GABRIEL ARESTI

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Gabriel Aresti

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Poesia mailu bat dela esateko ausardia ukan zuen Gabriel Arestik, eta estetika obrerista baten aldekoa dirudien deklarazio honek ikusi batean uste genezakeena baino irakurketa anitzagoa du: mailua lanabesa da eta, ondorioz, poesia tresna da, ez helburu. Bederatzi lerroko poematxo hartan jarri zen estreinakoz euskal poesia poesiari berari buruz hausnarrean, eta hori izan zen Harri eta Herri, ona edo txarra kategorietatik gorago dagoen liburu bat, modu berria zekarrelako: Euskal Herriaren dimentsio urbanoa ere hartu zuen; garbi-mordoilo antinomia gainditu zuen hizkera herrikoi eta aldi berean jaso bat proposatzeko; poesiaren gaiagatik eta estiloagatik garaiko korronteetan txertatu gintuen, eta aurreiritzi klerikaletatik libro ageri zen. Bertute handiegiak dira poemen ederraz edo ederragoaz kezkatzeko. Liburu fundazional guztiak bezala, ikur bilakatu zen, eta esan genezake itzal egiten diola egilearen obra osoari. Gabriel Arestiren poesia soziala bera ere, ordea, harriaren trilogia batean ulertu behar da, eta ez liburu honetako emaitza soil bezala, bere ñabardura eta aberastasun osoan ulertu nahi badugu behintzat.

      Poesia berri honenganako deia, futurista errusiarren moduan Arestik «mandatua» izendatzen duena, Bilbao maitagarri zikin, langile, erdaldun eta bankario hartatik jaso zuen noski, baina baita euskal poesiak berak eskatuta ere. Gure artean Nietzsche-ren argitan aztertu izanagatik, Manuel Maria poeta galiziarrak Danteren Komedia Jainkotiarra-k eragina dela dioskun Maldan Behera poema ilun eta sinbolismoz beteriko hura —gure lirikaren gailurretako bat—, euskal poesian barrena eginiko bidaia kritikoa da beste maila batean. Gure iraganetik ere badatorrelako, Aresti soziala ezin esplika liteke garaiko joera poetikoen eragin hutsaz. Bere lehen obra nagusia ere, Bizkaitarra, gero garatuko zituen osagarri popularrez betea dago. Obra hau irakurritakoan, Gabriel Aresti «poeta handi bezain ezezaguna» zela idatzi zuen Aingeru Irigaraik 1960an, eta leku bat agindu zion Parnasoan.

      Poeta, kantugile, hizlari, itzultzaile, antzerkigile, editore, hizkuntzalari... Arestiren lana prometeikoa izan zen, gizarte berri batek behar zuen hazkurri espirituala moldatu beharrak eragina, eta figurak maiz hartu zion gain obrari egunerokoan. Euskaldunen kontzientzia kritikoa bilakaturik, poesiaz etika egin zuen, testua ez zen izan mandatuaren agiria besterik. Mandatua bera obratzea zen, eta Arestik mailua hartu zuen eskuan harria moldatzeko, herria iratzartzeko. Joxe Azurmendik esana duen bezala, Arestiren «ni» guztia ni publiko bat da, bere gain hartzen duenez sasira kondenaturiko herri baten ordezkotza. Horrela ulertu behar dira bere jarrera paradoxalak eta bere esan hiperbolikoak, poeta zibil handi guztiek bezala literaturaren eta bizitzaren arteko muga hautsi nahi izan zuelako. Eta haiek bezalaxe sufritu behar izan zuen, herria harri zelako puska batean.

KOLDO IZAGIRRE

Gabriel Aresti (Bilbo, 1933 - 1975) bere kasa euskaldundu zen gaztetan eta kontaduritzan jardun zuen. Poesigintzaz kanpo ere lan asko eman zituen argitara. Antzerkia berritu zuen (Justizia txistulari, Beste mundukoak eta zoro bat...), kantagintza sustatu zuen, itzulpenak, ipuinak eta nobela bat ere utzi zizkigun, Mundu munduan, eta artikulu eta hitzaldi mordo bat, zorrotzak bezain polemikoak bere garaian.

Bibliografia

Azurmendi, Joxe. ADAN 1975: AZTERKETA SAIO BAT. (Joseba Zulaikaren ADANEN POEMA AMAIGABEA poema liburuaren epilogoa). Kriselu, 1975

Sarasola, Ibon. SARRERA (GABRIEL ARESTI POEMAK I liburuaren hitzaurrea). Kriselu, 1976

Azurmendi, Joxe. ARESTI: SENTSIBILITATE KONKRETU BAT. Jakin, 36. 1985

Maria, Manuel. GABRIEL ARESTI: ARBRE E PEDRA. Eusko Ikaskuntza – RIEV, 36 zenb. 1988

Arkotxa, Aurelia. IMAGINAIRE ET POÉSIE DANS MALDAN BEHERA DE GABRIEL ARESTI. Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, 1993

Aldekoa, Iñaki. MUNDUAREN NEURRIA. Alberdania, 1998

Zelaieta, Angel. GABRIEL ARESTI. BIOGRAFIA. Susa, 2000

Bizkaitarra
(Zatiak)

Goiko Jangoiko maitagarriak parkatu begist barriro

aren aurrean olerkari au umilduten da biziro

zergaitik eze egi garratzak esan nebazan deungaro

ipokritaren modu motzean enas portadu egundo

Adiskide bat Txorierrian maitatuten dot emaro

arengan beti konfiantzea eduki neban astioro

aren izena Kaiero

eta kantadu ezkero

badakit arek entzun egingo nabela guztiz maitaro.

Arek badaki ondo zer dan euskalduna

bizkaitarrok dogula biotz biguna

euskal baserrietan jente diruduna

piñudiakaz egin ebela fortuna

zer-egin astuna

tokadu jakuna

egin bioguna

emen daukaguna

Larri nabil ni eta nire laguna.

Bituriako abade-eskola abandonau ebanean

gure Andoni Kaiero Uria munduan sartu zanean

pisu gogorra sentidute eban arimearen ganean

ez ebalako irabaziko abadearen lanean

aren etsera joan nas batzutan Mungiarako trenean

bertan bizi da gure mutila bizitza-modu onean

Solo-arte ederrenean

zerurik politenean

oso pozikan nago aregaz berbegiten dotenean.

Zelan egiten jatan alaitu begia

ikusten dotenean zure Mungia

Baso berde artean dirudi kabia

zeñean bizitzen dan alegre txoria

zeru bat txikia

penarik bagia

lurralde dultzia

epela eztia

jente onek eztaki zer dan gosia.

Zatoz onantza lagun maitea neure kantore alaia

Ainbeste neska zar eta gastek desiaduko galaia

Garbitu eizuz antiojuak kendu bistatikan zaia

Eta begira non dadukazun Nerbioneko ibaia

Itzi egizu momentu batez bizi zarian zelaia

Ta kontsidera egizu ori gure lurralde anaia

Berdetasunen amaia

Euskeriaren etsaia

Eta pentsadu egizu ori bere dogula Bizkaia.

Miseria tristea gosete andia

Barakaldo zikiña Sestao ordia

Pentsamentu bat daukat buruan gordia

Frabika itsusi orreik benetan zer dia

Sarama-burdia?

Txakurren ardia?

Zeru ipurdia?

Odol izardia!

Esperantza guztien urkamendia.

Juan ziñian automobillaz iños Sanander aldera?

berdetasuna ez ikusteko bidean dago aukera.

Edo bestelan Burtzeñatikan oñez Portugaletera?

etse beltzezko zeru gorrizko korridu dozu ballera?

kamiño biak etorten dira infernu barri batera

Dolore pena tormentu eta neke guztien billera

Arrazoien ukaera

Arana baten euskera

Orregaitikan euskal erriok lotsatu biarrak gera.

          ***

Ze salbaziño eduki leike gure euskera maitiak

Itsuak bardin badiraz aren laguntasun-emoliak

Parabola bat kantadu dedot itxiko dabez begiak

Ez ikusteko nigandik euren itsutasun terribliak

Ta ze ardura izan leiskue trapu baten koloriak

Ze ardura bertso baten ipinten dan erderazko berbiak

Zortziko ero abaneriak

Abarka edo zapatiak

Kanpo santuan lurra artuten badau gure izaeriak?

Sarri entzun nozue bertso guztietan

Bizkaia dagoala beti penetan

Baña orregaitikan enas alegretan

Enas alegretan da eztot sufrietan

Banago baketan

Poz-pozik benetan

Zerren munduetan,

Gerade abrasetan

Merezidu ditugun arriskuetan.

Gerra-denporan komendantiak mandatzen dabe soldautza

Ta pillotua obeditzen da datorrenian ekatxa

Elexan bere Aita Santuak daroia buruzagitza

Ta kristinauak eztegutsie desobedietan itza

Au da eredua segietako bire gustietan giltza

Auzi bat ondo defenditzeko bear da abogadutza

Ganerakua da ametsa

Pentsamentu gustiz motza

Ezelan bere amorerikan emon eleikian gauza.

Baña gure Bilbagun ori ikusten dogu

Zelan eztakiana izan dan maisu

Egiak jakiteko egiten dan botu

Fuerte gedar egiñaz errazoia dogu

Ostantzian galdu

Zorotzat pasadu

Ori dala modu

Egiak ukatu

Ganera jakitunen graduak artu.

Gusti onegaz gure Bizkaia kondenaturikan dago

Araba barri lotsagarri bat bost urtian izateko

Problema ori ikusiteko gitxitxu gagozalako

Ta gure beso oneitan indar eskasa daukagulako

Akaso eztau alkantzaduko bapere erremedio

Eta itsuen itsueria zantarra dala medio

Aurrerantzian etxako

Bentajarik etarako

Jenio oneri Jangoikuak emon euskuna andiro.

Euskaldun errazako jente erdalduna

Biziko da Bizkaian, au nire pena!

Eta gusti-gustirik lotsagarriena

Eskuan daukagula erremedio ona

Ondo dakiguna

Danik ederrena

Iraungo dauana!

Errua norena?

Etorkizunak diño: Bizkaitarrena.

1959

Musika: Rafael Castro

Maldan behera
(Zatiak)

1. UNTERGANG

Egun honetan nire gogoak

utzi nai baitu mendia,

MALDAN BEHERA DOA AGURO

NIRE GORPUTZ BILUZIA.

Honera etorri baino leen ongi

ezautu nuen herria;

txiki-denporan eduki nuen

han ene bizitegia.

Ama maiteak emaro niri

ematen zidan ditia:

MALDAN BEHERA DOA AGURO

NIRE GORPUTZ BILUZIA.

Honera ekarri nuen handikan

nire tristura haundia,

gizon doilorrek egin zidaten

bidegabe itsusia.

Orain zikina, zitala banaiz

orduan nintzen garbia:

MALDAN BEHERA DOA AGURO

NIRE GORPUTZ BILUZIA.

Mendi gailurrak ikusi zidan

arduraz penitentzia,

haranerantza ibiliteko

eman zidan lizentzia;

hari entzunik dirudit orain

hegaztina kantaria:

MALDAN BEHERA DOA AGURO

NIRE GORPUTZ BILUZIA.

2. HARIZTIA

Orain hemen nago, eremu latz honetan.

Nire gurariak galdurik, lur hauetan

arbola adar-gabeen parea naiz orain.

Landare zekenak baitaduzka eremuak,

erratzak harean, haitzetan kalamuak,

nire arima dago mirari baten zain.

Eztago zeruan egun hodei batere.

Denpora sikuak garantzen ditu bere

ordu miragarriak sekula batean.

Zerura begira egoten naiz luzaro,

izarren esnetik edaten dut oparo,

baina egarri bizia daukat bihotzean.

Azken eremuon natzalako atinik,

hezur-lekuetan eztaukat zer-eginik,

ta iruten dut astiro itogin sikua,

nundik egunotan doakidan bihotza,

entzun eztelako ur lasterraren hotsa,

apur bat busti dezan lurreko kolkua.

Eztut gaur ezer jan: eztut horren beharrik;

eta gau osoan egondu naiz itzarrik,

kandeletan ikusiz eulien hegalak.

Barauetan eztut oinazerik aurkitu,

bakarrik egoteko asmotxo makalak,

eta lo-galeak benedikatu ditu.

Gainerakoa da alperrikako gauza:

Hermita eroria, hobietako lauza

eta maitalearen gorputz usteldua;

ezpaitzekidaten benetan erantzuten,

mugitu ezineko itxura hartu zuten

herio geldiaren mustur zimeldua.

Gauerdi batekin agertu zen arraina,

zilarrezko ezkatak eta buztan apaina:

Eznuen konprenitu nundik etorri zen.

Goizaldean, noski, paratu zen marean,

ta gero sartu zen jarri nion sarean,

iheri neuganantza ahalik lasterren.

Bere aginekin eman zidan dolore,

kolore denetan: gorri, beilegi, more,

ikusten bainizkion begi biribilak,

gutiziarekin, bere hegal zimelak

ebaki zizkidan tenorean kordelak,

geldiro libraturik nire orkatilak.

Eta indarrarekin eman zuen bizia.

Nire sabelean mendekuzko zuzia

izar baten moduan izeki zitzaidan.

Nire etsaiak zeuden lekurantza joan nitzen;

biak nituen hil, eta eguzki-brintzen

edertasun zabala argitu zen nigan.

Eremuak ere dauzkalako mareak,

behera eta gora egiten du hareak,

eta nire gorputzak ezin egon zutik.

Arroken ostean agertu den etsaia

ene begian da baratzeko galaia,

itsuki baitiotsat: Ken hadi hemendik!

Haitz gorri beltzetik datorren arranoak

moldegaizki lotzen dizkit anka-besoak,

eta laket bizian etzaten da lotan.

Koba sakonetik irten duen sugeak

egunero dizkit moztutzen bost erpeak;

hegaztinari zaio hurbiltzen narrastan.

Batzutan diotsat ilunpeko jaunari:

Pozetan negarrez, doloretan kantari,

gizona zen emazte urrikaria nauk.

Nire ezpainetan dagoen ur gazia

oraintxe kentzeko, egin zaidak grazia:

Ezin paira nitzake premia gogor hauk.

Animali biok dira nire lagunak;

nire deserriko mahats geza bigunak,

ze moduz jakin gabe, orain dizkiet zor.

Biziko lorean ernatu da kimua:

Sugea, arranoa, ta azkenean zimua;

hiru animalia baizik eztago hor.

Hiru gorputzekin egin nuen arbola

sikuari, gero, eman nion odola,

bihotzetik ugari atera nuena.

Arrainen hegalak ziren bere sustarrak,

arrano zurien lumak ziren adarrak,

eta bere tronkua sugeen buztana.

Haritz bedeinkatua

adoratu nuen.

Nire belaunak

lurrean jarri

nituen.

Ordu hartan

nik eznenkien

zerk iharrosi

ninduen.

Haritz bedeinkatua

adoratu nuen.

Arbola bakarreko

harizti maitea:

Egun oraindik

eztuzu bete

urtea;

indar haundiz

apurtu duzu

lotu ninduen

katea.

Arbola bakarreko

harizti maitea.

Haritzaren adarrak

mugituz biziro,

aita nirea

balitz bezala

emaro,

behar nuen

bendizioa

partitu zidan

luzaro.

Haritzaren adarrak

mugituz biziro.

Horko bidea gaitza dela,

eta kamino zabala.

Harri zorrotzak daude hortik, minduko zaitzu oin-zola:

  Basamortua,

  arantz-ortua,

laga zazu berehala.

Etorri zinen haranetik

estrata luze batetik:

Orain zu zara itzuliko gauza guztiak utzirik,

  lehengo estrata

  itzali da-ta,

bide-zihor horretatik.

Frutu gozorik ezpaituzu

mendi honetan dastatu,

egi garratz bat behar dizut bene-benetan aitortu:

  Gaueko izotzak

  arantz zorrotzak

mertxiketan sartu ditu.

Udaberriko gau ederra

bihurtu zaigu gogorra;

elur zuriak estali du hemengo mendigailurra,

  ta krabelina,

  apain ta fina,

orain ezta mundutarra.

Lore guztiak usain gabe

geratu dira hementxe;

sasietako orri motza ikusten duzu kolorge,

  eta limoiek,

  laranja hoiek,

zaporea galdu dute.

Bihurtu zaitez haranera,

hemen aspertu bazara.

Senda luzea har ezazu, begitu gabe atzera.

  Zure gogoa

  ezta, gajoa,

itzuliko eremura.

Haritza, egun triste hartan,

hola mintzatu zitzaidan.

Libertatea lortu nuen katea apurtu zenean,

  baina bihotza

  geldo ta hotza

neukan nire bularrean.

3. SENDAN EGINIKO GOGOETA EROAK

Animalia ederra,

gizon akabatua.

Lurreko jabe laztana,

zeruek maitatua.

Jaungoiko poteretsuak,

eskuz bedeinkatua.

Ezkeunkan izenik ere,

mendietatik zeihar.

Erantzunik egunari,

egiten dugu negar.

Herririk herri genbiltzan,

tristuraz eta makal.

Gatazka hamorratua,

burrukaldi hertsia.

Buztina hilaren kontra,

genbiltzan izakiak.

Ilunpeko erreinutik,

agertu zen bizia.

Amak amoriotsuak,

aitak bihotz-gogorrak.

Gurasoek elkarrekin,

bake ondoko gerrak.

Alimentatzen dituzte,

derrigorrean haurrak.

Galileako lurrean,

bizitzen ginen denok.

Andreak eta gizonak,

neskatxak eta haurrok.

Morroiak eta mutilak,

dira zerbitzurako.

Gizona ihes egiteko,

katigutasunetik.

Erdi bitan partitzen da,

guztiz engañaturik.

Gorputza eta arima,

erratuz dabil beti.

Ingude-mailu artean,

hauzirik zaharrena.

Eztira konforme izanen

andrea ta gizona.

Burnia trabailatzeko,

behar da lan zekena.

1959

Souvenir d'Espagne
pour mesdemoiselles
Solanje et Helena Gereziaga

Hau da Bilbo, esan zuen gizonak.

Kapela zuria zeraman gizonak, eta

Hau da Bilbo, esan zuen. Hau da

Pinturaren Museoa, esan zenuten.

Peut-être, esan nuen, ez dakit.

Ez nekien. Ta zer? Ez naiz lotsatzen.

Zergatik burjesa egonen da

museo honetan izenez, laudorioz,

(Halako konteak eman zuen pintura hau),

pilotuaren eta marineruaren

izenak

hilobi baten gainean ez daudenean?

Zer da hori? Seinalatu zenuten leihotik.

Deustuko Eskola. Jesuitena.

Ez, hangoa. Egurrezko etxe haek.

Ijitoak, esan nuen lotsaturik.

Urrutian entzuten zen trumoia.

Grekoa. Goia.

1963

Zorrotzako portuan aldarrika

Aleman barkua atrakatu da Zorrotzan.

Zimentua dakar, ehun kiloko sakoetan.

Bien bitartean

Anton eta Gilen zeuden

zerrarekin

tronko hura erdibitzen.

Sokarekin...

Eztago kablerik...

Bestela...

Tira eta tira,

orain Anton,

gero Gilen,

eznaiz hilen,

Gilen.

Hemen euskeraz

ta han erderaz.

Birao egiten zuten.

Okerbideak ezpaitaki mintzaerarik,

berdin tratatzen baitu

erdalduna

eta

euskalduna.

Arbolaren neurriak hartu nituen.

Antiojuak bustitzen zitzaizkidan.

(Amak gauean pentsatu zuen errekara

erori nintzela). Eta esan nuen:

Beti paratuko naiz

gizonaren alde.

Gilen.

Anton.

1963

Munduaren neurria

Nire buruaz mintzatzen naiz, naizelako

munduaren neurria.

Barka bezaidate.

Nork bere begiekin ikusten ditu gauzak.

Eta nork diost niri Laudioko kanpandorreak

eztakusala? Nork?

Nire buruaz mintzatu behar dut, hura delako (ni naizelako)

hobekien ezagutzen dudana.

Nire bularra labirintu bat da, dedalo bat,

eta bertako kale kantoi guztiak ezagutzen ditut:

Bertatik ibiliko naiz nola komodatik ohera,

arimaren begiak itsutzen dizkidaten egunean ere.

Dena dela, ni naiz mintzatzen naizena,

eta mundua diot,

nire zihorraz neurtu behar dut mundua,

beste neurririk ezin baitarabilket.

Nire bularraren gainean zer dagoen,

hori bakarrik jakin nahi dut.

Mintzatzen naiz nire buruaz.

Zarautzen gizon bat dago, gerra aurrean

egunero komekatzen zuena.

Orain urtero bakarrik,

protestatu behar baita, ze demonio!

Hogei urteko alaba bat daduka,

pianoa, pintura eta alemana estudiatzen duena;

datorren urtean ezkonduko da, norekin eta

zubi injinero batekin!

Gizon horri etzaio gustatuko

nire buruaz mintza nadila, baina

hura ezta konturatzen ni naizela

mundu honetako gizonik jakintsuena.

Eztago jakitun, urrikaria.

1963

Nire aitaren etxea

defendituko dut.

Otsoen kontra,

sikatearen kontra,

lukurreriaren kontra,

justiziaren kontra,

defenditu

eginen dut

nire aitaren etxea.

Galduko ditut

aziendak,

soloak,

pinudiak;

galduko ditut

korrituak,

errentak,

interesak,

baina nire aitaren etxea defendituko dut.

Harmak kenduko dizkidate,

eta eskuarekin defendituko dut

nire aitaren etxea;

eskuak ebakiko dizkidate,

eta besoarekin defendituko dut

nire aitaren etxea;

besorik gabe,

sorbaldik gabe,

bularrik gabe

utziko naute,

eta arimarekin defendituko dut

nire aitaren etxea.

Ni hilen naiz,

nire arima galduko da,

nire askazia galduko da,

baina nire aitaren etxeak

iraunen du

zutik.

1963

Musika: J.M. Arrizabalaga - Maite Idirin (1975)

            Fernando Unsain (1976)

            Angel Illarramendi (1978)

            Bittor Aiape (1994)

 apur dezagun katea

 kanta dezagun batea

 hau da fandango

 biba berango.

Munduan beste asko lez

arta buruan oskolez.

Atzo aspertu nintzaden

maisuez eta eskolez.

Poeta naizen ezkero,

eztut zerurik espero.

Bederatzi kopla ditut,

lau zuhur eta bost ero.

Ilargiaren adarrak:

Handik zintzilik abarrak.

Gogoangarriak dira

zure bi begi nabarrak.

Zerutik dator harria.

Nundikan berriz argia?

Gau ilun honetan dakust

zure aurpegi garbia.

Martxoko oilar gorria,

inundik ez etorria,

goseak arintzearren

judu batek igorria.

Goizaldean eguzkiak

printzak daduzka bustiak.

Oso merke saltzen dira

euskaldunaren ustiak.

Gure amonak esan dit:

Aitak arnoa edan dik.

Joan zaitez tafernara

eta ekar zazu handik.

Euskeraren asturua

ezta gauza segurua:

Askozaz hobekiago

dabil munduan judua.

Eta hau hola ezpazan

sar nerila kalabazan.

Ipui txit barregarriak

kontatu nituen plazan.

1963

Musika: Mikel Laboa

Esku beteka biltzen dut egia

aldamenean dauden gauzetatikan:

arrosa

eta haren bost orriak,

krabelina

eta haren hamabiak;

eguneroko iratzartorduan

nire gelako leihoan

agertzen den

lehen eguzki printz iluna,

eta gaur eguerdian

Indautxuko plazan

neskatxa batek zuen

hulahupia.

Gizonen ahotik ez;

handik eztut egiarik biltzen.

Handik

iraina,

atzipea

eta enganamentua

dut biltzen.

Beraz,

gizonen ahoa tapatzen dut,

gauzak erakusten dizkiet

hola

gizonaren semeagandik

ikus dezaten

posible dela

oraindik

pizka bat

deskonponketa honi

nolabait

erremedioren bat

bilatzea.

1963

Esanen dute

hau

poesia

eztela,

baina nik

esanen diet

poesia

mailu bat

dela.

1963

Egia bat esateagatik,

alabak

hil behar bazaizkit,

andrea

bortxatu behar badidate,

etxea

lurrarekin

berdindu behar bazait;

Egia bat esateagatik,

ebaki behar badidate

nik eskribitzen

dudan

eskua,

nik kantatzen

dudan

mihina;

Egia bat esateagatik,

nire izena

kenduko badute

euskal literaturaren

urrezko

orrietatik,

inoiz,

inola,

inun

eznaiz

isilduko.

1963

Ezkutu banatan saltzeko bertsoak
(Zatia)

Nire grazia Aresti da ta ez nintzaden Oliteko

Adanen kontra asmatu ditut hamaika moral etiko

Izan ditezen iraunkor eta gainera monolitiko

Euskal garbian kantatzen ditut mila bertso politiko.

Nire grazia Aresti da ta paratu naute aparte

Niri lotzeko borrero hoiek kate lodia dakarte

Libertatea lortzeko gerran hartu nuelako parte

Baina isilik ez naiz egonen judikatzen nauen arte.

Nire grazia Aresti da ta hau da nire desgrazia

Nolaz igarri jakin gaberik gertatu zaidan pasia

Ez nintzen izan libertatea gaitz-erizteko hazia

Eta birritan egon naiz grina horri ukat-arazia.

Nire grazia Aresti da ta hau da azken abisoa

Ze odisea Aresti bati munduan pasadisoa

Ez dakit nola gustatzen diren ogia ta txorisoa

Gurea baita alimenturik gabeko paradisoa.

Nire grazia Aresti da ta galdu nuen kanorea

Itsurik nabil airean nola Anbotoko seinorea

Ez dut ikusten zuzenbidea eskatzeko tenorea

Legami ferdez altzatu dute ogi onaren orea.

Nire grazia Aresti da ta jaio nintzen jentartean

Primutasuna eduki nuen fameli prestu batean

Dilista-plater batean saldu nuen modu politean

Nigatik barre eginen dute denporen errematean.

Nire grazia Aresti da ta kendu didate gloria

Nitzaz hedatu dute munduan gezurrezko historia

Laidatu naute nola bainintzen aingeru bat eroria

Aldare berri hoietan dago ahardien hiloria.

Nire grazia Aresti da ta grazia honi darraika

Nire izenak haren graziak diradelako hamaika

Antilletatik entzuten da nork jotzen duen balalaika

Federazio batez biltzeko Kuba Haití ta Jamaika.

Nire grazia Aresti da ta izan naiz obediente

Adan motzaren aurrean beti portatu nintzen prudente

Egun batean aldatu nintzen uste gabe terrepente

Modu gaitzean kantatzen ditut mila bertso diferente.

Nire grazia Aresti da ta grazia oso gorengo

Nire parera dator bakarrik Josepetegi Belengo

Hura bezala aldar batean mirakuluan banengo

Euskalerriko libertatea lortuko nuke aurtengo.

Nire grazia Aresti da ta hau da nire enplegoa

Adan motzaren graziaz eta tristurazko bulegoa

Oso merkea izan da beti beraren entelegoa

Ez du ikusten bion artean daudela mila legoa.

Nire grazia Aresti da ta ba diotsat Pasternaki

Larru horiak lortu duela ehun mila miloi saki

Lekuko dago zauri bizian soraioan Nagasaki

Blanco xurien arraza horrek okerbideak ba daki.

Nire grazia Aresti da ta hauxe duzue pronua

Neurtzen duena aldia eta denpora eta kronua

Astiro eta politki dakust eternoaren tronua

Bertso batean iraul dezaket beti guztien dornua.

Nire grazia Aresti da ta neronek indar sendoak

Egun bi beso hauetatikan izan dirade kendoak

Lege berrian jarri dituzte fortunazko emendoak

Meza batekin ebakitzeko urteko dibidendoak.

Nire grazia Aresti da ta grazia siku ta lior

Eta grazia honek gloria ekarriko dit derrior

Hiru errege mago datortza eskuan mailu ta zior

Nire etsaiak dirade Kaspar Baldasar eta Beltxior.

Nire grazia Aresti da ta nabil erbia bezala

Ez dut korrikan orain eginen ez hola eta ez hala

Adan zikinak pozoiarekin mundua busti dezala

Nire ezpainak ba daki zer den haren zapore gezala.

Nire grazia Aresti da ta nun dira nire eskinak

Herri honetan niri ukatu zizkidaten gatz-ozpinak

Edonundikan ikusten ditut oso jente zipriztinak.

Haien buruak jo baitzituzten Txarlesek eta Kristinak.

Nire grazia Aresti da ta Simon Magoren alkimi

Isiltzen naute kantu ozena ez dezakedan inprimi

Odol gorrizko izerdi lodiz bekaturik erredimi

Aire hotzean beraien kontra ezpatarikan eskrimi.

1964

Bilbaoko kaleak

Bilbaoko kaleak,

gora eta behera,

errekatik mendira,

batzuk artezak,

gehienak zeiharrak,

lurra estali da

etxez eta gizonez,

gizonak leku batetik bestera

eramateko

makinez,

bizioz eta bekatuz,

karitatez eta kriminaz,

plaza biribilak,

zumardi zabalak,

zuek

niri

gogora

ekartzen didazue

nire asmo zaharra,

behin egin nahi ukan nuen

eta

inoiz egin ez dudana,

Autonomia,

Adiskidetasuna,

Bakea,

Libertatea,

Foruak,

maitatu ditudan gauzak,

Urkijo ministroa,

Gardoki kardinalea,

Mazarredo almirantea,

Egia jenerala,

Arrikibar ekonomista,

higuindu ditudan gizonak,

kaleak,

kale motzak,

kaleak hemendik, hortik,

handik,

edonundik,

Gorbeiara joateko gutizia sortzen zait barrenean,

bertan organizatzeko euskeraren salbazioa,

baina hemen geratzen naiz,

kale arte honetan,

milagro baten zai,

egunero bizarra kenteari uzteko

nahikoa kurajerik

ez baitut.

1967

Nora?

(Rafael Castroren musika batentzat).

Artzai batentzat, artzai batentzat, anaia.

Artzai batentzat, artzai batentzat, anaia.

Kanta zagun orain artean

Nekez isildu deguna

Nolakoa den eguna

Kontaera bat

Zelaia eta

Oso leguna.

Hau da kontaera bat, zelaia eta leguna;

ez beza inork hemen ezer bila,

egia baizik;

Egia triste bat, egunero lur honetan ikusten dena.

Kanta zagun orain artean

Nekez isildu deguna

Nolakoa den eguna

Kontaera bat

Zelaia eta

Oso leguna.

Gure lur honetan, nora?

Gure lur honetan, nora?

Neska-mutil batzuk ziren. Biak oso gazteak edo

oso zaharrak, berdin du. Bion artean

ez zegoen sobera maitasunik, baina

ezkontzeko hitza emanda zeuden. Lur honetan

hain maiz gertatzen da, mutilak,

elizara bidea hartu gabe, hartu du

atzerrira bidea. Eta neska geratzen da

bakarrik.

Gure lur honetan, nora, nora?

Euskeraz nundik nora, nundik eta nora?

Kanta eta dantza negarrez

Herri honek diost eraz

Nola goazen osterantz

Nora goazen euskeraz.

Kanta eta dantza herriak

Ez du bizi nai euskeraz.

Gure lur honetan, nora, nora?

Atzerrietan harek ez baitu

Gordeko nire izenik

Nire maitea gabe ez dakit

Konsolatuko naizenik

Euzkadiatik inora ere

Ez doa bide zuzenik.

Nire maitea ederra da ta

Benetan maitagarria

Gure arteko amodioa

Beti izan da garbia

Baina hemengo gerizpe batek

Itzaldu zigun argia.

Kanta zagun orain artean

Nekez isildu deguna

Nola goazen osterantz

Nora goazen euskeraz.

Gure lur honetan, nora, nora?

Gure lur honetan, nora, nora?

Hemen ez da argirik.

Gertaera bat kontatu nahi genuen.

Baina

Orok dakizue

Nolakoa den

Gaurko eta hemengo aire hotza;

Orok dakizue, eta gu

isiltzen gara.

Artzai batentzat, artzai batentzat, artzai batentzat.

Artzai batentzat, artzai batentzat, artzai batentzat.

Anaia.

Aia.

A.

1967

Musika: Rafael Castro

Bego Euskalerria

bego euskalerria

zahar eta berria

hala jantzirik txit dotorea

nire soinean kapa morea

garizumako hau kolorea

fina daukat gerria

ez dirudit zerria

bego beti bizkaia

nun da nire eztaia

lumo horretan dago arbola

ez mirakulu ez parabola

ikusi nuen igar dagola

nundik dator etsaia

bihotzak diost aia

beude nafarro biak

euskaldun harrobiak

orreagatik luzaiderano

arratsaldean pindar ta lano

hementxe galdu zen karlomano

jan zuen arrabiak

darama errobiak.

dagoela lapurdi

bidasoa aturri

apaizak dira hemen nagusi

horrelakorik ez dut ikusi

axular gazteluzar ta guzi

ez nuen irakurri

euskeraren iturri.

nun dago gipuzkoa

euskaldunen hauspoa

hementxe dago paregabea

harri labratuz euskal habea

ni baninzake haren jabea

ez nintzake astoa

zaldi burdinazkoa.

ba doa zuberoa

dantzako su beroa

kantatzen doa plaza-gizona

zure hospea eta izena

ahoan dauka beti hitz ona

pentsamentu eroa

ez dut maite geroa.

hortxe daude trekutan

beste anitz lekutan

nafarroako haran zabalak

arabak ere dauzka hegalak

moztuak eta gure kabalak

daude horrelakutan

beti luzamentutan.

bego euskalerria

estuasun larria

beti gabiltza duda-mudetan

(bihotz-begiak)-(barne-muinetan)

ikusi zuten zeru-mugetan

nire eztul urria

ta nire belarria.

1967

Gizonaren ahoa

Ez zazue tapa

gizonaren ahoa.

Defendi dadin.

Hainbeste bidegabe

egin zaio

azken ehun mila urte honetan...

Orain,

besoak

indar-gabeturik ditu,

burua erdi-bitan;

ez diozue

kopetan adarrik ernatzen

utzi;

ebaki dizkiozue

eskuak,

ez dezan

ezpatarik astin.

Hor datza.

Ezin defendi diteke

indarrez.

Bakar-bakar-bakarrikan

geratzen zaio

hitza.

Baina ez zazue,

baina ez zazue,

baina ez zazue,

ez zazue tapa

gizonaren ahoa.

Hitzaz

balia dadin,

hitzaz

zerbitza dadin.

Honela konpreni

dezazuen

zertarako

jaiotzen den

mundura.

Ez,

ez zazue tapa

gizonaren ahoa.

1967

Kapitain pilotu

Ni bizi naizen etxea

hain da zaharra...

Euskal mendietako

lehendabiziko harriaz

zen labratu;

aurreneko nafar haritzaz

zitzaizkion ebaki

habeak;

Kantabriako lurretik

ateratako buztinaz

egositako

estrainiako teilez eta adrailuez

zuten estaldu...

Etxe zaharra,

ederra,

finkoa...

Eta orain

lur-ikara ikaragarri batek

etxearen oinarriak

eta

giltzarriak

dauden

harroka

astintzen du

ikaragarriki.

Etxeak

lurrarekin

berdindu nahi du.

Nik,

kapitain pilotu

honek,

ez nuen inoiz abandonatu

hondatzen zen

ontzia,

eta orain

etxe zaharraren teilatuaren

azpian

iraunen dut...

Latin itsasora atera gabe.

Nire etxea,

mendi artean ainguratu zen

ontzi zaharra;

nafar haritza,

kantabres teila,

euskal harria...

Zure surtan errerik

hiltzen banaiz ere.

1967

Musika: Natxo de Felipe

Euskal harria

Zerutik erori gabeko

harria,

ongi labratua,

maisu trebe txit trebe eta habil batek

landua,

oinarri,

giltzarri,

zimentarria,

(adoratzen zaitugu),

(ez zara eroriko),

(mila urte inguru da),

(euskaldunen artean),

arbolaren itxura emandako

harria,

ajola gabean landatu hindugun

itoginaren azpian,

eta ur-tantak

jan hau.

Hi,

arbola,

euskal harria.

1967

Rikardo Arregiren heriotzeagatik auhenez
Auhenaren pentsamendua 13
(Zatiak)

Herria dago negarrez,

beti penetan;

ez dago zergatik jarrai,

ama,

trantze honetan.

Euskera galduko bada

erderagatik,

gal benazate betiko,

ama,

ni berarekin.

Bizi gaitean

beti bakean,

baina guztiz libertate,

ama,

eder batean.

Negarrez jarraikitzeko

ez dago lotsa

herriari eman behar,

ama,

diot bihotza.

       1970

      Musika: Atahualpa Yupanqui - Maite Idirin

Auhenaren pentsamendua 18

          VII

LAUDA, BAINA HIL...

Hire heriotzegatik

gordetzen diat

ehun urteko isil

aldi bat.

Gorazarrez,

(beharturik; munduak baitiost:

gorde ezak minutu bateko

isil

aldia, baina ez

diat nahi),

nik,

libratzen diat

minutu bateko

perpausa,

ez baitakit

haizen

hil

ala

bizi.

Ez, ez zekiat

nor den bizi

eta nor

hil,

nork merezi duen

heriotzea

ala

bizitzea.

Bakarrik esan behar dauat

neure barrenean

haramadala

bizirik,

bizitzea

merezi ukan

baituen.

Egun batean

inork ez dik

inor

hilen

kolpeka

edo katepean

geldiro.

Egun batean

denok izanen gaituk

zoriontsuak.

Egun batean

hire heriotzean

sinetsiko diat.

Egun batean...

Horregatikan bizi da, hil da, Gebara.

Horregatik doa euskal gazteria urtero Debara.

1970

Lizardi

Lizardi

sei otso eta lau ardi;

ni zikin eta zu garbi;

zuk lore eta nik harbi.

       ***

Eta zuk eskribatzen zenuen denboretan

mutilak ez baitziren hiltzen

kamino-bazterretan,

eta orduan Alfonso Sastre

mutiko kozkor bat zen,

eta deserrituak

herrian zeuden;

eta orduan gartzelan

ez zegoen gose-grebarik,

eta orduan

apaizak

apaiz

ziren,

eta orduan etzuten oraindik

ez Lauaxeta

ez Bronstein

asesinatu,

eta orduan

Gernikan etzen bonbardatu,

eta orduan...

eta orduan...

eta orduan...

     ***

Baina orain hemen bizi gara,

eta Euskadi berdeagoa da

eta nik nola eskribatuko

dut

Bihotz-Begietan bezalakoren bat...

Eta nik eskribatu dut

eta eskribatu dut

eta eskribatu dut...

eta, eta, eta Va eta VIa.

     ***

Lizardi

eguzki bat eta izar bi.

1974

Josepa Mendizabal Zaldibian

Etarren ama urrikariek

bakea dute merezi

bihotz-ikara izugarrian

dardaraz baitira bizi

Etarren amek

asko sufritzen dute.

Andre hauen bihotzean

kabitzen da

munduko min guztia.

Aitak

Lemoako frentean

hil zizkieten.

Nebak

gartzelatik deserrira

ibili zaizkie

barreiu.

Eta orain semeak

kaminoetan

erortzen zaizkie

zerraldo...

Etarren amek

asko sufritzen dute,

semeak hiltzen dizkietenean

eta batez ere

semeek hiltzen dutenean...

Arrosa gorri-zuri

idien apatsek zapaldua

bezalakoak dira:

Andre urrikari hauez

urriki zaitezte...

Zeren Euskal Herria

Axularren sagarroia

bezalakoa

da.

Bere egitez ere

nekez erditzen da

baina bere faltaz

nekezago,

penazago...

Eta ETA

(lehen zen EDO)

sagarroiak bere burua

erditzera

apoderatzen duen harria

da.

Asko izan da karloez

eta arantzeez...

Hainbeste otoitz...

hainbeste ezpata-dantza,

euskal-meza,

zortziko nagusi,

alboka,

txistu...

Hainbeste hostia, alu eta potro...

Herri honi

erditzeko tenorea

tokatu zaio...

Mutilen barrabil ostikatuak

eta

neskon diti zigarroz erreak

dilatazio-minak izan dira

baina

andreon sufrimentu-moralarekin

expulsio-mina

dator.

Herri kobarde (hain balent) hau

bere libertateez

erditzen da

Santa Gurutze honetan...

Eguzkiaren ateko tortura-lekutik!

Josepa Mendizabal Zaldibian

asko penatzen da...

1974

Musika: Imanol

Bibliografia

HARRI ETA HERRI. Itxaropena, 1964

EUSKAL HARRIA. Kriselu, 1967

HARRIZKO HERRI HAU. Kriselu, 1970

AZKEN HARRIA. L. Haranburu Editor, 1979

OBRA GUZTIAK. POEMAK I. Kriselu, 1976

OBRA GUZTIAK. POEMAK II. Kriselu, 1976

GABRIEL ARESTI 1. LEHEN POESIAK. Susa, 1986

GABRIEL ARESTI 2. HARRI ETA HERRI. Susa, 1986

GABRIEL ARESTI 3. EUSKAL HARRIA. Susa, 1986

GABRIEL ARESTI 4. HARRIZKO HERRI HAU. Susa, 1986

GABRIEL ARESTI 5. POESIA ARGITARAGABEA. AZKEN POESIA. Susa, 1986

Diskografia

EUSKAL KANTA BERRIA. Mikel Laboa, 1966 Apur dezagun katea / Egun da Santi Mamina

MAITE IDIRIN, ATAHUALPA YUPANQUI EUSKERAZ. Maite Idirin, 1968 Harri eta Bide

XABIER LETE. Xabier Lete, 1969 Urrilaren 28 egun

LURDES IRIONDO. Lurdes Iriondo, 1969 Nereari

LA MÚSICA Y EL PAÍS VASCO. Los Barbis, 1973 Urrillaren 28 garren eguna

MAITE IDIRIN. Idirin, Maite, 1975 Aitaren etxea

EGIA DA - ANAITASUNA. Oskorri, 1976 Egia da / Anaitasuna

GABRIEL ARESTIREN OROIMENEZ. Oskorri, 1976 Emazurtz / Laugarrenez nerea etorkizunaren aurrean / Guretzat / Ba dakizu non nagoan / Maldizio betikoa / Gure ama itsasoa / Maite dugu mundua / Astoarena / Oinaz eta Ganboa / Gora ta gora beti

NIRE AITAREN ETXEA DEFENDITUKO DUT. Unsain, Fernando, 1976 Nire aitaren etxea defendituko dut / Maldizio betikoa

GUK EUSKARAZ, ZUK ZERGATIK EZ. Urko, 1976 Guk euskaraz zuk zergatik ez

SAKONKI MAITE ZAITUT EUSKAL-HERRIA. Urko, 1977 Aizearen egalak

ANGEL ILLARRAMENDI, Illarramendi, Angel, 1978 Nere aitaren etxea defendituko dut

NAFARROA NORA? Gure Bidea, 1978 Ez naiz isilduko

GORA EUZKADI. Ondarra, Iosu, 1978 Guk euskaraz, zuk zergatik ez

ENBOR. Enbor, 1979 Ekaitzak

GURE ABESLARIAK, 1979 Nire aitaren etxea defendituko dut

ITZIAR. Itziar, 1979 Harri eta herri

BRUMA ALTXATZEAN. Urria, 1979 Zorrotza

OSKORRI. Oskorri, 1979 Zeren esperoan dago / Adela / Oskorri / Bizkaiko aberatsak / Preso gaudenon ahoetatik

ETA OSKORRI SORTU ZEN. Felipe, Natxo de, 1981 Bertolt Brechten gorazarrez / Kristo ni eta gizonak / Txili / Dabil beharrean / Agur jaunik / Aiangizko herrian / Kexa eta promesa / Kapitain pilotu / Ogi lurrari

JO EZAN. Imanol, 1981 Josepa Mendizabal Zaldibian

IRATZE OKRE GELDIAK. Imanol, 1982 Keja ta promesa

HARRIKA HILDAKO MITXELETA. Mirotz, 1982 Harrika Hildako Mitxeleta

AZALA. Azala, 1983 Horko bideak

ARMONÍAS VASCAS. Urdiain, José Antonio, 1985 Soinua

KALERA, LANERA, EUSKARA DANERA. Ibilaldia (1985. Bermio), 1985 Nik euskaraz, zuk zergatik ez

BITTOR AIAPE. Aiape, Bittor, 1994 Nire aitaren etxea

ZERTAKO. Lafitte, Joseph, 1994 Guk euskaraz

OROITZAPENAK OPARITZEN DITUT. Markez, Mikel, 1994 Egia bat

OILARRAK. Oilarrak, 1995 Guk euskaraz

ON NE CHANTE PAS QUE SOUS LA MÊLÉE. Ontuak, 1995 Guk euskaraz

EUSKARAOKEA 2, 1996 Gora ta gora beti / Sautrela

HAU DOK UMORIA. Txatanuga Futz Band, 1996 San Simon eta San Juda

A CONSOMMER SANS MODERATION!. Les Dandy's de L'Armagnac (Aignan), 1997 Guk euskaraz

FIESTA Y SALSA. Les sauce, 1997 Zuk euskaraz, Guk zergatik ez (d'après Guk Euskaraz, Urko y Aresti)

BETI ALAI. Alaiak, 1998 Gora ta gora beti

TIC TAC. Botanz, Rogelio, 1998 Nire poesia

MALESTRUC BAND. Malestruc Band, 1998 Guk euskaraz

BAIONAN KANTUZ, 1999 Aita semeak / Guk euskaraz