hau konpartitzen lagunduko lidakeenari.

Telefonoa mutu.

Zergatik erretiratzen zarete denok hain goiz?

Zu esna egonik, zergatik ez diozu leihoa irekitzen telefonoari?

Bihotza emango nizuke, badakizu.

1989

Musika: Txomin Artola

Beti dago mahai bat

barman guztiek zerbitzatzea ahazten dutena.

Beti dago beste mahai bat

non barman guztiek musu bat eteten duten

bikoteari

zer nahi duzue itaunduz.

Utzi bikoteek hornitzen dituzten mahaiak

eta etorri ni bakarrik (eta edatekorik gabe)

natzan honetara.

1989

Musika: Aitor Furundarena

Horretarako ez zegoen orkestra bat

ekarri beharrik pentsalarientzat

poetek ez zeukaten

likore guztiak probatu beharrik

ez zen hiztegi saltzailerik ere behar

itsasoa definitzeko

sirenek

zapore mikatza zela eta

itsasoa printzeek negar egiten duten

erresuma bat besterik ez dela idatzi zutenetik.

1989

Flexoa iratzartu egin zen gau batez

lo nengoela.

Doministikua jaurti zuen eta filamentu bat

erori zen poemen gainera.

Su hartu zuten.

Mindua aurkitu nuen flexoa goizean.

Hain xarmantak ziren, denak buruan dauzkadala uste dut, esan zidan.

Orain poema bat egin nahi dudanean flexoari begiratzen diot.

Gogoratzen da, eta nik idatzi egiten ditut.

1989

Pazientziaren ikasketa

Begira egiozu goizero sagarrondoari,

ea abarretako betazalen artean

fruiturik ernetzen dakuskizun.

Begira egiozu egunero udan,

ea eguzki izpien artean

fruiturik handitzen dakuskizun.

Begira nola udazkenak

beltzaranzten duen

haizearen zaporea muineraino

sartu zaion fruitu ondua.

Begira xoxoak

alerik onenak dastatzen

gastronomia lehiaketetako

epaileen gisa.

Ibil zaitez bidertzean,

bete itzazu malenkoniaz

txamarrako patrikak,

eroritako lehen fruituekin

udaberrian hasi zen bidaia

amaitzen denean.

Eta senti ezazu bortxaren sumindura

goizean lurra jo berri duen

sagar ale ederra

lagun baldarrak botazpian

maspiltzen duenean.

1996

Sendiarteko arazoak

Eguzkiaren bisaia arratsalde

erorian laborarien joanak biluzik

utzitako soroak ikusirik

lotsaz gorritzen hasten denean,

basetxeko biztanleak

etxearen eta gereziondoaren artean

epel dagoen soilgunea gozatzera

ateratzen dira.

Laster senarrak haur ugariz beteta

begitanduko du soilgunea, denak

kanpanbueltaka eta bizkar-gaineka jolasti.

Emazteak zertxobait bidaiatu nahi du oraindik:

aitona hiltzen denean

ikusiko du soilgunean zer jarri.

Aitonak beste arbola bat sartuko luke,

intxaurrondoa edo,

gelditu dadila zerbait

(itzala, intxaurrak, oroimena)

ondorengoentzat.

Anaia gazteak motoarentzat uralita

jartzeko leku ezinobeagoa dakus,

euri-jasek haragi bizian

uzten baitute karrozeria.

Enara, beti bezala,

denek alde egin zain daukazu,

irentsitako eltxoak

ilundu baino lehen

umeei emateko itxaropena

galdu gabe.

1996

Hizkuntz politika

Oskarbia eta Zohardia hitzen artean

ba al dago harremanik?

Bai, sinonimoak dira,

baina giza egoera ezberdinei

erantzuten diete.

Zohardia da

arrantzale zelarik

Gran Soleko mareen errosarioan

osasuna galdu eta, orain,

Pariseko kaleetan,

kartoizko ardoarekin

hezur-muinak berotu

eta goseak uxatzen dituen

eskale zuberotarraren ohea;

oskarbia da

Donostiako bikote

euskaltzale eta argiak

Deustun karrera bana bukatu

eta, Liernin ezkondu ondoren,

Pariseko ezkon ibilaldian

hoteleko ohearen abaroa utzi

eta egunpasa ateratzeko

behar duena.

1996

Ohiturak IV

Erauntsia den bakoitzean

auzoko emakume bat

leihora ateratzen da

euria ikustera.

Badirudi munduak ez diola ardura

euriak paisaia malenkoniaz

zipristintzen duenean ez bada.

Guztiari bizkarra emanda

bezala bizi da.

Horren froga haizeak eramandako

telebistaren antena:

hutsune bat hara nora jaurtitzen

baitute antena enparatuek

auzoetxeetatik ostutako

bakardadea.

Festa egunetako musikak

ez du iratzartzen ahal

bere begi ninietan lokarturik

zetzan ostadarra.

Badaki ogia egiten,

badaki orduak harilkatzen

gauaren etorreran

babesgarri zaizkion artilezko

kaltzetak bailiren.

Ezpainetatik erori eta

bularra erregadiatzen dion

ardoaz egiten du amets.

Baina erauntsia den bakoitzean

leihora ateratzen da:

hori du bere ahulaldia,

euria baita iraganak hitz egiteko

behiala aukeratu zuen hizkuntza.

1996

Ez asko espero

Inork espero ez nauen leku batera noa

nigandik gehiegi espero zuten leku batetik:

«Bizitza inozo baten sakrifizioa»

«Diruarekiko atxekimendu sakonagoa»

«Harlandu sendoz etorkizuna lantzea»,

zidaten eskatzen.

Motoa estutzen dut hankartean,

haizeak lasaitzen dizkit lokiak;

joanean noa,

joatea besterik

eskatzen ez didan abiaduraren meneko,

nigandik inork ezer espero ez duen

une zoriontsu hau eternizatuz.

1996

Paradisuan arrotz

Benetan arrotza sentitzen naiz

hiri honetan,

(izan daiteke Bilbo, Castletown bainoago)

nola arrotzak zaizkion

maiteminduen besarkadak

—broken bihotzak eztitzen—

bere gorbatarekin suizidatzera

doan broker frakasatuari.

Inork ez nau ezagutzen, diot,

hiri honetan.

Hamar gramo haxix daramatzat patrikan,

marihuana gorago,

txamarran.

Gazte batzuk apain jantzita,

irribarretsu,

apainduraz mintzo zaizkit:

«Mesedez, emango zenuke zure sinadura drogaren aurka?»

Aurka?

Benetan inork ez nau ezagutzen

hiri honetan.

Drogaren aurka?

Hippy damutuaren itxurak al dauzkat edo?

Kaguenlaostia!

Arrotza izatea ona izan liteke, oh, oh...

arrotza izatea txarra gerta liteke, bay, bay...

hala ere

kontraesanaren bortxak ez dit mikazten

eguneko lehen kanutoaren neutraltasuna

1996

Komunika-zioa

Benga neska, goazenai,

tratorera igoko gaitun!

Zertan ari haiz?

Ni txofer,

hi guardabarrosaren gainean,

eramango haut soro

eta muinoetan barrena!

Hi, diskotekan ez gaudek ba?

Mahats aleak utziko dizkinat

bana-banan ezpainetan,

mendabelarrez igurtziko haut,

eta gero,

bolketan etzanda,

erreko dinagu zerbait

egingo dinagu zerbait

benga neska, etorriai!

Hi, asko erasan dik hiri

mendiko haizeak uda honetan, ezta?

1996

Apokalipsi berria

Hogei litro gasolina eraman zituzten atzo,

dio gasolindegiko mutikoak;

kezko tunel batek irentsi du bakea,

zirriborratu zuen poetak;

tren ero baten gidariak dirudite, aurpegi

estalkiak damaien... dio irratiak;

4.200 langile, 4.200 familia kalerako arriskuan,

idatziko du kazetariak;

alkandorak lapurtu dizkidate eskaparate hautsitik,

salatu du dendariak;

Karrantzako zubia mozturik daukate,

informatzen du Trafiko arduradunak;

krisia beti betikoek ordain ez dezaten,

kaleratu dira institutuak;

denontzat akordiorik hoberena lortu dugu,

berretsi du patronalekoak;

langileak «nahikoa da!» esan du,

eta bere kulturan letra larria adierazten duen

barrikadarekin idatzi du

bere protestaren lehen hitza.

1996

Gaueko rapa

Badakik honez gero gaueko

harrapakinek raparen zinkuriaz

ematen dutela etsipenaren baimena,

harrizko pausoen gainean

gaueko arriskuen bila hoalarik,

badakik sega ordu batetik aurrerako

gauean agertzen diren pelaje

arraroen odolantsi dela,

inoiz ez duala lorik egin

sentiarazten dian nekeak

itzulbideak hersten dizkialarik;

antzigarraren kristalezko zirrararen

beldur haiz eta hator,

badakik eta badudala

hire begi berdeen sumendia

baretuko duen gauza magikoa;

izerdi patsetan dardarka hago

gauak ikaztu duen etxe aurrean,

jakinik gauaren baitan daudela

arriskuak oro

eta gaua hire baitan ere badagoela;

ilusioa langabezian uzten duen

adinetik burutu nahi hukeen

ihesaz kutsaturik

iritsi haiz, badakik eta

lagun guztiak zilarrezko xiringa

bategatik ahantzi zituen

berunezko aingeru nahi haudala:

orain helduko nauk ni hiregana

xiringaren melar-kaletik

hire zainen askatasunean lokartzera,

hiretzat Castletownik gabeko gau anpuluan.

1996

Castletowneko testamentua

Bihotz Izoztuen Herrian

ez da egurrik falta sukaldeak berotzeko,

ezta ikatzik ere parriletan okela samurtzeko,

baina nekez aurkituko duzu

gogoa berotuko dizun ahurrik

edo haragia samurtuko dizun hatzik;

Bihotz Izoztuen Herrian

bada amets ederrik darionik,

eta baita egindako ametsen damuaz

patsa mingotsa isurtzen duenik ere.

Bihotz Izoztuen Herrian

amuarrainek ezin dute jakitunen hitzik erabili

isuri toxikoak salatzeko,

hitzen pisuaz hondoratu eta

errekan gora joan ezinik geratuko ez badira;

Bihotz Izoztuen Herrian

gauak egunaren uzta bildu nahi izaten du

ordu txikietako irrati-esatarien ahotsean.

B.I.H.an gudak suntsitu gabeko basoak

ugariak dira oraindik,

baina inork ez du aizkorak arboletatik

atera zezakeen tablarik nahi;

B.I.H.an ez dago aditurik

trenaren azpian hildakoak

istripuz erori direnen eta

afektibitate ezak bultza dituenen

artean bereizten dakienik.

B.I.H.an badira

ahantzi ezin diren gauak eta

erraz ahanztekoak izango ez diren gauak;

B.I.H.an amonek Emile Zolaren liburuak

hostogabetzen zituzten beheko sua indartzeko,

anartean irakurtzen ez zekiten biloben eztairako.

B.I.H.an munduaren amaiera

Aratz-Erreka moduko herri batean dago,

erromatarrek Fisterra seinalatu arren:

bertan bukatzen da kaminoa eta kitto;

B.I.H.an bozgorailu erraldoietatik

jaurtitako heavy musikaz erortzen dira

udazkenean hosto durduzatiak.

B.I.H.an ez zioten Vivaldiri utziko

arrabita bat egitearen estakuruaz

behar zuen zuhaitza botatzen;

beleentzat gordetzen dira makal beltzak,

bero saparen erreminean haien itzalpean

babes daitezen.

B.I.H.an ez da erraza

ekaitz erauntsien astinaldietan

babeserako Castletownik aurkitzea,

baina oraindik ez da falta

amesten dugunaren existentzia balizkoan

sinestea bidezko dagien sorgintasunik.

B.I.H.an itxitako lantegien tximinia hilek

langabetuen haragian balek irekitako

hodiak dirudite,

bizitzaren itxaropena aberria ala hilaren

artean borrokatzen den bitartean.

V I.H. birusaren izan bera dauka B.I.H.ak,

eta txanpon bakarraren bi aldeak izan daitezke

Filologiako irakasle handiek siglak

homologatzen badituzte bederen,

eta ez baten edenarentzat

ez bestearen ifernuarentzat

dute aurkitu txertorik arratoiek.

Eta horrela,

esan nahi genituenak isilduz eta

isildu behar genituzkeenak esanez,

bizi gara Bihotz Izoztuen Herrian,

bihotzei elikadura icebergen zain urdinetatik

heltzen zaien herrian,

bizitzak heriotzaren antz sarriegia duen

herri berberean.

1996

Genesia (teorian)

Eurite izugarri haiek atertu zituenean

jendea ttarra-ttarra bizitzen

eta haizeberritzen hasi zen ostera,

baina artean ez zion eremu hari

«Ama-lur» esaten,

haien imajinazioarentzat kontrajarriegiak

baitziren bi izenon esanahiak

metaforaren habian elkar-laztanean uzteko;

«Harri-lur» esaten zioten eremu umelari.

Garia, artoa eta arbia ereiten hasi zirenean,

sagarrondoak loretan ikusi zituztenean

eta aziendarentzat bazka-pentzeak samurtzen,

haien artean mintzo-eder zirenetakoak hautatu eta

naturarekin hitz egitera joan ziren.

Agertu zitzaien goroldioa,

bera baita harriaren ordezkari,

eta honela esan zioten:

«Goroldio, lurralde ona da

munduaren bazter hau,

emankorra gizabere asekaitzentzat

eta lasaigarria bihotz-arima izutuentzat;

hemen nahi genuke bizi gizaldi guztien

azkenera arte

zeruaren erauntsiek errespetatzen bagaituzte,

lurreko izozteek urte osoak irauten ez badituzte,

gure untziak itsasoratze orotan hondoratzen ez badira.»

Isilik geratu ziren,

eta orduan goroldioak, oso hiztuna ez izaki,

esan zien:

«Ea bada nola irabazi nahi duzuen

nire goikoen errespetua!»

Eta jarraitu zuten,

euren proposamena

hitz bakoitza kontuz-kontuz aukeratzeak

indartuko zuela oharturik,

esan behar zutena ondo neurtuz:

«Lur honen gainean guk eraikiko dugun guztiari

kokapenaren izena jarriko diogu,

leku horren ezaugarriak laburtuko ditugu,

ondorengo gizaldi guztietan

gure senideen senideek jakin dezaten

nolakoa zen gure eskuetara

iritsi zen mundua,

nolakoa zen paisaia

guk era guztietako eraikinak kokatu aurretik.

Gure zubi, etxe, jauregi, zelai, baso

eta malkar bakoitza

naturak berak izendatuko du;

horrela, otea latz dagoen tokian

egindako baserria Otalaztegi izango da,

haranaren ikusmira bereganatzen duen

gaindegiko jauregia Haranalde,

metal-ura datorren mendi barrena Iturriotz,

eta larra zegoen tokian hura garbitu

eta jasotako etxea Larrarte.

Horrela, naturak bere memoria gordeko du,

eta mendeen hondarretan sortuko direnei

adieraziko die Zumiztiko baserria

zumitzez inguratutako soilgunean eraiki zela,

eta Aldaizpeko zubia justu

aldats erpin baten azpian zegoela.

Hori izango da gure omenaldia:

naturak izendatuko ditu gure bizitokiak,

eta horrela naturak iraunen du

gure ondorengoen ahotsean.

Izenik gabe iraungo duen izanik ez baitago.

Gure hitza beteko dugu

naturak errespetatzen gaituen bitartean,

munduaren bazter honetan

bizitzen uzten digun bitartean.

Eta noizbait eragiten joango garen

aldaketa guztiak izendatzeko gure hitza

ahazten zaigun orduan,

zorigaiztokoak izan gaitezela

gu eta gure ondorengo sasikume guztiak.»

Goroldioa liluratuta gelditu zen,

naturako animalia, landare eta gauza guztiek ere

iraun nahi baitzuten gizakumearen hitzetan,

eta ezinobea iruditu zitzaion proposamena,

eta handik aurrera denak patxadan

bizi zitezkeela erabaki zuen,

munduaren leku hartan ziren guztien izenak

ahaztu beldurrik gabe,

eta berez oso hiztun handia ez zen goroldioari

mihia nagitu egin zitzaion

eta denbora gutxian mutu gelditu zen.

Eta naturak ere bere errespetuzko hitza

betetzen zuela ikusi zutenean,

gizakume haiek «Ama-lur» esan zioten

munduaren zati hari,

hain landare eta arbola emankorrak zituenak

gizabere asekaintzentzat,

hain lasaigarri eta eder ikusmirak

bihotz-arima ikaratuentzat.

1998

Genesia (praktikan)

Izar bat erori zen zerutik

gorosti baten kontra erdibituz.

Zati bakoitzak, tximeleta bilakaturik,

hegadari ekin zion,

eta haizea kilimatu zuen.

Haizeak esan zion tximeleta pareari:

«Bilaka zaitezte nire ezpain,

maite dudan mendia

zuen musuez laztan dezadan»

Tximeletak, ezpain bilakaturik,

mendia musukatzera jaitsi ziren,

baina katuak ehizatu eta begietako nini

bihurtu zituen, gauez hobeto ikusteko.

Hazi eta hazi, katua tigre egin zen.

Behin gizon bat ikusi zuen oihanean,

belaunen gainean eskua mugitzen:

poeta bat zen.

Tigrea gehiagotan ikusia zeukan,

eta begirik ederrenak

iruditu zitzaizkion tigrearenak;

lilurak erasanda,

bi txingar haientzat izen bila hasi zen,

sukarretan deskribapen poetikoak idatziz,

hitz multzo haiek noizbait

hitz berri bat sortuko zutelakoan.

Tigreak hori ez zekien

eta jan egin zuen poeta.

Odol putzua lehortua zen poetaren semeak

aitaren pildak aurkitu zituenerako;

koadernoa jaso zuen oroigarritzat,

baina deskribapenen lilurak erasanda

ageri nahi zuten hura bilatzera abiatu zen.

Egun batean tigrea urrunera ikusi

eta tira egin zion.

Gezi pozoitsuek tigrea hil zuten,

baina hurbildu zenerako

koloreek ihes egina zuten bere begietatik.

Gero emakume bat ezagutu zuen,

ninietan zafiro kolorea itsatsirik,

eta koadernoko hitz uholdearen iturburua

zafiroa zela pentsatuz

bere maitasuna agertu zion,

emakumeak erdeinuz erantzun zuena.

Gauerdian, negarrez, gailur batera igo zen,

eta begiak zerura jasota,

ilunaren bisaia euren argiarekin

edertzen zuten izarrak ikustean,

bere bilaketaren abiapuntua

handik eroritako zerbait izan behar zuela

ulertu zuen. Eta izar deitu zion

malkoak zilarreztatzen zizkion argiari:

Zeruko AR-kuan

izana berezkoa

         berezia

         berea duen

                         IZA-ki bizia.

1998

Arratsaldero biltzen ziren,

sei eta erdiak aldera,

tailerretik irtendakoan.

Uztapiden ematen zioten hasiera,

eta gero jakinekoak zetozen:

Atanorena, Riojanoa, Taosa, Joxerena...

Itxi-eguna tokatzen zitzaion

taberna izan ezik

ez zuten hutsik egiten.

Ardo beltz-mikatz berbera bakoitzean.

Pintxorik ez.

Inoiz ez zuten bezperako

eztabaidarik berritzen.

Zazpi taberna pasatzen zituzten,

bina aldiz bakoitza.

Azkenean, apetitorik gabe,

afaria haientzat ez zen

ondoren elkartean kafe konpletoa

hartzeko aitzakia besterik.

Partaide berriak onartzen zituzten

azterketa zorrotza gaindituz gero:

sarberriek ezinbestekoa zuten

edaten, egoten eta hitz egiten jakitea,

baina batez ere bere txandan ordaintzea.

45 urtekoa zuten

bataz besteko bizitza epea.

Behin greba egin zuten,

txikitoko duro bat igo zelako

ardoaren prezioa:

bi arratsalde enparantzako aulkietan eserita

tabernariek galeraren neurria dastatu arte.

Basoerdiz basoerdi finkatzen zuten

lagunarteko babesa,

denbora pasari aspermena xahutuz,

tailerreko obedientziari

ardailaren erotsa kontrajarriz.

Txikiteroak:

ardoa edaten zuten

erle laborarien gisan

lagunarterako eztia sortuz,

bizitzaren mikatza gozatzeko

bide bakarra bailitzan.

Hori zen, behintzat, haiek zekitena.

1998

Eskale kanta

Pobreen jainkoa

sukaldeko sabaian zintzilikaturiko

lukainka muturra da,

eta bere borondatearen seinaleak

honako hauek izan litezke:

jaietako zozketan

urdaiazpikoaren zenbakia tokatzea

edota

bestela

emakumeratze erakargarria

izango duen

alaba eder bar edukitzea

—bai baitaki pobreak

ia nahi lukeen oro eskura lezakeela

emakume ederrak—

Pobreen Jainkoa

gehienetan ez da existitzen

pobreak uste baitu

existituz gero

ez liokeela hain pobre izaten utziko.

Eta —gutxitan izanik ere—

existitzen bada

sabaian zintzilik dagoen

txorizoaren antza dauka.

1998

Amaren hizkuntza samurtasuna da

Labana zaurituak dira

euskararen hitzak,

hegal ustez zorrotzak eta

kamuts deklaratuak

atari berriko mugetan.

Zertarako tximeletari

mitxilotea deitu,

txitxidola, mitxirrika,

txitxipapa edo txilipitaina,

haurrei pinpilinpauxa

aski zaienean...

Nork sinistuko du

amaren musuak

samurtasunaren hizkuntzan

elebakar direnik?

Nork izendatuko ditu

egun euritsua eten eta

ilunabar aratza prestatu duen

eguzkiaren erasanak lurrean?

Nor mintzatuko zaie piztiei

kitarrarik gabe, hitz hutsez?

Mendeak hizkuntzaren antzeko hotsez

larrua maitatzen, eta

euskararen hitzak tartailo daude

oraindik

odoluts den maiteminduaren mingainean.

Zergatik ez ditugu

Zuberoako hitzak ahoskatzen

gure mintzairan?

Gure haurrek hitz egingo al dute

penarik gabe,

hizkuntza derrotxatu beldurrik gabe,

beti geroaren ikara garaiturik,

esango ote dituzte

lur bustiaren gainean bilutsik

gelditzerainoko ausardiaren hitzak?

1998

Zauriaren auriak

Poetaren tresnak

odoletan bustita daude,

poetak bere minetik

idazten baitu.

Zauritua izan delako

idazten baitu poetak.

Zauriak zeharkatzen dizkion

aire ozpindua zaio

poesia.

Haragi bizian

norbaiten letaginak sentituz

bakarrik datorkio eskura

hitz-joko jopua.

Gauaren erdian

jostorratza orbain zaharretan sartu

eta alderik alde pasa ondoren

lortuko du orroa isilaraztea,

mina poema bihurtzea.

Poesia idaztea ahultzea baita,

irakurleari indarra ematea.

Eta irakurlea eskergaiztoko

senti ez dadin,

erakutsi dioten sufrimenduaren

ikuskizunak barnerrudun

egin ez dezan soilik

ukatzen ditu poetak

bere zaurien urradurak,

idazteak sendatu egiten dizkiola

gezurtuz.

Hey, Patthi Smith?

1998

Gaua, hotza, negua

Esnatu eta

tren huts batean nago.

Jomugara aspaldi iritsia,

bagoi luzea jendez hustu da.

Ilunak hoztu egin du

kristalen kolorea.

Geltokian ere inor ez,

bakardadearen estuasunetik ihesi denak.

Ahuldua, ezer egiteko kemenik gabe,

ikara sentitzen dut,

tristurak itotzen nau.

Nola iritsi naiz

izarren distira izoztuaren pean

hedatu den

desanparo gordin honetara?

Nola barneratu zait

txakur basatien

izu etsitua

bihotz zuloraino?

Tren huts batean sentitzen naiz, maite,

esnatu eta ondoan ez zauzkadanean.

1998

Musika: Mikel Markez (1999)

Jabier Muguruza (1999)

Gau urtuak

Gaua erreibindikatu nahi dut.

Beti.

Gaua da eguna joaten denean

gure ekimen antzuek

uzten duten

ondoriorik aberatsena;

egunez pobrea den bizitza

aberasten duen

urrebitxiz eta zilarrez betetako

kutxa zaharra da gaua.

Gauak grina hilkaitz bilakatzen ditu

egunez arin izan diren

sentimenduak, benetazkoak,

eta ezerezean uzten ditu

bakardaderako lagungarri ez diren

anbizio mengelak.

Gaua entzuteko da,

eguna builarako,

gauak ez baitu beste plusbaliarik:

txelo baten boz geldoa

entzuteko aukera,

egunak kitarra elektrikoaren

bozgorailu basatia behar duenean

bizitzari plusbalia itxura bat emateko.

Gaua erreibindikatu nahi dut.

Beti.

Gaua:

Hontzak bizitzeko aukeratu zuen mendea.

1998

Garenaz gaindi

Ni naiz

       Pello Lizarralde

                        izan nahi zuen

                                    gizona,

agian

Pello Lizarraldek berak

artean Pello Lizarralde

izan nahi ez zuen garaian.

Bekainen marrarekin batera

ematen baitzaigu izana ere,

eta izanera horri eustearen edota

gizartearekin samurrago letorkeen

beste batera makurtzearen arteko

borrokari

agian

bizitza esan lekioke.

Hona Pello Lizarralde:

(Zumarraga, 1956)

lanik egin gabe bizi nahi eta

urtebeteko eszedentzia hartu zuen,

idazteko, munduan zehar ibiltzeko,

benetako plazerra irakurtzea dela

(eta ez idaztea)

deskubritu zuen arte.

Urri idazten du,

eginbeharrek uzten dioten

denbora are urriagoan

(zinera ere joan beharra baitago);

nobela laburrak, ipuin laburrak,

hatz artean

kotxe-aseguruen

gutunantzeko lodiera duten

liburuak erdituz.

Gogoa duenean soilik idazten du,

eta oraingoz ez dauka

egunero bost orduz lehertzeraino

bere burua murgilaraziko dion

nobela pisutsua idazteko gogorik.

Ez zuen Idazleen Elkartean

izena eman,

uste baitu (Hemingwayren antzera

eta idazle gazteei exenplua emanez)

sari-elkarte guztiek idazleari

bakardadea arintzen laguntzen diotela,

baina ez hobeto idazten.

Haserretu egiten da

«puenting», «surfing» eta antzekoak ikasi

eta hitz zaharrak ahanzten dituztenekin:

udaberri oso bat eman zuen

ipuinen batean

«ezkerraihena»rentzat leku bila.

Hain da gozatsua idaztea,

eta hain astuna idatzitakoa defendatzea!

Ni naiz

       Pello Lizarralde

                       izaterik lortu

                                    ez zuen gizona,

agian Pello Lizarralderen beraren ezinustean:

garenaz gaindi ezin ihes egin,

asteko egun bakoitzak

izaeran bere markaren azalerrea

itsasten digun bezala.

Hemen datza

                 Pello Lizarralderen

                                      bekaitzaz

ahi gelditutako gizona,

agian

Pello Lizarraldek berak

Pello Lizarraldez horrelakorik

sentituko ez lukeenean,

bekaitza ez baita

(bizi-modu bat bilakatzen ez den artio)

beste-lakoa izan nahiak

eragiten digun barren-ekaitza

besterik.

1998

Etsiaren harian

Aldizka

poema bat egoskortu egiten da,

eta hormatu,

orriari negar

eginarazi nahi liokeen

idazlearen luma-puntan,

hala nola hormatzen den musika

boxeoko eskularruekin jotako

flautaren sehaskan.

Batzuetan, poema batek

existentzia ukatzen du tematsu,

ezezko setatiaz.

Ez du jarri nahi, esaterako,

John Berger-en ahotan,

Moskuko hilerri hartako urkiek

zeruaren eta lurraren arteko

solasaldi-modu bat ziruditela.

Zenbaitzutan,

Axularri berari ere errespetua galduz,

poema batek ez du

«Goiz heltzen diren pikoak

maite ditu nire arimak»

erranez bizi nahi.

Beirazkoa legez den

giza bizitzaren hauskortasunaren

ezagun,

poema bat gai da,

etsipenaren ordu makurretan babestuz,

gazterik hiltzera zihoan

Eusebio Lorenzo gailegoaren

sentipen hilurrenak

isiltasunaz arnasusteko,

«Ahanztura galdu genuen hura

maite-gabetzea da»

esan gabe utziz.

Aldizka,

poema bat isiltasuna bortxatzearen

aurka ateratzen da,

ezer esan gabe beteagoa ageri den

espazioa orbantzerik

ez du onartzen;

alferrik da

arratsaldearen mugetan

bistaraztea:

elur azpian

izoztutako zantzuak

dira bere hitzak.

Bizi nahi ez duen poema bakar batek

poesiaren eraikin guztiei

desafioa jaurtitzen die,

eta horren aurrean

idazleari ez zaio

kristal finezko kopa hartu

eta Errioxako ardo ona edatea

beste eginkizunik gelditzen.

Ez da, hori,

bere gerla.

1998

Bibliografia

IRAILEKO IPUINETAPOEMAK. Erein, 1989

CASTLETOWN. Erein, 1996

OHERAKOHITZAK. Erein, 1998

Diskografia

TXURIKO. Artola, Txomin, 1986

        Blanki blue

EGAN. Egan, 1988

        Entzun nere kanta

ZERTARAKO MUGAK JARRI. Markez, Mikel, 1995

        Gabon arboletako

ZURARTEAN. Artola, Txomin, 1995

        Bihotza emango nioke

FRAN LASUEN & ESKUADRA ZARRA. Lasuen, Fran, 1996

        Lo nengoela

KANTU EROTIKOAK. Markez, Mikel, 1997

        Eskolako lanak

BANEKI. Lin Ton Taun, 1997

        Indarra / Zure deiaren zain / Revolver

JUANITA. Furunda, 1998

        Barman!

DENA HANKAZ GORA, Markez, Mikel, 1999

        Dena hankaz gora / Zaldiarena / Feria / Gaua, hotza, negua /

        Gela zeru bihurtua / Industri birmoldaketa / Hodeietara begiratu genuen /

        Bidertzeko lapurra / Zatoz, asemen! / Ez asko espero /

        Urrun dabilenaren kanta / Bufanda ehulea

TRIBUAREN HITZ GALDUAK. Markez, Mikel, 1999

        Tribuaren lehen aipamena / Hitza eta musikaren arteko elkarrizketa /

        Rafaga / Uztai bi / Beltz man / Ilargi betearen ordua /

        Moon river / Natur zientziak / Irune / Tribuaren azken aipamena

FIORDOAN. Muguruza, Jabier, 1999

        Gaua, hotza, negua