JON ALONSO

Hodei berdeak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2003 Jon Alonso

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2003

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

                        Eskerrik asko Jose Luis Diaz Monreal
                        eta Javier Alonso Ezkairi,
                        baita beren leku-kotasun eta paperekin
                        lagundu didaten hainbat eta hainbat laguni ere.

—1—

Lehena, ahoa siku-siku geratzen zaizu, ez listurik ez ezer sortzeko gauza ez dela —Amerikanoa bero-bero ari da, erlijio berri bat zabaltzeko ahaleginetan ari bailitzan—. Gero, zazpiak jotzen dutenean, esplikagaitza den zerbait gertatzen da, esplikagaitza... Gihar guztiak tenkaturik, baina aldi berean pisurik ez bazenu bezala, nola esango nuke...

      Apur bat harriturik begiratzen diote, taldeko emakumezkoek batez ere, Amerikanoari, egoeraren arabera, kosta egiten baitzaio barrua irekitzea.

      Esplikagaitza bada, nola esplikatuko duzu, bada, esan du Zakarrok, norbaiten ezpainetan irria loratuko delakoan. Inork ez dio kasurik egin, inork ez du erantzunik eman, partez Amerikanoarekiko kortesiaz, partez dagoeneko ardo gorriak afaltiar guztien mihiak dorpetu baititu. Beroizen semea Mikel eta bere lagunak, Julen eta Roberto, burlaka ari dira izkina batetik, txiripaz eta konpromisoz egokitu zaie afalondoko kafera joatea, eta hartatik lekutzeko irrikan daude, tragotan eta, ahal bada, neskatan. Miguel Beroizek —aitak— begiradaz eten ditu bere semearen eta haren lagunen algarak. Erdizka baino ez, beti ere. Mari Josek, Beroiz aitaren arreba gazteagoak, ezin disimulatuzko miresmenaz begiratzen dio Amerikanoari, Amerikano lerden, lirain, babes-emaile eta orojakitun hari. Amerikanoa ikaragarri ongi moldatzen da gaztelaniaz. Eta berea esan arte bakea edukiko ez duenaren baitako suarekin ari da.

Marcelianoko goiko jantokia mukuru dago, mahai guztietan ozen mintzatu eta ozen egiten da irri, batzuek jota kantari ekin diote. Izkina batetik txistu batek zortziko baten lehen notak aireratu ditu. Jota kantari ari zirenetako bi txistuarekin ari direnen mahaira hurreratu dira, zortzikoan lotzeko. Umore on, jai eta gangar usaina gradu eta dezibelio askotakoa da, baina, hala ere, Amerikanoak lortu du mahaikideen arreta atxikitzea.

      —...nola esango nuke ba... gorputza arin-arina bailitzan, eta, aldi berean, ahoak falta duen hezetasuna, poro guztietatik isuriko bailitzaion, izerdi moduan alegia... Gero, nork nondik nora egin nahi duen-eta, batzuk hasten dira arrapaladan, eta zuk suabe-suabe ekiten diozu... atzetik datozenak gero eta abiada handiagoan datoz eta zu ere gero eta lasterrago zoaz... azkenean hondar hatsa ematekotan diruditen gizon batzuk datoz, dena emanda, eta ez diezu aurpegira begiratu behar jakiteko zer gertatzen den, bitsetan hautsi den olatuaren molekulak bezalakoak baitira, eta zu zeu ere, olatuaren hurrengo ur-tanta, bitsa bihurtuko den hurrengo molekula zarela badakizu, baina ez duzu horretaz pentsatzeko astirik, ordurako zure gorputza hezur eta mami baita, eta ez beste ezer, eta orduan adarrak ikusten hasten zara, bat, bi, hiru, lau, bost, sei...

      Beroizek, Zakarrok, Iriartek eta Rodriguezek baietz egin dute buruaz; hiruretatik Zakarro da segitzen duen bakarra, bere gorputz mehar eta iheskorra adarren enbatei eskaintzen tematzen dena. Zakarroren larruazal hauskarak eta etengabeko eztulak osasun galduaren ideia ematen duten arren, korrika ongi moldatzen da. "Ezkongabea delako segitzen du", edo, "hain da argala ze zezenek ezin dute harrapatu" esan ohi dute besteek euren artean; orain nostalgiatik, ortodoxia zail batetik edo connaisseur baten ikuspegi askietsitik segitzen dituzte Amerikanoaren hitzak; Julen, Roberto eta Mikel Beroiz berri samarrak dira, berriegiak eta gazteegiak Amerikanoaren literaturari irri ez egiteko, eta ardo gorri luzeak beiratutako begien atzetik burlatzen dira, modorro-modorro, seigarren adarraren kontura Amerikanoari adarra joz, esanahi biko eta hiruko esaldiak euren artean marmarreatuz eta irri eginez. Emakumeak, hau da, hiru ezkonduen emazteak, Iriarteren alabaren ezkontzaz ari dira, gizonen berriketak aspertuta, Carmenek, Beroizen emazteak zuzendurik. Mari Jose ere batu zaie, baina besteek zer esango hartaratua, ez baitu gizonketari agertu nahi; gainontzekoan, berez, nahiago baitzukeen Amerikanoaren ele suharra entzun.

      —...eta, bertatik bertara ikusita, gero konturatzen zara —"gero", azpimarratzen du— zezenek arnasots berezia dutela, korrika egiteko modu bitxia dutela, hankak aurrera botaz eta buruak kulunkatuz bezala... eta sinets ezazue, neroni nahaspilatik nola atera asmatzea zait beldurgarrien, erretirada da zailena, zezenak nola etorriko eta nik nondik egingo dudan alde... izan ere, ausardiarik handiena ez da nork bere burua arriskuari eskaintzea, handik ospa egiteko behar den odol hotza eta bista ona edukitzea baizik, eta abiada eta indarra.

      Urte hartako entzierroak istripu gehiegi gabe ari dira pasatzen. Lau izan dira ordurako; Mikelek bi galdu ditu, ezinean, ordu askotako parranda eta gero; Julenek, aldiz, ez luke ezerengatik bat bera ere galduko. Amerikanoa ez da zezen aurrean gaizki moldatzen, duen adinerako sasoi onean, trolle onean dagoela ezagun du. Baina darabilen mistika irrigarri samarra iruditzen zaie, eta jaramon egin gabe entzuten diote, erdi trufari, erdi soraio.

      —Hain da, hain da... —Amerikanoa bera konturatu da bere adierazmoldeak ez dituela ukitzen zezen-jokoa beren gizonezkotasunaren berezko agerbide bezala ikusten ohitutako talde horretakoak— ...esperientzia erabatekoa... Hain da...

      Berak esan nahiko luke sexu-jarduna bezalakoa dela, norberaren berezko bitasuna, berezko dikotomia ezabatzen duela, gorputzak eta buruak zirrikiturik gabeko osotasun irmoa erdiesten duten esperientzia bakan eta miresgarria dela; edo, agian, inoren gorputza eta inoren itzala batasun bereizezina osatzen duten une magikoa. Baina Amerikanoak badaki luze-laburrak neurtzen, eta ahalke suerte batez, ez da ausartuko hain urruti joaten.

      —Adrenalina-jarioa hain da bortitza...

      —Droga bat bezalakoa da, bai —lagundu nahi izan dio Beroizek, ez oso konbentzituta.

      —Bat, bi, hiru, lau, bost, sei... Maaaaaambo! —dio Robertok, nahikoa pixpilduta. Eta irri egiten du, Julen eta Mikelekin batera.

      Hiru gazteak, zain daukaten gau beroaren besoetan amiltzeko irrikan, altxa eta agur hitzak esaten hasi dira, gehiegizko zeremonia irrigarri eta trufariaz.

      Mahaian geratu direnak zezen-feriaren gorabeheraz aritu dira. El Viti oso ongi egon zen zazpian, eta mundu guztia dago bere bigarren arratsaldearen zain. Arratsaldean zezenketan egon dira, Amerikanoa ere bai. Amerikanoa joateko zelako aitzakiarekin, barrera batzuk lortu dituzte, eguzkian. Amerikanoak ez du maite, gehiegizkoa iruditzen zaio. Ordea, ez du ukatzen ahal sentimenduak inarrosten dituen emozio kontrajarriak pizten dizkiola. Are gehiago barreratik, non, hurbiltasun hutsez, koloreek, soinuek, usainek, gorabehera ñimiñoek ere, denak, beste dimentsio bat hartzen baitu. Txiki hori, nola da, bai, Puerta, Conde de la Corteren zezentzarrengandik hurbil-hurbil paratu eta zezena kasik altuagoa dela gizona baino konturatu denean bezala. Edo, zulo harrigarriro handitik borborka zerion odol freskoak zezenaren mantu beltza nola izarniatzen zuen ikustean. Ikuskizun hiperrealista zaio, eta gogoeta harrigarrien eragile; izan da zezen bat, hirugarrena bere ustez, hezigaitza, fierra, sekulako indarra eta kasta zuena; inork ez dio neurririk hartu ahal izan: morroien kapoteak aurretik eraman ditu, zaldia bota du, banderilleroak ihesean paratu ditu, halako moldez non, denak izuturik, une batez hondarrezko biribilaren jaun eta jabe egin baita. Eta, hala ere, naturaren indar izugarri horrek ere, gainontzeko zezenek bezala, heriotza baizik ez zuen edukiko bukaeratzat. Kalteren bat eragin zezakeen agian, adarkadaren bat eman ziezaiokeen banderilleroari, agian toreatzailea zauritu edo zilipurdikatu zezakeen, baina azken-azkenean amore eman beharko zuen, toreatzaileen, beren laguntzaile anitzen eta zezenketaren zuzentzaileen truku, engainu, amarru eta tranpa ugarien aurrean; salbazio posiblerik gabe, belauna makurraraziko zioten, burua apalaraziko, ikusleen begi gosetien eta emozio fuerteen egarri daudenen orroen artean. Zezenak ez du ihesbiderik, baina berak ez daki, arrazoimena falta duen izakia baita. Berea masaren ankerkeria-gosea berdintzeko esperantzarik gabeko borroka da, eta borroka hori da, aldez aurretik kondenatuta dagoenari ausardia erakusteko zibilizatua omen den gizarteak eskaintzen dion azken aukera. Zezenaren alde jartzeko edo eta zezenketa eta giza-jarreren arteko konparazio errazak egiten hasteko tentazioari men egin baino lehen, zahatoa eskatu zion Beroizi.

Marcelianon lehen aldiz sartu zen une berean, mozkor handia zen eta pixka bat idazten zuen bere herrikideaz, Hemingwayz alegia, mintzatu zitzaizkion, Tom Hewarti, hots, Amerikanoari, naïf samarra iruditzen zitzaion miresmen batez. Makina batek zin egiten zuen kopa hartuta zegoela Nobel sariarekin, eta batzuen kasuan egia izatea ere bazitekeen. Edonola ere, Ernesten balentria alkoholikoak askoz ere ezagunagoak ziren, The Sun Also Rises, inork irakurririk ez zuen nobela baino. Hewartek, ordea, irakurrita zuen, eta bere ustez, produktu tipikoki estatubatuarra zen, zilborretik kikirriraino doan tarte estutik idatzita: alegia, mundua zilborretik begiratuta eta zakilaren exigentzia larrien kolpez idatzita. Hewarti entretenigarria iruditzen zitzaion, are amerikarrak zein nafarrak (nafarrak ez eta vascos deituak liburu osoan), mamiari baino estatusari eragiten zioten diferentzia txiki batzuk gorabehera, haur gutxi asko maitagarriak bailiran idatzitako liburu aski irrigarria. Zerikusirik ez nazioarteko kritikariek edo bertako agintariek egiten zuten irakurketa traszendental eta solemnearekin. Baina Hewart ez zen literatur kritikaria, ezta alkatea ere. Eta Ernest zaharra bezain hordizale ez izanik ere, ez zion tragoari muzin egiten.

      —Atera whisky bana —esan zion zerbitzariari.

      —Whisky! —Zakarrok. Modan zegoen.

      —Emakumeei ere bai? —zerbitzariak.

      Amerikanoak bizkarrak harrotu zituen, emakumezkoek whiskya edatea komenigarria ote zen, mahaian sortu zen eztabaida eta kalapitari kasurik egin gabe.

      Hewart diskretuki literaturzalea zen, eta Antoñana delako batek egunotan Diarion idatzitakoa harrigarri samarra iruditu zitzaion: "Algo que se extendía por toda la ciudad nos desagradaba. Era ese olor a podrido. Esos ojos sin luz, donde se había instalado lo más oscuro del ser humano. Muchos ojos como esos, repetidos hasta el infinito, en las sillas de los cafés, en los divanes de los hoteles, posadas, fondas del tres al cuarto. Era cansancio o soledad. Lo más triste de estos días son los ojos de las gentes". Hewartek ez zuen juzkurik egiten, baina hor beste ikuspegi bat zegoela, aski kontrajarria, ez ikusteko bezain itsu ez zen.

      —Tontakeriak! —esaten zuen Zakarrok, gauza haien gainetik zegoela salatu nahi zuen tonuaz, baina egiatan amorratuta—. Mikaztuta badago, doala etxera!

      Zakarro lapatxa bezala itsasten zaie ahal duen guztietan. Sekula ordaintzen bukatzen ez den behialako zor bezalako bat omen zegoen Zakarrorekin, inork gogoratzen ez zuena.

      Amerikanoak begiz galdetu zien Beroizi eta Iriarteri.

      —Niri ez galdetu, ni zapatari baten semea naiz —desenkusatu zen Iriarte.

      Beroizek ez zekien zer esan. Ez zuen lerrook idatzi zuenaren berririk.

      —Gauza bat jakin nahi duzu, Tom? Niri erraldoiak gustatzen zaizkit. Oilo-ipurdia jartzen zait.

      Eta egia zen. Hewart ohartu zen goizean, erraldoien konpartsarekin zebiltzanean, Beroizi begiak blaitu zitzaizkiola, gaiteroek, atabalariaren tarrapataren laguntzaz, karrika-dantzaren airea hasi baino lehenagoko sarrerako deiaren akordeak jo zituztenean. Ez zuen ulertzen zertan zetzan berari zarata karrankaria baizik iruditzen ez zitzaion soinu haren magia, baina Hewart etsirik zen, ordurako, gauza batzuk erdizka eta beste batzuk sekula ulertu ez zituelako ideiarekin, eta justua irizten zion.

      Rodriguezek jakin nahi zuen, bere lagunen ahotik, Riau-Riaua nola joan zen.

      —Eta zu non zinen ba?

      —Euskal-en. Raulek irabazi zuen —aurrea hartu zien besteen galderari.

      —Nik esango dizut. Bi ordu t'erdi iraun zuen. Diariokoak kexa azaldu zuen: nahikoa dela, mutilek beren burua bota egiten zutela udalekoen aurrean martxa oztopatzeko. Autoritateak ez al du modurik edo baliabiderik, bere agenteen bidez, ganberro dozena batek sorrarazten duen luzapena eragozteko?

      —Ni ere zoruan ibiliko nintzatekeen, zer arraio —Rodriguezek—. Baietz zure semea eta bere lagunak saltsan ibili.

      Beroizek ez zuen ezer esan.

      —Egia da Ordoñezek milioi bat zezenketako eramango duela?

      Kalkulua zen 140.000 ibilgailu sartuko zirela hirian egunotan, eta 1.080 ohe alkilatuko zirela; ibilgailu asko eta ohe gutxi. Jendeak autoan egingo zuen lo, edo lorategietan, edo lagunak edukiko zituen, edo herrira itzuliko zen. Oheak, batez beste, 150 pezeta eguneko egiten zuen. Oheen negozioarekin Ordoñezi arratsalde bat ordaintzeko beste atera zitekeen, gutxi gorabehera.

      —Ona dago edari hau —zioen Carmenek, Beroizen andreak.

      Beste emakumeek ere baietz egiten zuten buruaz, irrien artean. Whisky bat denentzat eskatu eta drangada txikitan edaten ari ziren.

      —Mozkortu egingo zara eta tontakeriak esaten hasiko zara —Iriartek bere andreari, igarle.

      —Zuk, ordea, ez duzu edan beharrik tontakeriak esateko —Iriarteri, andreak.

Marcelianok ere bezero amerikarrak bereganatzeko beharrari amore eman zion, ate ondoko txartelean ikusten ahal zenez:

"Lamb on the spi. Typical dishes, your specialities".

      Juantxo, zerbitzaria, euskalduna zen, baina hori ez zen iragartzen, hori zekienak zekien. Ciga oihal-dendan eta hori bezalako gutxi batzuetan baizik ez zen "euskaraz mintzatzen da" eta gisakorik jartzen. Anozek, Marcelianoko jabeak, azalpenak ematen zituen.

      —Fraga ez da ibili ba, Espainia osoan zehar, Parador Nacional horiek irekitzen? Amerikanoek ez al diote eman, ba, 5 milioi dolarreko laguntza? Eta niregana etortzen zarete kontu eske arkume pixka bat saldu nahi diedalako?

      Azken Parador horietakoa irekitzean, Fragaren ondoan Estatu Batuetako enbaxadorea egon zen.

      —Palomareskoa eta gero, oso lagun gelditu omen dira.

      —Tom, zuk enbaxadorea ezagutuko duzu, agian.

      Tomek ipurdia mugitu zuen bere aulkian, deseroso.

      —Ezagutu, ezagutu...

      —Ezagutzen duzu edo ez?

      —Pare bat aldiz egon naiz berarekin, bai.

      Baten batek miragarritasunezko txistua egin zuen, burlaz agian, agian ez.

      —Normala da. Enbaxadako agregatu komertzialak aurkeztu zidan. Espainian bizi garen estatubatuarrak familia bat bezalakoak gara —Amerikanoak entzun zuen bere hitzen oihartzuna, izuturik, eta min egin zion.

      —Torrejongoak ere bai?

      —Zoaz popatik hartzera, Iriarte.

      —Et, et, ni zapatari xume baten semea baizik ez naiz.

"Diruaren baitan datza injustizia ororen hazia". Horrela etorri zitzaion, hitz bakoitza bere tokian, bata bestearen ondoren, garden, kontzientzia irrati-esatari bihurtu balitz bezala. Esaldia etorri eta ulertzea, mamiraino ulertzea, dena izan zen bat. Tango dantzari bikoterik uztartuena legez. Agian, Zakarroren buruan ez zen ordura arte halako argi-txinparta itsugarririk inoiz piztu.

      —Mokofina izatea eta bizioak ordaintzeko beste ez edukitzea bezalako kondenarik ez dago —esan zuen, inozentziaz maskaraturiko grina txarrez, bere aurrean eserita zegoen medikuak.

      Musean ari ziren. Zakarrok hogeita zortzi zeukan, bestea zen esku. Mahai gainean zeuden mila duroekin zorrak estali, etxeko itoginak konpondu, litxarreriaren bat erosi eta are Rosari zerbait oparitzeko edukiko zuen. Zorrak estali. Zakarrok beheko ezpainari ausiki egin zion, amorrazioz. Kristaua musean aritzen hasi zen unetik asmatu zen lehen jokaldia egin nahi zion medikuak. Amerikanoa eta besteak begira zeuden, isilik. Baztango jabea, Egaña, aspaldi gorde zen sukaldean, nahikoa ikusi zuela iritzirik. Pasadako begirazoa nahiko izan baitzuen gauza zertan zen eta nola bukatuko zen atzemateko. Gero komeriak.

      Dirua behar izan ez balu, berdin aterako zen aurrera hogeita hiru, hogei, hamazortzirekin. Medikuak Zakarrok uste zuena baldin bazuen, hogeita zortzi izan, hogei izan, ez zen alderik. Behin puntu ona etorriko, eta txakurraren putza. Mila duro horiek behar izan ez balitu... Berak behar zituen, baina, medikuak ezertarako ez.

      Medikuarentzat harrokeria kontua baizik ez zen, prestigio kontua. Medikua, Urlia jauna, Baztandik hiru etxe-uharte harantzagoko Mokan elkartzen zen koadrilakoa zen. Jokalariak, baina dirudunak. Dirudunak bakarrik ez, zerbait gehiago ere bai, nola esan, arrazoia beti alde dutenetakoak, inoiz erantzun txarrik espero ez dutenetakoak, jende otzana maite dutenetakoak, irabazleen sailetakoak, agintzen zutenen kastakoak. Edozein ezbeharren aurrean "Usted no sabe con quien está hablando" batez erantzuten ohitutakoak. Erregimenekoak. Alegia, Urlia jauna, medikua, gobernadore zibilaren adiskidea zen, eta ez zen etorria Mokatik Baztanera almazenetako enplegatu batek, maka batek kartetan irabaz ziezaion. Prestigio kontua zen. Kartak denentzat dira berdinak, esaten zion Zakarrok bere buruari, baina honentzat, mila duro galtzea, niretzat duro bat galtzea bezalakoa da.

      San Sebastian eguna pasata zegoen eta angula kiloa 600 pezetara jaitsia.

      Injustua zen. Diruaren baitan datza injustizia ororen hazia. Ikusleak eztul txikika ari ziren, berantetsiak. Medikuak irriño burlatia erakusten zuen, baina Zakarrok ez zien begiratu ere egin.

      Partida oso modu ergelean zertu zen. Zakarro Baztanera joan zen, Berekoetxeak, El Tigre de Gorriti deituak, Polipasoren aurka jokatu behar zuen desafio baterako sarrera eske. Zakarrok ahaide bat zeukan Uitzin, Berekoetxearen alde duro batzuk jokatzeko asmoa zuten. Hori hilabete lehenago edo gertatu zen, ongi gogoan zuen, Los Caídosko petardoa zartatu zen egunaren biharamunean gertatu zen, bazterrotan ez zen beste gairik. Lehergailua gaueko hirurak aldera lehertu zen, Urlia medikua iratzarri egin zuela esaten ari zen. "Hijos de mala madre! Gamberros!" kexatzen zen medikua. Zakarrok periodikoa zeukan irekita, zein orritatik aintzat hartu gabe, eta belarria paratzen zuen, disimuluz, izenburuak begiratzen zituen bitartean: "Defectos de esposos y esposas. Ellos: Tacañería, fumar demasiado, jugar, salir solos. Ellas: no limpiar suficientemente el hogar, pasar demasiado tiempo en vestirse, afán de mando, se fijan en hombres famosos". Zakarro ezkongabea zen, Rosa ikusten zuen hilean behin, denen isil eta ezkutuan. Rosa Amparoren txaletean ezagututako emakume bat zen. Elkarrizketan sartu zen, zertan ari zen ohartu ere egin gabe, eta nola izan da, galdetu zuen.

      Medikuak fieltrozko kapela erabiltzen zuen, bibote fin bat erakusten zuen ezpain gainean. Zakarrok haren entzutea zuen, bistaz ezagutzen zuen; medikuak, ordea, ez zuen bestea ezagutzen. Medikuarekin beste bi gizon zeuden. Zakarrok haien trazari erreparatu zien; gertu zegoen Gobernu Zibiletik etorriak izango zirela iruditu zitzaion. "Bi dinamita-kartutxo ziren, berrogeita hamar bat gramokoa bakoitza. Batek ez du leher egin", jakinarazi zuen medikuari laguntzen ziotenetako batek. Pintada batzuk ere utzi zituzten, DIOS, PATRIA, REY = OPIO zioen bat esaterako. Zakarrok ikusia zuen arestian, Bar Baztan aldera egin zuenean, hain zuzen. Zartatu zen kartutxoak Monumento a los Caídosko ate alboetan zeuden oroigarrietako bat suntsitu zuen.

      Bazkalondoa zen, bizpahiru mahaitan musean ari ziren, medikuak eta bere lagunek laugarren bat behar zuten. Proposatu egin zioten. Baztango Egañak keinu adierazkorra egin zion, diskretuki, begiz. Zakarrok uko egin zion gonbidapenari, ostera eskatu zioten, temati. Eseri egin zen, ezetz esatea ezinezkoa zela etsita, Egaña patxaranaren bila joan zen. Medikua kontrario suertatu zitzaion. Zakarro bertako mutilzaharra zen, uste zuen kartetan trebea zela. Edaria jokatu zuten.

      Medikuak ordaindu zituen kopak, partida puntura jokatuta, Zakarrok hogeita hamar baitzuen, eskutik, eta musa eman baitzuen. Medikua oilartu zitzaion, errebantxa eskatu zion, biak bakarrik, aurrez aurre, dirua tarteko. Zakarrori aukera ona iruditu zitzaion. Hilabete geroagorako gelditu ziren.

      Kontuz horrekin, gaztigatu zuen Egañak, dirua jokatzea gustatzen zaio.

      Hilabetea pasatu zen, eta orain, Zakarrok hogeita zortzi zuen, bestea zen esku. Mahai gainean zeuden mila duroekin zorrak estali, etxeko itoginak konpondu, litxarreriaren bat erosi eta are Rosari zerbait oparitzeko edukiko zuen. Zorrak estali. Galtzera... diru asko zen. Zakarrok beheko ezpainari ausiki egin zion, amorrazioz. Kristaua musean aritzen hasi zen unetik, asmatu zen lehen jokaldia egin nahi zion medikuak. Medikuak txuliatu egin nahi zuen, ziria sakatu nahi zion, harentzat mila duro galtzea ez zen ezer, gero ederki egingo zuen irri bere kontura, hanpa-hanpa eginda oilar bat bezala, zorripiztu nardazua, atera beharra zegoen, ez zeuzkan mila duro horiek, berarentzat ere, deus ez balira bezala jokatu beharra zegoen, ezin izango zion harroputz hari sekula irabazi bere armekin jokatuta baizik.

      —Euki —kartak ahoz gora jarri zituen, abaniko bat irekiko bailuen eginez.

      Gelako kea bezain lodia zen tentsioa desegin egin zen hasperen orokor batez. Medikuak ez zituen eskuak dirurantz berehalakoan eraman. Zorte txarra, Zakarro, esan zuen, itxuraz lasai. Hitzok Zakarroren bihotzeraino barneratu ziren, aho zorrotzeko labana hotza bezala. Mila duro... dirutza zen gordetegi bateko maka soila baizik ez zenarentzat. Amerikanoari begira mintzatu zen, bakailao lehorra baino espresiogabeago, medikuaren begiei ezkutatuz zauritik zerion odola.

      —Bi bateko zituela uste nuen.

—2—

Behin Mikelek ikusi zuen txakur bat nola hiltzen zen, bere kateak berak itota, eta hasieran nazka eta gero tristura sentitu zuen; begiak betzuloetatik ateratzear, mihi more luzea dingilizka. Negu txar batean zen, elurra izan zen ausarki, ibaiak gainez egin zuen eta Errotxapea eta Magdalenako baratzeak estali zituen. Txakur dohakabea bere zurezko etxetxoari loturik zen, urak biak eraman zituen aurrera, bai txakurra eta bai etxetxoa ere. Ikusi zutenek zioten txakurrak, puska batean, ur-azalean eutsi ziola, zorte txarraren lana ere izan zela, katea adar batean trabatu baitzen, eta etxetxoa ongi ahokatuta gelditu aurreragoko zuhaitz baten bi adarren arteko urkila moduko batean, halako moldez non txakurrak korrontearen aurka eginda bere indar guztiarekin, ez baitzuen lortzen korrontea gainditzea, eta, nekatu zelarik, uraren indarra bera joan baitzen lepokoak lepo bueltan eragiten zuen sakada hilgarri bihurtzen. Gizon batzuk joan zitzaizkion laguntza emateko asmoz, txalupa batean, baina ur handi zen, ez zen erraza arraun hutsez txalupa gidatzea, eta txakurra zegoen tokira iristea; beste batzuk lehorretik saiatu ziren, baina sasi eta sastraka ugari zen, lehorretik ekin ziotenetako bat uretara jausi zen, kasik txakurrak baino lan handiagoa eman zuen hura handik ateratzeak. Honengatik izan, bestearengatik izan, denbora aurrera eta txakurra tranpatik atera ez, eta denbora aurrera ahala txakurraren begiak gero eta irtenago, eta mihia gero eta moreago; gero eta gutxiago egiten zion kontra urari. Gizonak iritsi orduko txakurra azken hatsa emanik zen. Mikel Beroizi, ertzetik ikusle egon zen orduan nerabeari, lehen nazka eman zion txakurraren borrokak, eta gero tristura, tristura handia. Txakurra salbatu ezin izan zuten gizonek begi-bistako egiak esan zituzten, arropak sikatu eta mokadu bat jan edo ardo tragoa egiten zuten bitartean, zorte txarra, etxetxoa adar artean trabatu izan ez balitzaio, pernandoren egiak, katean lotuta izan ez balitz ez zen itoko, eta zahatoa elkarri pasatzen zioten. Eta gero, urte batzuk geroago, txakur haren larritasun bera ikusi zuen lasterka, herio suhar, zihoan gazte baten begi-mihietan.

      Hori, baina, guztiaren jatorri urruna baizik ez da.

      Kalera baino lehen, amari musu eman diolarik, honek ez dio begiratu ere egin nahi izan. Ama, Carmen, harriaren gainean apur bat konkortuta dago, gosariko kikarak garbitzen ari da. Idoia, hamazazpi urteko arreba, ohean da oraindik, eta Luisek, hamabosteko anaiak diskoa paratu du. Hilabete da egunean hiru edo lau aldiz jartzen duela: "Love, love me do. You know I love you. I'll always be true. So please...". Ingalaterrako tximaluze batzuek kantatzen dute. Aitak, Miguelek, ezin du eraman, eta batzuetan damutzen da pick-upa erosi izanaz, edozein etxetan halakorik ez dagoela jakiteak nolabaiteko harrotasun txiki-sekretua ematen dion arren; Mikeli, ordea, berdin zaio, bestelako kezkak dauzka buruan; estonatzen da apur bat anaiak ingeles hizkuntzaren doinuak nola imitatzen dituen ikustean, baina denborarekin pasako zaiola uste du. Aita, Luisen kalparrari artaziak erakusteko amorratzen, une egokiaren zain dago. Momentuz Miguel Beroiz gelatik atera da, diskoa kentzeko agindu du, dudarako zirrikiturik uzten ez duen oihu larderiatsu batez, eta mendirako jantziaz sartu da sukaldean. Igandea da. Ordura arte itxoin du Mikelek etxetik lekutzeko, aitak burdinazko armazoia duen motxila griseko goiko aldeko kalamuzko soka argi ikus dezan. Mikelek koadro gorri eta beltzezko atorra darama, praka urdin ilunak, eta mendiko botak. Artilezko galtzerdi txuriak prakaren beheko aldearen gainetik ageri dira. Mikel atezuan dago, aitak deus esanez gero aurre egiteko pronto. Beroiz zaharrari ez zaio gustatzen semea eskalatzen ibiltzea. Semeak jada ez dio lagun egiten Mandoegi, Irumugarrieta edo Baigurara. Baina etsi du, alfer-alferrik dela baitaki.

      —Kontuz ibili —eta ez dio begiratu ere egin.

      Carmenek, ordea, senarrari begiratu dio, errieta isila eginez, eta Miguelek bizkarrak harrotu ditu. Luis sukaldera sartu da "Love, love me do..." baxutik kantatzen. Berak ordaindu du:

      —Artaburua!

      Orduantxe egin du hanka Mikelek.

      Kalean dela, Mikeli bukatu zaizkio harrokeriak eta erronkarako gogoak oro, tximeletak dabilzkio sabelean eta aho-sabaia sikatzen ari zaiola nabaritu du. Eskalatzen duenean ahoa siku-siku geratzen zaio, biziraupenerako senak bereganatzen du, gorputz eta arima, halako moldez non ekinaldiak dirauen bitartean, lurretik metro asko gora kasik txori baten moduan hegaldatzen denean, zorabiozko amets batean bezala baitago, jarduerak eta berarekin lotutako guztiak —soka, haitza, laguna— zurrupatzen diotela buru barneko gaitasun kontzientea oso-osorik. Eskalatzen duenean, hipererreala izateagatik irreala begitantzen zaion egoera batean sartzen da, katarsi bat bezalakoa da, baina berak ez du horretaz kontzientzia apurrik hartzen, harik eta rapela bukaturik, Etxauriko hauts beroa oin azpian, berriro, eguzkia sentitzen duen arte, bere izerdia berea dela jabetzen den arte, jardunaldian bizirik egon baita animalia bat bizirik dagoen gisa berean, sen betean, instintoz; eta lurra berriz ukitzen duen arte ez die erreparatzen inguruko ezpelei, hegan ari diren saiei eta inguratzen duten usainei: haitzetako te-landarearenari, kasu, edo kalamuzko soka haitzaren kontra marruskatzen denean ateratzen den urrin gardostu eta berezi horri. Lurra berriz ukitzen duen arte ez du lehen aldiz sentitzen, halaber, sokak rapel egitean lepo gainean eragin dion errea, edo hanka-besoetan, edo eskuetan egin dituen urratuak. Eskalatzen duenean giza kondizioaren miseriak oro desagertzen dira, eta bizipena guztizkoa da, esperientzia totala da, beste ezertarako tokirik uzten ez duena, pentsa litekeen intentsitate maximokoa. Eta lurra oin puntarekin berriro ukitzen duenean, makurtu eta hauts gainean pa egiteko gogoa etortzen zaio.

      —Zuri gertatzen zaizuna da akojonatuta zaudela —erantzun ohi dio soka-lagunak, Andresek, bere bizipenen intentsitatea adierazten saiatzen denean.

      —Ni akojonatuta!? —harrotzen da Mikel orduan, bestearen esana bere gizontasunari egindako laidoa delakoan.

      Andres Mikel baino pixka bat zaharragoa da, bost bat urte edo. Askoz eskalatzailea hobea da, sokak hobeki erabiltzen ditu, korapiloak egiten trebeagoa da, esperientzia handiagoa dauka, eta horrenbestez, badaki eskalatzaile guztiek daukatela beldurra, beldur pixka bat bederen, hala esaterik badago.

      Azken denboretan euskal ikurrina ikusi ahal izan da, harro, aske, zabal, toki esanguratsu eta ustekabekoenetan, nola baita San Miguel parrokiako goiko aldean, edo eraikitzen ari diren orube bateko garabi gainean, Bi aizpe deituriko parajeko bi haitzen artean. Kanpandorreak, mendi puntak eta, orokorrean hitz eginez, leku irisgaitzak euskaldunen sinbologiaren haztoki ezin hobeak direla egiaztatzen ari da.

      Mikelek ez du uste Andresek horretaz guztiaz ezer jakingo ez duenik, baina ez du lortu soka-lagunak gaiaz fitsik ere aitortzea, ez eta eskalada zailenen ondorengo atseden unean, birikek nahi beste aire hartzeko edukiera duten horretan. Seigarren gradukorik Andresen aurretik inoiz pasatu izan balu... Baina Mikel ez da oraindik ausartzen, eta Andres izaten da beti pauso zailenetan sokaren aurreko muturrean.

      Batzuetan aitakeriaz tratatzen duela begitantzen zaio, eta horrek azkura bezalako zerbait sentiarazten dio. Batzuetan irudi du, ezen, Andresentzat, eskalatzeko pareta beste mundurik ez dagoela, artesi, diedro eta tximinietan nagusi dena nagusi dela kalean ere. Mikelek, ordea, badaki hori ez dela horrela, mundua ez dela haitzetako paretetan bukatzen, alegia.

      Zuri gertatzen zaizuna da akojonatuta zaudela, Andresen ahotsa entzuten ari balitz bezala da, nahiz bera ez dagoen inguruan, nahiz ez doan eskalatzera.

      Eta, hala eta guztiz, Mikelek ahoa siku dauka, eskalatzera doanean bezala. Baina orain, etxetik kalamuzko soka motxila gainean duela atera bada ere, ez doa eskalatzera. Zita bat dauka.

Munduari ohiko bizitokia zuen arranoen habiatik jaisteko ohorea egin zion batean, Andresek Julen eta Roberto aurkeztu zizkion.

      —Mutil jatorra dirudi. Ea zerbait egiten ahal duzuen berarekin —zirika-hitzak ziren Andresenak, ez afektu gabeak.

      Kronologia gutxieneko bat sartu behar denez, esan behar da hori txakur itoaren larritasun berarekin lasterka ikusi zuen gaztea ezagutu eta gero gertatu zela, bere garrantzia baitauka kontatzen ari den istorio honetarako.

      —Ea nik zerbait egiten ahal dudan haiekin, esan nahiko duzu —Mikel ez zegoen bere burua gutxiesteko.

      Jatorrak iruditu zitzaizkion. Roberto apur bat fanfarroia, asanblia, bere gusturako; Julen isilagoa eta bizkorragoa. Biak, Andres bera bezala, San Jose plazako elkarte berri samar horretan, Eusko Bazterran, ibiltzen omen ziren. Mikel inoiz egona zen, baina ez sarritan.

      Mikelek folklorekeria deritzo, eta ez du folklorekeriarik maite. Euskarazko eskolak, txistu eta dantza ikastaroak, horrelako txorakeriatan galtzen dute denbora. Mutilak txapel handi bana buruan ibiltzen dira, norberaren borondatearen adinakoak, nonbait, horrek ezer konpondu beharko bailuen. Santa Ageda bezperan kantu elizkoiak kantatzen dituzte. Inoiz hitzaldiren bat edo beste ematen dute; bat interesgarria izan zen, ezkertiar batek emanda, eta Opus gora eta Opus behera ibili ziren, oilategian bezala. Entzun zituenetako batzuk gustatu zitzaizkion, batez ere ustezko ezkertiarrak esandakoak. Hala ere, ez zuela ezertarako ere aintzat hartzen euskaldunen borroka iruditu zitzaion, eta hori ez zitzaion hainbeste gustatu. Gainontzekoan, hitzaldiak aski txepelak iruditu zaizkio Mikeli: historia, ohiturak, etnografia... Berak informazioa nahi izanez gero, Cheren obra irakurriko luke, gerrilla iraultzailearen eskuliburuak, Marx, Lenin. Gutxi dago eskura, baina. Aitari eskatzea, ezta pentsatu ere; inoiz ekartzen du beste aldetik zer edo zer, baina horiexek ere, gehiena folklorekeriak, Michel Labeguerieren diskoak eta holako. Mikelek euskaraz gutxi daki, baina disko horretakoa euskara ote den ere, zalantzak ditu. Behin galdetu zion folklorezale horietako bati:

      —¿Y qué es eso de "ez baita libro Euskadi"?

      —Que Euskadi no es un libro, zer bestela —erantzun, eta irri egin zioten.

      —Horixe diot nik, ba.

      Mikelek, Unibertsitatea utzi behar izan duenetik, aitarekin lanean ari denetik, utzi behar izan ditu alde batera unibertsitatean egiten ari zen lagun berriak; eskola garaiko adiskide batzuekin ongi moldatzen da oraindik, eta, alde horretatik, ez zaio hainbeste inporta, baina neskak... Unibertsitatean neskak baitzeuden. Eusko Bazterran ere bai, mutilak bezainbeste ia. Berari Garbiñe izeneko bat gustatzen zaio, zer edo zer ibiltzen dira elkarrekin; baina gauzak ez dira beti errazak, fandangoan ez zekiela atzeman eta neska dantzan irakasten saiatu zen hartan bezala. Atzerarazi zuen, bultzaka, bortxaz, ia. Garbiñek berari fandangoan irakatsi nahi izateak Arrueren erromeria bateko partaide sentiarazten zuen, kolore bizietakoa izanagatik, irudi hits eta hila; horregatik uxatu zuen neska, bizi, sumin, akuilu batek zirikatuta bezala.

      —Nik ez dut iraganeko mamua izan nahi —saiatu zen azalpena ematen, baina konturatu zen desenkusarako nahi zituen hitzak are iraingarriagoak zirela.

      Garbiñek muzin egin eta aldendu zitzaion puska batez. Eta Mikelek sufritzen zuen horregatik, xamur izan nahi zuelako, baina gero keinuak, ingrestiak, esanak, denak zakar ateratzen zitzaizkiolako. Ez zekien maitasun hura eta benetan inportanteak ziren gauzak bat nola etorrarazi. Batzuetan xamur jokatzen zuen, eta beste batzuetan gogor. Bere baitako zalantzaren eta eskarmentu faltaren ondorio baizik ez ziren aldarte-aldaketa ustekabeko haiek koloka mingarrian biziarazten zuten Garbiñe, kasik hasi baizik egin ez zen harreman hura bukatutzat jotzera emana.

      Roberto eta Julen, eta beste batzuk, Arrueren margoetakoa bezalako giro horretatik pixka bat aparte dabiltza.

      —Eskalatzaile abila omen haiz —esan diote.

      —Tira; abila, abila... —Mikel ez da fio, gauza zer den ikusi nahi du.

      —Gu ere zer edo zer ibiltzen gara...

      —Eskalatzen? Ez zaituztet Etxaurin egundo ikusi.

      —Ez, ez, motel, eskalatzen ez... —eta biek irri egin dute, Robertok ozenago.

      —Zertan orduan, txikiteoan?

      —Tira, horretan ere bai.

      Hori lehen egunean izan zen. Geroztik basoerdi batzuk hartu zituzten elkarrekin. Julenekin ongi moldatzen da. Robertorekin ez hainbeste.

      —Zuek ere zortearen lana dela uste duzue?

      —Ez, guk ez dugu horrelakorik uste.

      Mikelek, ordurako, txakur itoarena bezalako begi eta mihiarekin lasterka bizian zebilen mutila ezagutu du, eta jada hainbatetan atera da etxetik kalamuzko soka motxila gainean duela, eskalatzaile plantan. Izan zen orain oso urruti ikusten duen lehen aldi bat, nahiz eta bi edo agian hiru urte baizik ez diren pasatu ordudanik.

      Estreinako hartan hiria ezin ilun eta tristeago iruditu zitzaion, aro horretan ohikoa ez zen hego haize bortitz batek ekarri zituen hodei pisu eta berunkarak zirela kausa. Mikel kikilduta zebilen, kasik hanka puntetan, hiria iratzartzeko beldurrez bezala. Bistan zen euria ekarriko zuela, lehenago edo geroago. Euria ari duenean eskalatzeko ez da giro, eta Miguel Beroizek, aitak, horrenbeste bazekien; baina, lehen egun hartan, igandez, garrantzizkoena etxetik ateratzea zen. Kalera irtenez gero, gainerakoak ez zuen inporta. Zerbait asmatuko zuen: hamarretakoa hartzera joan zirela, edo, eskalatu ezinik, Sarbileko puntara igo zirela.

      Estreinako zita hura San Lorenzo eliza ondoan izan zen. Ez zebilen apenas inor kalean; hamar minutuan behin autoren bat pasatzen zen; oinezkorik ez zebilen, ia, mezetara zihoazen edo mezetatik zetozen atso eta agure batzuk baizik ez, iraganeko itzalak, Mikelen ustez; mendizaleak Aralar aldera zeramatzan autobus bat, baten batek agur egin zion bertatik.

      Aita ez zen handik pasako, igande hartan Auritz aldera joatekoa baitzen. Berak esan zion, Mikelek ez zela joango gaztigatu zionean, harriduraz:

      —Orduan ez al zatoz? Lauriñak aldera joateko geldituak ginen, ez al zara gogoratzen?

      Mikel indarge sentitzen zen, flotatzen bezala zihoan, eta urdailaren erdian herstura-gune bat nabaritzen zuen, tximeletak bailituen, eta horixe da bizirik dagoela gogorarazten dion bakarra. Aspaldi eten zitzaion listu-jarioa, ezpainak elkarrekin itsatsita zituen. Takonera begiztatu zuen. Adar biluzien firin-faranak bazuen mehatxagarria zen zerbait. Urrutian, parkean, zamarra berdexka zeraman irudi bat ikusi zuen: urduriak guardia zibilak ote ziren pentsarazi zion, baina parkeko zaindari bat, japi bat baizik ez zen. Mikelen lehen aldia zen, nerbioak kontrolatu behar zituen, ongi gogoan dauka, egun ere, igande hura.

      Esandako ordua baino bost minutu lehenago iritsi zen, eta San Lorenzo ondoko kioskoan erosi zuen Diario, urduritasuna orri zabalen atzean ezkutatzeko itxoinaldiak zirauen bitartean. Bi letra eta zenbaki bat errepikatzen zituen etengabe, klabe sekretu bat bailiran: BI-54423, BI-54423... Horixe baizik ez zion esan behin Iratxe izenburua zuten orriak banatzen ikusi zuen mutil argal eta bizkorrak.

      Mikel ez zen ongi gogoratzen kontu guztia maiatzaren lehen batean gertatu zen, edo agian ikasleen manifestazio batean. Gogoan zuena zen bera San Miguel karrikak Kale Nagusiarekin bat egiten duen kantoian zegoela, begirale, begirale huts, oihuak, lasterka-hotsak eta eztandak entzun zituenean. Istilu nagusia Jarauta partean gertatzen ari zela ematen zuen; berak, bat-batean, zama bat besapean arnasestuka eta lasterka zetorren mutil bat ikusi zuen, San Miguel karrikatik zetorren. Atzetik, ehun bat metrora, bi sozial ari ziren korrika, altoka eta oihuka; batek jaka barrutik zerbait ateratzeko imintzioak egin zituen.

      Mikeli, segituan, bere uhalaren bueltak harrapatutako txakurraren heriotza etorri zitzaion burura (zorte txarra, loturik egon izan ez balitz, bere etxetxoa zuhaitzaren adar artean trabatu ez balitz); nola hil zen begiak bere zuloetatik irtenda, gero eta moreagoa zen mihi luzea zintzilik. Korrika zetorren mutilak txakur hura ekarri zion gogora. Lehen nazka, gero pena eta gero amorrua, berebiziko amorrua sentitu zuen.

      Korrika zetorren mutila bere ondora iritsi zeneko, erabakia hartuta zegoen. Bihozkada bat izan zen, ez zuen batere pentsatu behar izan. Mutila ondora iritsi zitzaionean, bere begiek islatzen zuten izua ikusi ahal izan zuen, matrailezurra bere tokitik aterea bezala zirudien, adur-pinportatxoak ikusten zitzaizkion ezpainen ertzean. Amorruak eta elkartasunezko bultzadak zuhurtziak oro ezabatu zituen; bere sentitu zuen izu hura, bere egin zuen bestearen larria, lasterka zetorren mutila bailitzan hasi zen jokatzen. Inork ez zuen merezi txakur hura bezala hiltzerik. Ez txakurrak, ez mutil hark, eta ez berak. Eta, hortaz, keinu bat egin zion mutilari, segi ziezaion. Eta, hantxe, kale kantoi horren ondo-ondoan zeukan pisuan sartu zuen, sartu ziren.

      Pisua ez zen berea, amona zenarena baizik, baina giltzak Mikelek zituen.

      Esan daiteke orduantxe izenpetu zuela bere patua, itotako txakurra bezala hilko ez zela erabaki zuen unean.

      Ez zuen sekula lasterka etorri zitzaion mutil argalaren egiazko izena jakiterik izan. Galdetu ere ez zion egin. Bon, eman dezagun Kepa naizela, esan zion lasterkariak. Jator portatu zara nirekin. Prest al zaude zerbait egiteko? Beno... hori bistan dago, dagoeneko zerbait egin duzu-eta. Prest al zaude zerbait gehiago egiteko? Banatzen ari zen orrietako bat utzi zion Kepak, eta lasai egoteko, hurrengoan berak bilatuko zuela gaineratu.

      Prest al zaude zerbait egiteko? Bere soilean, nolabaiteko formula magikoa osatzen zuten hitz horiek. Berriketa gutxiko garai hartan, hitzok oihartzun berezia biltzen zuten.

      Aste batzuk pasatu ziren Kepa berriz agertu zen arte. Paper, panfleto eta argitalpen batzuk utzi zizkion. Handik aurrera Mikelek, kasualitatez, behin edo beste ikusi zuen mutil argala, eta berari buruzko berriren bat ikasi zuen, Eskolapioetako ikaslea izana zela, eta beste. Entzundako guztia ezabatu zuen bere oroimenetik. Argitalpenei zegokienez, denbora luze pasatu baino lehen hain bereganatuak zituen ze berak idatziak balira legez baitzeuzkan.

      Halako batean Kepak erabaki zuen beste zerbait egiteko garaia iritsia zela. Prest al zaude zerbait egiteko? Ba, oraintxe da unea. Hurrengo igandean. Halako orduan eta halako tokian. Baina ez etorri gero meza entzun eta bermuta hartzera joateko bezala jantzirik.

      Igande hartan Chantrea-Eibar jokatzen zen Txantrea auzoan. "El partido más interesante de toda la temporada" iragartzen zuen egunkariak. "Última hora: ¿Se negará a jugar el Chantrea a las cinco de la tarde?". Partida hil edo bizikoa zen. Azken jardunaldia zen, Eibar lehen postuan, puntu bateko aldea zeukan Real Unionekin, Bigarren Dibisiora igoko zen lehen postuan bukatuz gero. "Se calculan en 2.000 los aficionados eibarreses que siguen al equipo en esta ocasión". Konturatzen?, esan zion Kepak, hainbeste jenderekin, inork ez gaitu sentituko. Eta baten batek lagundu egingo digu.

      Izan ere, ez omen zen nahiko sarrerarik, eta Eibartik etorritako asko futbol zelaiko hormetatik gora saiatzen ziren, kanpoko aldetik, barruan zer gertatzen zen ikusten.

      Chantrea taldeak ez zuen ezer jokoan.

      Gauza gaizki hasi zen Eibarrentzat, Unzuk gola sartu eta Chantrea aurretik jarri baitzuen. Ordurako, bihotza ahotik eskapatuko zitzaion beldur zen Mikelek lehen GORA dardartia pintatua zuen zelaiaren ondoan hasi eta Antsoaineraino ailegatzen zen etxe-multzoen arteko kaleetako hormaren batean, eibartarrekin etorritako bat lagun zuela, eta ezagutzen ez zituen beste bi laguntzaile hormaren izkinetan zelatari jarririk. Eibartarra euskaraz egiten tematzen zitzaion, eta horrek Mikelen urduria areagotzen zuen, ez baitzekien Polizia zetorrela, edo azkarrago ibiltzeko, edo zer arraio esaten zion.

      Partida bukatzeko bost minutu baizik ez zirela falta, etorri zen Eibarkoentzako aukera; Izeta, ezker hegal bizkor eta trebeak ihes egin zien markatzaileei, erdi aldeko marra pasa eta, tiro bat bezala, zuzen joan zen aterantz, arean sartu eta... bukaerako TUTAri azken ukituak ematen ari zitzaionean, zelai barruko orroak bihotza zartarazi zion, ia, Mikel gaixoari, bat-batean publiko guztia berari so jarri zela iruditu baitzitzaion. Baina ez zen horrelakorik, kontua zen atezainaren aurrean bakarrik iritsitako Izetari zangoa atzetik trabatu eta arbitroak penaltia pitatu zuela. Bigarren zatiko berrogeigarren minutua zen.

      Ospa hemendik! erabaki zuen eibartarrak, keinuak eginez. Mikelek galipotezko potoa zelatari baten eskuetan utzi eta ziztuan desagertzeko presatu zen. Baina eibartarrak zerbait esaten zion, euskaraz, berak konprenitzen ez zuen zerbait. Zer, zer gertatzen da, galdetu zuen, ihesa eragotziko zion edozer di-da konpontzeko asmoz. Eibartarrak amore eman zuen:

      —AZKATUTA se escribe con S, hostia!

      Zelai barruan Sarobek, Chantreako atezainak, jaurtiketa gelditu zuen, eta Eibarrek, partida bat eta huts galdurik, Hirugarren Dibisioko IV. Multzoko txapeldun titulua ere galdu zuen. Baina Mikelek pozik bai pozik egin zuen lo gau hartan.

      Kepa konforme agertu zen egindako lanaz. Ez zuen, ordea, puska batean gehiago ikusiko. Leherketa bat izan zen Monumento a los Caídos deitzen den horretan, atxiloketak izan ziren, zaurituren bat ere bai. Kepa ez zen inondik agertzen, eta Mikelek galdu zuen bere aztarna, ezezagun zitzaion neska batek eskuz idatzitako ohar bat pasatu zion egunera arte. Ni orain sasian nago, zioen oharrak, baina laster jarriko dut zita bat. Oharrak zitarako xehetasun guztiak hartzen zituen kontuan. Etxetik ateratzean eskalatzera zihoalako plantan alde egitea Mikelen beraren ideia izan zen.

      Eta horrelaxe izan ziren gauzak BI-54423 matrikula zuen kotxedunarekiko zita-eguna, San Lorenzo elizaren ondoan, heldu zen arte.

      Aipatu matrikula zuen Gordiniaren jabea Mikelek baina hamar bat urte gehiago edukiko zituen bibotedun luze eta meharra zen, Kepak bere oharrean esaten zuenez Andoni, irri erraz egiten zuena. Errazegi, Mikelen gusturako: biek elkarren itxurari begiratu ziotenean, bibotedunak karkaila luzeak egin zituen. Arrotzaren irriak efektu siniestroa eragin zuen Mikel bihotz izuaren baitan; ulergaitz zitzaion norbaitek, hori bezalako kinka batean, birika betean irri egitea. Irriak, gainera, arlote bat bezala sentiarazi zuen. Bere alkandora koadroduna, bere motxila, bere mendiko botak irrigarriak ziren etorri berriaren kaleko janzkera konbentzionalaren ondoan. Arrotzak, gorbatarik ez, baina alkandora eta jaka zeramatzan. Mikelek, bera bezala mendirako prestaturiko norbait espero zuen. Hasierako izua eta ondorengo irrigarri izatearen sentipena joan eta haserrea piztu zitzaion, haserre bizia. Ez zuen hitzik esan, eta autoko ate ondoan geratu zen, zutik, kanpotarrak sartzeko gonbita egin zion arte: Barrura, mutil, barrura, inork deus galdetzen badu lehengusuak garela esango diogu, mendira eraman behar zaitudala, zu zure lagunekin elkartzeko. Tira —segitu zuen bibotedunak, Mikeli oharkabean pasatu ez zitzaion ukitua besape ondoan eginez—, agian ez zaigu gaizki etorriko bueltatxoa ematea mendian barna.

      Autodunak hainbat galdera egin zuen, eta Mikelek erantzun. Hizketaldi laburraren ondoren, Etxauri aldera hartu zuen. Mendiko janzkerak ezizena ekarriko zion, Mendizalea, baina Mikelek orduan ez zekien. Bibotedunak irri egin zuen.

      —Hauek al dira herria askatzeko piurak!

      —Etxaurin eskalatzen hasi zirenak ere harginak ziren, eta ez mendizaleak —defenditu zen.

      Mikelen ateraldiaren seriotasunak zer pentsatua eman omen zion kanpotarrari.

      —Ea, azal ezazu kontu hori zertan izan zen.

      —Mende hasieran, 1902an, bi harginek egin zuten apustu, haiek gauza zirela Etxauriko haitz handi bat igotzeko. Egin egin zuten, eta, harrezkero, haitzak El Cantero du izena. Ondoko haitzari Kiriako jarri zioten, nik ez dakit zergatik; bien arteko tximiniatik igo ziren, bi haitzen pareten kontra enbor-ziriak jarriz eta azkenean zurubi bat erabiliz.

      —Hasiera guztiak zailak dira.

      —Eta onena da... iritsi zirenean, burdinazko gurutze bat aurkitu zutela gainean! Gurutzeak beste fetxa bat zeukan ezarrita: 1746, oker ez banago.

      —Eta ordukoak nola igo ziren, ba?

      —Inork ez daki, ez nortzuk ziren, ez zergatik igo ziren, ezta nola ere. Baina balentria egin zuten. Eskalatzaile jendeak susmoa du haitzak gerora amildu eta igoera erraztuko duen beste haitz puska bat edukiko ote zuen, ondoan, edo agian zuhaixka eta abar ugari egongo ote zen...

      —Ondorioa: egiten duguna egiten dugula, beti dago gure aurretik abiatu zenik.

      Euria ekarriko zuela bistakoa zen, eta bazegoen argi berezi bat; gari-zelai ernatu berrien kolore minak berdez tindatzen zuen airearen hezetasuna, aireak gardentasun berde bat atxikitzen zuen, hodei gris-ilunek berunkarago, eta areago.

      Beti dago itxaropenezko hodei berderik, pentsatu zuen Mikelek, eta etsipenezko zelai beltzik.

      Iragartzen zen zaparrada ez zen hiru ordu gerora arte hasi, eta ordurako Mikelen txistorra tortilla irentsita, gazta pixka bat erdibanatzen ari ziren, zahatoari sakada bat edo beste eginez.

      Hori bezalako zita bat baino gehiago eduki zuten, eta denborarekin konfiantza hartzen joan ziren.

      —Aizu, Andoni, zurekin zita egiteko mezuarekin etorri zen neska hura...

      —Elena? —galderak ustekabean harrapatu du.

      —...Bai, horixe, Elena; esan nahi dut... —ez dakiela galdera, edo eskea, edo dena delakoa nola bideratu nabarmena da.

      —Elena neska jatorra da... —Andoni irriz lehertu da, bestearen aztoramendu nabarmena ikusita—. Joder, Mikel, eta zure neska, zer?

      Mikeli, zita gehiago eta Andoni deituaren konpainiara eginago, irria jada ez zitzaion siniestroa iruditzen; aitzitik, ordurako lasaigarri irizten zion, gogo bulartsu baten berezko adierazpena, boteretsua. Andoniren baitako konfiantza enpatikoa Mikelen bihotz izuraino hedatu zen, kutsatu egin zuen, eta gaztea beste modu batez hasi zitzaion begiratzen, elkarren artean ernatzen ari zen bestelako tratubidearen ondorioz; Mikel hasi da konturatzen Andoni bestelako soka-lagun bat bezalakoa dela, eta inoiz suerta litekeela norberaren segurtasuna eta are bizia bere eskuetan ipini behar izatea, soka-lagunarekin gertatzen den bezala. Eta, horrelakoetan, egundoko garrantzia du soka-lagunaz fio izatea, soka-lagunak konfiantza merezi izatea. Funtsean, horixe zuen ona Andresekin eskalatzeak, fidagarria zela, alegia. Andoni hori ere, bere esku handiekin, bere irri sanoarekin, gero eta fidagarriagoa iruditzen ari zitzaion; ordu pare bat lehenago, apenas, Arteta gaineko harizti sarri eta bakartian galdu ziren; Beroiz gaztea asaldatu zen lehen danbada entzutean. Ehiztariak garela usteko dute, baretu zuen Andonik. Kanpotik etorritako armadunak ez zuen punteria txarra, eta Mikelek gehiago miretsi zuen dohain hori bi aldiz tiro egiten utzi zionetik aurrera. Ez da ematen duen bezain erraza, esan zuen. Ez, onartu zuen Andonik, baina ezta hain zaila ere. Ohitura kontua da, dena bezala. Pistola zaharra trabatu eta saioa bukatutzat eman zuten. Munizioaz ere ez gabiltza hain luze, esan zuen Andonik.

      Bi egun geroago, Andoni jada ez zegoenean, topo egin zuen Roberto eta Julenekin. Halako aire misteriotsu batez begiratu zioten, eta gero asteburuan zer egin zuen galdetu.

      —Igandean Etxaurin izan nintzen, eskalatzen.

      —Arraioa! —Roberto, maltzur eta ironiko—. Bitxia da, Etxauri hain txikia izanik, inork ez omen zintuen ikusi.

      Ale bakan batzuk baizik ez ziren Etxaurin ibiltzen zirenak, eta Andres izaten zen horietako bat, fijoenetakoa, asko izaten baitzen eskalada-laguntzat nahi zuena. Hark esango zien.

      Disimuluaren bidetik egitea iruditu zitzaion, zeuzkan aukeren artetik, onena.

      —Egia esan, iritsi gineneko euria hasia zen eta hamarretako egitera joan ginen.

      —Etxaurira?

      —Ez, Lizarra aldera egin genuen, igande pasa.

      Roberto hura mesfidati eta ekina zen, gero.

      Julenek, bitartean, biak behatzen zituen. Mikeli iruditu zitzaion kidetasun-brintxe bat ikusi zuela bere begietan.

—3—

Bisita bukatutakoan, hauxe esan zuen:

      —Hitz batez: hezkuntza erlijiosorik ez duen gizonaren prestakuntza ez dago erabat osatua. Erlijiorik gabeko unibertsitatea ez da unibertsitate osoa.

      Begiratu egin zidan.

      —Zer iruditu zaizu, Hewart?

      Lur-saila ederra zen, oso zainduta zegoen. Eraikuntza nagusiaren aire neoklasikoak halako errespetagarritasuna ematen zion multzo osoari. Zuhaitzek bizitasun enigmatikoa gaineratzen zuten. Zuhaitzak lur-azalaren ileak bezalakoak dira; zuhaizti bat, hostoak fir-fir, ikusten dudalarik, beti imajinatzen dut sudur ikusezin baten ertzetik gainez egin duten ileak direla, usainen baten nolakoa atzemateko, edo agente patogenoen inbasioa geldiarazteko.

      —Ongi, oso ongi.

      Ez nekien zer esan. "Espekulazioaren atzaparretatik salbatu eta jakintzari emandako lur-saila", zioten batzuek. Beste batzuen arabera, lapurreta hutsa zen, udalak lurrak debalde lagatzen baitzituen, trukean ezer eskatu gabe: "Zoru honetan, belaunaldietan zehar, galburuak hazi dira; hemendik aitzina, ber tokian, inteligentziazko galburuak haziko dira" esana zuen alkateak, unibertsitatea izango zenaren lehen harria lurperatu zuelarik. Alkateak hori esan bazuen, ni bezalako atzerritar bati isilik egotea zegokion.

      —Harvardeko estandarrak ez ditugu oso urruti —nire solaskidea Harvardekoarekin lehiatu nahi omen zen unibertsitate hartako irakaslea zen, Goran Petralic izeneko gizon dotore itxurakoa, antiojo biribilak erabiltzen zituena.

      Ezingo zuen deus hoberik imajinatu, noski. Goiz hartako prentsan ikusiriko izenburu bat etorri zitzaidan bat-batean, eta ezin izan nuen irribarrea erreprimitu. "Un calvo, primer hombre que pisará la luna". Irrigarri baino, xamurtasun-eragile zitzaidan toki hura, non ilargia zanpatzea bezalako gertakariaren garrantzia, gorabehera kapilar xume horren bidez erabakitzen ahal baitzen. Egunkariko izenburua gogoan hartuta, Harvardeko estandarrak, finean, ez leudekeela gaizki pentsatu nuen.

      —Uste nuen, Harvard baino, Notre Dame bezalako unibertsitateak edukiko zenituztela gogoan...

      —Zuk Notre Damen ikasi zenuen, ezta?

      Halaxe zen. Indianako Notre Dame unibertsitate katolikoan, Gurutze Santuaren Kongregazioak sortua eta zuzendua. Alabaina, nik ez nion sekula aipatu irakasle horri non ikasi nuen. Besteak zuzen interpretatu zuen nire harridurazko keinu arina, atzemanezina ia. Irriño bat ezpainetaratu zitzaion.

      —Nire aldetik, nire ikerketatxoak... zera, Madrilgo gure lagunek jakinarazi zidaten datua. Zuzenbidean lizentziatua... Ikasketa bitxiak, saltzaile batentzat.

      Bere irribarre postizoetako bat oparitu zidan: ezpain meharrak luzatzen zituen, elkarrengandik bereizi gabe; horrek matrailak amiñi bat gorago eramaten zituen, eta begi inguruko giharrak uzkurrarazten; finean, begiak antiojoetako kristal atzeko bi zirrikitu zital bihurtzen ziren, torturatzaile mandarin batenak iruditzeraino. Gogoratzeko moduko irribarrea, Petralic irakaslearena.

      —Saltzailea saltzailea da, edozer ikasita ere —esan nuen, zerbait esateagatik.

      Nolabaiteko azterketa egiten ari zitzaidala esan liteke.

      —Baina, bai, esan liteke arrazoi duzula —lehenagoko harira itzuli zen—, zenbait alderditan Notre Dame litzateke gure eredua.

      Nire baitan egon zitekeen balizko harrotasun bati lausengu egin nahi bazion, jai zeukan. Niretzat, bizitzaren aro hura iragana zen. Sugeak bezalakoak gara, azala mudatu egiten dugu; azal exudatua bide bazterrean geratzen da, afektu zahar bat bezala, eta lehortu; azal lehor batek ezin du afektu bizirik sortu. Burura etorri zitzaidan Pennyk, nire emazte ohiak, egin zidan azken gutunetako bat, gurea betiko bukatzen zela iragartzeko idatzi zuen hura, agian; gutun hartan esaten zuen gizarte amerikarra errotik usteltzen ari zela, gazteek ez-moraltasun erabatekoan abandonatzen zutela euren burua edozeren aitzakian. Estatu Batuetako unibertsitateetan bakearen aldeko party-ak antolatu, marihuana erre, Vietnamdik alde egin behar genuela aldarrikatzeko manifestazioak antolatzen zituzten; Allen Ginsberg izeneko batek bere belaunaldiko bururik onenak eromenak suntsituta zeudela baieztatzen zuen, oihu eta uluka, eta neska guztiei benetan inporta zitzaien bakarra orgasmora iristea zen. Hain diferente, guk ezagutu genuen giro itogarriarekin alderaturik. Auskalo Petralicek zer ideia zuen Estatu Batuetako unibertsitateei buruz; Notre Dame gustukoa zuenez, Pennyri ere Petralicen unibertsitatea gustatuko zitzaiokeela otu zitzaidan. Petralicen unibertsitatean neskak belardian lasterka, orgasmo eske, ibiliko ziren itxura askorik ez zen.

      —Ez pentsa, han kontuak nahasi samarturik omen daude.

      Hainbeste zekien edo ez zekien, nire esana ez bide zitzaion gustatu, antza.

      —Ez duzu seme-alabarik, Mr. Hewart?

      Bai. Banuen. Semea eta alaba. Baina amarekin zeuden, Bostongo epaileak hala erabakita. Espainian bizi nintzenez, opor-garaian baizik ezin nituen ikusi. Epaia errekurrituta zegoen, noski.

      —Oraindik puska dute falta unibertsitateko adinean sartzeko.

      Petralicek ez bide ninduen hain egoskor imajinatzen. Europarrek, europar klase batek bederen, askotan gutxiesten gaituela ikasi dut; beren eskemaren arabera, haurrak bezalakoak gara, eta haurrei bezala tratatu behar zaigu. Ez da beti egia.

      —Beraz, ez diguzu laguntza ekonomiko txiki hori ukatuko, ezta? —nirekin tratu beroagorik ezartzerik ez, eta hasierako gidoira aldatu zen.

      —Ez, noski —eskertu nuen aldaketa—. Zer nahiago duzu? Txekea edo banku-transferentzia? Dolarretan, beharbada?

      Nire solaskideak keinu adierazgarria egin zuen, kuestio horietaz jarduteak noraino ahalketzen edo, agian, nardatzen zuen azaldu nahiz. Gero, ordea, Unibertsitatearen Adiskideen Elkarteko kide izateko bete behar nituen baldintza ekonomikoak zeintzuk ziren, eta beroriek nola gauzatu, kontable baten profesionaltasun zehatz eta hotzaz aletu zituen, ongi zorrozturiko labana bailitzan.

      —Ez zaizu damutuko. Gure helburua bizitzaren zentzu kristaua galdu ez duten gizon jakintsuak prestatzea da; gure nahia zientzia lantzea da, gogoeta lasairako egokia den, baina aldi berean printzipiorik irmoenetan sustraitzen den giro honetan.

      —Dolarretan? —errepikatu nuen.

      —Hori bada zure nahia... Ez zaizu damutuko.

      Zoritxarrez, damutzen hasia nintzen Beroizek, jakitera, nola hartuko zuen pentsatze hutsarekin. Beroizen semea, Mikel, ibilia zen unibertsitatean, estropezuka, egia esan, unibertsitateko agintariek gainetik kentzea erabaki zuten arte. Nik banekien, Beroizek berak kontatua: "Azkenean, irakasle bat etorri zitzaidan eta aski garbi esan zidan: Beroiz, hobe duzu zure semea beste nonora bidaltzea".

      Beroizi irakaslearen abisua "eskertzekoa" iruditu zitzaion. Semea unibertsitatetik atera eta berarekin lanean jarri zuen. Gaixo Beroiz, zaputza handia hartuko zuen norekin nahasten ari nintzen jakinez gero, adiskidetzat ninduen-eta. Baina, paradoxikoki, adiskidetasunarekin zerikusi gutxi zuten arrazoiak medio ari nintzen Adiskideen Elkarteko kide egiten. Norberaren adiskideak aukeratzea lañotasunak ematen duen pribilegioa izaki. Eskaintza hori onartzeko neuzkan arrazoiak, ordea, Beroizek semeari buruzko abisua "eskertzekoa" iruditzeko eduki litzakeenekin pareka litezke, agian. Beroizi ez nion deus esango, bere kabuz jakitera iristea oso litekeena izan arren.

      —Espainiak ezin du pentsatu ekonomikoki edo teknikoki boteretsuagoak diren herriekin lehiatu daitekeenik. Hori, zu bezalako estatubatuar batek aise ulertuko du. Ordea, maila espiritualezko ekimenik aurrera eraman dezakegu. Hau bera bezala: elite unibertsitario bat sortzea. Goazen. Kafetegia erakutsiko dizut, eta, bide batez, zer edo zer hartuko dugu.

      Petralic noiz espainieraz, noiz ingelesez ari zitzaidan. Espainieraz nik bezain ongi edo hobeki egiten zuen.

      Kafetegiak, unibertsitatekoa gabe, erregimena bere buruaren propaganda egiteko ireki eta ireki ari zen Parador Nacional batekoa ematen zuen. Ez zen bezerorik. Bi emakumek lustratzen zituzten bestela ere ezin txukunago zeuden mahaiak eta aulkiak.

      —Garbiketa egiten duten emakume nafar adoretsu hauek... Jainkoak bedeinka ditzala.

      Petralicek etengabe pipatzen zuen. Erretzaileen ohiko tresna eta gaiak gobernatzean —Ronson zilarreztatu bat, bere inizialak grabaturik zituen zigarro-toxa, zilarrezkoa hura ere— erakusten zuen keinu pausatua eta nolabaiteko sentsualitatea, edo zigarrokina eusteko manera lasai-dotoreak, are kalkulatuak, pikutara zihoazen kea, antsietatez, biriketaratzen zuenean. Ni neu ere erretzailea izanik, banekien horrek nikotinaren mendekotasun handia salatzen zuela, tabakoaren gainerako ohiko errituen inguruan erakutsitako artak, mendekotasun hura ezkutatzeko ahalegina salatzen zuen bezala. Ahulezia puntua erakusten ari denaren kontzientzia txarraz, baina aldi berean toki izendaezin batetik bizirik atera denaren gogo biziaz pipatzen zuen. Halako kasu batzuk ezagutu nituen, han eta hemen. Konturatu gabe, ezagutu azkenetako bat bururatu, eta alemanen kontzentrazio-esparruan egondako Serranoren irudia etorri zitzaidan. Serrano ezin zen geldirik egon, uneoro mugitzen zituen eskuak, besoak, hankak, burua, begiak, dena, uneoro berak bakarrik ikusten zuen pelikula baten irudiak, holokaustoari buruzkoa naski, betiko ikustera kondenatuta bailegoen, eta zigarro-muturrari sakada emateak, zigarroaren keak baizik ez bailioten lausotzen ahal kontzientzia bizi hori. Baina Serranok, Petralicek ez bezala, ez zuen kontzientzia txarrik erretzean, ez zion irizten inolako etiketarik gorde behar zuenik, edo nahi zuen bezala —eta nahi zuen beste!— pipatzeko eskubidea ongi irabazita zeukala uste zuen; eta ez zuen bere ahulezia txiki hori ezkutatzeko arrazoirik ikusten, agian ez zuelako ezer galtzeko, agian bera, funtsean, bere osoan, haragi errea baizik ez zela aldarrikatzeko beste modu bat baizik ez zelako. Serrano egiazko superbibiente bat zen.

      —Zuk ez duzu erretzen?

      —E? —nire begirada indiskretua izateko punturaino luzatu bide nuen—. A, bai! Baina puruak, puruak bakarrik.

      Beroizek kontatu zidanez, Serrano, 36an, anarkista zen. Fusilatu egin nahi izan zuten. Molaren inguruko norbaitek, familia harremanen bat tarteko, eskua sartu eta erreketeekin bidaltzea lortu zuen. Hortik zehar ahopeka esaten denez, beste batzuek ez zuten horrenbeste zorterik eduki. Sinetsi egiten diet, imajinazio-ahalegin berezirik egin behar gabe. Erreketeen ostean, bat egin zuen Beroizen koadrilarekin, hogei urte beteta ez zituzten mukizuak denak, Somosierra bidean, hauek ere larrua salbaturik eta pozik. Gau batez beste aldera pasatu zen. Beroizen laguntzaz. Handik Kataluniara, gero Frantziara, gero alemanek atxilo hartu... Hondarrean Frantzian geratu zen bizitzen. Jada hogei urte baino gehiago paseak ziren ordutik, eta urtean behin edo bitan etortzen zen, Tafallan familia baitzuen. Bakean uzten omen zuten.

      Auskalo zer haizek ekarri zuen Petralic Eliza katolikoaren unibertsitate honetara.

      —Nik ez nuen segundo bakar batean ere sinetsi sobietarrak amerikarren aurretik iritsiko zirenik ilargira.

      —Nik ere ez.

      —Ez dirudi horrek asko pozten zaituenik. Harrigarria da.

      Petralicen bisaiak egiazko harridura erakusten zuen. Unetik unera gaitzitzen ari zitzaidan.

      —Oraindik ez dira iritsi, ez amerikarrak eta ez sobietarrak ere —defenditu nintzen.

      —Ez dirudi asko falta denik egun handirako. Zenbat? Urtebete? Urte eta erdi?

      —Edonola ere, badagoke ilargia baina toki apartekoagorik.

      Bekainak uztaitu zituen, ulermen-ahalegin handia eginez bezala.

      —Madrilgo gure lagunek gaztigatu zidaten mundu zabalean asko ibilitako gizona zarela, baina ez zidaten esan dagoeneko, dagoeneko ez... —zuhurtziak galarazi zion esaldia bukatzea.

      —Eta zu, oraindik... —arriskatu nintzen.

      —Madrilen 50era arte egon nintzen —aldarrikatu zuen, halako harrotasun puntu batez—. Bertan nengoela, Gran Víako zirkulazioa eten nuen, lagun bakar baten laguntzarekin.

      Beti zen posible solaskideak bere hitzen esanahia ulertzea. Eta, ulertzen ez zituenak, halako xelebrekeria kutsua hartuko zien, baina hitzok ez zuten ezertan ere konprometituko. Baina nik, izan ere, ulertu egiten nituen.

      —Ongi da. Zure esanetara nago.

      —Oparitxo bat da. Oparitxo bat besterik ez.

Bidea izenburua zuen liburuxka bat jarri zidan esku artean, paper zurian bilduta.

— Ez dut zaletasuna galdu —zioen Waldok—. Badakizu Maroñasko hipodromora ere joaten nintzela. Begira, Madrilera etorri nintzenean lehen aldiz, ez nuen hipodromoa baino toki hoberik aurkitu; jockeyen kapela eta brusa koadrodun gorri, urdin, hori, berdeak... Esango nuke orain hamabi urte ez zegoela inon hemen adina kolorerik, hiri orduan hits samar honetan. Espainolek koloreak maite dituzte. Zergatik ez dute izango, bada, nahi adina kolore? Geroztik, Hego Ameriketan egin nituen urteak alde batera utzita, beti etortzen naiz La Zarzuelara, gehiago dena, Maroñasera joaten banintzen, hemen zaletu nintzelako izan zen, eta ez alderantziz; are, Madrilera baino lehen nik ez nekien ezer zaldiez eta hipodromoez; orain paisaia honetan aurpegi ezaguna naiz, aditua, betiko ikuslea; batzuek diplomatikoa naizela uste dute, beste batzuek negozio-gizontzat naukate, beste batzuek uste bide dute arrantxoa daukadala Texasen, odol garbiko zaldiz beterik... Berdin da, denek dakite estatubatuarra naizela nazionalitatez, eta gizon inportantea, eta hori nahikoa da. Ez dago pasaporte hoberik. Hor konpon, inporta duena da denek hemen ikustea espero duten pertsona naizela. Ez da harritzekoa: hipodromo honen bilakabidea gertutik segitu dut, hobekuntza guztiak nola egiten ziren ikusi dut: hareazko entrenamendu-pista, eritegia, ukuiluak eta box-ak hobetzeko obrak, kapera, baita orain gauden tribuna berria ere, alajaina! Espainia modernizatzen ari da, eta bazuen horren beharra, beharra zuenez! Guri zor digute aurrerapen hori guztia. Laster ipiniko dituzte, hemen ere, irteeretako kaxoi automatikoak eta helmugetako argazki-makina, Europako hipodromo handietan bezala. Ikusten al duzu gure aurreko lasterketa-zuzena?

      Laugarren lasterketako zaldiak pistara ateratzen hasiak ziren, irteera-puntura joateko. Urduria nabari zitzaien, jockeyek uhalak estutzen zituzten, zaldien giharrak kontrolatzeko. Zaldien bafadak eta zaldunen ahotsak entzun zitezkeen. Eguraldi hezea zekarren, euria ere bota tarteka, zaldiek ke-zirimola bat jaulkitzen zuten arnastu bakoitzean. Waldo ez zen gogoratzen, edo beharbada ez zitzaion inporta, nik ez niola sekula hipodromo batera lagundu, ez Maroñasera, ez beste inora. Lasterketa hasi zen. Hipodromoan nengoen lehen aldia zen.

      —Zuzenaren hasieran, drainadura bereziki txarra da, euria botaz gero, akabo; zuzenaren bukaeran, El Pardo bihurgunea hasten den tokian, berdintsu. Han zaldiek ostikada ederrak ematen dituzte. Zaleak ez du jakiten han zaldiek apoa noraino sartzen duten. Ur ugari dago bazter hartan, errekastoak-eta, batzuk lurpekoak. Putzuak ere maiz egiten dira. Hustubideak paratu dituzte, hodi-sail oso bat. Ikusiko dugu.

      Azken hitzek sistema berriaz ez zela gauza handirik fio salatzen zuten.

      —Aizu, Waldo, egia da trafikoa motzarazten zeniena?

      —Zer?

      —Bidali zenidaten morroiak esan zidan Gran Víako zirkulazioa eten behar izan zuela. Halako gauzak eginarazten zenizkien, benetan?

      —Oso egoskorrak zirenei, bakarrik —Waldok largabistaz begiratzen zituen urruntzen zihoazen zaldiak.

      —Nor da?

      Zaldiak azken zuzenaren aurreko bihurgunean lehiatzen ziren. Waldok ez zion largabistatik begiratzeari uzten, eta ez zuen nire galdera aintzat hartu.

      —Zer moduz osaba Johnny? —John izeneko osabarik ez dudanez, lanaz ari zitzaidala imajinatu nuen.

      —Hainbestean. Ez dut kexatzeko motiborik.

      —Getafeko fabrikan beti?

      —Ez. Gutxitan egoten naiz fabrikan. Errepidean gehiago. Salmenten arduradun izendatu naute.

      Egia zen. John Deere markako nekazaritza-makineria saltzen aritzen nintzen Espainia osoan.

      —Arraioa! Zorionak. Dirua irabaziko duzu, noski.

      —Dirua... Espainia ez da lehen mailako merkatua. Baina, tira... ez dago gaizki.

      —Horrenbeste merezi zenuen; izan ere, zu beti egon zara nekazaritza erreformaren alde.

      Zaldiak helmugarantz hurbiltzen ari ziren, dena emanda, eta jendea oihuka zegoen, nor bere zaldiari arre. Horri esker, ez nion asmo gaiztoko txisteari erantzuna eman behar izan. Behintzat, jada ez zidan, behiala bezala, homosexuala deitzen. Hipodromoan nengoen lehen aldia zen, baina, halaber, Degasen koadro asko nituen ikusita. Degas miresteko, ordea, ordena logikoa alderantzizkoa da: lehenik hipodromora joan eta gero Degasen koadroak ikusi. Gainerakoan, museo batean edonork begira dezakeen koadro bateko partaide sentitzen zara.

      Jakaren barneko poltsikoan beti eramaten nuen whisky-petaka atera nuen, zurrutada egiteko asmoz.

      —Nahi duzu?

      Zaldiak bazetozen, eta Waldok begiratu ere ez zidan egin. Zurrutada luzea hartu nuen. Tragoak nire hezur hezeak lehortu zituen, beroa nire baitan hedatuz. Jada ez nuen hiru urte lehenago beste edaten.

      Lasterketa bukatu zen. Posturetan asmatutakoek pozezko ingrestiak egiten zituzten, paperak erakusten zizkioten elkarri.

      —Zorte txarra! —arranguratu zen Waldo, apustuaren ordezkagiria txikituz.

      Begiratu egin zidan, komeni ziren hitzak zeintzuk ziren hausnartzen bailebilen.

      —Begira, Tom, orain hau, niretzat, balneario baten modukoa da. Lau horma artean sarrarazi naute, asperrak noiz leherraraziko.

      Harmailetatik lekutu ginen, barneko instalazioen aldera. Apustuak egiteko leihatilak seinalatu zituen.

      —Oraindik badago jokoa egiteko denbora —lepoa besoaz inguratu zidan, ni baino dexente txikiagoa zen arren—. Beraz, Petralic nor den jakin nahi duzu.

      —Hainbat gauza jakin nahi dut, bai —euritakoa ongi ixteko aitzakian Waldoren beso deserosoaz askatu nintzen.

      —Petralic ustaxi bat zen; Tito Zagreben sartu zenean korrika hasi, eta Espainiara heldu arte ez zen gelditu. Madrilen zegoela, Konpainiak mesede bat egin zion...

      Gelditu, mahukatik eutsi eta, bat-batean gogoratuko bailitzan, zera galdetu zidan:

      —Zertan dago haurren afera? —Waldok espainiar arrunt batek bezain ongi egiten zuen gaztelaniaz, baina orduan Puerto Ricoko azentuak bortizki markaturiko ingelesez ari zen.

      —Epaileak amaren aldeko epaia eman zuen, orain dela bi... egon, utzi pentsatzen, hiru... ez al zenekien? Erabakia errekurritu dut, noski.

      —Arraioa, Tom! Ez, ez nekien deus —hain ahalegin txikia egiten zuen gezur nabarmen hura ezkutatzeko, non kasik sinetsi bainion—. Bon, presak zirela-eta, Petralicek ama, edo aita, edo emaztea, edo seme-alaba... alegia, familiartekoren bat utzi omen zuen "ahaztuta" Titoren Jugoslavian.

      —Horregatik erretzen du hainbeste?

      Waldori grazia egin zion nire esanak, irri egin baitzuen.

      —Alde egin baino lehen partisanoek eduki omen zuten preso. Baina erretzearen gustu hutsez erretzen duela esango nuke: preso-truke batean askatu zuten, eta trukerako merkantzia artaz zaindu ohi da, inork ez du fruitu-ale mailaturik nahi.

      —Orain bere familia osoarekin bizi dela entzun dut.

      —Jakina, horixe izan zen Konpainiak egin zion mesedea: familia berriz elkartzen lagundu. Lan txikiak egin izan ditu guretzat: postari-lanak, edo, kazetaria denez, guk emandako materialen bat sartzen zuen prentsan, horrelako gauzak. Hasieran esker onez egiten omen zuen, gero diru-sariaren truke. Egun esan daiteke "lo" dagoela, guri dagokigunez —lo egoera horri erreparatzeak jakingura piztu bide zion—. Zer esan zizun?

      —Ezer ez. Erlijiozko liburu bat oparitu zidan.

      —E, Tom, niri adarrik ez jo!

      —Zer esan zidan? Zuk azalduko zenidala uste nuen.

      —Nik azaldu?

      —Ongi da: enbaxadara joateko agindu zidan. Ez naiz enbaxadan egon merkataritza-arduradunarekin elkarrizketatu nintzenetik, enpresak bidalita. Laneko kontuez jardun genuen. Denetan konforme geratu ginen. Zergatik joan behar dut orain enbaxadara, Waldo?

      Waldo isildu egin zen, pentsakor.

      —Pentsatu behar zenuen, lehenago edo geroago, norbait zutaz gogoratuko zela. Zer erantzun zenion Petralici?

      —Lan asko nuela, ez nekiela noiz edukiko nuen enbaxadara joateko astirik.

      —Ez da oso erantzun inteligentea.

      —Denbora irabazi nahi nuen. Ez naiz inozo-inozo joango, zezen bat zezen-plazara bezala.

      —Nabari da Espainiako kulturan integratzen ari zarena —isilunea—. Eta ez duzu pentsatu agian Spring...?

      Pentsatu nuen, nola ez. Pentsatu nuen, baita ere, mundua zabala zela eta Spring ez zela toki guztietara iritsiko.

      —Zertan dabil Spring?

      —Aholkularia da Washingtonen. Handikietakoa da. Dolarraren osasunaz kezkatzen da.

      Ez zen harritzekoa.

      —Eta zergatik nahiko luke orain, Springek, ni...

      Waldok irri zitala egin zuen, begiak ñarrotuz.

      —Montevideon katua eta txakurraren antzera zenbiltzaten.

      —Hori ur joana da. Gainera, orain luke arrazoi gehiago ni estimatzeko, lehen baino: ni arduratzen naiz bere gobernuak atzerrian uzten dituen dolar-parrastadak berreskuratzeaz eta berriz Ameriketaratzeaz. Saiatzen naiz, bederen.

      —Spring tartean bada John Deereko komertziala izateak ez zaitu ezertaz libratuko.

      —Ikusiko dugu.

      Waldok eskuak zabaldu zituen, aspertzen ari zela adieraziz.

      —Hara, Tom Hewart: ez nago zorretan zurekin. Zure arazoak ez dira nire arazoak, ez dakit nork zer kontu ordainarazi nahi dizun, eta gainera, ez zait pitorik inporta. Garbi mintzatu naiz?

      —Oso. Baina ez naiz eskatzen ari adiskidetasunez egin dezazun. Ez dizut mesede bat eskatzen. Ordaintzeko prest nago informazioaren truke.

      Waldok hasperen egin zuen, eta paddock aldera gidatu ninduen, mahukatik oratuta, beti pentsakor.

      Zaldiak bueltaka ari ziren, beren zaindariek uhaletik helduta.

      —Bost zenbakia da nire faboritoa hurrengo lasterketarako. Baina, ez dakit, urduri samarturik ikusten dut —orritxo batean idazten zituen pronostikoak, hari begira jarri zen. Nik zaldiei begira nahiago.

      Animalia horien edertasuna miretsi nuen, beren ilaje leundu-dirdaitsua, azal azpitik sumatzen ziren gihar eta zain indartsuak, beren gorputz-atalen proportzionaltasun kanonikoa. Izaki perfektuak ziren, ia.

      —Konforme —onespen keinua egin zuen Waldok—. Emaidazu astebete.

Gure zirkunstantzien eta aldi historikoaren ondorio gara. Ez da justifikazio errazak bilatzeagatik, baina norbera, gaztea denean, okertu egiten da, maiz.

      1950 urtean nik hogei urte nituen. "Zerrenda honetan Estatu Departamentuko politikan eragin zuzena eduki duten 205 komunistaren izenak ageri dira!" aldarrikatu zuen Joseph McCarthyk urte hartan, apokalipsia iragartzen zuen izotzezko irribarreaz. Bloke komunistak munduan egunetik egunera lortzen zuen aurrerapena, gure gizartearen gaineko mehatxu bat bezala sentitzen zen. Armada gorriek zalantzan jartzen zuten aurreko mundu gerraren irabazleak gu izan ginelakoa. Haurrek, Estatu Batuetako eskola guztietan, simulakroak egiten zituzten: SESBen hegazkinen erasoa iragartzen zuten sirena entzundakoan, pupitre azpian sartzen ziren. Psikosi horren ondorioz, norbera bere antikomunismoaren aldarri sutsuak egitera beharturik sentitzen zen, kalean, bulegoan, fabrikan, futbol estadioan, arrandegian; inori "komunista!" esatea irain larria zen; "Eta zu, ez zara komunisten laguna izango?" maltzurki iradokitzea mehatxu nabarmena zen, eta, 1953 urtean, Rosenberg senar-emazteak espioi izatearen akusaziopean exekutatu zituztenetik, norberaren izen ona garbitzea obsesio bihurtu zen, eremu publikoan bezala, pribatuan; New York Times egunkariak, editorial batean, haiek ez zutela sekula onartuko komunista bat euren enpresan argitaratu zuten; hortaz, hortik atera kontuak, nola hasiko zen lan bat lortzeko elkarrizketa bat, eta ez bakarrik Times-eko erredaktorea izateko. Eldarniozko giro horren erdian, "komunista" hitzaren inguruan nork bere burua definitzea zen edozein proiektu aurrera eraman ahal izateko gainditu beharreko froga-harria. Alegia, esan nahi da Estatu Batuetako gizartean, batzuetan lo, beste batzuetan erne, dautzan sentimendu kontserbakorrenak azaleratu zirela.

      Antikomunismoa aldarrikatu beharrak bizitzaren jardun guztiak —ekonomia, irakaskuntza, kirola, artea, giza-harremanak—... hartzen zituen bere baitan. Zer esanik ez politika: garai haietan elkarrengandik ia bereizezinak ziren hala demokratek nola errepublikarrek bazekiten, ederki jakin ere, antikomunismoa zela biztanleria-multzo zabalei kohesioa ematen zien balioa, eta inork ez zuen datua oharkabean pasatzen uzten hauteskunde-kanpainak antolatzen zirenean. Komikietako Amerika Kapitainak eta bere esanak laburbil lezake beste ezerk baino hobe irrazionalkeria erabatekotik oso urruti ez zegoen egoera hura: "Kontuz, "commies"*, espioiak, traidoreak! Amerika Kapitaina, gi-zon leial eta libre guztiak atzean dituela, barrandan dago". Txarrena da, baina, nire belaunaldiko gazte askorentzat, ni barne, zerbait egin behar zelakoa, ongi gelditzeko asmatutako eslogana baino zerbait gehiago zela.

      Hamabost urte geroago, Ameriketako gizartea nola zegoen ikustea baino ez zegoen, penduluaren legea betetzen delakoa noraino den egia ikusi ahal izateko. Politikaria banintz, horretaz hausnartuko nuke. Segurutik honezkero hausnartu egingo zuten, niri ezer esan gabe.

      Baina, bai; zerbait egin behar zelako sentimendua puri-purian zegoen. Nire gurasoak katolikoak eta kontserbadoreak ziren. Unibertsitatea aukeratzeko garaia iritsi zenean, Notre Dame komeni zitzaidala erabaki zuten —ez osaba-izebekin eta parrokoarekin kontsultatu gabe—. Ni konforme egon nintzen. Berezkoa iruditu zitzaidan.

      Gezurra badirudi ere, garai haietako Notre Dame nolakoa zen, Petralicek eman zidan liburuxkak, Bidea delako horrek, erakusten du hobekien. Batek liburuxkako sententziak eta aforismoak irakurri, eta berehala ikusten zen Bidea idatzi zuenak Notre Dameren asmoa, nire ikasle garaian, argitu zuten balio berberak hartu zituela kontuan: elite-espiritua, antolamendu bateko kide izatearena, espiritu kritikorik eza, obedientzia itsua, hierarkiaren zentzua, erlijioaren defentsa sutsua, gogo proselitista, diskrezioa, antikomunismoa, abertzaletasuna.

      Artean guk ez genuen besterik ezagutzen, ez genuen bizi-esperientzia nahikorik, purrustila baten barnean bizitakoak ginen, ez genekien beste baliorik egon zitekeenik. Nahi bada, inozoak, ezjakinak eta harroputzak izango ginen, osasunez beteriko putakume sinpatikoak, baina gehienok ez ginen maltzurrak. Are, justizia inporta zitzaigun; errotik finkatua genuen eginbeharraren sentimendua, norberaren gorabeheretatik harantzago, familia, komunitatea, gizartea eta are aberria hartzen zituena.

      Apaizek eta irakasleek gure berezko ekarri hori elikatzen zuten. "Diziplina eta erlijioa dira Notre Dameko gizonak ezberdin, berezi egiten dituztenak". Hitzak. "Notre Dame bertute askoren sinboloa da. Erlijioaren eta abertzaletasunaren bertuteak egiten ditu bere: Jainkoaren aldeko zerbitzua, herriaren aldeko zerbitzua. Notre Dame fedea da, norberaren baitako fedea eta herriarekiko fedea. Autodiziplina, kemena eta borroka-espiritua...". Hitzak, hitz gehiago. Marka uzten duten hitzak.

      Gaur, Petralicek eman zidan liburuxkako sententzien gainean pausatzen ditut begiak, eta aspaldiko melodia zahar bat berregiten ari zaidala begitantzen zait: "musika-tresnak artistaren eskuetan obeditzen duen bezala obeditu behar duzu...", dio Petralicen liburuak. "Tresna izan zaitez: urrezkoa, altzairuzkoa, zilarrezkoa edo burdinazkoa... handi zein txiki, delikatu edo zakar... zure eginbeharra tresna izatea da". Bai, Bidea horren sententziak ere ez ziratekeen gaizki egokituko gure hezibidean. Berregiten zaidan melodia zahar eta ezagun horrek eragin ebokatzailea dauka niretzat; haren airean, usainek, aurpegiek, sentsazio intimo sakonki lurperatuek bereganatzen naute. Eta ez dago goxotasunik nire oroitzapenetan. Aitzitik, partez mingarria da. Berehala, orduko Pennyren bisaia nagusitzen da, emozio helduetarako hasiberri ziren arima, ez dut esango errugabe, baina bai behintzat ez-errudun, geure gorputz bizkor eta bete, geure egia fisiko hurbil eta kitzikatua maskaratu nahian saiatzen ginen pose herabe eta kamuflajezko lurrin guztien gainetik. Hain ginen eder, aratz, eta hain ginen ergel, anker... Hain handiuste eta hauskor, manipulagarri... Eta, guztiarekin, jende ginen, besteak bezalakoak. Ezinezkoa da gure funtsezko osagaiaren mugatuari buruzko pertzepzio bortitza edukitzea, nik zita eta aipu horiek irakurtzean une batez eduki nuen bezain bortitza, eta errukia ez izatea; giza-espezie guztiarekiko errukiaz ari naiz, baina.

      Notre Damen, eta lehen azaletik baizik ez bada deskribatu ditudan garai latz haietan, hizkera batzuetan disimulurik gabe kastrentseari ere ez zioten uko egiten: "Gure abertzaletasuna abertzaletasun inteligentea izan behar da. Nazionalismo itsutik eta azaleko emoziozko abertzalekeriatik harantzago joan behar du. Inguratzen gaituen munduaren norabide aldakorrak aztertu eta ulertu behar ditugu, ulermen honen bidez ondorio moral sakonak erdietsi behar ditugu. Eta ondorio horiek gure jardun publikoan nabarmenduko dira. Jainkoarekiko fedeari, askatasunaren aldeko grinari eta airezko nagusitasun militar orokorrari eusten badiegu, lasai begiratzen ahal diogu etorkizunari...". Sinesteko lanak badu ere, orduko gizarte-giroan, eta zer esanik ez giro haren haztegia zen irakaskuntza-erakunde hartan, soflama militarista zakarrok aise pasatzen ziren moralaren, aberriaren eta Jainkoaren amodioaren aitzakian.

      Logikoa denez, gure babokeriaz baliatu nahi zuten gizon batzuk etorri ziren, promesa, proposamen eta mundu justuago baten aldeko kantuekin. Ereindako lurrean baizik ez daiteke uzta bildu. Nik ere haietakoa izatea erabaki nuen.

      Lehen deskribatu dudan prestakuntza psikologikoari, nire aldetik, mundua ezagutzeko grina eta abentura egarria gehitzen nizkion. Eta —ez dut ukatuko—, hasieran bederen, klub oso hautazko baten kide izateak ematen duen botere-sentsazio asegarriak kitzikatzen ninduen, norbera ongi sentiarazten duen droga bortitza baita, eta drogekin zer gertatzen den, gauza jakina da... Eskrupulu moralik?, Jainkoak berak ezarri zuela espioitza demostratzen duten aipuen bidez, Bibliatik ateratako aipuen bidez, uxatzen dira. Politika? Ez, politika ez. Mundu osoko gizakien libertateen aldeko borrokalaria izango naiz, subertsio komunistaren aurkako gladiadorea, nire herria eta nire herriaren bizimodua defendatuko dituen abertzalea. Hori guztia bai, baina, politika? Gu soldadu-klase berezi batekoak gara. Konpainiak ez du politikarik egiten. Instrukzioan zehar hainbat eta hainbat aldiz errepikatzen den kontua da: Konpainiak ez du politikarik egiten. Denok gara apolitikoak.

      Kontzientzia-arazoak geroxeago agertzen dira, eta hori halakorik agertzen den kasuetan; ez beti, alegia; ezta gutxiago ere, halako arazorik edukitzeko, lehenik eta behin, kontzientzia eduki behar delako. Ez da beti gertatzen. Zaila litzaidake definitzea kontzientzia-arazoa agertzea nolakoa izaten den, adibide eta egoera zehatzetara jaitsi gabe. Saio bat eginda, esango nuke hasmentan dibertigarria dela pentsatzea pantaila baten atzean ezkutaturik zaudela, eta bertatik buztina lan dezakezula ia inori inolako konturik eman beharrik gabe. Seguru asko, jainkoa izatearen sentsazioarekin antzik handien edukitzen ahal duen jarduna da. Norbera konturatzen da, halako batean, besteren bizitza aldarazten ahal dituen erabakiak hartzeko ahalmena duela; inoren norabidean munta handiko gorabeherak eragiten ahal dituela botoi bat sakatuz, hitz bat esanez, edo zerbait isilduz; krimenak eragiten, ezbeharrak probokatzen ahal dituela, ia inolako azalpenik eman beharrik gabe, eta, gainera, zigorgabetasuna ia erabatekoa dela, eta, oraindik are tentagarriagoa dena, egoera hori, neurri batean behintzat, erakundearen funtzionamendu-mailatik maila pribatura ere alda daitekeela, beti ere norberaren probetxuan. Derrigortzeko ahalmenak uste ohi duguna baino hagitzez gehiago onbideratzen gaitu; ez dira bakarrik legeak, ez da bakarrik zehapenak sortzen duen beldurra; horretaz gainera, ahalmen horrek badu alderdi sozial bat, uste duguna baino boteretsuagoa. Hau da, zer ez genuen egingo auzokoak ez duela inoiz jakingo seguru-seguru bageunde? Galdera inozoa edo erretorikoa ematen du honako honek, ausaz; baina ez da. Nik bezala, ikusi duenak, badaki.

      Ikusi, arian-arian, denetarik ikusten da. Botereak usteltzen du, esan ohi da, eta egia da. Are gehiago botere-klase honek, botere ezkutuak. Botere honetaz usatzea bezalakorik ez dago, ez dago droga menderatzaileagorik. Droga guztiek bezala, bere ondorioak ditu; kasu batzuetan, ziniko bihurtzen du pertsona; beste askotan, etikaren edozein aztarna desagerrarazten du, erabiltzailea amoralitatean eroraraziz; fanatikoak dira, beharbada, jende arruntarentzat zama astuna litzatekeena hobekien eramaten dutenak, beren fanatismoa piztu duen grina sekula asetzen ez den jainkoa baita. Hiru kategoria hauetan sartzen ez dena, edo hiruretatik puskatxoa ez duena, sobran dago. Teoriak dio botere ezkutu honen jarduna kontrol-sistema zorrotzen mende dagoela, ez gutxitan kontrolok demokratikoak ere direlarik. Baina gutxi fio teoriaz. Hain du botere klase honek pertsonaren muinera apunte egiten, ze azkenerako dena kontrolatzeko joera baitu, ustez bere jarduna kontrolatzeko sortu diren sistemak ere barne. Ez dut esan nahi, ez dakit nahikoa garbi gelditu den baina, beti betetzen direnik gure helburuak, edo eta errealitatea guztiz determinatzen ahal dugunik, ez. Tentazioaz ari naiz.

      Ni poliki-poliki askatu nintzen neurosi bezalako honetatik, ez prezio pertsonala ordaindu gabe. Eta ez naiz bakarrik Pennyz ari. Baina ez du merezi xehetasunetan sartzea, ez orain, bederen. Niretzat, lan klase hau utzi behar nuelako behin betiko froga izan zen ikustea, ezen, traba material guztiak gainditurik ere, ekintzara pasatzeko orduan nire kontzientziaren ehun hasieran ahula baizik tartekatzen ez zenean ere, eskrupulu batek galarazten zidala edozein mugimendu egitea. Uste dut eskrupulu moral horren hondarrean, oinarrian, nire jatorrizko kristauzaletasun ezabaezina zegoela; jardun ezkutuak, zenbaitetan, deabruarekin pinakulu gainean sentiarazten ninduen: ikusten duzun guztia zurea izango da, baldin eta gurtzen banauzu; erru-sentimendu hori ez nuela sekula gaindituko seguru jakin nuenean, utzi egingo nuela zin egin nuen. Eta hala ere, ni ez nintzen gizon erlijiosoa, ez behintzat erlijioso izateari ematen zaion adiera arruntean. Esan nezake, agian, nire kontzientzia zela nire jainkoa. Hortaz, nire jainkoa hauskorra, zalantzatia, aldakorra, ahula, nahasia, zitaltxoa eta are kontraesankorra zen, eta ez, inola ere, santua. Hortaz, nire jainkoa kristauen jainko guztiahaldun, justiziero eta miserikordiaz beteriko horretatik antipodetan zegoen. Bestalde, eta eliza hierarkiari dagokionez, aspaldi nien galdua errespetua kartoizko maskarak jantzita, beren lurreko interesak kudeatzeaz baizik arduratzen ez ziren pailazo patetiko horiei. Ez dut soberbiaz esaten; aitzitik, hori baieztatzeak, urte batzuk lehenago, desesperazioraino eta malkoetaraino eraman ninduen bakardade-sentimendu bat pizten zuen nigan.

      Baina gelditu gara Notre Damen nengoela haietako bat izango nintzela erabaki nuela. Orduan ikusi nuen Waldo lehen aldiz nire bizitzan.

      —Bai edo Ez erantzun, ez besterik. Zure izena Tom Hewart da? 1930eko otsailaren 19an jaio zinen? Erabili al duzu inoiz beste izen edo identitaterik? Zintzoki bete duzu proba-orria? Justizia Idazkaritzako zerrendako erakunde subertsiboetako kide izan zara inoiz? Inoiz izan zara komunista, edo erakunde komunistaren bateko kidea? Atzerriko herrialderen batera joan zara noizbait? Atzerriko herrialderen baten gobernuko funtzionariorik ezagutu al duzu? Gobernu komunista bateko funtzionariorik? Norbaitek agindu al dizu lan hau eskatzeko? Inori esan al diozu lan hau eskatu duzula? Harreman homosexualik eduki al duzu? Noizbait kontsumitu duzu drogarik? Gaur, hona baino lehen, lasaigarririk hartu al duzu?

      Poligrafoak hiru gailu ditu, eta hiru gailu horiek, kableak eta bestelako luzagarriak medio, galdeketa egiten ari zaionaren gorputzean txertatzen dira. Beste aldetik, gailuok, hari eta hodien bidez, galdeketa egiten duenaren mahaian konektatzen dira. Eskeman, zu zara seinale-bidaltzailea; gailuetako bakoitzak aldaketa fisiologikoak —pultsua, arterien presioa, arnas-erritmoa, azalaren transpirazioa— hartzen ditu; eta, sistemaren beste muturrean, seinale-jasotzailea dago, hiru orratz tintadunek grafikoaren paper mugikorraren gainean salatzen dutenaren aiduru. Galdetzaileak atzetik egiten ditu itaunak, emoziorik adierazten ez duen tonuaz. Hainbestean behin denok pasatu beharreko ataka zen poligrafoa. Salbuespenik gabe, ez zegoen saihesterik. Instrukzio garaian, proba lehen aldiz egin baino lehen, hautagaien artean txantxak egitea arrunta izaten da. Ondoren, hainbestean behineko errutinazko saioetan, inori ez ohi zaio txantxarako gogorik geratzen. Lehen aldiz, proba ez dela ongi atera aitzakiarekin, bi, hiru lau bider eginarazten dizute, norberaren egoskorkeriaren arabera; ondoren, emaitza ezagutarazi baino lehen, aste batzuk pasatzen dira. Prozedura ezagutzen duenak badaki emaitzak eman arteko tarte horretan norberaren frustrazioak, penak, beldurrak eta desioak imajinazioaren eltzean egosten direla, irakinean; azkenerako, presio psikologikoa hain da handia, non hobendun zarelako sentimenduak edo porrot egin duzulako susmoak barnetik ukitua uzten baitzaitu, hautsi egiten ahal baitzaitu. Geroko errutinazko pasaldietan, ez da poligrafo-saioa errepikatu behar izaten, hau da, behin bakarrik egiten da, itxoinaldia, ordea, segurua da. Tarte horretan, nork bere kontzientziarekin bakarrizketan pasatzen duen tarte horretan, gertatzen dira, gertatzekotan, aitortza sonatuak; izaten da, tarteka, bekatua egin eta probaren emaitzaren zain egoteko presioari eusten ez diona.

      —Berriz galdetuko dizut: homosexuala zara?

      Esan ohi da harreman berezia sortzen dela hautagaiaren eta bere poligrafo-proba zuzentzen duen funtzionarioaren artean. Proba bere borondatez egiten duenaren kasuan ari naiz, jakina. Nola ez da, ba, harreman berezirik sortuko, probak erabateko defentsarik ezaren egoeran uzten bazaitu. Poligrafoa tresna delikatua da, eta edozein gorabeherak, baita probarekin lotura zuzenik ez duenak ere, emaitzak aldrebesten ahal ditu; izan daiteke bularraldea zeharkatzen dizun gomazko zerrenda tinkoegi egotea, izan daiteke aretoko tenperatura handiegia izatea, edo zerbait erostea ahaztu duzula bat-batean gogoratzea. Niri —eta ez zait inporta aitortzea, anekdotak, bere xelebrean, ariketa noraino den zitala eta erridikulua azaltzen duenez—, haize bat trabeskatu zitzaidan hesteetan. Eta berau nire baitan gordetzeko ahalegina egin nuen, homosexuala ote nintzen lehen aldiz galdetu zidatenean. Alegia, Waldok —bera izan baitzen nire probaz arduratu zen funtzionarioa— bigarren aldiz horixe galdetu zidanean.

      Nik banekien espainiera pixka bat, eskolan ikasia. Agintariek laster erabaki zuten hizkuntza hori sakondu eta hobeki ikasiko nuela. Konforme etorri nintzen: Hego Amerika ia osoa eskaini zidaten, jardun-leku. Soldadutza barne, ia hiru urte iraun zuen prestaketa luzearen ondorioz, Venezuela eduki nuen lehen destinoa.

      60 edo 61etik aurrera, ordea, Waldo eta biok Uruguain geunden, lankide.

Zelai beltzak

Ezin dut gehiago, bukatu behar dut nire lehengusuaren fikzio honekin; sentitzen dut hau une egokia dela nire lehengusuaren nobela eteteko.

      Editore jaun txit agurgarria, azalpen bat zor dizut. Has nadin hasieratik, ni Koldo Beroiz naiz, Xabierren lehengusua, bai, zuei, zuen argitaletxeari, iruzur egin dizuen Xabier Beroizen lehengusua, desagertu den Xabierren lehengusua, zuek, nobela bat egitekotan, eman zenioten dirua hartu eta nobelarik egin gabe alde egin duen Xabierren lehengusua. Esango diozu zeure buruari zer dela-eta hasi naizen lerro hauek idazten, pentsatuko duzu, agian, Xabierrekin nahikoa ez eta orain lehengusuaren matraka pairatu behar dugu, bestea bezalako berbalapikoa bada gureak egin du. Begira, hau ez da Xabierrek bere bizitzan egiten duen lehen barrabaskeria, ez horixe; egia esan, niri bost axola bere sasi-bohemioaren bizitza aski irrigarri horrekin nazkatu eta Pernambucora edo Ipar Polora joan bada ere. Bost axola niri, ez bazen, nire lehengusu Xabierrek bere mundualdian orain arte egin duen bideari dagokion legez, hamaika zor, makina bat kontu argitu gabe, gaizkiulertu piloa eta erdizka baizik bete ez diren konpromiso mordoa utzi dituela. Hau da, ihes egin izan ez balu bere inguruko guztia kakaztuz eta zipriztinduz. Historikoki, ni izan naiz nire lehengusuaren deskalabruak ordaindu dituen babalorea, eta orain ere hala tokatu zait, albazea ergelarena egitea, hain zuzen ere.

      Bon, hala ere, nobela hori, hau da, zuek hari enkargatu, zuei hark agindu edo, hitz batez, egingo zuela esan zuen nobela hori, izan, bada. Edo nobela itxura duen zerbait, behintzat, osorik eta erabat bukaturik ez dagoen arren. Azalduko ditudan arrazoiak tarteko, neu ere, idazle ez banaiz ere, historialaria baizik, oso inplikatuta sentitu naiz nire lehengusuaren proiektuan, hainbeste non sasi nobela horren osagarri litezkeen ohar edo zehaztapen hauek idatzi baititut lehengusuak utzi zuen materiala irakurri eta gero. Auzi honek —orain hemen aipatuko ez ditudan beste askok bezala— zipriztindu nauenez, joan nintzen nire lehengusu Xabier alkilerrean bizi zen txapitulara, eta bere ordenadorean arakatzen ibili nintzen. Han aurkitu ahal izan nuen Hodei berdeak izeneko dokumentu bat. Ehun bat orriko dokumentua zen. Ireki eta irakurri egin nuen. Bon, dudarik gabe, horixe zen beka proiekturako idatzi zuena. Barkatuko didazu apunte sentimentala, pena eta guzti eman zidan irakurtzeak, konturatu bainintzen zer zailtasun aurkituko zituen, eta zer ezintasun klaseri eman beharko zion aurre orri horiek idazten ibiliko zen denbora osoan. Ez dut egin duena justifikatzen, benetan, baina, batzuetan pentsatzen dut egiten zuen artista bohemio eta ganoragabearen plantaren azpitik, sufritu ere egingo zuela.

      Argitu behar dut ni oso identifikatuta sentitzen naizela Hodei berdeak izeneko proiektu horrekin; gehiago dena, nolabait esan, proiektu hori nirea ere bada. Ez dakit nire lehengusuak sekula hitz egin zizun nitaz. Xabierren aita eta nirea anaiak ziren. Xabierren aita aspaldi hil zen —izan ere, ikusiko duzunez, badago berari buruzko aipamen zeharkako bat, Manuel de Irujoren gutun batzuk aipatzen diren pasarte batean—. Orduan amarekin geratu zen, baina, hura zoritxarra, ama ere hil zitzaion handik ez oso luzera. Geroztik, eta orduan hamalau bat urte edukiko zituen Xabierrek, gurekin bizi izan da, ikastera kanpora joan zen arte. Gero bere aldetik jarri zen bizitzen. Ni neu bera baino bost urte zaharragoa naiz. Lehengusu baino, anai nagusia eta are, kasik aita ere izan naiz Xabierrentzat, batzuetan.

      Horretaz aparte, historialaria ere banaiz. Ikasketa horiek egin nituen eta gaur egun irakaslea naiz institutu batean. Frankismoaren garaia, aldez edo moldez, ukitzen duten lan historiografikoak egin ditut. Batzuk argitaratuta daude. Bon, kontua da halako batean Xabier etorri zitzaidala eta proposamen harrigarri samarra egin zidala; berak 60-70 urteen arteko hamarkadan girotutako zerbait idatzi nahi zuen, eta laguntza eskatu nahi zidan: nik egindako hainbat elkarrizketa eta handik eta hemendik bildutako materiala uztea nahi zuen; are, material gehiago biltzen eta elkarrizketa gehiago egiten lagun niezaiola ere nahi zuen. Laguntza eskatzeaz aparte, proposatzen zidan urte haietan izandako gertaera zehatz bati buruz, nolabait esan, paraleloan lan egin genezan, nik nire ikuspegi historizistatik, eta berak ikuspegi literariotik.

      Hasieran ezetz esan nion, batez ere elkarrizketei zegokienean. Urteetan lan egin izan dudan arloa da, eta jada ez nau konbentzitzen. Beti antzekoa da, nahiko nukeena baino hobeki ezagutzen dut jokoa. Beranduegi gabiltza. Joaten zara zaharrengana lekukotasun eske, eta zahar etxean daude, eta zaintzen duen serorak ordubete kentzen dizu, azal dezazun zertarako hitz egin nahi duzun berarekin, edo alaba alargunak zaintzen du, eta zaharrari egin beharrean, hari egin behar izaten diozu elkarrizketa. Zaharra elbarri da, eta aszensorerik gabeko laugarren pisuan bizi, eta bertatik jaisten eta bertara igotzen lagundu behar diozu. Edo alzheimerrak jota dago, eta ez da bi esaldi zentzuzko josteko gauza. Edo gosariak min egin dio eta txahala botatzen dizu paparretik behera. Edo, kasurik latzenean, Larrialdietara eraman behar duzu, eta gero azken lore sorta erosi behar izaten duzu. Noski, errua ez da haiena, horixe besterik ez genuen behar. Inor izatekotan, gu gara kulpante, putre halakook, hilobi-profanatzaileen antzera ibiltzeko sartu zaigun joera honekin. Stevensonen piratek banatzen zuten "orban beltz" hura bezalakoak gara. Haiek nahiko egiten dute bizirik irautearekin, eta gu bezalakoak eskaileretatik behera bidaltzeko tentazioari eutsita, kortesiaz hartzearekin.

      Beraz, hasieran ezetz esan nion. Baina zaila zen Xabierri ezetz esatea. Ekina izaki. Azkenean, zirimola batean bezala, arrastaka eraman ninduen ezaguna izanagatik orduan zanpatu nahi ez nuen terreno horretara. Artikuluak errepasatu nituen, materialak pasatu nizkion, elkarrizketak egiten lagundu nion, hainbatetan egunsentiak harrapatu gintuen botila baten ondoan, kontu-kontari, solasean, iritziak trukatuz... Ni neu ere ohar batzuk hasi nintzen idazten, honetaz eta hartaz, hitz egiten genuenaz, pretentsio historiko edo literario handirik gabe, egia esan; hau da, argitara emateko asmorik gabe. Inplikatu egin nintzen Xabierren proiektuan, alegia. Ez zen gutxiagorako, zeren, azken finean, Xabierri pasatako hainbat material, emandako hainbat datu eta iritzi, iradokitako zenbait ildo, nire aitaren artxiboetatik, edo berarekin izandako hainbat solasalditatik ateratakoak baitziren. Niretzat, azkenean, gauza pertsonal bihurtu zen.

      Kontuak kontu, azkenean erabaki dut zuri bidaltzea, gutun dagoeneko luzeegi honekin batera, nire lehengusu Xabierrek idatzi zuen nobela bukatugabearen zirriborroa, baita nik berarekin proiektu honetan ibili nintzen denboran —gehi bere zirriborroa leituta burura etorri zaizkidanak—, idatzi ditudan ohar guztiak ere. Lehen esan dizudan bezala, nire buruarekin ari nintzela idatzitako pretentsiorik gabeko ohar azkarrak dira, balio literariorik gabeak, beraz, lehengusuak idazten zituenak zehazteko, matizatzeko edo osatzeko asmoz idatzitakoak. Fikzioaren eta historiaren arteko mugak ezartzeko, hau posible bada bederen. Azken finean, nor bere ohituren menpekoa da, eta historialaria naizen honek ezin nuen Xabierren gezur, faltsukeria edo prezisio faltak zehaztu gabe utzi.

Ezin naiz nobela honen irakurle aseptikoa izan, uneoro ikusten ditut esaldien azpian dauden erdizkako egiak eta erdizkako gezurrak, uneoro gogoratzen ditut lehengusuarekin izandako hainbat eta hainbat eztabaida, "bada informazioaz eta datu pilaketaz haratago dagoen egia klase bat, historia-liburuak irakurtzen harrapatzen ez den egia klase bat, egia sakonagoa, benazkoagoa, garrantzizkoagoa. Ispiluz beste aldean dagoena", horrelaxe justifikatu ohi zuen nire lehengusuak bere jarduna, nirea zalantzan jartzeko modu bat ere bazen, noski. Hau, zerba plater baten gainean ez nintzela gehiago zaharrak inportunatzen ibiliko zin egin nuenean bota zuen, ongi gogoan dut niri ez zaizkidalako sekula jatetxe begetarianoak gustatu, lehengusuari bai, bera argal samarra zen, beharbada izango zen berak harrapatu nahi zuen egia-klasea harrapatzen ibiltzeko barazki asko jan behar delako, ez dakit. Ez dakit, ezta ere, beste egia-klase hori sekula harrapatu zuen, harrapatu zuela iruditzen zitzaion, eta ez naiz ni izango hala izan zen edo ez epaitzen hasiko naizena, ez horixe. Uste dut, uste bakarrik, egia literarioaz mintzatzen zela, hitz egin nahi zidala.

      Baina azkarregi noa, zeren, gauzak nola gertatu ziren ulertzeko, nola zertu ziren edo nola joan ziren txirikordatzen konprenitzeko, esaldi bakar batetik abiatu behar baita, esaldi bakar bat, nire lehengusuak oroitzapen-liburu batean aurkitu zuena, esaldia, itxuraz, arrunta zen, lehen begi-kolpe batean ez zuen ezer berezirik, hauxe zen esaldia, gutxi gorabehera, "batek, batere ganberroa ez zen arren, Gran Víako zirkulazioa baietz moztu, egin zuen apustu", nire lehengusuak esaten zuen esaldi hori, zegoen liburuan, tokiz kanpo zegoela, ez zuela ulertzen, harritu egiten zuela esaldiak, nik gehiegizko ardura eta gehiegizko kezka zuela erantzuten nion, ez zela ezer, ez zela zertan hola jarri, esaldia unibertsitateko irakasle ospetsu baten autobiografian zetorren, justu Madrilen ikasle-egoitza nagusi bateko giroa kontatzen zuenean agertzen zen esaldia, bertan zeuden ikasleen gorabehera batzuk kontatzen zituenean, ikasle edo egoiliar guztiak Europako erdi aldeko antikomunistak ziren, komunismoren ihesean joandakoak, 1950 urtearen bueltan zen, "batek, batere ganberroa ez zen arren, Gran Víako zirkulazioa baietz moztu, egin zuen apustu", zer dela-eta dago esaldi hori hor, zioen lehengusuak, izan ez zen, sekula bizi izan ez zuen parranda eta juerga-giroaren erakusgarri balitz bezala, egia da unibertsitateko irakaslearen itxura orokorrari erreparatuz gero, parranda eta juergaren antinomia zela antzematen zela, juergista baten antipodetan zegoen tipoa zela, baina nik hala ere ez nion lehengusuari kasurik egiten, ihes egingo zion esaldiak, esaten nion nik, edo, badakizu, batzuetan, bere bizitzan serioegi izan direnei halako kontzientzia txar bat sartzen zaie, derrepente damutzen dira bere bizitzan batere parrandarik egin ez izanaz, triste iruditzen zaie, ez dute motel eta geza-aire horrekin inork gogoratzerik nahi, eta tentazioari men eginez izan ez den iragan juergista bat asmatzen dizute, irakaslearena horrelako zer edo zer izango da.

      Baina, aitortu beharra dago, lehengusuak nolabaiteko jakinmina piztu zidan, esaldia amua izan zen, gero proposamena etorri zen, proposamen zehatza, egin dezagun lan elkarrekin, nik nobela bat egingo dut, zuk historia-lan ederra, material berbera baliatuko dugu, horrela lekukotasun bizi bat utziko dugu, gure bi lanbideen artean, hau da, historiaren eta literaturaren artean, dagoen aldeari buruz, kontuak kontu nik hasieran ezetz esan nuen, baina gero amore eman nuen, eta inoiz zerba plater gainean egindako zina mila bider hautsi nuen.

      Inoiz zerba plater baten gainean egin nuen zina mila bider hautsi dut. Makina bat agurerekin mintzatu naiz, makina bat jenderi eskatu diot gogora zezala, konta ziezadala, makina bat adineko jende —eta ez hain adineko ere— nardatu dut nire afruntuekin. Lehengusua bidelagun eduki nuen jardun horretan, ez gutxitan. Berak nobela bat egin behar zuelako aitzakian, ni historia egiten, osatzen, berreskuratzen ari nintzelakoan. Batzuetan elkarrekin egin genituen elkarrizketak, beste askotan nik egin eta gero berari kontatu edo pasatu, beti hizketan jarduten genuen honetaz eta horretaz. "Murgildu nahi dut gaian, blaitu nahi dut gertaerak bizi zituztenen emozioez, handik aterako dudalakoan nirea. Ez, zehatzago da esatea: aterako dudalakoan nirea besterenaz maskaraturik, pasarazteko modua. Adi egoten natzaie, esan gabe ez zaidala hainbeste inporta zer kontatzen duten, nola kontatzen duten baizik; ispiluz beste aldera igaroko nauen keinu adierazkor eta ia ikusezin baten xerka ari naiz; arina edo ikusezina izango dena mundu guztiarentzat, baina niretzat errebelatzailea izango dena". Esango nuke horrela justifikatzen zuela niri lizun, obszenoa iruditzen zitzaidan jarrera. Bai, bere jarrera friboloa eta kondenagarria iruditzen zitzaidan, hutsala, kaltegarria. Uste dut benetan horrela zela hainbestetan pentsatuz iritsi nintzela nirea ere horrelakoa zela sinestera.

      Nik behintzat ez nuen keinu errebelatzailerik aurkitu, baina, jakina, gauzak aurkitu nituen. Paper horituak, mordo bat. Esku artean urratu, abarrakitu, hauts bihurtzen zitzaizkidan paper horituak. Paper orbainduak. Eta nire aurrean, beraiek jakin gabe, gizatasunezko, humanitatezko mosaiko bat margotzen joan diren gizon batzuk, zauri zaharrak ahalkearen mugaren barrutik atera gabe seinalatu dizkidatenak. Normala da, arrazoi dute, zergatik erakutsiko zizkidaten euren zauriak? Eta zertarako, batez ere zertarako. Jende-mosaiko horren zauriak ere, jada, horituta daude, hauts bihurtu dira.

      Historia hondea-makina bat bezala pasatu da haien bizitzaren gainetik. Ez die justizia egin, eta jada ez die egingo, edo oso nekez egingo die. Ez dut esaten elkarrizketatu ditudan denek kontu latzak zituztenik historiarekin, ez. Aitzitik, askorenak kontu xumeak ziren, ezdeusak. Hau oso erlatiboa da, noski. Guztiz, zeharo erlatiboa. Outsiderrak dira betiko. Ez gaitezen konfundi, beraz: outsiderrez ari naiz, beren ikur eta bandera zarpailduen zatiak gutxieneko duintasun batez gorde dituztenez, beren fidelitateen truke onura mikorik ere erdietsi ez dutenez.

      Klandestinitatea miseria da, miseria handia. Klandestinitatean dena bihurtzen da itzal, inguru guztia lauso da, klandestinitateak deskodifikatzailerik gabe ikustera behartzen du, eta erdizka baizik ikusten ez diren irudiak mamu bihurtzen dira, kasik susmatu besterik egiten ez diren mugimendu batzuek berebiziko garrantzia hartzen dute. Klandestinitateak errealitatea distortsionatzen du, errotak erraldoi bilakatzen ditu. Norberak, bere baitatik, nahi eta ez, errealitatearen aurrean tartekatzen duen pantailari, berunezko geruza bat gaineratzen bazaio...

      Klandestinitateaz mintzo naizenean, ez dut buruan ekintza heroikorik edo bereziki deigarririk, ez. Alderantziz, esan nahi dudana da edozein ekintza, xumeena izanik ere, bestelakoa dela klandestinitatearen mozorroa eramatera behartuta dagoenarentzat; esaterako, kalea zeharkatzea, atalase bat zeharkatzea, disimuluz begiratzea... klandestinitatean, besterik da. Horretan datza miseria, muturreko injustizia-egoera baten ondorioa dena. Nik badakit jende gazteak ez duela hau ulertzen, nekez ulertzen duela, ez duelako ezagutzen. Nik neuk ere ez dut erabat ulertzen, erabat ez dudalako ezagutu, baina zantzu batzuk baditut. Batek ikusi duelarik, oraindik haurra, etxean, osabaren oroimenez zeuden euskarazko lau hitzak ("Osaba Patxi zenaren oroitzapenean"), gehi hiru oihaltxoak —zuri, gorri, berde— desagertzen zirela bere betiko tokitik salbuespen egoeran geundelako... Batek ukatu duenean, oraindik haurra, besteren aurrean, zuri-gorri-berdetasun hori... Horrelako esperientzietatik, uste dut, uler daiteke, pixka bat bakarrik, baina benetan ulertu, klandestinitateak zer esan nahi duen, klandestinitatearen osagarriak zeintzuk diren. Hasteko, beldurra. Eta asko da. Baina ez da gaitz bakarra. Nik neuk, neure burua besteren aurrean ukatzen nuenean, beldurrez baino are gehiago, lotsaz ukatzen nuen. Artean gazteegia bainintzen etxean usaintzen nuen beldurraren esanahi osoa ulertu ahal izateko, osotasun hori harrapatzeko falta nuen puska ahalkez betetzen nuen. Zerbait arraro izan behar zen euskaldunetakoa izatea, horrela ezkutatu behar bazen. Gaixotasun sendaezin eta kutsakorraren zantzua antzematen nion, legena bezalakoa izan behar zen, edo okerragoa. Gure zaharrentzat batez ere beldurra izango zena, guretzat beldurra, lotsa eta konplexuaren nahasketa zen.

      Ez da klandestinitateaz nahikoa hitz egin; edo ez, agian nahikoa eta gehiegi hitz egin da, baina ez da ongi hitz egin, ez da behar bezala hitz egin. Erresistente nekaezin eta heroikoaren mitoak, gehienetan hobe beharrez sortua izanik ere, ezabatu egin du erresistente errealaren irudia. Erreala ez baita erraz merkaturatzeko moduko produktua, eta gaur ez baitago deus merkatutik kanpo. Heroizitate gorena, egote bera, iraute hutsa zen.

      Urte amaigabeko klandestinitate injustu, indarkeriazko eta alienante horren atzetik ignominiazko urte luzeak etorri dira. Klandestinitatearen gaitzik larrienetakoa da hezurmamiraino barneratzen den harra dela; alegia, biktimak bere egiten ditu egoeraren gorabehera eta ezker-eskuin guztiak, egoerarekin berarekin bat egiteraino, konfunditzeraino, halako moldez non ez baita pairatu duen gaitzaren norainokoaz konturatzeko gauza. Ezintasun, elbarritasun suerte bat bezalakoa da. Baina, dagoeneko berdin da; gehienak hil dira, eta hil ez direnek hain sumatzen dute gertu izotzezko damaren hatsa non klandestinitatea bera garai loriatsua iruditzen baitzaie.

      Herra zaharrak arimaren goroldio zaizkie; urteak aurrerago eta ulerberago, barkaberago badira ere, ez dute katarsirik bizi, eta liskar zaharrak atxiki zaizkie lapa harriari bezala, baina haiena erruaren erdia baizik ez da. Beste erdia, errealitatea mozorro baten pean bizi behar izanaren errua dateke. Baina ez dira induljenteak, ezta beren buruarekin ere. Horixe esan nahi nuke.

      Balio batzuei atxiki zaizkie, beren ondokoei —guri alegia— transmititzen saiatuz, eta ezin daiteke esan enpresa horretan nolabaiteko arrakasta, arrakasta paradoxikoa, nahi bada, eduki ez dutenik, ondokook —alegia, guk— "azkena marikoia" oihukatuz, banan-banan eta arin-arin baztertu baititugu den-denak, printzipio horiek gure odola xurgatuz biziko ziren bizkarroiak balira bezala, hegan egitea eragotziko zigun lasta balitz bezala.

      Baina hau nire ikuspegia litzateke. Lehengusuarena bestelakoa zen, eta abiapuntuan lehen idatzi den esaldi misteriotsu hura legoke, "batek, batere ganberroa ez zen arren, Gran Víako zirkulazioa baietz moztu, egin zuen apustu", esaldia harrigarri egin zitzaion, intrigatuta eduki zuen, noizean behin niregana etortzen zen matrakarekin eta nik haizea hartzera bidaltzen nuen, baina halako batean beste aldarte batez etorri zitzaidan, argitu dut esaldiak gordetzen duen misterioa, esan zidan, serio-serio, adituari eginiko keinua da, inteligentziazko begi-klik bat, sekta berekoen artekoentzako broma partikularra, elkar ezagutzeko seinale ezkutua, zaude, zaude pixka batean, moztu nion, zertaz ari zara, zertaz ari naizen?, unibertsitateko irakasle hark CIArekin harremanik eduki zuela esaten ari naiz, ez hori bakarrik, hain segur CIArentzat lan egingo zuela ere bai, tira, Xabier, tira, moztu nion, badakidalako nolakoa den nire lehengusua honelako haize bitxi batek jotzen duenean, zoro huts bihurtzen da, tira Xabier, hori erraz esaten da, baina frogatu egin beharko zenuke, orduan berak esaten zuen ez zuela epaitegi baten aurrean aurkezteko moduko frogarik, bai ordea nahikoa zantzu kateaturik, bere akusazioa, edo bere esana, zentzuzko bihurtzeraino. Ea ba zertan diren zantzu horiek, esan nion nik, eta orduan berak kontatzen zuen bere kabuz hainbat liburu arakatu zituela, eta, unibertsitateko irakaslearen autobiografia arakatu zuen bezala, Espainiako zerbitzu sekretuei buruzko liburu potolo bat ere irakurri zuela, hiru kazetarik idatzitakoa, baita CIAko agentea benetan izandako beste baten liburua ere, eta hiru liburuen artean, oso garai ezberdinetan egindakoak, zerikusirik ez zuten argitaletxeek ateratakoak, eta oso logika eta interes ezberdinen umeak izanik ere, kointzidentzia izugarriak zeudela, eta kointzidentzien kateatze horrek eramaten zuela lehen esandako ondorio horretara; izan ere, zerbitzu sekretuei buruzko liburuak baieztatzen zuen, hasteko, Espainiako zerbitzuen modernizazioa estatubatuarren laguntzaz egin zela, Alonso Vegak 60ko hamarkadan edukiriko kontaktuek baieztatzen zutenez. Hau garrantzizkoa omen zen ulertzeko entrenamendu teknikak-eta amerikarrei kopiatuak izango zirela; liburutto horrek bazuen azken epigrafe bat, osagarri bat bezalakoa, Cesideko agenteak nola prestatzen ziren adierazten zuena, eta, esaten zuen Xabierrek, han jakin zuela "egoera-probak" deitzen direnak zer diren, alegia, hauek prestaketa-aldian dauden agente berriei egiten zaizkie, eta, nolabait esan, agentegaia estuasunean jartzea da beren helburua, zer moduz moldatzen den ikusteko, agente izateko sena ote duen baieztatzeko, zerbait ikusi ahal izan da zineman ere bai, Spy game izeneko filmean eta horrelakoetan, orduan, egoera-proba bat izan daiteke prestatzaileak agentegaiari esatea, adibidez, ikusten duzu taberna hartan eserita dagoen gizon edo emakume hori, ba, zoaz, eta ordu erdiko epea daukazu niregana itzuli eta pertsona horretaz lortu duzun informazio guztia emateko, izena, lana, ikasketak, egoera zibila, dena, edo ahal den guztia, behintzat; eta, segitzen zuen kontatzen Xabierrek, begiak argitu egiten zitzaizkiola, hara non irakurri nuen bat kexatzen zela hari proba bereziki zaila jarri ziotela, hamabost urte lehenagoko kontua zela eta oraindik gogoratzen zela, gorriak eta beltzak pasatu zituela zeren agindu baitzioten "Cibeles parean zirkulazioa mozteko"; gero ere esaten zuen CIAko agente ohiaren liburuan ere aipatzen zela Pax Romana erakundea "Konpainiak operazio ezkutuak egiteko erabiltzen zuen elkartea" zela, gauza jakina zelarik gure unibertsitateko irakasleak harreman eta tratua eduki zuela elkarte katoliko horrekin; Xabierrek, bestalde, bigarren mailako beste aztarna eta zantzu batzuk ere alegatzen zituen bere tesiaren alde, hona aldatuko ez ditudanak gehiegi ez luzatzeko, eta, batez ere, azpimarratzen zuen arakatu zituen hiru liburuak iturri fidagarriak zirela, zeina hainbat datu hiru liburuotan kontrastatuz eta datu-gurutzaketa eginez baieztatzen baitzen. Nik esaten nion kasualitate hutsa izan zitekeela, eta are, agian ez zela kasualitatea, litekeena zela autobiografiatuak kontatzen zuena ikusi izatea, baina beste bat izatea protagonista, eta ez bera, eta orduan lehengusuak esaten zuen ezetz, nahikoa zela lerroaldea irakurtzea konturatzeko esaldi hartan "batek" idaztea, horrela, identifikaziorako beste inolako aztarnarik gabe, nor bere buruaz mintzatzeko aitzakia zela, lerroalde hartan agertzen ziren gainerako egoiliar guztiak lanbideaz, jaioterriaz edo bestelako ezaugarriaz identifikaturik zeudela, eta identifikatzen ez zen bakarra Gran Víako zirkulazioa moztu zuena zela. Ez dut esango erabat konbentzitu ninduela, baina ez dut ukatuko liburuak eta aipuak ikusita, nik ikusi nituen bezala, kontuak bazuela bere egiantza eta bere logika.

Nire lehengusuaren neurosiak alde batera utzirik, nonbaitetik hasi behar baita, eta lehengo sasinobelan Serrano eta 36ko gerra aipatu denez, has gaitezen handik, gauza guztien sorreraz, gaitz guztien sorburuaz, arazo guztien amaz mintzatzen, edo, bederen, hainbesterako ez bada, horien guztien azken erreferente baliagarri izendatuko dugunaz, gerraz alegia.

      Miguel Beroiz, nire lehengusuak fikzio hau apailatzeko baliatu duen egiazko, hezur-haragizko Miguel Beroiz, hamazortzi urteko mukizu bat zen 36ko uztailaren 19an, orain Batzokia baina orduan Centro Vasco deitzen zen hartako bazkide izatea bezalako bekatuak egindakoa, ezpata-dantzaria, nori okurritzen zaio, ezpata-dantza talde batekoa izatea, eta itxura batean xumea zen gertakari hura bere bidea izango zena markatzen hasi zen, bera ezpata-dantzari izan ez balitz agian lau errekete horiek ez zuketelako jarriko pareta baten aurrean Cara al Sol kantari, Gaztelu Plaza mitxoleta-zelai bat zen, aizue, ikusten zen ardo gorriz ok egindako gazte bulartsuek ez zutela aukera huts egingo bide-bazterrak arrosa petaloz loratzeko, eta ez zuten huts egin, historia da; hobe esan, historia ofizialak sekula onartu ez duen sekretu ozena da, den-denok dakiguna baina sarraski horren egileek sekula onartu ez dutena, eta, dagoeneko onartu ez badute —eta inork onarrarazi ez badie—, nekez onartuko dute hemendik aurrera, halako moldez non deus gertatu izan ez balitz bezala izan zen, baina, gertatu, gertatu egin zen, bai horixe, eta gertaera hain dago presente gauza guztietan, gertaera aldi berean isil eta ozenaren oroitzapena hain da bizia, non oraindik ere eraginkorra baita, baldintzatzen baititu jarrerak, iritziak eta esanak; horixe berorixe izaki irabazleen pribilegioa, beren egintzetan, doilorrenak izanik ere, batere errurik ez egotea, horixe berorixe izaki biktimen azken galera, azken infamia, azken kolpea, azken ukazio erabatekoa, mailu ikusezin baina egiazko mehatxuaren pean bizi behar izatea, belaunaldiz belaunaldi, per secula seculorum, amen. Izotzezko haize batek korritu zuen uztail kiskalgarri hura, eta bide-bazterrak arrosa-petaloz mukuru bete ziren, odol-tanto bakoitzeko petalo bana. Nazionalismoaren historialari ofizialak aipatzen du Beroiz, izen-abizenekin, "por temor a posibles represalias se alistaron bien en los tercios de requetés o en el ejército procurando ser enviados a los frentes alejados del País Vasco" egon zirenen artean, "...que se alistaron no por convicción política, sino por salvar sus propias vidas o las de sus allegados, pero conservando íntegro su ideal nacionalista vasco". Esan liteke historialari ofizialak, hemen, doiketa solidarioa bere gain hartzen duela, ez ziren heroiak izan, ez horixe, eta, segurutik, bere gisara, oraindik ari dira ez-heroikotasun hori ordaintzen, ez ziren heroiak izan, baina han egon beharko zen, orduan, heroiarena egiteko, pattar-hatsaz enpo egongo ziren txapel gorriez inguraturik, heroia izatea, erraz esaten da, esan bakarrik ez, ikusi ere erraz ikusten da, batez ere bat bere besaulkian goxo-goxo eseririk dagoenean; hor konpon, ez dut gehiago esan nahi, ez gutxiago, ez ziren heroiak izan, kitto, eta nabarmena da heroizitate-maila altuak eskatzen dituela ideiak, heroizitate-maila altuak eskatzen tematuta segitzen dutela. Lerrook erakutsi nizkionean, Beroizek, egiazkoak, ordurako laurogei urte pasata zituen gizasemeak, erreakzio bitxia eduki zuen, "hombre —esan zuen, eta bere hitzetan burlaizea oso nabarmena zen, baina aldi berean, oso burla berezia zen—, a mí a lo mejor no me habrían matado", eta hasieran glosa historikoari gehiegizkoa iritzi eta iseka modukoa zela iruditu bazitzaidan ere, gero pentsatu nuen ezetz, sakonagoa zela kontua, sekula gertatu ez zen iraganeko balizko heriotza bati, luzeegi gabe gertatuko zen hurbileko heriotza zierto baten ikuspegitik begiratzeak ernatu ziola ironiarako gogoa. Hala ere bere saileko dozena batzuk ere eraman zituen Jainkoak, fakziosoen pistolaren laguntza eskertzekoarekin. Puntu iluna, haatik, Beroizen begiradaren nolakoaz aparte, Gurutzada Santuko sarraskitutakoarena, puntu iluna eta deserosoa, hildakoak gaizki lurperaturik geratu izan balira bezalakoa da, noizean behin hezur bat ageri da, noizean behin harpe batetik datorren oihu itzali bat entzuten da, denek ez bada gehien-gehienek beste aldera begiratzen dute, ez entzuna eta ez ikusia egiten dute, hildakoak, ordea, biziez trufatzen dira, beren betiko atsedenak ments duen justizia, mila aurpegi eraberritu eta ezberdinekin berragertzen den justizia eskea bilakatzen baita, bizion amorragarri; tematuta ere, justiziarik gabe sekula behin betiko bukatuko ez den negozio tristea, su itzalezina, beti geratuko delako su-hondar bat eta inoiz ez delako faltako gasolina botatzeko prest dagoenik; gizartearen gorputzeko errai-artekoak blaitzen dituen gau-katilukada mingotsa; itzalaren erreinuko biztanlea, ikusgaitzago eta beldurgarriago, egoera sorrean dauden gauza guztiak bezala, geldiago eta misteriotsuago, ikaragarriago, amesgaiztoak berea erreklamatzera etorriko diren eguneko gonbidatu segurua. Afera itsusia da, afera hauek beti dira itsusiak, gertaeren aitortza egitea ez baita nahikoa, deus ez egitea baino hobea da, hori bai, baina ez da nahikoa, gertaerak zeintzuk izan ziren aitor dadila eskatzeak beti baitauka, baita hari uko berariaz egiten zaionean ere, justizia-eskaera bat, eta dagoeneko hori jada ezinezkoa da, partitu den beste tren bat da, bakarrik gizartearen justizia-zentzu historikoari deia egiten ahal da, gehienez, eta zentzu hori ez zait aski fidagarria iruditzen, hortik aurrera geratzen den aukera bakarra, atarramentu on bakarra, historia latz hori ez errepikatzeko beste ikasbide atera izanarena da, eta hori ere oso dudazkoa iruditzen zait, ez esateagatik seguru nagoela batzuek ez dutela ezer ikasi, edo, ikastekotan, justu kontrako ikasbidea atera dutela, hau da, hura egin zela eta ongi eginda egon zela, eta, hurrengo batean ere, egoera errepikatzen bada, berriz egingo dutela orduan egin duten hura bera, intentzio-epaiketa bat da, bistan denez, baina esadazue nola interpretatu behar den betiko eskuinak hilketa hori salatu nahi ez izatea, asmoen epaiketa bat da, injustua hortaz, jakina, ezin bestela izan, literatura beti baita injustua, edo ez baitu helburu justizia bilatzea, bon, hori dena baldin eta lerro desitxuratu hauei literatura maila aitortzen bazaie, behintzat.

      Miguel Beroizi esan zioten: "ya no es tiempo de pensar con quien harás la guerra, sino de como la harás". Beroiz hamazortzi urteko mukizu bat zen, baina ongi gogoan du esaldia ia hirurogeita hamar urte geroago, erabaki gogorren garaia zela seinale, eta ongi gogoan du nork esan zion, erabaki horiek ez zirela halamoduz hartzen seinale, seinale ez zela taberna zuloan azken txikitoa hartzeko orduan erabakitzen zen txikikeria horietako bat. Unibertsitatearen lehen harria jartzean esaldi dotore hura egin zuen berbera zen, bai, "orain arte hemen galburuak hazi dira, hemendik aurrera inteligentziazko galburuak ernatuko dira", esaldi hori egin zuenak berak esan zion, nondik ikusten baita gizonak esaldi ederrak tenore egokian esateko abilidadea zuela, ez baita abilidade makala, pertsona humanoak beti eduki izan baitu halako esaldiologiarako joera geldiezin bat, fenomeno orokor batez ari naiz, toki eta garai guztietakoa, eta ez dago erabaki larririk bere esaldi dotore eta sakonarekin jantzirik ez doanik, erabakiak, biluzturik, larrugorririk doazenean lotsagarriagoak bailiran, "gaur garbitu behar ditut mila judio", "gaur munduko komunista guztiak akatuko ditut", "egurra vascoari", "heriotza moroari" esan, erabaki, eta bere esaldi dotore eta pinpirinarekin apaindu ezean, erabakia zitalagoa bailitzan; eta aldiz, bere hitzezko jantziarekin, justuagoa, demokratikoagoa, komenigarriagoa bailitzan. Horretarako ere balio dute hitzek, nork esan du hizkera, hizketa-moldea, literatura baliorik gabeko gauzak direla, hutsalkeriak, desokupatuentzako denbora-pasak. Esan liteke ezen, hitz egokirik gabe, asmo asesinatzailearen biluzgorritasunaz konturatuko ginatekeelako beldur direla, heriotzari koskoak, potroak, koskabiloak ikusiko bagenizkio bezala da, edo zakila, eta heriotza heriotzagoa bailitzan txilibitua agerian duenean; eta aldiz, hitz egokiaren laguntzarekin, seguru daudela aise pasatuko dela asmo kriminalik erraldoiena. Bada, Beroizi esaldi hura esan zionak bazekien esaldiak egiten, eta gauza handia izango da esaldiak egiten jakitea —diot nik—, gizona norbait izatera iritsi baitzen. Baina, jakina, esan dezagun bere alde ezen, hemen gauza guztietan bezalakoa dela, hau da, esaldiak egitea gauza handia bada, esaldiak entzuteko prest dagoen jendea dagoelako dela, ez gaitezen engaina, bestela inork ez zuen esaldirik egingo, esaldi-entzuleak dira esaldi-egileen osagarri beharrezkoak, kasik esan liteke mundua bi modutako jendeak osatzen duela, esaldiak egiten dituen jendea eta esaldiak entzuten dituena, esaldi garrantzizkoaz ari gara, noski, Beroizek ez dio herrarik, ordea, Guretzat gizon inportantea zen, dio, gogoratzen denean, bazuen guganako eragina, aszendientea, orduan bera ere, gero ez bezala, gure sailetakoa zen, guretzat bere iritziak pisua zuen. Gero, gerra eta gero, irabazleen aldera lerratu zen, orain, ulertzekoa ere bazen, bere baitan, bere larruan ipini behar da bat, bere familia nazionalista nabarmena zen, zortzi anai-arreba ziren eta aitaren irabazia besterik ez zen familia aurrera ateratzeko, bestela hondoratu egingo zituzten, edo hondoratzen saiatuko ziren, gorriak eta beltzak ikusiko zituzten. Gizon urguilutsua zen, balio handikoa, guztiz zintzo eta ondradua bere gauzetan, erdipurdikeriatik kanpo, baina burugogorra, aprobetxategien eta handinahien gorte txiki moduko batek inguratua, gaizki aholkatua nire ustez; ez dakit, hain da zaila pertsonak epaitzea... Eta azken hau esaten duelarik, pertsonak epaitzea zaila dela, alegia, orduantxe ditu Beroizek bere hitzak, gehien sinesten.

Miguel Beroizek, beraz, gerra nola egingo zuen begiratu zuen, eta ez norekin. Baten batek susma lezake, puntu honetan, lekukotasun, oroitzapen eta aitortza hauek errotik faltsuak direla, azken orduan nork bere burua ederretsi nahiari eskainitako ahaleginak direla, baina nik nahikoa froga daukat ezetz jakiteko, besteak beste Paco Serrano ezagutu nuelako, eta Paco egiazkoa zelako, oso egiazkoa, bere baitan gordetzen zuen egia bezain egiazkoa, gosez, hotzez eta horroreaz osatutako egia ezabaezina bezain egiazkoa. Serranorena Navafrían, Somosierran, hor nonbait gertatu omen zen, elkarren ezagutza omen zuten, bistaz baina, Jarauta kalean egingo zuten topo behin baino gehiagotan, hiri hau herrixka bat zeneko kontuak dira, orduan Jarauta kaleak askotarako ematen zuen, Paco musikazalea zen, jada ordurako tresnaren bat jotzen ote zuen entzun dut, ondoren bai, ondoren tronpetari ezaguna izan zen, alegia, hortik atera zuen bizibidea, urte batzuk geroago izango zen hori, Frantzian exiliatua bizi zenean; kontuak kontu, musikariak ikusia zuen ezpata-dantzaria, edo alderantziz, eta Madril aldera zihoan tertzio hartan egin zuten topo. Beroizi gaueko zaintzak antolatzea suertatu omen zitzaion behin edo bestean; gauerako prestaketa lan horretako beste atal bat ur bila joatea omen zen, kantinplorak betetzea, alegia; horietako batean hurreratu omen zitzaion Serrano Beroizi, Serranok zirt edo zart egin zuen, "si me mandas a por agua yo ya no vuelvo", horixe izan omen zen esaldia, edo horren oso antzekoa. Beroizek urketa bidali zuen, gainerakoa gauza jakina da, beste askok egin duen bidea, lehen iparreko frontean, gero handik ihesi Kataluniara, Kataluniatik ere ihesi Argéles edo frantziarrek prestatu zuten barruti azpihumano horietako edozeinetara, handik ere egin zuen ihes noizbait, eta laster zegoen erresistentzian nazien aurka, naziek harrapatu zuten arte; gero etorri zen kontzentrazio-eremuko kalbarioa, errusiarrek askatu zituzten arte, "cuando yo vi el morro del primer tanque ruso..." hogei, hogeita bost hogeita hamar urte geroago kontatzen zuen eta igual-igual egiten zioten jauzi negar-tantoek, Serrano komunista zen, errusiarrek askatu baino lehen ere halaxe zen, liberazioak bere sinesmenak tinkoagotu baizik ez zituen egin, berezkoa irudituko zitzaion, beretarrek askatzea; gaixo Serrano, minbizi zital batek eraman zuen oraindik zaharregi ez zela, asko erretzen zuen, izugarri, eta jakina, erretzea oso kaltegarria da osasunarentzat, zigarro batek egun bateko bizitza kendu ohi dizu, aldiz ez dago inon idatzita zenbat eguneko bizitza kentzen duen Matthausenen edo Dachaun edo Buchenwalden pasatako egun bakoitzak; gaixo Serrano, gutxienez ez zuen ikusi behar izan Sobiet Batasunaren jaustea, Gorbatxov baino lehenagoko heriotza egokiarekin asmatu zuen, ez bere betiko ametsa bete gabe utziz, ordea, Sobiet Batasunera joatea zen amets hori, eta bidaia egin egin zuen, Rosita bere emaztearekin, Kataluniako ibileretatik geratu bide zitzaion oparirik preziatuena. Bueltan argazkiak erakutsi zituen, Leninen bustoaren ondoan harro-harro, astrakanezko txano eta guzti, orduan hirurogeita hamar urte inguru edukiko zituen eta haurraren ilusioa gordetzen zen bere begiradan, bere Eldorado edo bere Itaka aurkitu izan bailuen, ikusi gabe, ikusi nahi gabe Itaka hura ere ustelduta zegoela erroetatik, han ere entzuten dela, belarria jarriz gero bederen, isiltzen ez den oihua; ikusi ezinik agian, lurrean pertsonak justu eta gizatiar bihurtzen dituen paradisu bat dagoela sinetsi ez balu ez zukeelako eramaten ahalko bere bizkar ahulen gainean erori zen infernu guztia. Sinetsi nahirik agian, poetak esaten zuen bezala, kontzentrazio-eremuetako aurrietan betiko datzala lurperaturik eromena. Gaixo Serrano, azkenean Paris ondoko herri batean pausatu zen, tronpeta jotzen atera zituen aurrera bere hiru seme-alabak, hemen bakean utzi zutenez geroztik udetan etortzen hasi zen, familia baitzeukan Tafallan, bera zen Paristik datorren artista, heriotza Alemaniatik zetorren maisua dela halabeharrez ikasi zuen tronpetaria.

      Serranorenean tronpetak bere garrantzia badu, ez bakarrik bere bizibidea zelako, historia honi begira ere bai, Beroiz berriz ikusi zuenean tronpeta jotzen ari zelako, 48 edo 49 urtea bide zen, Beroiz ezkonberri zegoen, emaztearekin joana zen Donibane Garazira asteburu pasa, edo halako zer edo zer, plazan orkestratxo bat ari omen zen musika jartzen, Beroizek dio kafe bat hartzera eseri zirela terrazatxo batean, musikari gehiegi erreparatu gabe, are gutxiago musikariei, eta orduan, pieza bukatu zenean, orkestrako tronpetaria kioskotik, oholtzatik edo jotzen ari ziren tokitik jaitsi, eta hurreratu egin zitzaiola, presaz, urgentziaz, eta konturatu orduko besarkada bat eman ziola, Beroiz, Beroiz, esanez, zu zara Beroiz, ez al zara nitaz gogoratzen. Eta Beroiz, ustekabea gainditzeko behar izan zuen uneaz aurrera, gogoratu zen, horixe gogoratu zela, nik entzun diot Beroizi Serranoren aurrean hau guzti hau kontatzen, eta horrela izan omen zen, edo horrela gogoratzen dute biek, ez dakit Serranok zer pentsatuko zuen, bere aurreko bizitza hari eten bat zen eta hari hori bizitza berriaren hariarekin lotzen ahalko zuela begitanduko zitzaion, beharbada. Serrano bere orkestra propioa izatera iritsi zen, pisu txiki bat erosi zuen Iruñeko alde zaharrean, urtero etortzen zen oporretan, hilabetez, Tafallako familiari ez ezik Beroiztarrei beti egiten zien bisita, behin horietako bisita batean gazte abertzaleek autoa erre zioten, nori eta, atzerriko urte luzeak geroago, abertzaleak borrokalari zintzotzat zituenari, autoa Frantziako matrikula izaki, frantses produktuei boikota kanpaina famatu hura izango zen, Frantziako ekonomiaren oinarriak dar-dar batean jarri zituen huraxe bera. Serranok autoarengatik baino gehiago, tronpetarengatik sufritu omen zuen, suaren ondorioz tronpeta, beti autoan eramaten zuena, hondatu baitzen. Bai, tronpeta oso garrantzizkoa da Serranoren bizitzan, hil zelarik, jada trantsizioan, bere lagunak izandakoak joan baitziren egunkarira, betikora, senpiternora, eta bertan zeukaten ezagunen bat xaxatu omen zuten Serranoz zerbait idatz zezaten, eta konpromisozko ohar bat atera zioten, zeinean garrantzi handiagoa hartzen baitzuen tronpetaria izanak exiliatu izanak baino.

      Ez ditu Miguel Beroizen gerrako ibilerak anekdota zeltiberiko samarrak falta, beren lau sosak tutean bereziki abila zen mediku bati, Iglesiasi, ematen zizkiotenekoa, joka zitzan, irabaziak elkarbanatzekotan, edo herriko plazaren batean basabehiak toreatzen zituztenekoa, Iglesias hau bera toreatzaile, Beroiz banderillero. Iglesias honen familia errepublikarra omen zen, honek ere zorte txarrari egozten omen zion suertatu zitzaion tokian egon behar izatea, baina gerra bukatutakoan armadan segitu zuen, karrera egin omen zuen. Beroiz ahal bezain fite lizentziatu zen eta etxera itzuli. Beldurraren aipua behin baizik ez diot aditu, pasadan eta, bitxia bada ere, gerraz zuzenean ez eta beste zer edo zertaz ari zenean, eta orduan egunsentian, esnatu berritan sentitzen zuen beldurraz zerbait esan zuen, egun berriak ekar zezakeenari beldurraz ari zela uste dut, ulergarria da, denok gaude bereziki hauskor eta babesgabe esnatu berritan, gerran ez egonda ere. Gerran zuzenean ez egonda ere.

      Baina Beroizen gerra egiteko moduaz mintzatzen den beste pasarte goren bat Rosasen egon zenekoa zen, nazionalek Katalunia okupatu zutenekoa, Beroizen unitatea Rosasen sartu zen, bera besteak baina pixka bat beranduago, mando batzuk gobernatu beharrak trabatu baitzuen, Rosasera sartu eta Beroiz goseak akabatzen, eta beste ezer baino lehen gosea berdintzea pentsatzen du, eta orduan izara bat ikusten du etxe bateko balkoitik zintzilik, eta han sartzen da, eta jateko zer edo zer eskatu. Nik ez nuen esperientzia, azaltzen du Beroizek, artean etxetik atera gabea nintzen, eta txakolin antzeko zerbait izango zela uste izan nuen. Hau ulertzeko jakin behar da ezen, gerra baino lehen, nonbait, Ezkaba aldean txakolina egiten omen zutela, eta, egina zegoenean, kalera jaisten omen zuten, Descalzos eta Jarautan toki pare bat omen zeuden, Ziga margolariaren "Txakolina" izenekoak horietako batean, edo horietako baten ereduari jarraiki eginda behar du, eta izara bat, maindire zuri bat zabaltzen zutela, gaztigua emateko, jendea txakolina edatera eta meriendatzera joan zedin. Rosasko andreak bazkaltzen eman omen zion, eta Beroizek pagatu nahi izan zuenean andreak ezetz esan zion, "usted ha venido a mi casa y ha pedido de comer y yo le he dado lo que tenía", maindirea, aire pixka bat har zezan zabaltzen omen zuten, seguru asko orduan sentituko zen indar okupatzaile bateko kide, sekula baino gehiago, andreari, beste batean, zer edo zer eraman zion, huskeriaren bat, horixe izan zen barkamena eskatzeko modua. Andrearen gizona arrantzalea omen zen, hau da, txalupatxoa ba omen zuen eta arratsaldero ateratzen zen zer edo zer harrapatzera, bazuen txano bat hola eta hola, Beroizek txanoa nolakoa zen azaltzen du, ez da oso garbi gelditzen, baina hori gutxienekoa da, baliteke narrazioaren edergailu xume bat baizik ez izatea, baliteke ni askoz ere txano gutxiago ikusia izatea eta ez harrapatzea balio sinbolikoa, edadeko jendeak beste modu batez hitz egiten du, edozein hizkuntzatan egiten duelarik ere, beste historia bateko bere ezagun baten emazteari buruz ari denean bezala, "le salió rana", dio, eta gero urtero Iparraldeko jai horietako batean ikusten zuela "con una amiga suya que fumaba puros", horixe da emakumea lesbiana ote zen iradokitzeko modua, esaterako, txalotu eta kondenatu horrela mintzatzeagatik, ni ez naiz sartzen kontu ideologikoan, adierazpideari buruz ari nintzen, detailea apuntatu baizik ez dut egin, berdin da baina, hau beste historia bat baita, askoz geroago gertatutakoa, atera kontuak, ordea, arrantzalearen txanoarenak ez ote zuen izango esanahi sekreturik. Beroiz ez zen intelektuala, ezta hurrik eman ere, baina bere instrukzio apurra zuen, Txejov eta Baroja irakurriak zituen.

      Beroizek eduki zuen aukera, ordea, bazkaria beste modu batez ordaintzeko; komandantea joan zitzaielako, Rosasera iritsi bezain pronto, zerrenda batekin, eta zerrendan hamabi izen. "Hay que ir a por ellos a las cuatro de la mañana", esan zuen mandatua jaso zuenak, eta orduan Beroizek, "trae eso aquí", esan omen zion, eta orain ere, kontatzen duenean, aihen bat bezalakoa den esku bat luzatzen du, kemenez, eta zerrenda hartu eta balkoian maindire zuria zabaldutako etxera joan zen, arrantzale txanodunarekin solastatzeko, gaueko hamarretan, arrantzalea hasieran larritu zen, sarjentu gazte hura ikusita, ordurako Beroiz sarjentu baitzen, umeak eskolatzeko eskua ez zuen bere bizitzan faltako, ez du itxura behintzat, arrantzalea larritu zen, noski, hari ere ez zion grazia handirik egingo irabazleen armadako hierarkiarekin tratuetan egotea, sarjentu xume bat izanik ere, baina sarjentua haren asmoak bestelakoak ziren, "mire usted, a estos a las cuatro los van a detener, aquí nos la jugamos los doce contra uno, a ver que hacemos", Beroizek esaten du bera ere larri-larri zebilela, gizonak huts egin ziezaiokeelako, eta huts eginez gero, berarentzat kalte, berarentzat marroia, orain esaten den bezala, a zer pergutada. Baina ez zen horrelakorik gertatu, "aquel hombre se movió, porque a las cuatro no había ni uno", hortik ateratzen dut nik txanoarenak bere garrantzia edukiko zuela, zerrenda erakutsi gabe denak alde egin izanda izatea ere litekeena da, noski, baina, hartara jarrita, alde egin behar zuten gehien-gehienek aspaldi egingo zuten alde, nahikoa denbora eduki baitzuten lekutzeko, despistaturen bat, ilusoren bat, zalantzatiren bat eta are egiteko bereziren bat daukanik beti dagoela kontuan hartu gabe. Eta gainera, hor konpon, hemen gaia zen Beroizek gerra egiteko moduak zeintzuk ziren kontatzea, eta hori eginda dago, itsusiagoak eta makabroagoak izango ziren beste pasarte batzuk alde batera utzita, horiek ez baititu kontatzen, eta, zer nahi duzue esatea, ez naiz ni izango bekatua aurpegiratuko diodana, gizonak ere badu bere burua edertzeko eskubidea, kontatzen duena, oinarrian, egia izateko baldintza bakarrarekin, eta alde horretatik aski frogatua geratu da enetzat ez duela tatxarik.

—4—

Ciudad Viejako apartamentukoak isilik zeuden aspaldi. Magnetofonoa, hortaz, geldirik zen, apartamentuan ahotsak entzuten zirenean, bakarrik, martxan jartzen zen modelo aski berria baitzen. Furgonetaren atzeko aldeko entzun-tokiak anplifikadorea ere bazuen, eta beharrik, seinalea nahiko baxu iristen baitzen.

      Teorian, ni analista nintzen. Baina Montevideoko estazioa txikia zen, eta gehienoi denetarik pixka bat egitea egokitzen zitzaigun.

      Furgoneta hogeita lau ordu egunean egoten zen apartamentuaren ondoan aparkaturik. Guk egunero egiten genuen hango buelta, dena OK zegoela baieztatzeko. Waldo, neu eta lehen zerbitzua egiten ari zen nobato bat, Spring deituko duguna. Ordu pare bat egoten ginen. Waldo egon izan ez balitz aspertuko ginatekeen. Waldo beteranoa zen, ni ez hainbeste, baina Spring labetik atera berri-berria zen. Waldoren berriketari adi egotea tokatzen zen. Bere ile beltz luzeak eta alkandora lorez estanpatuak kontraste handia egiten zuten berriaren kalpar argi eta motz-motzarekin eta traje gorbatadunekin, unibertsitario-begirada argiarekin. Ni ez nintzen Waldoren mailara iristen, baina nire itxurak, ordurako, ez zuen zerikusirik aberriaren atleta harenarekin behintzat, burusoiltzen hasia nintzelako, eta koipe pixka bat pausatzen ari zitzaidalako giharren gainean, besterik ez bazen ere.

      Nik banekien Waldo lan egina zela Espainian 1950eko hamarraldiko urteetan, Hego Ameriketara destinatua izan baino lehen.

      Bere esanetan, Espainia lanerako paradisua zen.

      —Etxean bezala ginen. Eta emakumeak...

      Konpainiaren ordezkaria izan zen 1956an, Espainiako gerra garaian Errusiara joandako haurrak berriz Espainiaratzeko saioak hasi zirenean. Gure ugazabak beldurrak zeuden KGBk ez ote zuen aukera profitatuko berraberriratutako ehunka haur horien artean agenteak infiltratzeko. Franco jada ez zen mutil gaizto bat, antikomunismoaren gatazkako aliatu baliagarria baizik. Espainia eta Estatu Batuak adiskidetu berriak ziren.

      Agente bikoitzak erreklutatzeko ere ez zen aukera txarra. Harrera-batzorde bat eratu zuten, eta Waldo bertan sartu. Mila "haur" —esan nahi baita, 1956rako ederki koskortutako gizon-emakumeak— baino gehiago Espainiaratu ziren, eta bizpahiru dozena agente identifikatu zituzten, gehienetan Konpainiaren laguntza ezin baliagarriagoarekin. Waldok ez omen zuen galdeketetan zuzenean parte hartzen, baina itzaletik zuzentzen zituen, aholkulari gisako zerbait zen.

      —Galdeketa luzeak ziren, eta zorrotzak. Adoptatu zuten familiaz, ikasketez, egoera zibilaz, proiektuez, zaletasunez, osasunaz, denaz galdetzen zitzaien. Txostenak errepasatzen nituen, historial batzuk aukeratzeko —sudur gainean kolpetxo batzuk ematen zituen, bere usaimenaren nolakoaz kontura gintezen—. Historial batzuk aukeratu, eta haien gainean jarduten nuen lanean. Apendize-ebakuntza egin diotela? Et, et, et, kontuz gero, txitxarroa sakatu nahi digute; hurrengoan galdeiozu non egin zioten apendize-ebakuntza hori. Artean bagenekien Moskuko ospitale jakin bateko zein atal zehatzetan atenditzen zituzten KGBkoak. Mila detaile txikik salatzen zituen.

      Egia izan, gezurra izan, Waldoren berriketarik gabe, askoz aspergarriagoak ziratekeen inolako gertaerarik gabeko zainketa luze haiek. Kubako enbaxadako morroi baten barrandan ari ginen. Ciudad Viejako apartamentuan amorantearekin biltzen zen. Morroia enbaxadako transmisioez arduratzen zela bagenekien. Amorantea guk erreklutatua zen, baina kubatarrak ez zekien, noski.

      —Zerria ederki ibiliko da bere kuttunarekin; eta, bitartean, gu hemen, lata barruko sardinak bezala, txilibituari gusturik eman ezinik. Espainiako neskak, ordea...

      Zelataldi horiek askotan bukatzen ziren Pocitos eta Punta Gordako putetxeetan. Waldori harrera ona egiten zioten guztietan. Waldo tematu zen Spring horietako batera eramaten. Berdin egiten zuen Montevideoko estaziora joandako umemoko guztiekin. Gizonak barruan zer dakarren jakiteko, hankatartean zer dakarren jakin behar da, esan ohi zuen.

      —Eta Hewart ez dator?

      —Hewart? Nola etorriko da, ba, marikoia da-eta!

      Springek begiak plater eginda zituela begiratzen zidan. Bost axola niri Waldoren ironiak, nire asuntoak gobernatzeko maila aitortzen zidanez gero. Baina Springi gauzak poliki azaldu behar zitzaizkion, bestela kapaz baitzen Oldmanengana, estazioko nagusiarengana, alegia, kontu eske joateko. Eta Oldmanek, bere golf-partidetarako denbora kentzen ahalko zion zernahi gai, irain pertsonaltzat hartzen zuen.

      —Zaude, zaude... Marikoia da baina emakumeak gustatzen zaizkio. Ezkonduta ez dago, ba?

      —Badira ezkonduta dauden homosexualak —esaten zuen Springek, arrazoi osoz.

      —Azalduiozu, Tom.

      —Azalduiozu zeuk.

      Waldok, Madrilen zegoela, Espainia guztiko emakumeak ezagutu ei zituen. Nor baino nor ederragoa. Hango inteligentziako koronel bat omen zuen ehiza-kide, askotan. Espainian lan egitea oso dibertigarria zen. Esaterako, sobietarrak Hungarian sartu zirenean, koronel horri informazioa segundorik galdu gabe pasatzeko agindu zioten.

      —Gaua zen, oso berandu. Hala ere, hots egiteko agindu zidatenez, hots egin nion. Ohetik aterako nuen, jakina. Koronel jauna, esan nion, errusiarrek Hungaria inbaditu dute. "Goizeko bostetan!?" erantzun zidan, "Hauek al dira inbasioak egiten hasteko orduak!? Doa-zela popatik hartzera!!" Eta ohera itzuli zen.

      Waldo irriz lehertzen zen ipuinarekin. Nik ere irri egiten nuen, baina ilea militarren moduan moztutako eta txukun jantzitako gure kolega gazteak harriturik begiratzen zidan, ulertu ezinik; Spring hezur gogorra izaki; halako anekdota bat ezin zitekeen irrigarritzat har, protagonista koronel sobietar bat izan ezean. Bota ere egin zion: "Ez dakit zertan den irrigarria herri aliatu bateko koronelak halako arduragabekeriaz jokatzea, mendebaldeko segurtasunari zuzen-zuzen doakion gai larri batean".

      —Lasai, Spring, hitz egiteko modu bat baizik ez da —egingo nukeen orduan egin zituela Waldok algararik handienak, fatxadaz barrura izanik ere.

      Orduan Waldo, oraindik, beste bat gehiago zen, beste putakume bat gehiago, ez besteok baino hobea, ez gaiztoagoa ere. Springek, aldiz, alde batetik pena ematen zidan, eta beste alde batetik amorrazioa. Dena, Spring hura begiratu eta nire burua, hamar urte lehenago, irudikatzen nuelako. Spring haren kasua nirea lakoxea izan zitekeen, edo ez. Spring gehienek, denborarekin, okerragora egiten dute.

      Ni ordurako ezkondua nintzen. Unibertsitatetik atera eta berehala ezkondu ginen Penny eta biok. Bera ere, ni bezala, familia katoliko moral estu bateko alaba zen; elkar maite genuen. Lehenbailehen ezkontzea erabaki genuen, hala egin ezean urruti ikusten genuelako gure bizitzak elkartzeko unea, eta puritanismoak ezarritako trabak gainditzeko bide bakarra irizten geniolako.

      Eta han nuen Spring hura, sudur puntaren aurrean. Waldoren eta bion irriak ulertzen ez zituena.

      —Ulertu itzazu espainiarrak, Spring —saiatu nintzen—; moneta-truke guztietan galtzaile ateratzen dira, zu eta biok ez bezala.

      Bazuen ironiarentzako halako koraza bat, iragangaitza. Labain egiten zioten ironiek, euriak plastikozko xira batean labain egiten duen bezala. Neure buruari galdetu nion zerk eraman zuen Spring furgonetaren atzeko alde hartara; mundua erdi normala balitz Martini bat eta oilasko-sandwich bat hartzen beharko luke, edo lagunen zain, zaldi gainean paseoa emateko, edo beisboleko emaitzak begiratzen.

      Denok geundeke hobeki beisboleko emaitzak begiratzen.

      Nahi baino lehenago jakingo genuen zer aldetara lerratuko zen Spring hura, ordea. Bera bezalako asko ezagutu ditut, nire herrikideen artean; munduari berri ona zabaltzen ari zaizkiolako uste osoa dute, hainbeste non etsiak ezin ditu inoiz ere, inolaz ere harrapatu; euren filosofia eta bizimoldeak onartzen ez dituztenei ezjakin irizten diete, lehen; gero, ustezko ezjakinak, bestelako balioak dauzkatela erakusten saiatzen badira, itxi egiten dira ostrak lez, halako geruza iragangaitza eta ikusezina jariatzen, segregatzen dute, beren espiritua preserbatibo babesle erraldoi baten barruan biltzeko; hortik aurrera, begiratzen dute ikusi gabe, entzuten dute ulertu gabe, ezerk erre ez dezakeen adreilu erregor bihurtzen dira, dena euren amerikartasuna aratz, puru gordetzeko amoreagatik; eraman dezakezu holako amerikar bat munduko antipodetara, mila urte askotako kultura batek blaituriko isla batera; egon trankil, gure amerikarrak bereari eutsiko dio Manhattanen balego bezala, mila urte askotako kultura horrek ez baitio urradurarik ñimiñoena egingo bere amerikartasunaren koraza zulaezinean. Gure amerikarrak ez du une labur batean ere pentsatuko besterenik ulertzeko ezintasun errotiko hau bere gabezia denik, noski, ez bada bestearen ezjakintasuna, edo are okerrago, maltzurkeria, tema, gaiztakeria setatia. Orduan, kontuz ibili, erasanak sentitzen direlako. Horretaz konbentzitzen direnean, kasu, arriskutsuak baitira; dolarrez nagusitzen saiatuko dira, lehen, eta gero armez. Baina, edozein astakeria eginda ere, ez zaie kontzientzia aise alatuko.

      Horretan fededunen antzerakoak dira. Fededunak, arrazoizko argudioak huts egiten badio, fedea ateratzen dizu, eta orduan zure irismenetik kanpo gelditzen da, harrapaezina da, totem horrek besteen gainetik jartzen du. Amerikartasuna ere bere gisako fede bat bezalakoa da, osagarri kultural, antropologiko, historiko, ideologiko, ekonomiko eta nik dakita zer gehiago dituen koktel oso berezia. Mendebaldeko zibilizazioa. Gehienetan ezinezkoa izaten da jakitea nork erabakitzen duen osagarriak zein neurritan sartu behar diren koktel-ontzian, baina. Susmatu baizik ez da egiten. Edonola ere, ondorioa da amerikarrari "mendebaldeko zibilizazioak", kristauari fedeak bezala, norbera ongiaren eta gaizkiaren gainetik jartzeko balio diola.

      "Fedea", "antikomunismoa", "aberria"... Hitzak eta hitzak, eta ondoren hitz gehiago. Alibiak, koartadak. Ordurako aspertzen hasia nintzen. Hitza potoloago, eta aspertuago. Eta, hala ere, ni ere hitzez beteta nengoen, eta nago... Askotan federik gabeko fededuna naizela pentsatzen dut, botila erdi hustuta edo erdi beteta ote dagoen sekula erabakitzeko gauza ez den itzal irrigarri bat, nire hitzak ere sinesten ez dituena.

      Kubako enbaxadako agenteari jarri genion entzuketa-sistema nahikoa sinplea zen, guk "mikrofonoa eta kablea" deitzen genuenetakoa: mikrofonoa, kable eta guzti, ezkutatu; gero kablea transmisore bateraino eramaten da, eta entzuketa-tokian transmisorearen seinalea anplifikatzen da. Kubatarraren amorantea arduratu zen mikrofonoa ezkutatzeaz; gero gure teknikariak moldatu ziren kablea telefono-hariarekin batera apartamentutik ateratzen. Instalazioa ez zen oso txukuna; are, nago behatzaile aditu bat neke handirik gabe konturatuko zela azpijokoaz.

      Waldo arduratu behar zen kontaktu zuzena egiteaz; hori ez zen, begi-bistako arrazoiengatik, Springentzako lana.

      Kubatarrak arazoak zituen, ekonomikoak eta pertsonalak; guk bizimodu berria eskainiko genion enbaxadako klabeen koadernoen truke. Gure teknikariak zioen lau ordu nahiko liratekeela koadernoak ireki, argazkiak egin eta berriz zigiluz jotzeko. Plana aurrera ateraz gero, kubatarren inteligentzia-trafiko guztia irakurtzen ahalko genuen. Waldok kontaktua egin zuen, eta Hernandezek —hala zuen izena kubatarrak—, hasieran, baiezkoa eman zigun. Waldok beste zita bat egin zuen; zita hartara neu joan nintzen, hogei mila dolarrekin, baina Hernandez ez zen ageri.

      —Kubatar kabroiak dantzarazi nahi gaitu, e, Tom?

      Waldok arrazoi zuen, bai horixe. Kubatar madarikatu hark, puska batez, jo batera eta jo bestera eduki gintuen; Hernandez bere enbaxadan ezkutatu zen lehen, gero berriz gurekiko kontaktua onartu zuen, gero ezagutzen gintuenik ukatu. Hainbeste gorabehera tartean, azkenerako gertatu behar zena gertatu zen, eta Waldo Hernandezen amorantearekin nahastu zen. Orduan kubatarra bere kabuz desertatzen saiatu zen, Brasilgo mugako arraian atzera egin eta bere burua justizia iraultzaileari eskaini zion arte.

      Operazioak huts egin zuen, hortaz. Klabe-koadernorik ezean, kubatarrak bere joan-etorrietan sortutako zarata aprobetxatu genuen. Kubaren aurkako prentsa-kanpaina antolatzearekin konformatu behar izan genuen. Baina, orokorrean, txandrio bat izan zen.

      Springek berak ere, tartekoa zenez, irentsi egin behar izan zituen ohiko aldarri abertzaleak eta eraginkortasunaren aldeko deiak oro.

Txandrioak bere ondorioak sortu zituen.

      —Berrantolaketa bat egitea erabaki dut —esan zuen hurrengo bileran Oldman jaunak, Montevideoko estazioko buruak—. Spring Alderdi Komunistaren aurkako operazioetarako buru berria izango da. Tom Hewart Poliziarekiko loturaz arduratuko da, eta Waldo Gomes, Waldo Gomes... edotariko laguntzaile exekutiboa izango da.

      Springi, ezagutzen ez genituen arrazoiak medio, goranzko ostikoa ematen zitzaion. Horrek are nabarmenago uzten gintuen. Gu egiten gintuzten kubatarraren deskalabroaren arduradun nagusi.

      Gainerako estazioko kideek dolumina bezalako zerbait adierazi ziguten. Erabakiak, praktikan, Springen azpiko egiten ninduen, baina niri, ordurako, berdin-berdin zitzaidan. Waldo are egoera tristeagoan geratzen zen. Nolabaiteko neskametza zen "edotariko laguntzaile exekutiboa" izen arranditsuaren azpian ezkutatzen zen benetako eginkizuna. Edozertarako morroia.

      —Sobietarrei lagundu beharko genieke, Oldman beren kideko egin zezaten. Halakoek, etsaiarentzat lan egiten badute, hainbat hobe. Ba al zenekien poztu zela Hernandezenak porrot egin zuenean? —Waldoren Oldmanekiko ezinikusia aspaldikoa zen; bere kutxa gotorreko klabea ezagutzen zuen, gutunak irakurtzen zizkion, ezkontzatik kanpoko istorioak zerrendatzen zizkion—. Kubatarrak, bere klabeekin, lanez gainezkatuko gintuela beldur zen, eta berak erretiratu arte —hiru edo lau urte baizik ez zituen falta— golfean aritu beste asmorik ez du. Baina bere ipurdia nire gainean pausatuko duela uste badu, jai dauka.

      —Azukre-kanaberako langileak Bella Unionen elkartzen ari dira. Montevideorako martxa prestatzen ari dira.

      Hau Springek esaten zidan, Punta del Esteko Porongon, whisky bat eskuan. Lan berria jantzi handiegia zitzaion. Bazekien, ez zen hain ergela. Edaten hasia zen; baso bat eskuan edukitzeak berdintzen gintuela usteko zuen, ausaz, edo edariak kemena emango zion.

      Horrelakoetan, gehienetan, erantzun ere ez nion egiten.

      Gure harremanak korapilatsuak ziren; nire esperientzia, berarentzat, altxor bat zen, berak falta zuen altxorra, hain justu. Baina nik ez nuen nire altxorra ez edozein preziotan, ez edonori oparitzeko.

      Oso talde hauta elkartzen ginen, Porongon. Ganaduzale aberatsak, Barne Ministerioko funtzionarioak, salatariak, txibatoak, gu geu, jasmin-lurrin mingotseko neska batzuk. Oldmanek bi zaletasun zituen: golfa eta neska gazteak. Bigarren hau Porongon asetzen bide zuen. Behin bere emaztea etorri zen eta eszena bat egin zion. Oldmanen emaztea berrogeita hamapikoko emakumea zen, gaizki eramaten omen zuen senarraren fideltasun eza.

      —Oldmanen atsoa psikiatrarenera joaten da —jakinarazi zigun Waldok.

      Gero jakin genuen psikiatrak —Konpainiakoa berau— azaldu ziola normala zela, bizimodu sekretu eta tentsioz beteak hartaratzen zuela, ez kezkatzeko, Oldmanek maite zuela.

      —Hewartek ez dizkio atsoari adarrak biltzen —jakinarazi zion Waldok Springi.

      Halaxe zen, edo halaxe izan zen, behintzat, gurea konpon zitekeelako esperantzak bizirik iraun zuen artean.

      Waldo ez zen ezkondua. Oso emakume berezia beharko zuen Waldo sei hilabete baino gehiago eramango zuenak.

      Bossa nova eta candombe erritmoek goxatzen zituzten Porongoko arrats nagiak. Spring Linda izeneko batekin ibiltzen hasia zen. Garai hartan Pennyk erabaki zuen Ameriketara itzuliko zela. Seme-alabak berarekin eraman zituen. Ez zen bereizketa formala, baina elkarrengandik gero eta urrunago geunden. Ez duzu burua lehengo lepotik, aurpegiratzen zidan Pennyk. Arrazoia zeukakeen, hain segur.

      —Zuk uste duzu Sendicek pausoa emango duela?

      Informazioa trukatu nahi zuelako simulakroak huts egiten zionean, Springek ilea leundu nahi izaten zidan. Debekatu nion arte, usu emazteaz eta familiaz galdetzen hasten zen maniobra. Kopa bat ateratzen zidan eta aita nahi ninduen, anaia nagusia, bederen.

      —Baliteke.

      Izan ere, nire aholkuak garestiak ziren.

      Nazkatu egiten ninduen. Pentsatzen hasita, ez Springek berak, egoera jakin batek Spring bezalakoak zertaratzen dituen ikusteak baizik.

      —Sendic hori akabatu behar da —entzun zen, ganaduzale mozkor batek esana—. Peludos!

      —Gogorra haiz mutilarekin —hau Waldo zen, ni baino aliatu boteretsuagoen bila, nonbait.

      Kanaberako langileak antolatzen hasiak ziren Uruguaiko iparraldean. Inork lantzen ez zituen 22.000 hektarea desjabetzea eskatzen zuten. Ezkerreko alderdiek eta erakundeek laguntza ematen zieten. Tupamaro izena denen ahotan zegoen, inork talde hartaz ezer gutxi zekien arren. Faxistek, bere aldetik, eskuadroiak eratzeari ekin zioten. Ezkerreko alderdien elkartzeko tokiei eta militanteei eraso egiten zieten, lokalak errez, militanteen hanka-besoetan esbastikak grabatuz, labanaz. Denok uste genuen Polizia nahastuta zegoela erasoetan.

      —Zer dago horretaz, Tom?

      Springi geratzen zitzaion azken baliabidea gehiagotasun hierarkikoa baliatzea zen. Oldmanen aginte-moduak gero eta hobekiago imitatzen zituen. Gero Lindari besotik heltzen zion, eta dantzan hasten ziren. Linda bertakoa zen. Berak azaldu zidan zer esan nahi zuen porongo hitzak, tonu delizios batez.

      —Mate belarra hartzeko erabiltzen dugun ontzia da. Denetariko gaiez eginda daude: egurrez, alpakaz, latoiz, urrez, boliz... Sekula dastatu duzu matea?

      —Behin, Argentinan egon nintzen batean.

      —Argentinarrena diferentea da. Haiek xehe-xehe txikitzen dute belarra. Guk ez.

      Dantzan ari zelarik, Lindak airezkoa zirudien. Spring bossa novarekin saiatzen zen. Dantzari penagarria zen, ez zuen dantzarako dohainik, baina gazteak ez dira euren gabeziez konturatzen beranduegi den arte. Konturatu orduko beren erretratua osatu dute. Gehien-gehienetan, ukitu bat gorabehera, betiko izaten da. Candombearen perkusioaren erritmoan saiatzen zenean are okerragoa zen, epilepsia atake batek jota zegoela ematen zuen. Tangoan ikasi nahi zuela zioen.

      Baina, maite, aginte-moduak maite zituen.

      —Zer dago horretaz, Tom?

      Azken finean, nire egitekoa zen.

      Hiruzpalau polizia nominan zeuden. Capurro izeneko bat aukeratu nuen, nik neuk erreklutatua zelako, eta kapitaina zelako.

      —Sartuta gaude —batere harridurarik gabe entzun nion. Agian harrituago zegoen bera, nire galderak entzunda—. Helburuak? Bihurriak izuaraztea. Lezioren bat ematea, beharrezkoa izatera.

      Informazioa Springi pasatu, eta jarraibideak eskatu nizkion.

      —Adi ibili, baina kanpoan gera zaitez, momentuz bederen.

      Alde egitekoa egin nuen.

      —Hewart —deitu zuen, eta une batez zer esan ez zekiela gelditu zen—. Ez naiz zure begikoa, ezta? Nirekin ongi etortzea komeni zaizula esango nizuke, baina konturatzen naiz alferrik dela. Zenbat urte dituzu? Hogeita hamabost? Berrogei? Nik hogeita zortzi. Sinetsidazu, zure adinera iristean estazio-buru izango naiz, gutxienez, edo aholkularia Washingtonen. Elkarri laguntzen ahal diogu, edo elkarri oztopoak jarri, zure erabakia da. Baina ez ahantzi sekula ontzi berean gaudela.

      Raul Sendicek, noizbait, klandestinitaterako pausoa eman zuen.

      Ni ito egiten nintzen "Amerikako Suitza" deitzen zuten herrialde hartan. Estazioan, gauzak asko aldatu ziren Spring agertu zenetik. Nitaz jada ez ziren fio, bazter uzten ninduten. Waldok berak bizkarra ematen zidan, eta niri ez zitzaizkidan interesatzen euren arteko tirabira absurduak, eskalafoian gora egiteko nahiak sortzen zituen bekaitzak eta mokokaldiak. Gero eta garbiago zegoen Springek adiskide onak eduki behar zituela Langleyn, edo Washingtonen, edo bietan, esku luzekoak. Esan liteke Oldmanen jokabide apatikoak sortzen zituen hutsune ugariak betetzeko kontsignarekin bidalia zela zentraletik. Oldmanek zerbitzu-orri luzea eta ona zuen. Zertarako bera bezalako beterano bati koskoak ukitzen hasi? Oldman eta gero, Waldo zen beteranoena, baina exekutiboa zen, eta ez, begi-bistako arrazoiaz, buru egiteko Konpainiak nahi izaten duen gizon-klasea. Gero neu nengoen, txepel bat alegia, zerbait okerrago ez banintzen, behintzat. Springen etorrerak Konpainiaren arazo guztiak konpontzen zituen: estazioa bere geldotasunetik ateratzea eta politika berriak aplikatzea posible bihurtzen zuen, Oldmanen ospea, lasaitasun-nahia eta —batez ere— erretiroaren baldintzak batere ukitu gabe. Jokaldiak bazuen bere logika, eta Waldo izan zen konturatu zen lehena. Hortik nirekiko aldarte-aldaketa, hortik Springekin gero eta hobeki moldatzea. Niri, aitzitik, jada ez zitzaidan interesatzen Springi kirrinka egiten zizkioten piezak olioztatzea.

      Pennyk idatzi zidan: "Baieztatu dut, bihotza urraturik baieztatu ere, behiala lotzen gintuzten ideiak, balioak eta printzipioak hutsaren hurrengo direla nik sekula ezagutu ez dudan Tom Hewart berri batentzat. Ezezagun bat zara, Tom". Garbiago esaten ahal da? Baina arrazoia zuen. Ez nekien zeintzuk ziren nire ideiak, balioak eta printzipioak. Federik gabeko fededuna, itzal bat. Gaitz erdiaren kontzientzia lauso batek gidatzen zituen, ozta-ozta, nire urratsak. Baina ez nuen, oraindik, dena uzteko erabakia hartzeko kemenik biltzen.

      Pennyk utzitako hutsuneak abandonu-egoeraren gaitz guztiak azaleratzen zituen. Premia gorriko larrualdiek doilor huts sentiarazten ninduten. Edan egiten nuen, gero eta gehiago, baina edariak ez zidan inolako efektu askatzailerik eragiten; mihia, hanka-besoak eta ibilera trakestuko zizkidan, noski, baina ez zidan errealitatearen gaineko kontzientzia bizia lausotzen; hausnarrean aritzearen berezko alderdirik ilunenak areagotuko zituen nire gogo-jardunean —errepikapen obsesiboak, ideia paranoikoak—, baina ez zuen nire pentsamenduaren argitasuna galarazten; aitzitik, batzuetan alkoholak sentiberatasun edo ikuspegi-garbitasun bortitzagoa eragiten zidan. Eta zer, kanaberako langileek martxa bat antolatzen bazuten? Beren herrian zeuden, gu ez bezala; Amerikako Suitza hura ustelkeria eta gaitasunik ezaren erresuma zen, non interes publikoak helburu politiko alderdikoien mende baitzeuden, guztiz. Zer eskubide genuen, benetan, Sendic hari konturik eskatzeko, ezer leporatzeko? Fedea eta pragmatikotasuna baino gehiago behar zen, zinez, gure jokabidearen hipokresia eramateko. Pennyk seme-alaben zaintza eskuratzeko borrokatuko zela gaztigatu zidan, baina, bitartean, ez zidan trabarik jarri seme-alabak ikustera joan nendin. Haiekin egoteko egunaren zain pasatzen nituen orduak.

      Gauetan, Porongon, whisky batzuk edaten nituen, balkoitik Playa Mansa eta Maldonado aurrean nituela. Gero eta gehiago nintzen itzal bakarti bat.

      Behin Linda ikusi nuen, kristalaz beste aldera. Bakarrik. Springen zain egongo zela pentsatu nuen. Keinu egin nion nirekin elkar zedin. Txikia zen, argala eta beltzarana.

      Badia, gauez, begietsi nuen.

      —Ez naiz nire etorkizunaz gogoratzen —errezitatu nuen—. Ezin dut jakin nire iragana nolakoa izango den. Gau betierekoaren naufragoa naiz. Eta ilauntasunean bilatzen dut aterpe.

      —"Etorkizunaz gogoratu"? —Linda erdi harritu erdi dibertiturik zegoen—. Norena da?

      —Ez dakit. Poeta bat, poeta ingelesen bat, uste dut.

      Irri egin zuen.

      —Zer iruditzen zaizu irrigarri?

      Serio jarri zen berriz, bere irriak min egiten ahal zidala une batez pentsatu izan bailuen.

      —Ezer ez. Bakarrik...—gelditu egin zen.

      —Bakarrik...? —nik, esaldia buka zezan aupatuz.

      —Ez zintudan imajinatzen poema bat errezitatzen. Aurreiritzi ergel bat baizik ez da, noski.

      —Ez, arrazoi duzu. Poemak errezitatzea ez da nire bizimoduaren ohiko jarduna. Nire bizimodua eta poesia ez dira ongi uztartzen.

      —Agian alda dezakezu.

      —Bizimoduz, ala poemaz?

      Irri egin zuen, berriro.

      —Zu nire begikoa zara, Tom.

      Linda ezti-ezti mintzatzen zen eta katuaren mugimendu xuabeak zituen, tenperamentu alai, sentibera eta goxoaren osagarri. Ezin nuen ulertu zer ari zen Spring bezalako astazakil batekin. Zergatik zabiltza munstro batekin, maitea? galdetzeko gogoa etorri zitzaidan, baina ez nuen deus galdetu.

      —Zer pentsatzen duzu nekazarien erreibindikazioez? —atera zitzaidan.

      Irriño deszifragaitz bat egin zuen. Begi beltzak zituen. Gaztea zen.

      —Nahiago dut poesiaz mintzatzea, axola ez bazaizu.

      —Jakina. Barkatu nire zakarkeria. Zergatik edukiko zuen horri buruzko iritzirik zu bezalako neskato eder batek?

      Waldo aldendu samarra zebilen nigandik. Nik sumatzen nuen beste azpijokoren bat zerabilela esku artean, eta nirekin topo egitea saihesten zuela.

      Borroka armatua errealitate bihurtzen ari zen: lehergailuz egindako atentatuak, atrakoak. Azken lehergailua, Brasilgo enbaxadako merkataritza-bulegoetan. Kalte txikiak eragin zituen. Alabaina, aldameneko horma batean, izen hauxe ikusi zen, margotuta: Tupamaros.

      —Ansorena —Ansorena Montevideoko polizia-burua zen— ikertzen ari da. Sendicen taldea dela uste du. Raul Sendic bera Uruguaira itzuli dela uste dugu —Springek.

      —Uste dugu? —Oldmanek.

      —Hau da, Sendic, aireko txiki bat erabiliz, Montevideo ondoko aerodromo batean lurreratu zela badakigu. Ansorena jakinaren gainean jarri genuen. Iruditu zitzaigun...

      Oldmanek ez zion aparteko garrantzia ematen, eta Uruguaiko Alderdi Komunistaren aurkako operazioak lehenetsi nahi zituen.

      —Hala ere, Sendic... —Springek, ostera ere, burugogor—. Gure analistek ez dute gauza handirik ikusten beren sudurrez harata. Burokraziak itota gauzka. Metodo berriak behar ditugu.

      Springek estilo berria dakar, ohartarazten zuen Waldok. Oldarkorragoa.

      Hori behintzat egia zen. Funtsean, eztabaida kakatzan leporaino sartzearen alde zeudenen eta nolabaiteko distantzia gordetzearen alde zeudenen artean zen.

      —Gehiago inplikatu ezean, Hego Amerika guztiak eskuetatik ihes egingo digu —esaten zuen Springek.

      Inork ez zuen nire iritzia aintzat hartzen eztabaida haietan. Zokoraturik, entzule mutu, munduaren bukaeraren zain zegoen txorimalo bezalakoa nintzen.

      —Zuk zer deritzozu? —galdetu nion Waldori halako batean.

      Waldok irri sardonikoa egin zuen erantzun baino lehen.

      —Niri igual-igual zait. Baina beteranoa naiz, eta are beteranoagoa izateko planak dauzkat.

      Partida erabakita zegoen, jokatu ere egin gabe. Oldmanek eskuak libre utzi zizkion Springi, bide batez bereak garbituz:

      —Poliziaren arazoa da. Ofizialki, guk ez dakigu deus. Hortik aurrera... —isilune adierazgarria—, konforme?

      Hodei beltz bat hurreratzen ari zen, baina ezer gutxi nuen nik egiteko.

      Pennyk dibortzio-tramiteak hasiak zituen. Epaile batek erabaki arte, handik aurrera, seme-alaben zaintza bere esku geratzen zen.

      Mozkortzea erabaki nuen, baita horretarako Porongoko whisky guztia edan behar banuen ere. Seigarrena edo edaten ariko nintzen ikusi nuenean.

      —Linda!

      Ordura arte ikusi ez nion aire larri bat zerabilen.

      —Jakin duzu unibertsitatekoa? —Ez nekien zertaz ari zen ere. Beste pertsona bat zirudien, helduagoa edo.

      —Aizu, zer egiten duzu Spring bezalako morroi batekin? Neska jatorra dirudizu.

      Tinko begiratu zidan, begi tristeekin.

      —Gehiegi edan duzu.

      —Edo gutxiegi. Egarriak nago.

      Neskak arrazoi zuen, baina nik ere bai. Barrara hurreratu nintzen, oholtzan kantatzen ari zen bikoteari kasurik egin gabe. Beste whisky bat eskatu nuen.

      Nire ondoan, ganaduzale horietako bat hizketan ari zen, kezkatuta zirudien. Azken hilabeteetan Tupamaroek lehergailuz egindako atentatuez ziharduten. Idatzita dago, haurrek eta mozkorrek baizik ez dute egia esaten:

      —Eta zer nahi duzue? Herri honek behar duena lurra lantzea da, produkzioa eta esportazioak handiagotzeko, lanpostuak sortzeko. Eta horretarako lurraren jabetzaren egitura ukitu behar da.

      Bizkarra eman nien erantzunik espero gabe, eta terrazara abiatu. Bidean, baten batek nonbait norbaitek norbait hil zuela esaten ari zela iruditu zitzaidan, ez nuen ongi entzun, eta ez nuen aintzat hartu. Lindak esandakoaz gogoratu nintzen; begiez bilatu nuen, alferrik. Ordurako alde egina zen. Kanta baten aireak entzuten ziren. Hitz batzuk harrapatu nituen: "Hoy, en pleno siglo XX, nos siguen llegando rubios, les abrimos las puertas y los llamamos amigos...". Bat-batean ni baino edanago behar zuen norbait eszenatokira igo zen, kantarien emanaldian parte hartzeko asmoz.

      Waldo zen.

      Areto guztia zarataz bete zen. Batzuk protestaka hasi ziren, beste batzuk txistuz, eta irriz. Waldo bikotearen izena iragartzen zuen txartelaz jabetu zen, eta dantza-pauso erridikuluak egiten zituen, txartela erakutsiz: "Los Zucará".

      Jendea fueraka.

      —Fuck you! Son of a bitch! Fucking bastard! You are shit!

      Total eginda zegoen, nekez eusten zion hanka bien gainean. Egurtuko zuten, Porongoko arduradunak garaiz ezagutu izan ez balu, eta erreskatatzera joan izan ez balitz.

      —Nik ez dut tiratu! Fuck you! Nik ez dut tiratu! Fuck you! Bastard! —lanbasa izugarria zeukan. Niri, nahiko edanda izaki, irri egitetik eman zidan.

      —Yankee, eraman ezazu zure laguna hemendik!

      Derrepente sentitu nuen inork tira egiten zidala mahukatik. Linda zela doi-doi konturatu nintzen. Urduri mugitzen zituen eskuak. Negar egin berri zela nabarmena zen, baita ni bezalako mozkor arraildu batentzat ere.

      —Spring! Non dago Spring!?

      Besoak zabaldu nituen, ezintasunaren irudi.

      —Nire anaia atxilotu dute!

      Ez nekien anaia bat zeukanik ere.

Mozkorraren egunean, faxista talde bat Montevideoko unibertsitatean sartu zen, ikasleak asanblada bat egiten ari ziren unean. Istilu gogorrak izan ziren. Poliziak esku hartu zuen. Sarraski bat izan zen: bi ikasle hilik, su-armen zaurien ondorioz, beste bi dozena inguru zauriturik, batzuk larri, asko atxiloturik.

      Biharamunean, Waldok hosto zimurtu bat zirudien. Gibelak ez bide zion garai bateko zerbitzua egingo.

      —A zer parranda, atzokoa, e, Tom? —nahikoa edan nuen nik ere nire bizitzan mozkorren tranpa zahar horretan erortzeko. Alegia, ez zen bezperakoaz gogoratuko.

      —Gehiegi hitz egiten duzu edaten duzunean, Waldo —bere aurpegi hanpatu eta lurkarari so gelditu nintzen. Hilduratu nahi nuen.

      Gorrotatzen nuen Waldo, torlojua, erloju bateko gurpila, edo auto bateko delkoa gorrotatzen ahal den modu berean. Galdetu nion neure buruari nola eramango zuen sobietarren ohitura sexualei begia atxiki behar izatea, sobietarrek berdin egiten dutela jakinik, gezur interesatuek eta erdi-egiek osatutako materialez pozoia barreiatzen ibili behar izatea, ikasle babesgabe batzuei tiro egitea edo tiro egiten zutenei bizkarrak babestu behar izatea. Oldman zinikoa zen, Spring fanatikoa, eta Waldo amorala. Infamiaren soldaduak. Eta ni? Gogora etortzen zaizkit kidetasun itxura interesatuaz hitzerdika zabaldutako gure arteko jerga, jakinaren gainean dagoen kasta aukeratu baten kode sekretuak, eta sekta baten joko absurdua irizten diet; haur-jolasa dela esan liteke, hilkorra ez baledi; ehunka milioi dolar gastatu ditugu Freik hauteskundeak Allenderi irabazteko, eta batek "amona osasunaz makal dabil, Tom", botatzen dizu, konplize, irri disimulatu baina asebetearekin, eta ondoren golfean aritzeko tresnak hartu eta ospa egiten du, arratsaldean libratzen duela esanda; munstrokeria da, baina ondorio bakarra da aberrazioa eta munstrokeria ere giza-ezaugarriak direla, gure parte direla, errukia edo malenkonia, zalantza edo beldurra diren bezal-bezala. Ez da nik nire burua justifikatzeko esaten dudalako; aski adibide esanguratsu dago historian zehar kontrakoa uste duenak bere burua engainatzen duela demostratzeko.

      Oldman bilatu nuen, haserre bizian. Kanpoan geratzeko aginduak eman zizkidaten, baina gero Springek jarduteko nire atzetik, ni bazter utzirik. Oldmanek bere bulegoan hartu ninduen. Beste estazio, beste toki, beste hiri, beste herrialde batera joatea eskatu nuen, ofizialki.

      Erabaki bat, azkenik. Ihes egiteko erabakia baizik ez bazen ere.

      —Ez badut estazio honetako arduradunen konfiantza, ez du zentzurik nik hemen segitzeak.

      Oldmanek onartu zuen nire eskaera, hotz.

      —Baina, lekualdaketa-agindua jaso eta destinu berria ezagutzen dugun artean, estazio honetako funtzionarioa zara —Oldman zaharrak ez zuen nahi erretiroko bidea malkartuko zion arazorik.

      Springek agindu zidan Montevideoko Poliziarenera joateko, Ricardo Montes delako baten egoeraz galdetzera. Lindaren anaia zen.

      Waldo eta biok abiatu gara.

      Objektiboki kontatzen saiatuko naiz, argazki-makina banintz bezala, edo txakur batek, hizketan baleki, kontatu ahalko lukeen bezala. Bestela ez diot goragaleari eutsiko.

      Polizia-burua Ansorena da, Ansorena koronela, segurtasun publikorako arduradun gorena. Eseri gara bere bulegoko mahaiaren aurrean, Waldo, Ansorena, irratia entzuten ari den beste koronel bat eta laurok. Ansorenari agur-hitzak esaten ari garen bitartean, hots motel samar bat entzuten hasi naiz, beste koronelaren irratitik ez datorrena, azkenik pertsona baten ulu apal bezala identifikatu ahal izan dudana. Kaleko saltzaileren bat edo, pentsatu dut, pentsatu nahi izan dut. Waldo han dago, bere gorputza behintzat han dago, baina ez balego bezala da. Bigarren koronelak irratiarekin segitzen du; futbol partida bat ematen ari dira. Ansorenak irratia altuago jartzeko eskatu dio beste koronelari. Ulu apalak goraka eta goraka doaz, garrasi lazgarri, itzel, total bihurtu arte; Ansorenak irratiaren bolumena altuago jartzeko eta altuago jartzeko, oihuka bera ere; Waldori begiratu diot eta poker aurpegia jarri du. Etenda nonbait, garrasi-egilea isildu da, Ansorenak Montes haren egoeraz interesatuko dela esan du, eta Waldo eta biok enbaxadara itzuli gara.

      —Springi ez zaio gustatuko, Lindarengatik, batez ere —Waldok.

      Capurro kapitainarekin hitz egin behar dudala erabaki dut; ez dakit jada solaskidetzat onartuko nauen, agian Springek eta bere mutilek dagoeneko desautorizatu naute bere aurrean; ez dakit bera zer jarreratan dagoen ere, baina ahal duena egin dezala eskatu behar diot; diru gehiago eskainiko diot, beharrezkoa izatera, hala edo nola moldatuko naiz gastua justifikatzeko, estazioan onar dezaten.

      Gero Springen aurrera agertu naiz, txostena emateko.

      —Ez zara zertan kezkatu. Ansorenak esan du pertsonalki arduratuko dela. Zelofanezko zorro batean bilduta itzuliko dizula Montes, lazo eta guzti.

      —Badakizu espedientea irekitzen ahal dizudala, Hewart? —mukizuak hortzak erakutsi nahi dizkit. Bazuen gogoa, nonbait.

      Nik ere bai, ordea.

      —Begira, Spring, tupamaroen aurkako operazio bat hasi nahi baduzu, has ezazu, baina ez ahaztu eskuliburuan idatzitakoak, erakutsi dizkizutenak; hemengo Poliziako harakinak baino zerbait gehiago beharko duzu.

      Capurro kapitainak entzun nahi izan zidan. Tupamaroen oinarri soziologikoak azter zitzala gomendatu nion. Ez zen egiteko erraza, artean oso gutxi genekielako haien antolamenduaz. Denborarekin jakiten joan ginen: kanabera langileak, nekazariak... baina bazeuden koadroak eta ikasleak ere, gehienak PCtik Alderdi Sozialistatik eta ezkerreko beste hainbat alderditatik mugimendura bilduak, eta industria-langileen multzo koskor bat hirietan.

      —Ez da alferrikako lana izango. Goiz edo berant, Konpainiak laguntza eskatuko dizu agenteak infiltratzeko. Hainbat okerrago Ansorenaren harakinentzat.

      Hobe beharrez ari nintzen, baina inozokeriaz. Azken finean, horrek torturaren erabilera masiboa atzeratuko zela baizik ez zuen esan nahi. Eta gero, Konpainiak bere metodoak ezarriz gero, okerrago izaten ahal zen. Nola zegoen botila hura, erdi husturik edo erdi beterik? Baina, momentuz, gaitzerdi, hala baledi.

      —Zergatik "eskatuko dizu"?

      —Ni banoa hemendik, Capurro.

      Nire lekualdatze-agindua atzeratzen ari zen, baina.

      Unibertsitateko gertaeren ondoan, estazioan ia denek bizkarra ematen zidaten. Waldok berak apenas hitz egiten zidan.

      —Unibertsitateko istiluetan parte hartu zenuen, Waldo. Springek aginduta?

      —Hemengo Poliziak tiratu zuen. Aski frogatuta geratu da.

      —Sala nezake, Waldo.

      —A, bai? Eta zer egingo duzu? Liburu bat idatzi?

      Nik sumatzen nuen beste azpijokoren bat zerabilela esku artean, eta nirekin topo egitea saihesten zuela.

      Linda ikusten hasi nintzen. Palermo langile-auzoko pisu apal batean bizi zen. Bere anaia onik kaleratu zuten, eta eskertu nahi izan zidan. Nonbait, Ansorenari egindako bisita Polizia eskua gainean jartzen hasi baino lehenago gertatu zen. Zorte ona mutilarentzat.

      —Ez didazu ezer zor. Springi zor diozu.

      —Ez gizon horren izenik nire aurrean aipa, otoi.

      Bere anaiarena gertatu ondoren, muturtu omen ziren.

      Lindak ordura arte ezagutzen ez nuen Montevideo bat ezagutzeko aukera eman zidan, nik ibiltzen nuenaz oso bestelakoa. Lindak erakutsiko hartan frigorifikoetara goizeko seietan lanera zihoazen langileak, mundua txokolatezkoa zela uste zuten pitucas, portuko merkatu zaharrean arraina oihuka eskaintzen zuten saltzaileak, Tristán Narvajako ferian edotariko objektuen inguruan pilatzen diren begiluzeak, umeak zaintzen zituzten amak, amuebladoetan, programa baten zain, ibiltzen ziren bulegariak, parkeetan, oso goizetik, usoei ogi-papurrak ematen zizkieten jubilatuak zeuden.

      —Norbera ohetik zein ordutan altxatzen den, horra klase-diferentziaren erakusgarririk fidagarriena.

      —Eta horiek? —galdetzen nuen nik, jubilatuak seinalatuz.

      —Horiei esnagailuaren txirrina subkontzientean betiko itsatsita geratu zaie.

      Parkeetan, zuhaitzen hostoen artetik iragazten ziren eguzkiaren printzak bizigarri zitzaizkidan. Baina Lindak errealitatearen gainean pausatzen zuen begiradak ez zuen konplazentziarako zirrikitu handirik uzten.

      —Uruguai bulego handi bat da; Errepublika izatera iritsi den munduko bulego bakarra.

      Bere ustez, Uruguai lozorroan zegoen, konformismoak eta esperantza faltak esku loturik. Bera gizartea inarrosi eta gauzak aldatu nahi zituen belaunaldi bateko partaidea zen. Bere familiaren jatorria apala zen, gurasoak ipar aldeko herrixka batean sortuak ziren. Familia, Linda haurra zelarik, Montevideora aldatu zen.

      —Aitak instrukzio apurra zuen, eta enplegu publikoaren segurtasun goxoaren bila etorri zen. Familia batek, Uruguain, behar bezalako familia izateko, enplegatu publiko bat eduki behar du, gutxienez.

      Baina ez omen zen denentzako enplegu publikorik. Jende gazteak bi alderdi politiko historikoen klub eta egoitzetako lanetan eta zereginetan laguntzen zuen, trukean deus eskatu gabe, inoiz batean enplegu publikoa lortuko zuelako esperantzan. Porongon lehen aldiz ikusi nuenean, nik ere uste izan nuen bizimodua hala edo nola bilatu behar horrek eraman zuela Linda gure artera. Baina ezagutu ahala, gero eta nabarmenago zen Linda ez zela andrakotarako sortua.

      —Egunen batean nire gurasoen herrira eraman behar zaitut, Uruguairen benetako aurpegia ezagutu dezazun.

      —Eta zein da Uruguairen benetako aurpegia?

      —Zer janik ez duen herri gose eta pobre batena.

      Nire erreserba adieraz zezakeen keinu bat egin nuen. Lindak irri mingotsa egin zuen.

      —Azken finean, zu atzerritarra zara. Okerragoa da Montevideoko jendearena: bertan goxo bizi dira, coima ordainduz, ustelkeriazko putzuan itota, Uruguaik osoak ematen duen aberastasuna zurrupatuz, eta errealitateari bizkarra emanez. Itsasoari so daudelako aitzakiarekin, euren atzean gertatzen denaz ez dute ezer jakin nahi. Uruguai Sorocabanako pareten artean hasi eta bertan bukatu egiten dela uste bide dute. Fallutos!

      Ulertzen nuen zer adierazi nahi zuen; alegia, txosten-hizkera erabiliz, esan liteke ezen abeltzainen ustiapenen egokitzapen-eza eta nekazaritza erreformarik ez izatearen ondorioz, hazkunde ekonomikoa hutsaren hurrengoa zela, biztanleria, aldiz, biderkatzen ari zen bitartean. Horixe zitekeen nire ikuspuntua. Baina, jakina, txosteneraz esanda ez ziren entzuten jendearen tripako zorriak. Lindaren ikuspuntu hura ere neureganatzeko gauza sentitzen nintzen.

      Tranbiek jendez mukuru zirkulatzen zuten. Esku trebeek, gero, forma emango zioten giza-orea zen, baina haiek ez zeuden jakinaren gainean.

      —Zerbait ekarri dizut.

      Orri-sorta bat zen, kalko-paperez idazmakinan kopiatuak.

      —Hemengo poeta batenak dira.

      Oso garrantzizkoa izan zen niretzat, bizitzen ari nintzen une kritiko hartan, Lindarekin eduki nuen harremana. Maiteminduta nengoen? Errazena baietz erantzutea litzateke, baina ez zen erabat egia izango. Batetik, nire erreakzio emozionalak kontrolatzeak, agindu baten proportzioa hartzen zuen niretzat; bestetik, ez zen justua Lindaren bizkar gainean hustu nahi izatea barnean neraman zama pisu guztia; azkenik, maitemina zer den definitzeko arazoak eduki nitzake. Haatik, indiferente uzten ez ninduena ez dut argitu beharrik, noski. Hain zen gazte eta eder... Berarentzat pisuegi zen harri itzel baten azpian imajinatzen nuen Linda, eta sufritu ere egiten nuen.

      —Ez zaitez niregatik larritu, Tom. Ez nago bakarrik.

      Springekin nola nahastu zen konprenitu gabe segitzen nuen. Edo ez, agian ordurako zerbait konprenitzen hasia nintzen. Eta orduan are miresgarriago egiten zitzaidan Lindak, itxura fisiko hauskorraren azpitik, gordetzen zuen borondatearen burdina susmatzea.

      Ukendu sendagarria ekarri zuen Lindak nire espiritu hilduratura.

Nik ez nuen jakiterik izan, xehetasun guzti-guztietan, nola gertatuko zen, baina susma dezaket, gutxi gorabehera.

      Estazioan halako giro ustela antzematen nuen. Oldmanek lan errutinazkoak agintzen zizkigun, Spring eta Waldo aparte ibiltzen ziren, beti elkarrekin. Unibertsitatekoaz geroztik, nahiko garbi zegoen euren jokoa zein zen. Springek gehiago inplikatzeko egiten zuen eskaera bakoitzaren azpian zitalkeriarako dei bana ezkutatzen zen. Baina zer egin nezakeen nik?

      Gainetik kentzearren, Prensa Latina albiste-agentzia kubatarraren egoitzako telefono-lerro bat pintxatzeko agindu zidaten.

      —Zer dago horretaz, Tom?

      Albiste-agentziak inteligentzia-operazioak aurrera eramaten laguntzen zuela oso garbi zegoen niretzat.

      Beste ekipo bat arduratzen ari zen Uruguaiko Alderdi Komunistako egoitzako areto nagusian mikrofonoak jartzeaz. Hauek denak ohiko operazioak ziren. Baina zer ari ziren Spring eta Waldo?

      —Prensa Latinaren hileko aurrekontua hamar mila dolarrekoa da. Telefono-entzuketaren bidez jakin ahal izan dugu horren erdia baizik ez dutela erabiltzen soldatak eta gastu arruntak ordaintzeko. Zertan erabiliko da gainontzekoa?

      Galdera erretorikoa zen, noski.

      —Banketxean kontu horien funtsak nora doazen jakiteko inork lagundu nahiko baligu... Ardura zaitez, Tom.

      Tupamaroen ekintzen laburpena: 400 kilo dinamita lapurtu zuten harrobi batean. Handik gutxira, metxa eta detonagailuak, beste toki batetik. Lapurtutakoari berehalako etekina atera nahiaz-edo, laster lehergailu batzuk jarri zituzten, Bayer eta IBM enpresetan, besteak beste. Gero, Montevideoko arma-denda batean pistolak, errebolberrak eta fusilak lapurtu zituzten.

      —Dinamita gordeleku batean baino gehiagotan atxikiko dute.

      —Detonagailuak, Waldo, detonagailuak... —hitzak airean harrapatu nituen, inguruan inor ez zegoela uste zuten. Ikusi nindutenean berehala isildu ziren.

      Nik banekien Spring eta Waldo polizia-buruarekin, Ansorenarekin, maiz elkartzen zirela.

      Banketxe batera huts egindako atrako batean, taldeko bi kide harrapatu zituzten. Huraxe gure harridura: bat ingeniaria zen, bestea irakaslea. Armen gordeleku bat ere kausitu zen. Bertan berrogeita hamar bat kilo dinamita ere bazegoen.

      —Interrogatorioetan informazio ona lortuz gero, infiltrazio-saioren bat presta genezake.

      —Poliziaren asuntoa da. Ofizialki ez dakigu ezer —esaten zuen Oldmanek, behin eta berriz.

      Gero, albistea eztanda bera baino arinago hedatu zen: bi aktibista hil ziren, kotxe baten barruan prestatzen ari ziren lehergailuak eskuetan leher eginda.

      —All American Cables enpresan paratu nahi omen zuten.

      —Dinamita harrobian lapurtutakoa omen zen.

      —Dabilenari gertatzen zaio... —Waldok irribarre enigmatikoa egin zuen.

      Capurro tenientearekin eduki nuen hizketalditxo bat. Esaten zuenez, komisaldegietan garaipen baten moduan ospatu zuten bi tupamaroak lehertzea. Lehergailu hura aldez aurretik manipulatuta zegoela, Poliziarenean inork ez zuen zalantzarik egin.

"Padre nuestro que estás en los cielos / con las golondrinas y los misiles / quiero que vuelvas antes de que olvides / como se llega al sur de Río Grande..."

      Zita Ciudad Viejako boliche batean zen. Kafe zaharrak mirail handiak zituen, egur noblezko markoekin, marmolezko gaina zuten mahai biribil txikiak, eztainuzko barra bat. Sabai altuan, haizegailu batzuk. Dena zen zaharra, baita mahaiak zerbitzatzen zituzten jaka zuriko bi gizonak ere, baina denak atxikitzen zuen halako duintasun-aire bat.

      Zapata-garbitzailea mahairik mahai saiatzen zen. Goizerdiko ordu hartan, gehienak libre zeuden. Zerbitzariak, ordea, beteta zegoenetako bat seinalatu zidan. Mahaiaren inguruan, lau edo bost gizon zeuden eserita. Handik gertu bide zegoen egunkari edo astekari bateko kazetariak, idazleak, marrazkilariak omen ziren. Gogoan dut horietako bat, gaztea, Che Guevararen karikatura bat zirriborratzen ari zela paperezko ahozapi gainean.

      Hurbildu nintzenean, ez zidaten begiratu ere egin. Gazteak Cheren karikaturarekin segitu zuen. Bi bibotedunek hizketan jarraitu zuten. Beste batek, papertxo bat luzatu zidan, helbide batekin.

"...santificado sea tu nombre / no quienes santifican tu nombre / cerrando un ojo para no ver las uñas / sucias de la miseria..."

      Alde egin nuen ezer esan gabe.

      Helbidea medikuntza fakultatetik gertu zegoen liburu-denda batekoa zen. Hara abiatu nintzen, poliki, beste ibiltari arduragabea bainintzen. Ez nuen inor atzetik.

      Liburu-dendan liburu zaharrak saltzen ziren. Sabairainoko apalategiak mukuru zeuden, eta bertan sartzen ez ziren aleak zoru gainean barreiatuta, pilo handietan. Medikuntza-tratatuak, are apunteak ere, baina baita eskuliburuak, almanakak, politikarien zein pertsona ospetsuen biografiak edo literaturazko liburuak ere, klasikoak batez ere. Liburu-dendak ganga altuak zituen.

      —Liburu-denda izan aitzin, kabareta izan zen —azaldu zidan jabeak, harrera egin eta nik zer edo zer esan beharrez, altuerari buruzko iruzkin tontoa egin nuenean.

      Atzeko aldera pasarazi ninduen.

"...porque tu reino también está aquí abajo / metido en los rencores y en el miedo / en las vacilaciones y en la mugre / en la desilusión y en la modorra..."

      Han barruan, bibotedun bat zegoen nire zain.

      —Niretzat toki egokia da. Fakultateko ikasleak eta medikuak maiz etortzen dira liburu-denda honetara. Neu ere medikua naiz.

      Bi fluoreszenteren argia eskasa zen gela zabala bere osoan argiztatzeko. Tokia hala edo nola metatutako liburuz lepo zegoen. Kabaret zaharreko eszenaren atzeko aldea izan behar zen, oraindik gordetzen baitzituen, han goian, tramoiako zati izango ziren burdinazko barrak.

      —Zu... medikua?

      —Eta zergatik ez? Fakultatean ibili nintzen garaian, oso ganoragabea nintzen, guztiz azalekoa, kasik futbola baizik ez nuen buruan. Gero, ikasketak bukatutakoan, ospitalean lanean hasi nintzen. Hiltzen zen jendearen erdia desnutrizioz hiltzen zen. Orduan galdetu nion nire buruari norentzat izango nintzen mediku: aberatsentzat, hala bigarrenez ospitaleratu orduko deshidrataturik hiltzen zirenentzat?

"...ayer nos lo quitaste, dánosle hoy..."

      Gizonak mantso eta argi hitz egiten zuen, jende xeheari gauzak azaltzen ohituta dagoenaren antzera. Bibote beltzak kontraste bizia egiten zuen buruko ile ordurako zurituarekin, hain zuri bizia ze argi eskasaren gainetik gailentzen baitzen, argi-iturri nagusi.

      —Zergatik fio zara nitaz?

      —Lindaz fio naizelako.

      Une batez, Lindaren ahotsa entzuten ari naizela iruditu zait: "...tu voluntad igual se está haciendo en el viento / en el Ande de nieve / en el pájaro que fecunda a su pájara / en los cancilleres que murmuran yes sir / en cada mano que se convierte en puño..."

      Eta gero: doilorregiak gara, buruz eta gorputzez, beste pertsona batez harrotasunik gabe gozatzeko, edo umiliazioa ez sentitzeko besteak gutaz gozatzen direnean...

"...perdónanos si puedes nuestras deudas / pero no nos perdones la esperanza..."

      —Borroka armatua da iraultza sozialistarako bide bakarra. Ia ezinezkoa da klase-borroka, erradikalizatzen bada, borroka modu horretan ez bukatzea. Gure herriak behar dituen egiazko irtenbideak bilatzeak oligarkiaren eta zapalketa-erakundeen aurkako borroka zuzenera eramango gaitu, ezinbestez. Gaur egun, Uruguain, borroka armatua ez da soilik posible, nahitaezkoa ere bada. Iraultza egiteko modu bakarra da.

      Pobreak dira mundu justuago baten premia sentitzen duten lehenak, eta normala da. Are, zilegi da pobreek mundu justuago baten nahia eta aspirazioa edukitzea. Baina, helburu hori lortzeko asmoz, elkartzen hasten direnean, egia esan... Inoiz ez dira iristen boterera, hau da, beren demasiak, okerrak eta gaizki eginak justifikatzeko diskurtsoa sortzea posible egingo zien egoerara, edo oso nekez eta kostu handiak, bai ideologikoak, baita giza-baliabide mailakoak ere, ordainduz —Castro bera salbuespena baizik ez da—. Eta boteretik kanpo gelditu eta luze jardutearen ondorioz, hasierako bertuteak —altruismoa, eskuzabaltasuna, idealismoa, lanerako ahalegina— desagertu, eta poliki-poliki azaleratzen dira beren berezko kontraesan eta akats guztiak, gehi giza-kondizioaren ondare unibertsalak direnak ere. Abenturakeria, ikuspegi laburra, sektarismoa, arduragabekeria, odolgosea, lehenen artean. Elkartasun falta, bekaitza, koldarkeria, bigarrenen artean. Emaitza orokorra patetikoa izaten da kasu gehien-gehienetan. Sarkastikoa irudi luke nik hau esateak, jardun ezkutuan hori horrela izan dadin arduratzen naizenetakoa izanik. Baina ekuazioak termino hori ere jaso behar du, zuzena izango bada.

      —Okertzen ari zaretela uste dut. Abentura armatuarekin beti berdin gertatzen da: jakin ohi da nola hasten den; ez dago jakiterik, ordea, nola bukatuko den...

"...todavía / nos deben como un siglo / de insomnios y garrote / como tres mil kilómetros de injurias / como veinte medallas a Somoza / como una sola Guatemala muerta..."

      —Gure bi kideak hil zituen bonbaren manipulatzailea zeuen bulegoetatik atera da.

      Argazki batzuk erakutsi zizkidan. Ezagutzen ez nuen toki batekoak. Gordetegi bat, txatartegi bat izan zitekeen, edo garaje bat agian. Argazkietan nik ongi ezagutzen nituen bi gizon ageri ziren.

      —Lehergailuaren gordetegia zen. Gure zabarkeria, kasu honetan, barkaezina da.

      —Eta, hala ere, hiltegira bidali zenituzten... —nik, asaldatuta.

      —Ez, noski; argazkiak leherketa eta gero eskuratu genituen, ustekabean, halabehar hutsez.

      Ezin sinetsita begiratu nion. Besteak irri labur eta mingotsa egin zuen.

      —Jakin nahi duzu nola izan zen? Irrigarria da. Barkatu, irrigarria litzateke tragikoa ez balitz. Gure lagun batek zaintzen zuen tokia, ondoko txabola batean bizi baita. Badu hamar urteko seme bat. Guk eman genion argazki-makina...

      Isildu egin zen. Emozioak ez zion aurrera egiten uzten.

      Keinu bat egin nuen, ez nituela xehetasunak ezagutu nahi adierazteko asmoz.

      Beste gauza batzuk ere erakutsi zizkidan: paperak, grabazioak... Materiala egiazkoa zen, zalantzarik gabe.

      —Nola eskuratu duzue?

      Ez zuen ezer esan.

      —Linda!?

      Bibotedunak ez zuen erantzun.

      —Nahikoa ikusi duzu —erabaki zuen.

      Eta gero, izen bat: Spring.

      Spring? Merezi zuen ala ez alde batera utzita, ezer onik ekarriko al zuen Springi kalte egiteak? Izan ere, hain erraza balitz... Aitzitik, ez al zuen dena okerragotuko? Gaitza eginda zegoen, eta beste gaitz bat egiteak ez zuen aurrekoa konponduko. Hortaz, gauzak bere hartan segituz gero, gaitzerdi...

      Ile zuriko biboteduna nire erantzunaren aiduru zegoen. Bere begiak, kontzientzia gordetzen den erraiaren azala urratu nahi zuten labanak ziren.

      Gaitzerdi? Norentzat, gaitzerdi? Hildakoentzat? Bibotedunarentzat? Lindarentzat? Niretzat?

      Etikazko jantzia justizia-nahiari bezain ongi erortzen zaio koldarkeriari. Orduan, zer gelditzen da?

      Baina zirt edo zart egin behar nuen, batera edo bestera eginda ere, nire baitan gauzak ez zirela oso ezberdinak jakinik.

      —Spring? Ezin dut zuen ideologia onartu. Are gutxiago zuen metodoak. Gehiegi eskatzen didazu.

"...no nos dejes caer en la tentación / de olvidar o vender este pasado / o arrendar una sola hectárea de su olvido..."

      Gau batean, norbaitek potentzia handiko lehergailu bat jarri zuen Porongon.

      Triskantza handia izan zen. Maldonado aldera ematen zuen balkoietako kristalak txiki-txiki eginda geratu ziren. Zurezko zorua bere tokitik atera eta mila ezpaletan saltatu omen zen. Musikarien jardunerako zegoen eszenatokiko oihala, Uruguaiko banderaren koloreekin egina, guztiz erre zen.

      Balkoiko kristal handien aurreko barrako apalategian bourbon-hornidura berezia zuen Oldmanek probokazio pertsonaltzat hartu omen zuen.

      Ez zen zauriturik izan, are gutxiago hilik. Baina Tupamaroek erreibindikatu zuten leherketa, eta Konpainiakoek sentitu zuten, lehen aldiz, ukiezinak ez zirela konturatzean izaten den lehen sosegu gabeziaren zantzua.

"...arráncanos del alma el último mendigo / y líbranos de todo mal de conciencia / amén."

Iruñean zegoenean, Tom Hewart, ahal zuen guztietan, Cinema kafetegira hurreratzen zen goiz erdi aldera, kafe bat edo agian ardo bat edateko asmoz. Cinemak lau edo bost zurezko mahai zituen behe aldean, gehi beste hiruzpalau zinema-areto bateko palko baten moduan atonduta zegoen goitegian. Barra ere tripaduna zen, aire neoklasikoko antzerkietako palkoetako balkoien antzera. Hewartek bazekien, gutxi gorabehera, nortzuk aurki zitzakeen Cineman ordu horretan: Azpiroz mediku leitzarra, Zakarro, karta jokalari amorratua, Iriarte, Rodriguez, Beroiz aita-semeak... Aita ia egunero joaten zen, eta semeak, seme nagusiak, unibertsitatea utzi eta dendan laguntzen hasi zitzaionetik, askotan hartzen zuen hamaiketakoa aitarekin. Miguel Beroiz aitaren itxura berbera zuen Mikel Beroizek, aita baino hamar zentimetro luzeagoa eta hamar kilo arinagoa zen arren.

      Egun hartan Hewart Miguel Beroizekin zetorren; semea bertan zen, Diario irakurtzen ari zen.

      —Hara! Hemen Huarte! —agurtu zuen Iriartek, sartu eta baso bat ardo eskatzera zihoanean.

      Ordurako bazen denbora franko lagunek Huarte esaten ziotela. Amerikanoa ere deitzen zioten, ez gutxitan. Miguelek, aldiz, gehienetan bere izenez deitzen zion, Tom, alegia.

      —Atera beste bi —Beroiz zaharrak Iriarteri—, Tomentzat eta biontzat.

      Azpirozek bere ipurdi alimalea mugitu zuen aulkian, eta betazal tarrotuen atzetik behatu zituen, apur bat harriturik.

      —Miguel, Miguel... Ardotan hasiko zara, ordu honetan? —Beroizen usadioa kafea zen, goiz erdian—. Ño, zer edo zer esan behar du horrek.

      Beroizek irribarrea egin zion, baina ez zuen ezer esan. Amerikanoarekin batera sartua zen tabernan, ordu erdi bat lehenago, artean lagunenetako inor ez zegoela. Inor egon izan balitz, ohi baino zurbilago zetorrela konturatuko zatekeen. Amerikanoak betiko itxura erakusten zuen, baina. Ordea, Azpirozen esana nahikoa izan zen ardoekin mahairatzen zen Iriarteren jakinmina pizteko.

      —Zer da, Miguel?

      —Galdetu Tomi —esan zuen Beroizek.

      —Bidean arazo teknikoren bat eduki dugu —Hewartek, irribarre enigmatiko batez.

      Mikel Beroiz Goran Petralicen ohiko zutabea irakurtzen ari zen ondoko mahai batean. Berarentzat ez ziren Amerikanoaren hitzak entzutean belarriak tentetu zitzaizkion, begiak paperetik jaso ez bazituen ere. Mikel Beroizek bazekien bere aita eta Amerikanoa goizean goizetik atereak zirela elkarrekin Iruñetik, autoz, nora eta zertara, zehatz, ez jakin arren.

      —Arazo teknikoa? —Iriartek jakinminez, zer aurpegi jarri behar zuen jakin gabe.

      Beroiz disgustuzko keinu bat marrazten entseatu zen.

      —Zer dio Petralicek, Mikel?

      —Ba —bere tonua artikuluan benetan interesaturik dagoenarena zen—, zera dio, Rhodesia zigortzen badute, honek zailtasunak ekarriko dizkiola Ian Smi-then gobernuari, baina hari bakarrik ez, gehiengo afrikarrari ere ekarriko dizkiola, eta zailtasunak gehitzeak eragiten ahal duela ideia iraultzaileen hedapena. Hori, nonbait, Smithentzat bezain arriskutsua omen da Londresentzat. Petralic honek asko daki —baieztapena ez ezik, nolabaiteko galdera lausoa ere bazen Mikelena.

      —Bai horixe. Batzuetan gehiegi ote dakien begitandu izan zait —komentarioak zimurtu arin bat eragin zuen Amerikanoaren bekainartean, baina lehengoari segitu zioten hitzek desagerrarazi zuten—. Auskalo, asko daki edo dakienaren plantak egiten ditu. Asmatu, imajinatu egingo du, igual —Miguel Beroiz inteligentziazko keinu bat egiten ari zitzaion Iriarteri.

      —Gu bagoaz Bar Baztanera, Mikel —Beroiz aitak, aulkitik altxatuz— Segituko duzu dendara?

      Hiru gizonak, hots, Iriarte, Hewart eta Miguel Beroiz joan egin dira, Mikel Beroiz bertan utzita, zapuzturik.

      —Zer izan da? —Iriartek, jakinminez.

      —Eltzetzuek geldiarazi gaituzte, Belaten —Beroizek, irri trufari batez—. Eskerrak Tomi, bestela gaizki pasako nuen, e Tom?

      Amerikanoaren ezpainek irri egin dute, baina begiek ez.

      —Exajeratzen ari zara, Miguel.

      Beroizek Berako baserri batean hartzen zituen kontrabandoko materialak. Mugakoek altzari txikiak, mahaiak, aulkiak edo mesanotxeak bailiran enbalatzen zituzten. Gisa honetan bildurik, Beroizek bere kamioi txikiaren atze aldean sartzen zituen. Paketeen artean beti zegoen beste negozio are klandestinoago bati zegozkionak.

      —Geldiarazi egin gaitu, zera, Almandozko gaditano horrek. Txingorra baino gaiztoagoa da. Begitan hartua nauka.

      —Eta Alzugarai zer moduz?

      —Alzugarai? Alzugarai ongi, oso ongi. Hari berdin zaio. Hark paketeak pasa eta ez du deus galdetzen. Gizon sanoa da. Guretarra ez dut esango, baina gure kontra bederen, ez dago. Badakizu zer esan zidan lehengo egunean? Berari Katatxu gustatzen zitzaiola, Euzkadiko selekzioan jokatu zuelako.

      —Ederra aparejua. Gomez sarjentua izan bazina, soldadutza Malagan egin eta flamenkoarekin zaletu zela kontatuko zizun.

      —Konta diezaiola nahi duena. Nik ez dut kexarik.

      —Gainera, Katatxuk ez zuen Euzkadiko selekzioan inoiz jokatu.

      —Ez ote? Zaude, zaude... Gerra hasi eta gero, ez, baina hasi aurretik, agian —nabari da oroitu nahi duela; azkenean esku keinu batez adierazi du oroimen-ariketa beste batetarako uzten zuela—. Hor konpon. Esaten ari nintzena: Gaditano madarikatua, hasi da eskua behar ez zuen tokian sartzen... Redios!

      Eta hau esatean, Beroizek ukabilak itxi eta ezintasunezko imintzio bat egiten zuen.

      —Hain justu orriak zeuzkan paketeari eskua atxikirik, irekitzeko eta irekitzeko hasi ez da ba! Redios!

      Eta orain goiko ezpainaz behekoa estaltzen zuen, lepoko giharrak tenkatuz eta burua goitik behera mugituz. Larritasunaren irudi bera.

      —Eta? Zer egin duzue?

      —Nik esan egin diot: joño, Gomez, badakizu zertan aritzen naizen, badakizu zer negozio daukadan, jakingo ez duzu, ba!, komoda aski polita eraman zenuen etxera lehengoan! Hilean behin edo gehiago pasatzen naiz zuen aurretik, orain zertara dator hau? Eta kabroia ezetz, paketea irekitzeko eta irekitzeko. Orduan benetan larritzen hasi naiz. Zerbait susmatuko al dute...?

      —Kontrabandoarenaz?

      —Hor konpon, kontrabandoa! Besteaz!

      Orain Amerikanoaren bizkar gainean adiskidantzazko txaloa jo du.

      —Ordea, Tom laguna hurreratu zaio, atzeko aldera eraman du, hitz egin dio... eta nik ez dakit zer arraio esan dion, baina bakean utzi gaitu!

      —Dirua ez zenion emango, ezta? —Iriarte zen.

      Amerikanoak uko egin zuen buruaz.

      —Ez da ezer izan —Amerikanoaren karantza eta tonua apalak ziren—. Estatubatuarra nintzela, presaka genbiltzala eta ez genuela legezkorik ez zenik egin baizik ez diot esan.

      —Hori bakarrik? Hain erraz?

      —Bueno... —zalantza une bat— gobernadore zibilaren adiskidea naizela ere esan diot.

      Iriartek algara urduri bat egin du.

      —Eta benetan, hala zara?

      Iriartek, Beroizek edo beren lagunek ez zituzten bezalako harremanak zituen Amerikanoak. Horrek nola-halako gaitzikortasunik pizten zuen bazterrotan. Usu mesfidati eta errezeloz betea zen Iriarteri susmagarria iruditzen zitzaion, esaterako. Beroizek barkatzen zuen; izan ere, hura bezalako hiri probintziano eta txiki batean, normala zen negozio-gizon kanpotar inportante bat nabarmentzea, eta oso berezkoa plazako goi mailako zirkuluetan, inoiz edo behin, bere burua aurkeztu behar izatea.

      —Adiskidea... ez. Baina behin elkar aurkeztu gintuzten, jakin nahi baduzu.

      Iriarte pipertu egiten zen. Beste batzuetan ere atera zion gaia Miguel Beroizi.

      —Arriskutsua da.

      —Arriskutsua? Orain arte lagundu, besterik ez du egin. Asko zor diogu Amerikanoari.

      —Um! —ezer esateko ez zuenean, Iriartek purrustadaz adierazten zuen bere desadostasuna—. Eta nola ezagutuko zuen gobernadorea, e?

      Beroiz bestearen mesfidantzaz trufatzen zen.

      —Horrenbeste badakit, neu izan bainintzen lekuko. Joan den urteko San Ferminetan. Apartadora joan ginen. New Yorkeko Zezenzaleen Elkarteko burua zegoen bertan, emakumezko bat, oso dotorea. Norbaitek esan zion han zeukala herrikide bat, emakume honek ezagutu nahi izan zuen... Gobernadorea zihoan New Yorkekoarekin, gidari. Ardo zuri bat hartu genuen, fino bat. Nik ere bai, bide batez esanda.

      —Um! —Iriarteren lakonikotasuna areagotzen zen umore txarrez zegoenean—. Zu gobernadorearekin? Zuk jakingo duzu. Ni zapatari xume baten semea baizik ez naiz —Iriarte itsuki fio zen Beroizez.

      Bere aldetik, Amerikanoa, Beroizi behin esan zionez, ez zen Zakarroz fio.

      —Jokalaria da. Lehengo batean diru mordo bat galdu zuen Baztanen, musean. Neuk ikusi nuen. Nondik ateratzen du dirutza?

      Beroizek ez zuen gaztigua aintzat hartzen, baina ez zion Amerikanoari ezer esaten, berau ez mintzearren. Baina zenbat jokatuko du Zakarrok?, egiten zuen bere artean Miguel Beroizek, ehun, hirurehun, bost ehun pezeta hilean? Zakarro bakarra zen eta gurasoena izandako etxean bizi zen. Bestela ere nahiko kezka zuen Beroizek bizioa, baino bizio txikia, azken finean, irizten zionari erreparatzen hasteko. Beroizen ustez, horrelako detailetan ikusten zitzaion Amerikanoari amerikanoa zela, beste kultura batekoa, alegia. "Diru-mordo bat" zenbat zen adosten saiatu izan balitz, agian Beroizek kezkarako arrazoirik aurkitu zukeen, baina ez zen inoiz horretan saiatu.

      —Zakarro gizajoa, utziozu bere diru-pizarrak nahi duen bezala xahutzen. Okerragoa da nirea. Ni ez naiz semeaz fio.

      Amerikanoak bekainak uztaitu zituen, harriduraz, antza.

      —Paper batzuk eduki ditut falta nire lan-mahaitik. Hasieran uste nuen emazteak botako zizkidala. Andre hauek, badakizu, dena garbi edukitzeko mania horrekin... Agiraka ere egin nion. Baina berak ezetz eta ezetz, ez duela ezer ukitu. Haserretu ere egin zitzaidan, eta, egia da, berak ez ditu nire gauzak ukitu. Hortaz...

      —Ez da izango... Galdu egingo zenituen —Hewartek garrantzia kendu nahi ziola ikusten zen.

      —Eta ez da hori bakarrik; Mikel arraro samar dabil, kezkatuta nauka.

      —Gazteak! —Bestearen kezka arintzeko esana zen, baina zerbaitek salatzen zuen Amerikanoak berak interesez jasotzen zuela albistea.

      —Orain beste bi horiekin gero eta gehiago ibiltzen da...

      —Zer beste bi?

      —Julen eta Roberto. Ezagutzen dituzu. Inoiz topatu ditugu.

      Amerikanoak baietz, buruaz.

      —Mutil sanoak dirudite.

      Beroizek zalantzazko keinua egin zuen.

      —Zer esan nahi duzu, beharbada...

      Baina Hewartek airean eskegita utzi behar izan zuen bere galdera, Beroizek keinu larderiatsu batez moztu baitzuen.

      Hewart eta Beroiz aita-semeak, Iriarte azeri-irriñoko gizasemea, Zakarro eta Azpiroz medikuaz gain, Josetxo Rodriguez, eta Errepublikaren aldeko fusilatu baten semea zen Leonardo izeneko beste bat izaten ziren Cinema eta Baztan tabernetako tertuliakide edo partidakide finkoenetakoak. Egozkue apaiza ez zen horrelako tokietara joaten, ardozale ez zelako baino areago, Beroizen aburuz, itxurak gordetzeagatik. Elkartu ohi zirenen artean, iritzikideak ez izanik ere, inor ez zen erregimen zalea, nork desadostasuna bere moduaz adierazten bazuen ere; gehienek purrustadaka, normalean, besterik deus ez.

Cinemako Sebasek eta Baztango Egañak ongi tratatzen zituzten. Josetxo Rodriguezen ustean, bai batean eta bai bestean ere, ardoa ona zen.

      —Eta eskerrak! Gaur egun ardo bat eskatu, eta ez dakizu zer edango duzun —esaten zuen maiz.

      —Halakok du errua. Horrek hondatu du Iruñeko tabernetako ardoa —arranguratzen zen Azpiroz medikua—, eta "Halakok" idatzita dagoen tokian, ardogile ezagun baten izena aipatzen zuen.

      Mikel hamaiketakoetan parte hartzen hasi zenetik, maiz entzuten ziren nazioarteko gaiak.

      —Jugoslaviarrak, Petralicek alegia, dio Estatu Batuetako aditu militarrek bi aholku eman dituztela: Hego Vietnamen dituzten indarren kopurua igotzea, 190.000 soldadutik 500.000ra pasatuz, eta gerrako aurrekontua ere igotzea, 5.300 milioi dolarretik 13.000ra. Igotze hauek hurrengo taktika garatzeko bidea emango omen dute.

      Egun hartan Hewarti iruditu zitzaion ezen Mikel Beroiz gazteak bazekielarik berari nazioarteko politika gaiak laket zitzaizkiola, bere etorrera profitatzen ari zela giroko tentsioa arintzeko. Miguel Beroiz, aita, haserre bide zegoen eta beste aldera begiratzen zuen. Azpirozek bere makilaren giderra ferekatzen zuen. Bere betondo hanpatuek eta gerritik gainez egiten zioten bolumenek apo erraldoi baten irudia gogorarazten zuten. Ezagutzen zutenek bazekiten ergeltasunetik gertuko traza hori ustekabe asko gordetzen zituen kutxaren estalkia zela. Iriarte, belarriak beti tente zituen azeri mutur zorrotza, izan zen galdera egin nahi izan zuen bakarra.

      —Eta zein da taktika hori?

      —Gerra erabatekoa, totala —Mikelen hitzen atzean gordetzen zen erronka nabarmena zen. Beharbada damutu zen esan izanaz, baina ez zegoen atzera egiterik. Mutikotan, aitaren larderia desafiatu zuen batean, poltsa bete mandarina erori zitzaion kaskarrean. Orain? Hitzak airean eskegita gelditu ziren. Oihuka hasiko al zitzaion?

      Beroiz zaharra ez zen ergela, baina. Sekula ez zuen pentsatu Mikel horrenbestera ausartuko zenik, hau da, goizean goizetik zeukaten sesioa bere lagunen aurrean ateratzen ausartuko zenik, bere lagunen aurrean oilartuko zitzaionik, hotz, eta horrek berak erakutsi zion haserreak, haserre itsuak, gaizki utziko zuela besteen aurrean. Denboratxoa hartu zuen ezer egin edo esan aitzin, eta, semeari berriz begiratu ziolarik, bere suminaldiak ongi administratzen dakienaren plantan mintzatu zen.

      —Segi lanera, Mikel —ahotsa lasaia zen, baina aldi berean lehorra; bi ezaugarri kontrajarriek zemaikor bihurtzen zuten. Aurkako arrazoirik onartzen ez zuen agindua zen.

      —Ustaxi zerria! —Mikelek marmarrean esan zituen hitzok.

      Mikel Cinematik atera zen, ateaz danbatekoa emanda.

      —Zer esan du? —galdetu zuen Leonardok.

      Baina inork ez bide zituen aintzat hartu gaztearen esanak, edo benetan ez zioten entzun. Amerikanoak bai, entzun egin zituen, eta entzun bakarrik ez; ustekabez eta kezkaz jaso ere bai. Esan, ez zuen ezer esan ordea.

      —Gazteak! —erabaki zuen Azpirozek. Beste askotan bezala, apo-begi erdi itxien atzetik hitz egiten zuen.

      Amerikanoari bere semearen akordua etorri zitzaion, eta nostalgiaren zimikoa sentitu zuen. Mikel Beroizen adinera laster iritsiko zen bere semea, urte gutxi batzuk baizik ez ziren falta, eta orduan ere bere semeak dena zekiela usteko zuen, baina benetan noraezean ibiliko zen bizarguri bat izango zen, ahul, zaurigarri. Manipulagarri. Bere semea... eta bera, zer? Inor ez da inoiz nahiko jakintsu, inor ez dago inoiz aski zailduta manipulagarri ez izateko.

      Iriartek galdera egiten zion Beroizi, baina galdera mutua, begiez bakarrik egiten den horietakoa.

      Bazirudien Iriarteren aurpegiko giharrak nagi, edo ahul zirela, eta ez zirela gauza beti erakusten zuen irribarre-erdi hura irribarre oso bilakatzeko, ez eta erabat ezabatzeko ere. Fama zen Iriartek hanka bat Saran eta beste bat Zugarramurdin pasatu zuela gerra, eta bere idazmakina zaharrean prestatzen zituela frankisten lurretan ibiltzeko ezinbestekoak ziren salbokonduktuak. Iriarte Aurizkoa zen, jaiotzez, baina Zugarramurdin bazuen familiarik eta ezagunik, aita han ibili baitzitzaion lanean.

      —Beran familia eta Saran seme-alabak! —gogoraraziko zion, aukera edukiz gero, Josetxo Rodriguezek, edo Leonardok.

      Iriartek, badaezpada ere, ez zuen inoiz inork ezagutzen ez zituen seme-alaba horien zurrumurrua gezurtatzen. Baina begietako galdera mutuari erantzun ziolarik, Beroiz ez zegoen txantxetarako.

      —Zorionekoa zu, Iriarte, seme-alabarik ez daukazun horrek!

      —Ilobak ditut, ordea!

      Beroizek Tomi kontatu zion zer edo zer; arazoa zen ez omen ziola dendan behar beste laguntzen, arazoa zen hala ere ez zuela ikasten segitu nahi, bertan ez bazen, beste nonbait, arazoa zen amonaren etxera bizitzera joan nahi zuela, arazoa zen bere neska laguna, Garbiñe, arazoa zen Julen eta Robertorekin elkartzen zela... arazoa zen eskalatzera joaten zela, eta ama dar-dar batean jartzen omen zela sokarekin eta motxilarekin ateratzen ikusten zuen bakoitzean. Dena omen zen arazo.

      Amerikanoa entzuten ohituta zegoen, eta bazuen, gainera, letra larriaz idazten den Historiaren pareten aurka talka egitera kondenatuta daudenen aldeko ixuria.

      —Joan den igandean Tolosako mutil bat hil zen Etxaurin. Jaisten ari omen zen, laprast egin, eskuak erre, soka askatu... eta burua apurtu zuen. Orain emazteak, Carmenek, kontuak eskatzen dizkit. Nik mendizaletu nuela esaten du. Tolosako mutilak hemeretzi zituen, gure Mikelek bezala.

      Semea, hemeretzi urte betetzen dituenean, nire ondoan baneza, pentsatu zuen Hewartek.

      —Hemeretzi urte besterik ez.

      —Mukizu hauek! Orain, amonaren etxea berarentzat nahi duela-eta, haserretu ez zait ba!?

      —Aizu, Miguel, niregatik bada —Amerikanoa, deseroso—, uztazu etxea mutilarentzat, nik ez nuke nahi...

      —Ezta pentsatu ere! —eta hemen Miguel Beroizen lepoko zainak hanpatu egiten ziren—. Etxea nahi badu, lan egitea dauka!

Andonik egongelako gurutze erraldoiari begiratu zion. Segundo batzuk lehenago beste bat zuen ikusia, berdin-berdina itxuraz, baina aise handiagoa, amona zenaren oheburukoaren goi aldean. Eta sukaldean bazegoen beste bat, txikiagoa baina.

      —Balio lezake —izan zen bere erabakia.

      Ez zen gurutzeaz ari, noski, nahiz eta urrats handietan segitzen zuen amonaren gelatik egongelara, eta egongelatik amonarenera, gurutzeei so eta dir-dir zoro bat begietan. Mikeli, batzuetan, burutik eginda zegoela iruditzen zitzaion. Baina ez zuen ezer esan.

      —Beraz, hona etortzen zara neskarekin... —burla-aire batek blaitzen zituen Andoniren hitzak.

      —Bai... —Mikelen matrailek kolore gorri salatari baten zantzuak hedatzen zituzten.

      —Tartetxo goxoak pasatuko dituzue hemen, elkarrekin... —Andoni gozatzen zen gaztearen enbarazu eta nahasmenean jorra eginez.

      Mikel erabat gorritu zen.

      —Utzi txorakeriak alde batera —esan zuen, gaiaz aldatzeko azken ahalegin izugarria eginez—. Balio du edo ez?

      Alferrik izan zen. Andonik ez zion begirik kentzen. Bere irri nasaiak gelako zoko guztiak bete zituen.

      —Arraioa... Hala al gabiltza oraindik? Ez al duzu uste...

      —Balio du edo ez du!? —oihu egin zuen, galdetu baino gehiago, Mikelek, gehiago ezin jasanez.

      Andoni errukitu zen.

      —Nor gehiago etortzen da?

      —Ama etortzen da hilean behin edo, garbitzera. Gainerakoan, neu bakarrik.

      —Zu eta zure neska.

      —Garbiñe ez da gehiago etorriko.

      —E, e, motel, lasai, nik ez dut esan... —Andonik desenkusazko imintzioak egiten zituen bere esku zabalekin.

      —Nik esaten dut —moztu zion Mikelek, haserre—. Nik esaten dut, eta kitto.

      Bibotedunak eragozpenen larria neurtu zuen burua alde batera eramanez.

      —Esaiozu zeuk garbituko duzula hemendik aurrera.

      —Neuk garbituko dudala esan? Hori okerrago da, orduan susmoz beteko da.

      Andonik ulertzen zuelakoa egin zuen.

      —Ondo da. Hilean behin baino ez bada... Tira, beste toki bat bilatzen dugun bitartean, balio du. Ama datorrenean, edozeren aitzakian, lagundu iezaiozu. Bestalde, bost edo gehienez sei hilabete barru dena pasako da. Beraz, behin, agian bitan lagundu beharko diozu, bakarrik. Armairuak-eta begiratzen ditu?

      —Normalean ez.

      Mikelek zerbait gehiago esan nahi zuen.

      —Inoiz alkilatzeko asmoa dutela esan dute; salduko ote duten ere aipatu izan dute.

      —Saldu? Zenbatean? —galdetu zuen Andonik, bat-batean merkatu inmobiliarioaren gorabeheretan kezkaturik, itxuraz.

      —Ez dakit... —elkarrizketa bide absurdua hartzen ari zela iruditzen zitzaion, baina erantzun egin zuen. Beti erantzuten zituen Andoniren galderak—, 200.000 pezeta. 250.000 pezeta, agian.

      Ez zen ausaz ari. Inoiz entzun zion amari, asmo hori aipatu zutenean, amona zenaren pisu zaharra, Kale Nagusikoa —aspaldi propagandarekin iheslari zebilen Kepari gordelekua emateko balio izan zuen berbera—, saltzekotan, aise aterako zizkiotela berrogei mila duro.

      Andonik bizitzaren garestitzearen norainokoa adierazi zuen, modu berezian txistu eginez, eta esku bat goitik behera astindu. Orduan ulertu zuen Mikelek harpa jotzen ari zitzaiola.

      —Zure gurasoek ez dute ezer egingo, dituzten hiru seme-alaba ederrak edukita, eta diruz ondo ibilita, dabiltzan bezala. Neska eta biok ezkontzen zaretenerako gorde nahiko dute.

      —Ez gara ezkonduko! —hasi zen, baina laster konturatu zen irrigarri geratzen ari zela, eta tonua ez ezik, gaia ere aldatu zuen—. Ez dute alkilatuko... Baina, alkilatuko balute? —Mikel haserre zen bere buruarekin. Andoni beti zegoen bera baino bi, hiru mailadi gorago.

      Bibotedunak ez zuen akuilua zaurian gehiago sakatu nahi izan.

      —Alkilatzen badute, orduan ikusiko dugu. Baina nire iritzia horixe da: balio du. Ondo ari zara, Mikel —Andoni serio jarri zen, giza-baliabideak egoki kudeatzeko beharraz kontziente izateak berezko adar jotzeko gogoari gaina hartuta—. Materiala poltsetan ekarriko dugu, amonaren gelako armairuan gordeko dugu. Ez dira 60 kilo baino gehiago izango, hiru edo lau kirol-poltsa baizik ez, aise sartuko da. Amak armairuak ez irekitzea, zure kontu.

      Orduan bibotedunak Mikelek sekula ahaztuko ez zuen gauza bat egin zuen. Sukaldera joan zen, eta amonak behiala, euri egunetan, arropa zabaltzen zuen galeriatik bi gantxo hartu zituen. Gero, Mikeli besapean zeukan Diario alea eskatu zion. Ondoren, bi urrats luze emanda, amonaren gelara sartu, oinetakoak kendu eta ohe gainean zutitu zen. Diario alea zabaldu zuen Kristo gurutzatuaren aurrean; orrien zabalak Kristo haren beso erraldoiak puntatik puntara neurtzeko erabilitakoa zirudien. Gantxoez finkatu zuen egunkaria Kristoren eskuetan.

      —Berak ere ilustratzeko eskubidea dauka, ezta?

Euskarazko eskolak Beroiztarren etxean ziren. "Dut, duzu, du; dugu, duzute, dute; errepikatu", esaten zien Don Joxe Egozkuek, apaizak. "Baina nik 'det' dela entzun dut", esan zion hasieran Iraizozek, aita zena giputz eta euskalduna izanik, bere burua nabarmentzera derrigortua ikusten zuenak. Bai, esaten zuen orduan Don Joxek, eramanaz, halaxe da Gipuzkoan; baina Akademia laster biltzekoa da, denentzako berdina jartzeko, eta berdin horretan 'dut' izango da. Beraz, zuek 'dut' ikasi behar duzute".

      Mikelek, hasieran, ez zituen oso gustuko kabalistiko, amaiezin susmatzen zituen esgrima-saio horiek. Denbora galtzea iruditzen zitzaion. Edozein aitzakian utzi egiten zituen eskolak. Horrela salbatuko dutela herria uste badute, pentsatzen zuen.

      Beroiztarren etxeko klaseetara Miguel Beroiz, Iraizoz eta Carmen joaten ziren. Idoiak, alabak, Mikelen arrebak, oso serio hartzen zituen, eta Luisek, aldiz, ahaleginak egiten zituen, bereak eta bi egin ere, kale egiteko. Denborarekin, Amerikanoa ere joaten hasi zen.

      Idoia izango zen, urte batzuk geroago, euskara menperatzera iritsiko zen bakarra.

      Irakaslea Joxe Egozkue zen, apaiza berau. Literaturzalea zen, eta adiskideak zituen, Euskaltzaindian ez ezik, euskaltzale eta literaturzaleen artean ere bai. Baina Egozkueren jarduerak zenbaezinak bakarrik ez, kontagaitzak ere baziren.

      Egun batez, denbora tarte luzea bertatik pasa gabe egon eta gero, Mikel euskarazko eskolan agertu zen, ustekabean, berriz ere. "Dut, duzu, du; dugu, duzute, dute", errezitatu zuen, Osasunaren hamaikakoaren azken izenak emango bailituen, baina serio, bere anaia Luis harrituaren aurrean. Euskaraz sekula ikasiko ez zuten bere gurasoek, Iraizozek eta Amerikanoak, letania entzunda, onespen-keinu asea egin zuten; Mikel zen, denetan, "duzute"ren zeta txistukaria hobekien ahoskatzen zuena, Egozkuerekin ezin aldera zitekeen arren. Honi, dena den, mutila entzunda, seme iriolearen alegiaren bigarren emanaldia ikusten ari zela begitandu zitzaion.

      Zer iruditu zaizu Mikel berriz euskarazko eskolara etortzea? galdetu zion apaizak Miguel Beroizi. Biak elkarrekin zeuden, Beroizen dendako bulegotxoan, behegain batean zegoenean. Apaizak laguntza eskatu zion agiri bat idatzi eta kopiak egiteko, gero banatzeko ere laguntza eskatuko zion moduan. Agiria honela hasten zen:

"Bada aspaldi euskal apaizek ez dutela agiririk argitaratu. Litekeena da inork isiltasun hori gaizki interpretatzea, inork uste izatea egia, justizia, askatasuna eta gizonaren duintasunaren alde egin behar dugunok ez dugula kontzientziarik, ez garela konturatzen gertatzen ari diren hainbat jazoeraren larriaz. Ez dugu nahi, gaur den egunetik aurrera, inork gure isiltasuna konplizitatetzat hartzerik".

      —Zer iruditzen zaizu Mikel berriz euskarazko eskolara agertu izana?

      Beroizek ez zuen apaizaren galdera zuzenean erantzun, eta bekainak jaso zituen, uztai eginda utzi arte, ezer esan gabe. Biek elkarri begiratu zioten. Ikusiko dugu, ebatzi zuen Beroizek, idazmakinarantz seinalatuz. Segitzeko gonbidapena nabarmena zen.

"Elizak gizonen eta herrien eskubide naturalei buruz duen doktrina, aski ezaguna bestalde, da gure analisiaren iturria. Eskubide guztien erroa eta funtsa pertsonaren duintasuna da, berau ezin baitaiteke bortxatu. Edozein gizakik, jaio aurretik ere, hainbat eskubide dauzka, edozein Estaturenak baino lehenagokoak eta goragokoak. Gizonaren ahal guztien batuketak ere ezin du eskubide hauen betetzea galarazi."

      Ikusiko dugu? Zer ikusiko dugu?, apaizak ostera bere galderekin, Beroiz bakean uzteko asmorik ez zuela seinale, eta, bide batez, bakean uzteko asmorik ez bazuen, norabait iritsi nahi zuela seinale. Zer ikusiko dugun? Euskarazko eskoletara etortzen segitzen duen edo uzten duen. Arraroa da. Ez da itzuli nik esandakoengatik, ezta zu ikusteko amorratzen dagoelako ere. Beroizek ez zion teklak sakatzeari utzi, mintzatu bitartean:

"Gizon guztien goren eskubidea askatasuna dela diogunean, herrien askatasuna eta autodeterminazioa ere defenditzen ditugu, lege naturalak eta eskubide positibo-jainkotiarraren barruan. Balio moral guztien begirunea da kristauen dotrina; eta gizarteak aspaldi kondenatu zuen, publikoki, genozidioa."

      Bada, nik segitu egingo duela uste dut, zioen apaizak. Ez al duzu ikusi nola jarri den Luisek, anaiak, adarra jo nahi izan dionean? Moztu ezazu kalparra, ye-yé ganoragabe horrek, esan ez dio ba! Joxe Egozkuek irri egiten zuen hitzak gogoratzean; Beroizek bi hatzez tekleatzen zuen, baina oso azkar. Aurrean zegoen hautsontzian farias bat zegoen, erdi erreta.

"Uste dugu, zinez, Espainia osatzen duten pertsonek, klaseek, herriek eta komunitate politikoek ez dutela askatasun nahikorik. Begiak irekitzea aski da errealitate triste hau ikusteko. Estatuak ezartzen duen norabide bakarreko pentsamendu politikoarekin bat ez datozenen jarduna kondenatu eta atxilotuak izaten dira. Erregimenak dirauen urte luzeetan, behin eta berriz, pertsona horiek kartzelara eraman eta bertan 'sine die' atxikitzen dituzte; gero, Gobernadore, Ministro edo Segurtasun Zuzendari batek ongi irizten dionean, Auzitegi Berezi batera eramaten dituzte, 'Estatuaren aurkako matxinada' akusazio larriaren pean epaituak izateko."

      Joxek igarri zuen Beroizen begietako galdera, orain testuak sorrarazia. Espainia? Kontzesio taktiko bat da, azaldu zuen apaizak. Apaiz askok izenpetu behar zuen agiria, guretarrak ez direnak ere barne.

"Gure herriko komisaldegietan tortura erabiltzen da, askotan injustua den lege bat urratu dena nor den jakin ahal izateko. Susmo zital bat nahikoa da poliziak edo guardia zibilak tortura dezan herritar errugabea. Ez gara salbuespenaz ari. Agintariek ezagutzen dituzte jardun hauek, eta gerta ez daitezen ezer egiten ez dutenez, sistema baten aurrean gaudela esan dezakegu, ezbairik gabe. Honek gure herria asaldaturik dauka, eta ez gure herria bakarrik: hainbat ordezkari atzerritarrek, bai diplomatikoek, baita alderdi politikoetako arduradunek ere, Espainia bisitatu dute epaiketa politikoak eta kartzelak ikusteko, informazioa biltzeko, eta modu honetan Espainiako Estatuak gizakiaren aurka egiten dituen demasakeriak geldiarazteko."

      Eta, Mikelek euskarazko eskola utziko ote duen, ez dut uste —informatu zuen apaizak—. Etxekoa uztea, ordea, bai, litekeena da. Baina Eusko Bazterran izena ematekotan ei dago. Ez al dizu deus esan?

      Beroizek murruskada bat egin zuen, baina ez zuen begia paperetik desbideratu. Aitzitik, txokorrari sakada bat eman eta ingurua kez bete zuen, atzera berriz teklei ekiteko. Honela, Egozkuek ez zuen ikusterik izan bere hitzek zer eragin eduki zuten.

"Ezin dugu aipatu gabe utzi gure herria, Euskal Herria, hemen eramaten baitugu aurrera gure lan apostolikoa. Euskal apaizok gure herria maite dugu, Gaztelako apaiz batek bere herria maite duen bezainbesteko erruki kristauarekin, edo Ugandako gotzainek giza-familia, zeinaren parte egin baitzituen Jainkoak, maite duten bezala. Baina, Eliza garenez, eta jardunean ari den Eliza garenez, eskubidea daukagu, eta eskubidea ez ezik, betebeharra ere, borondate gaiztoz edo akatsez gure herriaren aurka egiten diren atentatuak salatzeko. Horregatik orain salatu nahi dugu, espainiarren eta mundu osoaren aurrean, egun Espainian indarrean dagoen politika, Jainkoak euskaldunei eman zizkien ezaugarriak ahantzarazi, zokoratu edo are amorruz ezabatu nahi dituena, inoren probetxurikan gabe eta gure interes goienen kalterako, hau da, gure interes espiritualen kalterako."

      Eta hirurehunetik gora apaizek izenpetu duela agiria esan duzu? —galdetu zuen Beroizek, tekleatzen aspertzen hasia—. Den luzearekin, seguru nago erdiak ez duela irakurri. Egozkuek irriño bat egin zuen, elkarrizketa desbideratzeko saio orori entzungor. Atzaparra bezalako esku bat jarri zuen Beroizen bizkar gainean. Egozkueren espiritu pastoralak askotarako ematen zuen, eta horren araberako keinueraz lagundurik gauzatzen zen.

      —Badakizu zer galdetu didan Mikelek, eskola bukatzean? Euskaraz "Azkatuta" edo "Askatuta" idazten den.

"EUSKARA, EUSKAL HERRIAREN EBANJELIZAZIORAKO ETA KULTURARAKO TRESNA BEHARREZKOA DA, eta eskubidea du, bai elizaren aurrean, baita zibilizazioaren aurrean ere; bizitzeko eskubidea eta landua izateko eskubidea. Hori ukatuko balu, Elizak jarrera absurdua eta kontraesankorra hartuko luke, eta gizarteak ukatuko balu, gizarte horrek pertsonaren aurkakoa eta genozida dela erakutsiko luke. Eta hauxe da gure kasua, gaur, Espainian. Eta ez da krimen hau zuritu dezakeen arrazoi historikorik, sozialik edo politikorik."

      Beroizek orria idazmakinatik atera eta Egozkueri eman zion, honek errepasa zezan. Burumakur zegoen.

      —Joxe, Mikelek kezkatuta nauka.

      Joxe Egozkue ez zen eguzkitara zabaldutako zapi urdinpeko biztanle arrunta. Saminak etxe zabala, eta atseginak mehea duela azala jakinik, milaka gogapen zituen buru-errotan, elkar joka, hainbeste galderak buru-habia zapuztu arte; zeruan kakotu beharreko inguma zen, eta erromeria nahastu batean gardosten zebilela iruditzen zitzaion; olagarroaren beso haserreak bihotza elkortu eta odol tantarik gabe utziko ziola beldur zen, edo labana zorrotzak erditik ziola urratuko, ustelgai, zakarretara bota behar izateraino; begietako sorgin-argi baten aiduru zen, izarrak oinetan nahastuko zitzaizkion egunaren zain.

      Joxe Egozkuek soneto txar batzuk zituen idatzita eta Nemesio Etxanizen laguna zen. Laguna baino gehiago; ispilu eta maisutzat zuen. Haren bidez zeukan Andimak pentsatzen zuenaren berri. Egozkuek ez zuen Andima ezagutzeko zorterik izan, baina haren entzutea bazuen. Behin, Azkoitiko apaizak haren gutun baten pasarte bat erakutsi zion, Caracastik edo atzerriko hor nonbaitetik bidalia: "Emen ere zerbait egiten da euskararen alde ez bear litzaken beste, baina ontan ere gorrotoa eta seta besterik ezta ageri gure ABERTZALE SONATU oriengandik. ETAkoek euskal klaseak ireki ditutela eta sail ortakoak dirala-ta etzaiela inola ere ezertan ere lagundu bear, euskara partidu akitu baten jarauntsia bailitzan. Ala ere ari dira eta maila biko ikastolak ireki ditute: eztakitenena eta analfabetoena. Berrogeitik gora dabiltza bietan. Nik badakit beste sail goragoko bat ere jarri nai izan dutela eta euskaltzale argi bati eskatu ziotela ikastola orren ardura artzeko: erantzuna... ALDERDI SONATUAK inola ere ez ziola uzten ETAkoen gauzetan parterik artzen... eta euskara baztarrean utzi zuen. Zer derizkiozu? Eurak ezer egin ez eta besteak egiterik nai ez euskararen alde. Garaia dugu euskera maite eztuten alderdi eta partiduei aurpegia estalkia kentzeko argi ikus dedin beren euskararekiko gorrotoa."

      —Ño, Joxe, eta niri esaten didazu? —defenditzen zen Beroiz, apaizak hortik erasotzen zuenean. Beroiz, euskaraz ikasten ari zen, eta aritu ez ezik, ikastola berriaren proiektuan sartuta zegoen, eskolatzeko adineko haurrik ez zuen arren.

      —Eta zer esaten didazu Enbatakoekin egitekoa zen bileraz?

      Egozkuek, galdera egiten zuelarik, jatorri bereko beste gutun baten pasarte hau zeukan buruan: "Entzun dudanez, alderdi-sanedrinekoak, beldurtuta daude Enbata dala-ta Prantziko agintariek ez ote duten makila jasoko euren aurka. Ai gizajoak, ori baino ikuspegi zorrotzagoaren jabe dira agintari ok, Prantzikoak alegia, sanedrineko agurok batere parterik ez dutela gazteen eraginean ikusteko".

      —Beyriskoek jakingo dute zertan ari diren.

      Izarrak ez zitzaizkion hain erraz oinetan nahasten. Ezta oinak izarretan ere egia esan; aitzitik, oinak lokatzean, estropezu-harrian, basatzan lotzen zitzaizkion usuen. Nemesioren hitzak gogoratu zituen: "Lehengoan Urlia andereño erremin hori aho bete hortzekin gelditu zitzaidan. Patxi gorra beste mundura bialtzeko kezkarik ez nukeela izango esan niolako. Ezin zitekeela hori egin; etzela zilegi. Esan niona: zilegi ez ezik, barkamen osoa irabazteko lana zitekeela. Herria zapaltzen hainbeste urtetan, guzien eskubideak jaten bizi dena, ezin garbitu alajaina! Horrelako burukerak galtzen ez diren bitartean, ez dugu ezer handirik egiterik. Euskaldunok bide bat besterik ez dugu: israeldarrek hartu zutena: hizkuntza piztu eta indartu, eta izkiluak zorroztu. Hori egiten ez duen herriari, ez dio inork begiratzen, ez demokratek eta ez Elizak".

      —Zure seme Mikelek ere jakingo du bere burua zaintzen.

      —On Joxe, nabari da ez duzula seme-alabarik —Beroizek, zapuztuta.

      Baina zaputzak ez zuen luze irauten, eta maiz, horrelako saio baten ondoren, mokadu bat jatera joaten ziren elkarrekin. Beroizek ordainduta. Joxe Egozkuek, hainbat denbora geroago, gorabeherak eduki zituen Poliziarekin, militante armatu bati ihes egiten lagundu ote zion. Ez zuten haren aurka ezer frogatu.

      Beste batzuetan, euskarazko eskola bukaturik, Beroiztarren etxean geratzen zen afaltzen, eta gero Radio Paris entzuten zuten. Ordurako ohitura errituala zen, garai bateko premia eta behin-behinekotasun sentimendurik pizten ez zuena. Beroizek Aita Onaindia Munichen ezagutu zuela gogorarazteko aprobetxatzen zuen.

      —Goiz batez, meza ematera joan eta Errepublikaren defentsan eroritakoen aldeko meza egin zezala proposatu zioten —kontatzen zuen—. Badakizu zer erantzun zuen?

      Beti zegoen zer erantzun zuen ez zekien baten bat.

      —Ez zela oraindik jaio bere meza bat ekintza politiko bihurtuko zuenik.

      Egozkuek irri egin zuen bere baxu-ahotsaren harpeetatik, justu zeri egiten zion inork inoiz ez jakiteko moduan.

      Amerikanoak gero eta egonaldi luzeagoak egiten zituen euren artean. Nabari zen gustukoagoa zuela giro hori Madrilgoa baino. Euskaltzaletzen ez ezik, mendizaletzen ere ari zen. Beti ez bazen ere, ahal zen guztietan joaten zen On Joxeren eskoletara.

      —Zer iruditzen zaizu Amerikanoa? —galdetu zion behin Beroizek.

      Egozkueri zaila zitzaion esatea Amerikanoa zer iruditzen zitzaion.

      —Horrek zuk baino lehenago ikasiko du euskaraz.

      Egozkuek ez zuen, ezin zuen izan deus Amerikanoaren aurka, eta hala ere, ez zen bere aurrean laketzen. Amerikanoak lagundu egiten zuen, euskaltzale fin bihurtzen ari zen, gizon serio eta zuhurra zen, atsegina ere izaten bazekien hiru basoerdi hartuta, baina hala ere... Egozkue beti barrandan, zelatan ari zitzaion, bere egiazko asmoak salatuko zituen detailearen, txikikeriaren zain, sekula agertzen ez zena. Eta, bestalde, bai, ez zen zalantzarik bere eskola hartan, eta Idoia kendurik, bera zela euskaraz ganoraz ikasteko aukerarik gehien ikusten zitzaiona, tarteka joaten ez bazen ere, batzuetan epe luzeak eskoletara joan gabe pasatzen bazituen ere.

      —Kale Nagusiko pisura aldatuko ote den dabil. Bitartean, giltza eman diot, ustekabean teilatupea behar izanez gero, non jausi eduki dezan.

      —Mikeli ezer esan diozu?

      Galderak Beroiz ustekabean harrapatu zuen.

      —Ez, oraingoz. Tom bere gauzak pisuan sartzekotan dagoenean, orduantxe esango diot.

      —Baina bitartean...

      —Bitartean, badakizu nolakoa den Tom. Diskrezioa bera da, gizon itxura hartuta. Seguru nago, pisua erabili behar izanez gero, aurretik gaztigatuko didala, enbarazurik ez sortzeko —ematen zuen horrelako azalpenak emateak Beroiz gogaitzen zuela.

      Jardun pastoral luzeak ematen duen eskarmentuak hartaratua, Mikeli jakinarazi zion giltzarena, lehen aukera eduki zuenean.

      —Entzun dut Amerikanoak zure amonaren etxeko giltza baduela...

      Mac Arthur jenerala ez zen gehiago larrituko Pearl Harbourrekoa jakin zuenean. Mikel lekutu egin zen, tximista demonio. Egozkuek bekainak altxatu zituen, pentsakor.

      Bestalde, egia zen Beroiz, aita, ibiltzen zela lehen ikastola eratzeko lanetan, laguntzaile; baina luze gabe istiluak hasi ziren, eta bat zena bi bihurtze bidean jarri zen. Hori zela kausa, hirukote batek —Beroizek, Iriartek eta Kuntxillosek osatua— bisita egin zion On Manueli, Manuel de Irujori.

      Don Manuel tanke bat zen, tankearen logika zerabilen, eta are, masailezurrak tankearen aurreko aldea ekartzen zuen gogora. Kuntxillos erabakiak adostu zale zen, eta horregatik bururatu zitzaion, Beyrisera baino lehen, Telesforori bisita egitea. Beroiz eta Iriarte konforme agertu ziren. Don Manuelek noizbait esan zuen Telesfororengan idealistak, erromantikoak, poetak, gaina hartzen ziola gizon politikoari. Kuntxillosek, Beroizek eta Iriartek egin zioten bisita hartan, honela despeditu zituen Telesforok: "Zuek ez dituzue gure kideak nik bezain ongi ezagutzen. Ez duzue deus lortuko".

      —Erabakiak, batzuetan, egoeraren ondorioak dira —esan zien Don Manuelek.

      Beti izaten zen, aldian behin, Don Manuelekin hitz egiteko gairik. Azken garaietan, Don Manuelek hartzen zituenean, Jauregizar zeukan beti ondoan. Jauregizar ez zen atzerriratu bat, diasporaren semea baizik. Jauregizar gaztea zen, blazer erako jakak zituen gustuko, eta tenislari baten moduan mugitzen zen. Bere etenik gabeko irribarreak bi hortz-lerro ezin zuriago erakusteko aitzakia zirudien. Ziotenez, Jauregizar nazionalismoaren leinurik zaharrenen eta errespetagarrienetako familia batekoa zen; Sabino Arana bera batzartu ohi zen, Jauregizarren aitonaren Bilboko etxean. Halakorik! Nork esango zidan niri, zapatari baten semea naizen honi, esaten zuen Iriartek, gauza hauek hizpidera ateratzen zirenean, ez ironia punturik gabe. Iriartek egun hartan ezagutu zuen Manuel Irujo.

      —Erabakiak, batzuetan, inguruabarren seme-alabak dira, errepikatzen zuen Don Manuelek.

      Telesfororen baitan poeta gailentzen omen zen bitartean, irmotasuna zen, bere adierazpen gorenean eta osoenean. Denek errespetatzen zuten horregatik. Hamarkada luzeetako basamortua pasea zen tanke-gidariaren logika hari esker.

      —Bai, Don Manuel —saiatzen zen Kuntxillos, hainbatgarrenean—, baina beharrezkoa dugu lagunarte zabalagoetan gure hazia barreiatzea, gure ideal berberak egosten diren beste giroetan ere geure burua agertzea, batasuna lortzeko asmoz, batasunik gabe ez goazelako inora.

      Kuntxillos ere tematia izaki. Eta ez batere hiztun txarra, ez horixe, bere ikuspuntuak egoki eta dotore adierazten zekiena baizik. Kuntxillos zen, hiruretan, gutxieneko pedigria zeukan bakarra.

      —Baina egoera... —Don Manuelek.

      —Baina batasuna... —Kuntxillosek.

      Ezponda bat, tanke-gidariarentzat, gainditu beharreko oztopo bat baizik ez da. Zer zaizkio tanke-gidariari ezpondan hazten diren landare xumeak, lasterka ibiltzen diren sugandilak, arrautzak erruten dituzten zomorroak. Tanke-gidariak ezpondaren pendiza eta gasolio-kontsumoa baizik ez du buruan.

      —Javier, Javier... Zure aita bezal-bezalakoa zara... —Don Manuelek.

      Jauregizarrek irribarreak banatzen zituen ezker-eskuin.

Alderdia, Alderdia eta Alderdia! Azkenik, Telesfororen profezia beteta, hirukoteak Iruñera aldera hartu zuen, beren ikuspuntuak aurrera atera ahal izan gabe. Ez zen lehen aldia, ezta azkena izango ere. Eta hau abertzalea al da? esaten zuen, bueltan, Iriartek, Jauregizarrengatik. Jauregizar? Jakina, estatubatuarra da nazionalitatez, baina Bilboko familia nazionalista zaharrenetakoa, Bizkaia osoan, halako, halako eta halako herrian, halako etxea, halako jauregia eta halako lur-sailak zeuzkana, alabetako bat ez dakit zer izeneko armadorearekin ezkondua, Alderdiaren babesle handia, hura ere.

      —Eta Don Manuel Sabino aurrez aurre ezagutu eta bizirik dagoen azkenetakoa da —Kuntxillosek.

      Baliteke Telesforo poeta txoro bat izatea, baina bizirauteak eta pragmatismoak gainontzeko guztiari aurre hartzen dionean, zer geratzen da? galdetu nahi zion bere buruari Beroizek, baina ez zen ausartzen, edo agian ez zitzaion komeni.

      —Eta behin Uzkuduni irabazi omen zion esku-pilotan buruz buru —Beroizek, frustrazio txikien pilaketak ekarriko hodeiei putz egiteko edo.

      —Pilotan? Ostikoka ere irabaziko ziokeen —Iriartek.

— Zerri putakumeak!

      Andonik ez zuen bere amorrazioa ezkutatzen. Mikelek hain haserre ikusten zuen lehen aldia zen. Hitz leungarririk esatea pentsatu zuen, baina ez zituen ezpainak elkarrengandik bereizi, bestearen haserrealdia areagotzeko baizik ez zutela balioko uste izanda.

      —Zer esan nuen ba! Ez al duzu ikusten? Ez al duzu begirik kokolo aurpegi horretan edo zer!?

      Andoniren haserrearen aurrean ez zegoen mutu egoterik, antza; konpartitu beharrekoa zen, alegia. Baina Mikelek ez zuen Andonik mutur aurrean jartzen zion orriari begiratu behar zer esaten zuen jakiteko, berak aitari ebatsia baitzen. Aitzitik, kasik buruz zekizkien bileraren aktako pasarte batzuk:

"ETAtik erabat bereiz daitezela. Lehen elkarrizketan elkarren arteko kolaborazioa sortuko balitz, Enbatak ETArekin edozein harreman apurtu beharko luke: alegia, idazkaritza, helbidea, argitalpenak, propaganda, eta abar."

      —Ikusten? Ez etorri gero niri batasun konturik aipatzen! Batzuei buruko txoriak hegan joan ahal balekizkie!

Beyrisko elkarrizketa honen ostean, A.ko I. A.rekin elkarrizketa bat izan zen, zeinean honek azpimarratu baitzuen zuhurtzia eta diskrezioa guztiz beharrezkoak direla, Frantziako agintariekin liskar txarrik ez edukitzeko. Esan zuen, baita ere, denborak arrazoia eman diola kanpoko E.B.B.ri, Frantziako lege pean dauden taldeekiko harremanetan gure antolamendua ez konprometitzeko orduan. Horrelakorik egin dutenek (ETA) Iparraldetik alde egin behar izateaz aparte, oso lan negatiboa egin dute.

      —Jakina! Batzuek alde egin behar dugun bitartean, haiek lasai asko biziko dira, bazkari ederra joz eta puru handi bana errez!

      —Horiek ere... Bon, horietako batzuk ere abertzaleak dira.

      —Bai, adibidez zure aita, ezta?

      —Utzi nire aita bakean.

      Andonik, murruskada batez, bizkarra eman zion Mikeli, eta Kale Nagusira ematen zuen leihotik begira jarri zen. Minutu batzuk egin zituen mugitu gabe, isilik. Mikelengana itzuli zelarik, bere jenio bizia menderatuta, bere onean zen, bere buruaren jabe.

      —Mikel, uste dut beste urrats bat emateko ordua iritsi dela. Erakundeko arduradunarekin hitz egin dut; erakundean kezkatuta daude militanteen prestakuntzarekin, hobetu behar dela deritzote, eta, zera... hamar eguneko ikastaro bat egingo dute aurki. Prest bazaude, zure izena emango dut bertara joan zaitezen. Haiei ondo iruditu zaie.

      Haatik, proposamen egin zion egun hura izan zen Andoni ikusi zuen azkena.

      Hilabete luzeak pasatu ziren eta Andoniren berririk ez. Mikelek kazetak miatzeko ohitura hartu zuen. Noizean behin sarekadaren baten berria ematen zuten, Bizkaian edo Gipuzkoan, eta berak berria behin eta berriz irakurtzen zuen, gorabeheraren batek Andoni atxilotuetako bat ote zen susmatzeko arrazoirik ematen zuen. Baina albisteak laburrak ziren, eta zehazgabeak: batzuetan atxilotuen inizialak ematen zituzten, noizean behin ezizena ere bai. Inoiz ez zuen Andonirik ikusi, nahiz bazekien Andonik beste ezizenik edukitzea litekeena zela. Batzuetan egiazko izenak ere ematen zituzten, oso-osorik, eta are jaioterriak ere, baina horrek ez zion ezertan laguntzen, berak ez baitzekien Andoniren egiazko izena zein zen, ezta nongotarra zen ere. Mikelek ulertzen zuen itxoin behar zuela, lo bezala egon beharko litzatekeela bere unearen zain, baina ez zuen pazientzia nahikorik. Eta, bestetik, isolamenduak, ziurgabetasunak eta desorientazioak hartaratua, batzuetan beldurraren itsasoan itotzeko zorian sentitzen zen.

      Mugitu gabe itxoiteaz itota, Julen eta Robertorekiko harremana sendotzen hasi zen orduan. Kidetasun handia sentitzen zuen Julenekin; Robertorekin ezberdina zen, nahiz eta mutil sastorra zela ukatzerik ez egon. Julen eta Roberto ibiltzen ziren zirkuluetan mugitzen hasi zen, ahal bezainbesteko diskrezioarekin. Bere isolamendutik atera ahala, bor-bor txikian irakiten ari zen bere neurriko konspirazio-mundu gaztean sartzen joan zen. Zeinean eztabaida politiko eta kulturalak, txikitoak, neskak, zurrumurruak eta esamesak nahasten baitziren. Alea eta lastoa bereizten jakinez gero, bazegoen zer ikasia.

      Eta hala jakin zuen berak Elena ezizenaz ezagutu zuen neska preso zegoela Iruñeko kartzelan; han eta hemen entzundako komentarioetatik, lagunarteko solasetatik, eta jasotako panfleto eta orrietatik nolabaiteko egoeraren konposizioa osatu zuen. Andoniz zenaz bezainbatean, hiru aukera ikusten zituen: lehena, atxilotuta egotea zen; bigarrena, atzerriratu behar izatea; eta hirugarrena, erakundean bertan izandako eszisioan, berriekin joan izana. Azken hau ezinezkoa iruditzen zitzaion. Atzerrian egon balitz, nolabaiteko kontaktua egingo zukeen ordurako; beraz, logikoena zen kartzelan egotea, harremanei segida emateko une egokiaren zain.

      Julen eta Robertorekin eztabaida sutsuak edukitzen zituen. Haiek adiskide minak ziren, eta hasieran bien kontra egin behar izaten zuen; emeki-emeki, ordea, Julenekin gero eta ikuspuntu antzerakoago zein topagune tinkoagoak zituen, eta Roberto zen, orduan, haserretzen hasi zitzaiena. Mikelentzat garbi zegoen zerbaitetan sartuta zeudela. Mikelek zenbait argitalpen eta orri pasatu zizkion Juleni. Robertori ez, ordea.

      —Zer eskubide dute errusiarrek Txekoslobakia inbaditzeko? Gure jarrera errusiarren demasakeria salatzea izan beharko litzateke, Txekoslobakiako herriaren aldekoa.

      —Munduko langileria da nire herria, ez Txekoslobakia.

      —Ez, e? Hortaz, Euskadi ez da gure herria.

      —Euskadiko langileria bai.

      —Eta burgesia ez? Euskal burgesak ez dira euskotarrak?

      —Ez, patrika ukituz gero.

      Honelakoek Roberto amorratzen zuten; eta Julenek Mikelekin bat egiten zuela ikusteak are eta gehiago amorratzen zuen.

      Urteak aurrera egin ahala, ekintza-giroa gero eta handiagoa zen. Ikurrinak paratzen zituzten, lehergailuak jartzen zituzten erregimenaren aldeko monumentuetan; grebak eta mobilizazioak gero eta indartsuagoak ziren. Sarekadak eta erorialdiak ere, gero eta ugariagoa. Etorri zen Iruñeko Aberri Eguna, Vuelta a Españan Urbasan jarritako lehergailua, salbuespen-egoera. Etxebarrieta hil zuten.

      Mikelek ezin zuen gehiago.

      —Julen, zerbait egin beharra dago.

      —Batzuk ari gara, ba.

      Bi gauez elkarrekin ibili ziren Etxebarrietaren hilketaren aurkako pintadak egiten.

      Paretetan idatzirik utzi zuten oihu isilak atarramentu ona eduki zuen. Mikelek ohar idatzi bat jaso zuen berriro ere: oharrak pazientzia eskatzen zuen, luze gabe edukiko zuela beste zita bat. Gauza serio zihoala, erakundeak militante prestatuak behar zituela eta Mikelek edukiko zuela horietako bat izateko aukera. Bitartean itxoiteko.

      Juleni zerbait iradoki zion.

      —Agian. Ikusiko dugu —erantzun zuen besteak.

      —Ikusiko dugu? Ez zaitut ulertzen, Julen.

      Eta gero, lehergailuaren afera geratzen zen. Amonaren etxean segitzen zuen, lo, esku trebeagoek noiz jasoko zain. Amak, batez ere Garbiñerekin utzi zuenetik, laster alkilatuko zutela esaten zion, baina Mikelek ez zuen sinesten, uste zuen amaren trikimailuak zirela, Garbiñerekin berriz konpon zedin, bortxaz. Susto ikaragarria hartu zuen, ordea, aita pisua ikustera zihoala jakin zuen egunean, are handiago txiripa hutsez jakin baitzuen, etxean inork ez baitzuen aintzat hartu berari deus esaterik.

      —Aita amonaren pisura? —zopa jaten ari zen entzun zuenean, eta ahokada-zopa purrustan atera zitzaion, bere anaiaren alkandora zipriztinduz—. Noiz? Zertara?

      —Bihar edo etzi —erantzun zion amak—. Aitaren lagun amerikano horrek ikusi nahi du. Esaten du beharbada alkilatuko lukeela, hona gero eta gehiago etortzen denez, nekatzen ari dela San Nicolasen apopilo egoten, edo Maisonaven edo Yoldin gela pagatzen. Amerikanoak dio ordaindu nahi duela; zure aita ezagutzen duzu, ordea, eta badakizu nolakoa den: doan utzi nahi dio —esateko moduan nabari zitzaion amak ez zuela aitaren erabakia hain gustuko—. Ikusten, Mikel? Zuk ez zenuen uste inork nahiko lukeenik, ezta?

      Bazkaltzen bukatu gabe Kale Nagusiko pisura abiatu zen, arrapaladan. Lehergailua han zegoen; etxean ez zegoen inor. Beharrik.

      Ez zuen denbora luzeegi zerbait pentsatzeko. Ordura arte amari gauzak ezkutatzea ez zen hain zaila suertatu, baina aitarekin besterik zen, are eta gehiago amerikar sudurluze harekin baldin bazihoan: aitak bazter guztiak erakutsiko nahi izango zizkion, amona zenaz (aitaren ama, beraz) mintzatuko zitzaion, denetariko azalpenak eman nahiko zizkion... Aita ikusten eta entzuten ari zela iruditzen zitzaion Mikeli: zer dira hiru poltsa handi hauek, Mikel? Aita madarikatua, txoratuta bezala zirudien bere lagun amerikar horrekin.

      Materiala etxetik ateratzea beste irtenbiderik ez zegoen; ordu batzuez baino ez bazen, bisitak iraun bitartean, gero berriz lehengo tokira sartzeko. Gero gerokoak. Baina berak bakarrik ezin zuen. Kinka larri horretatik ateratzen laguntzeko, Mikelek pertsona bat ezagutzen zuen.

      —Julen, mesede handi bat eskatu behar dizut.

      Julen burdindegi bateko gordetegiko arduraduna zen. Bertako giltzak ez ezik, garraioko furgoneta ere ibiltzen zuen.

      —Ongi da. Elkarri lagundu beharrean gaude.

      Kale Nagusiko pisura joan ziren. Bertan zeudela oraindik, Julenek poltsetako edukia begiztatu zuen. Harridurazko txistu luzea atera zitzaion

      —Joder, Mikel, zer nahi duzu? Gobernu Zibil osoa bota? Eta guri ezer esan gabe!

      Aita pisura zihoalako gaztigua jaso zuen egun bereko arratsaldeko azken orduan egin zuten garraioa. Gordetegia parte zaharrean zegoen.

      —Kakazaharra! —Julenek.

      Poltsak DKV zaharretik jaistekotan zeuden. Julenek gordetegiko ate ondoko leihotxoa seinalatu zuen. Ez zen argizulo bat baino askoz gehiago, baina bertatik ateratzen zen argiak barruan norbait zebilela salatzen zuen.

      —Zakarro izango da —Julenek zalantza egiten zuela zirudien—. Itxoin hemen minutu bat. Normalean ez da hain berandu arte geratzen.

      Zakarro egur ziri bat bezain meharra zen, Juleni gordetegiko lanetan laguntzen zion. Gizon ezkibel eta feldera zen. Aurpegiko zimur ugarien kausaz, zena baino zaharragoa zirudien, baina ez zituen hirurogei urte izango. Denak harritu ziren Arrondok, burdindegiko jabeak, lehengo arduraduna erretiratu zenean, bizitza guztia gordetegian lanean pasatako Zakarro ordez Julen jarri zuenean gordetegiko arduradun. Arrazoia zen Arrondok uste zuela Zakarro aski zabartuta zegoela karta-jokoa eta koñaka zirela kausa, azkarregia ez izateaz aparte. Sentitzen dut, Zakarro, esan zion, gazteei utzi behar zaie lekua, ulertzen duzu, ezta? Hitz horrexekin adierazi zien bere aukeraren arrazoia galdetu zien lagun eta ezagunei:

      —Gazteei lekua utzi behar zaie.

      Bost minutu geroago, Julen DKV ondoan zegoen berriro.

      —Hor, gehienez, bi egun atxikitzen ahal dut —gaztigatu zuen Julenek—. Luzeagorako bada, zerbait asmatu beharko dugu.

      Amonaren etxeko poltsak apalategi batean utzi zituzten, iltze-kutxa batzuen atzean.

      Gordetegitik bueltan taberna batean sartu ziren, basoerdi bana hartzeko.

      —Zaude lasai. Zorte pixka batekin, bihar arratsaldean eramaten ahalko dut materiala ostera.

      —Zer da gauza?

      —Aitak Amerikanoari erakutsi behar dio pisua. Alkilatu nahi duela dio.

      Juleni pare bat aldiz egokitu zitzaion Amerikanoarekin egotea.

      —Zer iritzi duzu Amerikanoaren gainean?

      Mikelen begirada basoaren hondoan hiltzen zen. Azken orduetako larria nabari zitzaion.

      —Amerikanoaz? Amerikanoak kezkatzen al zaitu?

      Julenek deus garbirik esan nahi ez zuen keinu deszifraezina egin zuen.

      —Ez naiz Amerikanoaz fio.

      —Ez dakit zer esan. Aitaren laguna da. Francorena denik behintzat ez du ematen. Eta Zakarroz fio zara?

      —Zakarro gixajo bat da.

      Bigarren basoaren ondoren kolorea itzuli zen Mikelen matrailetara.

      —Mila esker, Julen.

      Julenek esku-zarta adiskidetsua eman zion bizkar gainean.

      —Ez da ezer. Elkarri lagundu beharrean gaude.

Niretzako, Uruguaiko asunto hura guztia gaizki bukatu zen. Konpainiak Langleyra itzultzeko agindu zidan. Han laster erabaki zuten ez nenbilela osorik burutik, arazo psikologikoak nituela. Konpainiak hainbat psikiatra jarri zituen nire eskueran, tratamendua segi nezan. Nire lehen inpultsua uko egitea izan zen, baina zuhurtziak agindu zidan hobe zela esaneko, otzan jokatzea, egoera berriak eskaintzen zizkidan aukerak zeintzuk ziren ikusi artean, behintzat. Nire helburua, ordurako, Konpainia behin betiko uztea zen, baina ez zitzaidan komeni danbateko bat joz alde egitea, edo zegoeneko nahikoa hondatuta zegoen nire ohore eta ospe onaren azken apurrak erretzea.

      Tratamendua hasi baino lehen, aurretik nuen psikiatra-saioa aldapa gogorra begitantzen zitzaidan. Konpainiako psikiatrek ez zuten fama onik. Esaten zen psikiatrak baino, kontraespionaje agenteak izaten zirela. Alegia, nirea bezalako kasu batean, pentsatzekoa zen nire osasun mentalaz baino, Konpainiaren integritatea salbu uzteaz arduratuko zirela. Ez nuen arrazoirik ikusten hori guztia zalantzan jartzeko.

      Zorte ona eduki nuen, ordea. Roger Box doktorea izan zen nire kasuaz arduratu zen mediku-taldearen burua. Box Armadakoa zen, ez Konpainiakoa; oraindik uste zuen, antza, Hipokratesen zinak zer edo zertara konprometitzen zuela, eta aspertzen hasia zegokeen, bestalde, Vietnamdik iristen zitzaizkion kasu latzekin.

      Zorte ona eduki nuen, gainera, MK-ULTRA programakoen eskuetan erori ez nintzelako.

      Konpainian zabaltzen ari ziren esamesa eta zurrumurru batzuen arabera, abian zegoen MK-ULTRA izeneko programa bat, psikiatriaren oinarriak informazioa lortzeko prozesuetara aplikatu nahi zituena. Entzuten zenez, metodoak ez omen ziren, nola esango genuke, oso konbentzionalak. Nik orduan hori baizik ez nekien programa horri buruz, eta, metodoak "oso konbentzionalak" ez zirelako esamoldearen urrin eufemistikoa begi-bistakoa izanik ere, geroxeagora arte ez genuen jakiterik izan —ez ginen jakiten hasi, esan beharko genuke, zehatzago izateko, informazioa oso-oso poliki joan baitzen barreiatzen—, programaren izenean zer nolako basatikeriak egin ziren, zer nolako horroreen museoa gordetzen zen Gottlieb doktoreak, Cameron doktoreak eta enparauek sortu zuten programa horren estalkipean.

      Zorte ona eduki nuen, nolabait, psikiatra klase haien ospearen gainbehera hasita zegoelako, eta galdutako fama berreskuratzeko Nosenko izeneko dohakabe batekin berebiziko eginahalak egiten ari zirelako. Nosenko hau KGBkoa izandakoa zen, baina gure aldera pasatua. Sobietarrek ez zutela zerikusirik Kennedyren heriotzan esaten tematu zen; aitzitik, presidentea akabatzeko konplota Estatu Batuetan zertu zela. Konpainiako psikiatrak afanatzen ziren, beren tortura-metodo sofistikatuenekin, agente bikoitza zela demostratzen. Tipoa gogorra omen zen, eta nahiko lan eman omen zien. Nosenko gizajo horrek lagundu zidan, berak jakin gabe, agian hari esker ez nindutelako hartu beren esperimentuen itu.

      KGBko agente ohiari dagokionez, hiru-lau urteko tratu latza eta gero, agente bikoitza zela ezin frogatu eta bakean utzi zutela entzun dut.

      Roger Box doktorea arduratu zen, beraz, nire tratamenduaz. Gaixo bat bezala hartu ninduen, eta uneoro lagundu nahi izan zidan, nahiz eta Konpainiak zerbait presionatu zuela badakidan, bereziki nire nagusi-ohia izandako Oldmanen bidez. Nik atzean Springen eskua zegoela nabaritzen nuen. Poligrafotik pasa nendila nahi omen zuten. Boxek babestu ninduen, eskaera horri uko eginez, irmoki.

      Gaixorik nengoen? Bai, agian, edo ez; bai eta ez. Boxek zioen neurotiko bat nintzela; nik, adar-hostoen erdiak iharturik dituen zuhaitz bat bezala ikusten nuen nire burua. Bazegoen nire baitan itzalak hartutako eremu handi samar bat, eremu ilun bat, nire espirituaren ibilera trabatzen zuen harria bezalakoa. Baina guztiz kontzientea nintzen, eta ez nuen inoiz ere autokontrola galdu. Boxek fenotiazina oinarria zuen tratamendu bat jarri zidan. Ez nuen pilula bakar bat ere irentsi. Ez naiz egundo pilula-zalea izan. Aldi hartan, edateari erabat utzi ez banion ere, gutxiago irensten nuen, bederen.

      Konpromisozko irtenbidea bilatu zen; Boxek, nire alta izenpetu zuenean, jardun aktiborako ezindurik nengoela zioen txostena aurkeztu zuen, baina, aldi berean, beste lan bat egiteko oztoporik ez nuela. Praktikan, honek esan nahi zuen beste lan bat bila nezakeela Konpainiatik kanpo; hau, bere aldetik, nitaz libratzen zelarik likidazio txiki bat ordaindurik, eta beste inolako nirekiko obligaziorik onartu gabe.

      Askatasuna berreskuratu nuen, alegia. Boxen borondate onaz baliatu nintzen? Ez dut uste hori esateak egoerari justizia egiten dionik. Box ez zen tontolapiko bat, eta ni ez nengoen nire onean. Irtenbide horretara iristea zela nire helburua, hori ere egia da.

      Geratzen zitzaizkidan lagunek eta nirekin haserre ez zeuden ahaideek lagundu zidaten lana bilatzen. Urteetan zehar egindako harreman horietako bati esker, jakin nuen John Deerek Espainiako zuzendaritza-taldea indartu nahi zuela, espainieraz zekiten enpresa-exekutiboak behar zituztela. Probak gainditu nituen, fikziozko curriculum eta guzti. Konpainiak ez zuen oztoporik jarri.

      Espainiaratu nintzenean, bizimodu berri bati ekiteko gogotsu nintzen. Hasieran, bakean utzi ninduten. Batzuetan uste nuen libre nintzela, benetan. Libre nintzela uste izatera iritsi nintzen, ia. Ez nuen sekula pentsatu Beroizen ibilera-lagun izateak inolako oztoporik ekarriko zidanik. Gero Petralic agertu zen nire bizitzan. Eta horren ondorioz, La Zarzuela hipodromoan elkartzekoa nintzen Waldorekin. Hamar egun baizik ez zirela pasa Waldorekin lehen elkarrizketa eduki nuenetik, nire lankide ohiak deitu zidan.

      Hipodromoan egin genuen zita, lehengoan bezala. Waldo berriketarako gogoz zegoen. Karpeta lodi samar bat zeraman eskuan, detailea ez zitzaidan oharkabean pasa.

      —Ez, ez dut zaletasuna galdu —berresten zuen Waldok—; Ever Perdomo, Julio Fajardo, Oscar Dominguez... Maroñasko jockey mitikoak guztiak, gogoratzen?

      Ausaz, ez bide zen oroitzen ni ez nintzela Montevideoko Maroñas hipodromoan sekula izan. Edo berdin-berdin izango zitzaion, eta erdeinua adierazteko modu bat baizik ez zen.

      —Biba zuek! Hauek eta hauen lanik gabe hemen ez zen zaldi-lasterketa askorik egiterik izango.

      Langile talde bati buruz ari zen. Laugarren lasterketa berehala hasiko zela-eta, pistan gertatzen zenak bereganatu zuen gure arreta. Hipodromoko langile talde batzuek, hirunaka, pista zeharkatzen zuten, mazoak eskuetan, aurreko lasterketarako zaldiek eragindako zuloak estali asmoz. Hirukote horietako bat tribuna aurreko zuzenean ari zen lanean, helmugarako zatia txukunduz, guregandik hurbil.

      —E, Tom: baietz lodikoteak, mahuka hutsetan dabilenak, helmuga beste biek baino lehenago zeharkatu! Hamar dolar!

      Dolarraren egonkortasuna defendatzeko hainbeste kemen agertu eta gero, bidezkoa zen Waldok apustuak dolarretan egin nahi izatea. Waldoren eskuetan nengoen. Postura egin nuen, beraz, lodikotearen ondo-ondoan zebilen altu mehar baten alde; izan ere, urrats luzea egiten zuela erreparatu nion.

      —Norbait atzetik eduki duzu?

      Bizkarrak harrotu nituen.

      —Ez. Ez dut uste.

      —Ez zen lehen aldia izango. Espainian zaudenetik, estazioan badakite zure berri.

      Ezin dut esan konturatu nintzenik, ezta konturatu ez nintzenik ere.

      Pistan, nik pentsatu bezala gertatu zen: meharrak laster hartu zion aurrea lodikoteari.

      —Zuen lana da —berriak ez ninduen bereziki artegatzen.

      —Irrigarria da, Tom. Hona lehen aldiz etorri nintzenean, espainiarrak oso atzeratuta zeuden; teknika, prozedura eta antolamendu mailako gauza asko berritu edo zerotik antolatzen hasi behar izan genuen. Espainiarrentzat iraultzaren parekoa izan zen. Pentsa, ordutegia ere aldatu genien: goizeko zortzietatik arratsaldeko bostak arte, ordubeteko atsedenaldiarekin. Eta orduan espainiarrak protestaka hasi! Haiek etxean hiru platereko bazkaria jo nahi zutela, eta gero siesta egin. Egundoko iskanbila! Ba, ez zen modurik izan konforme gelditzeko, eta bi ordutegi jarri behar izan genituen: guk gurea, eta haiek goizeko zortzietatik arratsaldeko zortziak arte, hiru orduko etenaldiarekin, beren zorioneko siesta egin zezaten!

      Waldoren inguru-minguruetara makurtu beharra zegoen.

      —Baina gauzak zeharo aldatu dira, Tom —segitu zuen—. Programa berezi bat eratu zen. Espainiako goi mailako ofizial batzuek burutu dute, jada, programa. Gurean, Estatu Batuetan. Kontaktuak maila gorenean izan dira. Bukaeran parrandatxo batzuk antolatu zituzten, hemengo arrain handi bat, Alonso Vega, zihoan espainiarren ordezkaritzaren buru. Bon, horrek esan nahi du, funtsean, elkarrekiko konpromiso batzuk sortu direla. Badirudi estazioan inor zutaz gogoratu dela... Baina ez omen da ezer. Huskeria bat.

      Batzuetan huskeria bat izaten da gaitz larrienen abiapuntua. Hodei txiki bat sekulako ekaitzaren iragarle izatea. Baso bat poxpolo batek kiskaltzea, eta holako.

      —Ni kanpoan nago.

      Nire erantzunak grazia egin zion Waldori. Eskua mugitu zuen, axolagabe, mugimendua irriño batez lagunduz.

      —Ez Tom, ez. Inor ez dago erabat kanpoan, inoiz ez. Ez nazazu behartu; ez gaitezen kaka zaharrak nahasten has, Tom. Uruguaikoa gogoraraztea nahi duzu? Badakizu zer zurrumurru-klase zabaldu zen... Batzuek oraindik ere uste dute ziria sakatu diozula Konpainiari.

      —Berriz zatozte historia zahar horiekin?

      —E, Tom, niri ez didazu inozoaren eszena antzeztu behar. Badakizu Springek ez zizula sekula sinetsi. Zorte handia eduki zenuen, zure aurkako frogak biltzen jarri ez bazen. Springek gerra-kontseilu baten aurrean paratuko zintuzkeen lasai asko. Zer nahi duzu, norbaitek haizegailua kakatzaren erdian berriz jartzea?

      Isildu zen, hori guztia esan behar izatea nekagarria bailitzaion. Baina gehiago ere esan zuen.

      —Jainkoarren, Tom, zure haurren etorkizunak ez al zaitu kezkatzen?

      —Springek nire aurkako frogak bildu nahi baditu, ez dezala ahaztu nik ere nire kartak baditudana —ez nuen uste Waldo gauza handirik larrituko zenik, baina haurren aipu lotsagabeak akuilatu ninduen—. Ez nazazue behartu... izan ere, Waldo, zuretzat ere ez litzateke samurra izango, zuk ere azalpen batzuk eman beharko zenituzke. Ez niri mehatxurik egin, Waldo.

      —Konforme, Tom. Lasai zaitez.

      Biok isildu ginen. Zaurian ibili eta gero, tresneria garbitzen ari den erizaina zirudien.

      Gutxi falta zen zuloak estaltzen zituen hirukoteak bere lana bukatzeko, laugarren lasterketa berehala hasiko zen. Bazirudien meharrak lodiaren aurretik zeharkatuko zuela helmuga; baina orduan, helmugatik metro batera gelditu, zigarro bat piztu, eta erretzeari ekin zion, lasai-lasai. Bitartean, lodikotea helmugako marra zeharkatu eta jada barneko ukuilu aldera zetorren.

      —Aja! —bota zuen Waldok, azeri irriaz, eta eskua luzatuz, diru eske—. Esan dut, bada! Lodikotea aurretik!

      Laugarren lasterketako zaldiak abiatu ziren. Waldok utzi zidan largabista hartuta, haien ahalegin itzelari begira jarri nintzen aurrez aurreko zuzenari ekin ziotenean, beren senari men eginez edo zigorraren beldurrez ari ote ziren pentsatuz.

      Barne aldera abiatu ginen, hurrengo lasterketaren zain. Denbora horretan guztian eduki zuen karpeta lodia eskuan. Ordura arte ez zuen askatu.

      —Tori —esan zidan bat-batean, karpeta luzatuz—. Niretzat ahoskaezinak diren izenez beteta dago. Emaiozu begiratu bat. Dena dago bertan. Arraioa, Tom! Kontuz gero, euskaldunekin. Ongi ezagutzen ditut. Zikinkeriak jan eta edan, besterik ez dute egiten.

      —Ezagutzen dituzu, Waldo? Benetan?

      Waldok airean mugitu zuen eskua, agian ezer esan izanaz damuturik.

      Begiratu azkar bat eman nion karpetako edukiari, han bertan. Aski, lana gogotik egin zutela baieztatzeko. Hainbat xehetasunek argi adierazten zuten Espainiakoen laguntza ere eduki zutela lana burutzeko.

      —Elkarri laguntzen diogu. Guk prestakuntza ematen diegu, haiek uzten dizkigute beren artxiboak, eskatuz gero. Espainiako iparraldean lortu duten infiltrazio-maila ez da oso sakona, oraingoz; garai zaharretatik geratzen zaizkigun kontaktuekin ere lan egiten dugu.

      Karpeta lodia atxiki nuen. Berokiko poltsikoan gutunazal lodi bat nuen Waldorentzat. Gutunazalaren ertza agerrarazi nuen.

      —Hemen ez. Kotxean gaudenean.

      Erabiltzen zuen Seat 1500 autoko atzeko aldean sartu nintzen. Waldok gidatzen zuen. Eskatu nuen helbidera eraman ninduen.

      —Txostenaz aparte, Petralicen biografiari buruzko datu batzuk ere sartu ditut gutunazalean. Ez zara aspertuko.

      Iritsi ginen emandako helbidera. Gutunazala eman nion. Agur esan eta atea ireki nuen.

      —Tom —espero baino lodiagoa topatuko zuen gutunazala, ausaz—; haserre daude, ez zaituzte bakean utziko hain erraz. Zentzagarri baten beharra ikusten dute. Uruguairen erara izango dela errepikatzea atsegingarri zaiela esango nuke.

Waldok esku artean utzi zidan karpetak pare bat arratsaldeko denbora-pasa eman zidan. Uste nuena baino osoagoa eta interesgarriagoa suertatu zitzaidan karpeta barruko txostena.

      Berez, txostenak Madrilgo enbaxadak Estatu Departamentuari bidaltzen zion memorandum bat zen, eta bi parte zituen: lehena, enbaxadakoek berek egiten zuten analisi orokorra zen, nolabaiteko laburpen historikotik hasi, eta Espainiarekikoak zertan zeuden bukatu; bigarrena, Bilboko Kontsulatuan prestatua, xehetasun txikiagoetan sartzen zen, eta nik neuk, aldez edo moldez, ezagutzen nituen gertaeren eta pertsonen erreferentzia batzuk biltzen zituen. Bigarren parte honetan propio aipatzen zen ezen bertan ematen zen hainbat informazio Espainiako autoritateen laguntzarekin bildua zela. Azken-azkenean, zati berezi batean, nitaz eta nire jardunaz mintzatzen zen.

      Horretaz aparte, idazmakinaz mekanografiatutako hamabost-hogei orrietan, Petralicen mirakuluen berri ematen zen. Orriok, besteek ez bezala, ez zuten inolako ikurrik, ez inolako ezaugarri berezirik ere. Hortaz, Waldok berak idatzita izan zitezkeela pentsatu nuen. Baina orain ez naiz orri hauetaz arduratuko.

      Madrilgo enbaxadakoek, bere txostenean, Estatu Batuen eta Espainiaren arteko harremanen errepaso historikoa egiten zuten, arrazoitzeko eta justifikatzeko, funtsean, Francoren Espainia nola pasatu zen etsai izatetik aliatu estrategiko garrantzitsua izatera. Bereziki, Francorekin izenpeturiko 1953ko itunak aipatzen ziren, inflexio-puntuaren izaera eduki zutenez. Munduko bi blokeen logikaren menpe izenpetu ziren itun hauen arabera, baldin eta komunistek mendebaldeko segurtasuna mehatxatzeko moduko eraso militarra jotzen bazuten, Estatu Batuek nahi erara erabiliko zituzten Espainiako baseak eta portuak. Horren trukean, Francoren erregimenak abantaila politiko handiak lortzen zituen; batez ere, lortzen zuena zen munduko lehen potentziak ez zuela gehiago bere erregimena zalantzan jarriko segurtatzea; hau da, praktikan, honek esan nahi zuen Estatu Batuek atea ixten ziotela Espainian aldaketa demokratikorik izateko posibilitateari. Honek, Francorentzat, horizonteko lainoak uxatzen zirela esan nahi zuen.

      Bilboko kontsulatuaren txostenak "Euskal auzia" zeukan bataio izena. Hasieran, konpainia eta EAJren arteko harreman historikoez aritzen zen; Agirre lehendakariak eta bere kolaboratzaileek lehen FBIri eta gero Konpainiari informazioa pasatzeko osatu zuten sareaz, atzerriko Eusko Jaurlaritza eta alderdiko militantzia inplikatuz; Agirrek Estatu Departamentura egindako hainbat bisitaz eta horietan lortu finantzazioaz, Konpainiaren konturakoa, mintzatzen zen; eratu sare horretako Galindez bezalako agenteek eduki zuten garrantzia eta pisua; honen bahiketan eta desagerketan eragin zuten faktoreak eta pertsonak, eta abar. Euskaldunekin inoiz kolaboratu behar izana justifikatzen zuen, Bigarren Mundu Gerran eta ondorengo urteetako giroan hauek hainbat eremutan, Hego Amerikan batez ere, zuten eraginarengatik, eskualde horretan Ardatzeko potentzien asmoak neutralizatzeko, Espainian Francoren erregimenaren egonkortasuna higatzeko (53ko itunak izenpetu arte horixe baitzen estatubatuarren ikuspegi estrategikoa Francori buruz), toki batean zein bestean eskaintzen zuten infiltrazio eta informaziorako aukerengatik eta abar. Hitz batez, sozio erabilgarriak izan ziren garai batez.

      Gero esaten zen ezen, Francoren erregimenarekiko jarrera aldatuagatik, urte batzuetan zehar euskaldunen adiskidetasunari atxikitzeko saioa egin zela, hala ere. Joko bikoitz honen adierazgarri, 1954 urtean Columbiako Unibertsitatearen ehungarren urteurrena ospatzeko eginiko Bilera aipatzen zen, zeinean Galindezek, NBEko behatzaileak eta Eusko Jaurlaritzaren atzerriko ordezkariak parte hartu baitzuten, Espainia ordezkatuz. Honek, noski, Francoren Gobernuaren haserrea piztu eta erantzun diplomatikoa ekarri zuen, "izanik gabeko Gobernu baten errefuxiatu politiko batek ordezkatzen zuelako Espainia, eta AEBko Gobernuak beren asmo ezinezkoei haizea ematen ziela ikusirik".

      Kontuak kontu, enbaxadako txostenak irizten zion taktikak, puska batean, bere helburuak bete zituela, keinu hauen bidez euskaldunen itxaropena elikatzen baitzen, egiazko laguntza ekonomikoa, logistikoa, politikoa... Francorentzat zihoan bitartean. Gero ohartarazten zuen, alabaina, euskaldunak aspertuta zeudela itxoiteaz, eta jada konprenitzen hasiak zirela AEBren laguntza ez zela sekula iritsiko, eta, hortaz, estrategia aldatzen ari zirela.

      Estrategia honen aldaketaren ondorioz, EAJ berriz ari omen zen indartzen eta antolatzen "Espainiako Iparraldean, Frantziako liderren pisua arintzen den bitartean". Irujo, Ajuriagerra, Beyris eta horiek bezalako izen batzuk aipatzen ziren, ordurako nik ongi ezagutzen nituenak. Azken urteetan Euskal Herrian euskal nazionalistek emandako hainbat pauso arretaz aztertzen ziren, izenak, tokiak eta beste hainbat xehetasun emanez. Xehetasun hauen fidagarritasun-mailaz ere aritzen ziren, EAJn zeukaten infiltrazio-mailaz ari zirenean. Nik ezin nuen baieztatu datuok zuzenak ziren, baina niretzat bederen, egiantza handia zeukaten; izan ere, Beroiz nire lagunaren izena aipatzen zen. Zehatz esateko, bere izena agertzen zen Municheko 62ko bilerara (Espainiako indar demokratiko gehienak bildu zituena, Francok contubernio hitzarekin bataiatu zuena), EAJko ordezkari joan zirenen zerrendaren barruan. Horrek harritu ninduen gehien, erakusten zuelako informazioa lehen eskukoa zela. Izan ere, iturria aipatzen zen: Watchman klabe-izena zuen delako bat zen informazio hau eskuratzen zuena, "Agirreren garaietan erreklutaturiko agente baten semea, euskaldunen ondorengoa baina estatubatuarra nazionalitatez, aldi berean EAJn afiliatua, ordea, mailarik gorenean harremanak dituena, zuzendaritzaren ohiko aholkularia eta, aita bezala, gure agentea ere badena". Nire artean pentsatu nuen modua bilatu beharko nuela Beroiz mintzarazteko; ia datuak baieztatzen zituen ikusi nahi nuen. Horrek eman zezakeelako Konpainiak erabiltzen zituen datuen fidagarritasunaren berri, batez ere. Bestalde, oraindik, nola edo hala, haiekin kolaboratzeko prest zeudenen edo egon zitezkeen agenteen soslaiak deskribitzen zituen: atzerriratuak, haien ondorengoak, Chateau Rotschildetik pasatutakoak... Orokorrean, azken ondorioz, handik edo hemendik eskuragarri zeukaten informazio-maila ontzat ematen zuten.

      Txostenaren egileak gogorarazten zuen ezen, euskaldunen kasuan, Estatu Departamentuak ez zuela begi onez ikusten borroka armatua sustatzea Gerra Hotzaren testuinguruan, "balizko jardun armatuak Alderdi Komunistaren alde egingo duelako ezinbestez, komunistak baitira borroka klase horretarako prestatuen eta antolatuen daudenak".

      Txostenaren egileak edo egileek zioten ikusten ari zirela, EAJren zenbait sektoretan, Francoren aurkako borroka aktibismo eta are terrorismoaren ildotik bideratzeko tentazioa. Horren froga, iturri fidagarri horietatik elkarrizketa pribatuetan entzundako pasarteak aipatzen zituzten. Nolabait esan, ez ziren bakarrik iritzi partikular soilak, nola-halako iritzi-korrontea osatzen zuten uste sendoak baizik, eta adibidetzat, Alderdi aldizkariaren hainbat pasarte aipatzen zituzten, hau, esaterako: "Ante quienes han dado tantas pruebas de su voluntad de destruir todo lo que sostiene hoy la causa de nuestro pueblo; ante quienes en más de una ocasión han puesto de manifiesto sus intenciones genocidas contra Euzkadi, empleando para ello toda clase de medios, y mientras no se nos ofrezcan garantías de que por procedimientos legales podremos reivindicar nuestros derechos, no renunciaremos al derecho de la violencia y en cuanto a su uso no nos dejaremos influir por provocaciones cualquiera que sea su origen. La emplearemos en la forma y medida que las circunstancias la hagan a nuestro entender aconsejable para alcanzar los fines que perseguimos". Hau eta hau bezalako beste pasarte batzuek argi aski erakusten omen zuten, indarkeriazko crescendo baten arriskua ez zela hipotesi burugabea. Gero, inteligentziazko agente trebeak, bide horretatik sartzeak, EAJrentzat, zer nolako ondorioak eduki zitzakeen analizatzen zuen, bukatzeko esanez ezen, "ETAko hainbat militantek ere argi ikusi duten bezala", EAJk ezin izango ziola, luzaro, estrategia armatu bati eutsi. Bruno delako bat aipatzen zuten ETAren lehen esandako analisiaren egiletzat; analisia Espainiako konfidenteren baten bidez euren eskuetara iritsia zen, nonbait.

      EAJri zegokionez, txostenaren azken ondorioa zen ezen "merezi duela gure harreman historikoei atxikitzea, hau posible den neurrian, baina inolako konpromiso eraginkorrik hartu edo gauzatu gabe,", zeren, "benetan Franco jeneralaren erregimena inarrosteko antolamendu-gaitasunik, indar politiko edo militarrik ez badute ere", eta hortaz, nazioarteko politikan jokatzen ahal duten papera "hutsaren hurrengoa bada ere", beren neurrian baliagarriak izan zitezkeelako, "Francoren oposizioaren ikuspuntuak ezagutzeko talaia ezin hobea eskaintzen dutenez", eta are, "Espainiako Gobernuak kezkaz ikusten duen indarkeriaren balizko birjaiotzea kontrolatu ahal izateko", zela EAJren ekimenaz, zela 'hainbat fenomeno jaioberriren eskutik, ETAren eskutik', zeinaren gainean 'informazio garrantzizkoa eman baitezakete', esaten zenez.

      Garrantzizkoa da esatea txostena hainbat denbora lehenago egina zela, 67an edo 68ko hasieran agian, ez naiz datarekin zehatz gogoratzen.

      Erakunde jaioberri honek, ETAk, txostenaren orri batzuk hartzen zituen: "ETAk ekintza terroristak abiatzeko asmoa du, eta, hortaz, potentzialki arriskutsua da ordena publikorako, nahiz eta haien eragin politikoa oso mugatua izan, bai geografikoki, baita politikoki ere, bere jardun-eremuan bertan". Ondoren erakunde honen argitalpenen edukiaren azterketa zehatz eta sakona egiten zen, bukatzeko esanez ezen "kontzientzia politiko handiko militanteak ditu, eta jardun armatuak garatu ohi duen dinamikaren nolakoaz jabeturik, komeniko da adi egotea, zelula klandestinoak infiltratu ahal izateko, talde honen jarduera, mugimenduak eta harremanak ongi ezagutzeko, baita, kasua iristen bada, gure interesen alde manipulatzen saiatzeko ere".

      Espainiako agintariek beren kezka agertu zietela aipatzen zen, ordurako hilketa biolento batzuk gertatuak zirenez. Honen harira, Waldok niri esandakoa berresten zen, alegia, espainiarren talde bat, Camilo Alonso Vega ministroa buru zuela, inteligentzia mailako instrukzioa jasotzen aritua zela Ameriketan.

      Memorandum luze hauetaz aparte, euskaldunei eskaintzen zitzaien zatian, nitaz jarduten zuen atal berezi bat zegoen.

      Atala, niri buruzko balioespen biziki negatibo batzuk ematen hasten zen, haientzat ulertezina zena, hau da, nik Konpainia utzi izana, nolabait justifikatzeko.

      Nire zerbitzu-orriaren laburpen batekin hasten zen. Horretan, hutsaren hurrengoa zen hamar bat urtez nire nagusien oniritziarekin egindako lana, eta, aldiz, ikaragarri inportanteak Montevideoko bi-hiru urteetako gorabeherak, zeinetan traiziorako joera kezkagarria erakutsi omen bainuen. Nirea nortasun ez egonkor, zalantzati, anbiguoa eta manipulagarria omen zen. Horren froga garbiak ziren nire edariarekiko menpekotasuna eta gaizki disimulatutako jaidura homosexualak (Jainko maitea, berriz ere!). Horren ondorioak ziren nire patologia mentalak (Box doktore gizajoak ikusi izan balitu bertan egozten zitzaidan historiala tripaz gora eror zatekeen, ikara hutsez) eta nire porrot afektiboak (hemen bereziki aipatzen zen nire familia-egoera). Ibilbide alderrai eta ganoragabe honen azken xelebrekeriak euskaldunekin harremanak izatera eraman omen ninduen. Hemen nire jatorriaren arrastoan jarri ninduen Muriel Williams irakaslea aipatzen zuten, eta ez oso modu amultsuan. Muriel etxekoandre barea da, baina, han esaten zenari kasu eginez gero, Lee Harvey Oswald bera baino arriskutsuagoa litzateke.

      Orokorrean, nitaz eskaintzen zuten koadroa hain zen patetikoa, hain omen nintzen gaizkile erreprimituaren, balizko traidorearen eta patologia-biltzailearen arteko nahasketa moduko bat non, baita nirea bezalako izaera duen batentzat ere —nire barnean arakatu-zale eta segurtasun gabea, besteen iritziak aintzat hartzearen aldekoa, hortaz—, irrigarria gertatzen baitzen.

      Eta, zergatik ez esan, kezkagarria ere bai, hor nonbait aipatzen baitzen Konpainiak ere ez zuela alde batera uzten ni presionatzeko posibilitatea, "nire ahulezia nabarmenak elementu potentzialki arriskutsu egiten ninduenez".

      Gero, neukan lana eskuratzeko nola moldatu nintzen adierazten zen. Nonbait, nire lan berriak beren bedeinkapena lortu zuen, "Konpainiarekiko interferentziak saihesteko balioko zuelako, eta, hasieran bederen, bere gaineko nolabaiteko kontrola egiteko aukera emango duelako".

      Gero euskal gauzekin neuzkan harremanen jatorria eta harremanak berak jorratzen zituzten, luze.

      Renoko Unibertsitateko Muriel Williams irakaslea zegoen jatorri hartan.

      Hain zuzen, Williams andrea izan zen nire deiturak, Hewart, jatorri euskalduna eduki zezakeela ohartarazi zidan lehen pertsona. Urteak ziren irakasle harekin, harira ez datozen arrazoiak medio, topo egin nuela; Williams Ameriketara joandako euskaldunez ziharduen tesia egiten ari zen. Ordura arte ez nintzen inoiz kezkatu nire jatorri urrunaz, horretaz jakin nahi nuen guztia opor-garaietan arrantza egitera eramaten ninduen nire aitak —Bostongo merkataria berau— asetzen baitzuen. Eszeptiko erantzun nion irakasle andreari. Hewart? Hewart euskalduna? "Ingeles hizkuntza jainko jeloskor bat da —erantzun zidan orduan, irribarre batez—. Deitura bat, ingelesa ez denean, ingeles moldatuko dute amerikar bihurtuko duten arte. Beren gisara ahoskatuko dute behin eta berriz, deituraren jabea ere gaizki ahoskatutako deitura amerikartura ohitzen den arte". Nirea bezalako beste hainbat kasuren berri eman zidan, kasuistika luze-zabala eta korapilatsua deskribatuz; emigrazioa noiz gertatu zen, nondik sartu zen etorkina Estatu Batuetara (inmigrazio-agintariek jarrera ezberdinak erakusten zituztelako izenei dagokienez, besteak beste), integratze alderako faktore soziologikoak... Nonbait, ba omen zegoen deitura kasik altxor bat bezala gordetako euskaldunen ondorengoak, baina baita guztiz kontrara jokatu zuen beste multzo bat ere.

      Orduan ez nion kasu handiegirik egin Muriel Williamsi, bere kezka nire bizimoduan ezertarako ere eragiten ez zuen kontu aski exotikoa baitzen niretzat. Baina hainbat urte geroago, bizimodu berriak Espainiara eramango ninduela jakitean, gogoratu nintzen Muriel Williams irakasleaz, eta Hewart horren jatorria zein izan zitekeen ikas zezala eskatu nion. Hainbat Estatutara eta hainbat artxibo zaharretara eraman gintuen ikerketa baten ondoren, zehaztu ahal izan zen, ilun-gune askorik gabe eta arrazoizkoa zirudien konfiantza-tartearekin, nire arbaso euskalduna XIX. mendean Nevadara artzain joandako Pedro Huarte izeneko jaun bat izan zela. Ikerketak hilabete batzuk eta dolar kopuru handi samarra eraman zituen, baina, orokorrean, merezi izan zuela iritzi nion.

      Deituraren aferak, egin nuenean niretzat nolabaiteko denbora-pasa atsegin eta bitxia izan zenak, ordea, bere ondorioak eduki zituen, zeren, Espainian lanean hasi nintzenean, herrialde hartako iparraldera lan-bidaia egin behar izan nuenean, kasualitate hutsak Huarte izeneko herri bat zeharkatzen zuen errepide batera eraman baininduen. Hagitz hunkipen estrainioa sentitu nuen izena herri ñimiño hartako lehen etxeko paretan idatzita ikusi nuenean. Nolabait esan, paper horituek eta datu zaharrek baieztatuagatik, ordura arte erabat sinesten ez nuen amets inozo samar bat egiazkoa izan zitekeelakoa sentitu nuen, lehen aldiz. Han kausitu nuen lehen froga, esan dezagun, ukigarria, Pedro Huarte delako bat benetan inoiz batean existitu ahal izanari buruz. Gelditu egin nintzen mendi arteko herrixka hartan, eta beltzez jantzitako amonei so egin nien, simaur urrina usaindu nuen, txapeldun sudur-gako horietako bat nire lehengusu urrutikoa izan zitekeelako ideia zoroak kulunkaturik, agian nire jaiotzarekin bukatuko zen kontingentzia-kateari hasiera eman zion oinarrizko taupada eta arnasa intimoa harrizko etxe horietako pareten artean entzun zelako ideia erridikuluak liluraturik.

      Huarte izeneko herriaren aurkikuntzak, lehen esan dudan bezala, ondorio garrantzizkoak eduki zituen, bisita hari beste bisita batzuek segitu ziotelako, eta bisitak egitearekin batera harreman berri batzuk lantzen hasi nintzelako.

      Ez dakit zer topatu nahi edo espero nuen. Beharbada Hemingwayk deskribatu zuena espero nuen ikustea: astakilo batzuk zahatoari saka eta saka, menturaz, Hemingwayk berak bezala, nire abenturei eszenatoki erromantikoa eta kontrapuntu exotikoa ipiniko zioten masa korala baizik ez nuen nahi edo espero.

      Orduko hartan, ordea, mendi punta bateko santutegi bat topatu nuen. Herritarrek azaldu zidaten nola irits nintekeen, autoz. Han hasi zen Euskal Herriarekin zaletuko ninduten kasualitateen segida. Nire lehen solaskidea Santutegiko zaindaria izan zen, abade txiki eta bizi bat; berak azaldu zizkidan Santutegiko eta Aralarko kondairak eta historiak; berak esplikatu zidan inguruko herrietako jendeak euskara izeneko hizkuntza bat hitz egiten zuela, eta hizkuntza misteriotsu horri buruzko lehen datuak eman. Artean nik euskara bazegoenik ere ozta-ozta entzuna edukiko nuen noizbait. Berak eman zizkidan, hitz batez, inguru hari buruzko lehen berri fidagarriak. Gauza batek hunkitu ninduen gehien: ikusteak zer xalo eta zer abegikor hartzen ninduen abadeak, harentzat atzerritar bakarti eta berezi samarra baizik izango ez nintzen arren.

      Bisita horietako batean ezagutu nuen Miguel Beroiz. Santutegia, laino artean, bat-batean, harrizko mamu bat balitz bezala nire begien aurrean agertu zen batean izan zen. Beroiz oinez igoa zen, gogoan dut ostatu barruan sartzean, tenperatura aldaketa tarteko, artilezko mendi-alkandoratik ke-hodeitxoak iragazten zirela. Beroizek berrogeita bost bat edukiko zituen orduan, baina sasoikoa zirudien, osasuntsua. Santutegiko zaindariak aurkeztu zidan. Begira, Miguel, hau Tom Hewart da, lagun amerikar bat. Gure herriaren historiaz eta kulturaz interesaturik dago. Negozio bidaian dabil. Agian laguntzen ahalko zenioke hemengo lurrak eta hemengo jendeak ezagutzen.

      Beroizek baietza eman zuen irribarre zabal batez. Gero askotan baieztatu ahal izan nuenez, gizon baikorra eta alaia zen, jenio bizikoa, zailtasunei eta zoritxarrei aurre egiten umorea galdu gabe ohitua. Nekez zehatz daitekeen arrazoiren bat medio, hasieratik izan ginen elkarren begikoak. Laster ikasi nuen Beroiz kanpotar batek desira lezakeen anfitrioirik onena zela. Kanporakoia zen, ez zen sekula ezertarako nagi, jende eta toki asko ezagutzen zituen.

      Eta, hain justu, aurkikuntza horren ondoren nire ezagun eta adiskide bihurturiko hainbat gizonen izena —Beroiz, Iriarte, Egozkue...— ikusi nituen Waldok eman zidan txosten horretan.

      Nik banekien beren ibileren berri, gutxi gorabehera. Zenbaitzuetan lagundu ere egin nien beren jardunetan. Niretzat jolas bat bezalakoa zen, besterik ez, elkarrekiko kidetasuna tinkoagotzen zuena. Ez nituen erabat serio hartzen, nolabait: uste dut Bismarck izan zela esan zuena ezen politikan, zer den posible eta zer ez bereizten ez dakiena, haur bat bezalakoa dela, ez dela politikoki heldua. Nik haur handi batzuk bezala ikusten nituen, zilegi bada horrela esatea. Baina jabetzen naiz esanak baduela zama gutxiesgarri bat, eta ez zait justua iruditzen, neu izan bainintzen euren babesa eta lagunartea bilatu nuena, eta ez alderantziz. Agian horrek esan nahi du ni ere beste haur handi bat baizik ez nintzela.

      Izenak bakarrik ez, bere ibileren berri ere ematen zen, neurri batean zehaztasun ikaragarriaz, nik ibilera horietaz nekienaren arabera, eta zehaztasun berberarekin, edo agian batere zehaztasunik gabe, nik ezagutzen ez nituen beste ibilera batzuei zegokienez.

Zelai beltzak

Beroizen frankismo garaiko industria politiko txikiaz, zer esan. Jainkojale batzuk zirela, hutsaren hurrengoa zirela, ederki asko aberastu zirela, burgesak zirela, Franco ohean goxo-goxo hil zela, hauek dira arruntenak. Praktikan, gaur eguneko talaiatik ikusirik, esan liteke halako isiltasunezko geruza bat ezarri dela haien jardunaren gainean, existitu izan ez balira bezala da, trantsizioko doktrina ofizialak erakutsi digu ez zirela existitu, eta orain, euskal nazionalistarik, abertzalerik gure orube katoliko eta espainiar honetan egotea, Frantzia okupatuan paraxutista britainiarrak egotea bezalakoa dela, eta hori ez da egia, egia, baita zera ere, nahikoa da Beroiz bezalako batekin mintzatzea ikusteko ezetz. Aitzitik, zaharrekin eta ez hain zaharrekin mintzatu eta fenomeno oso bestelakoa gertatzen dela ikusten da, hain zuzen politikan, ekonomian edo gizarte zibilaren beste edozein jardunetan aritu eta nabarmendu diren asko eta asko, beren bizitzaren une batean, gehienetan gaztetan, nazionalismoaren jainkojalekeriatik pasatu direla, asko eta asko erakarri zuela, une batean bederen, halako moldez non nazionalismoa hemen, hemen diot, elgorria bezalako gaitza dela, denok pasatu beharrekoa, baina gero bestelako aztarna bereziki sakonik uzten ez duena, gaixotasun larriak geroagoko kontuak dira, gero asko eta asko gaixotasun larriagoetara eta helduagoetara lerratu ohi dira, esan nahi baita beste hainbat eremu ideologikotara, boteretsuaren boteretsuaz eta intrantsigentearen intrantsigenteaz nazionalismotzat hartzen ez den nazionalismoaren eremura, espainiarrera, adibidez, eremu gehienetan emankorragoetara, berez euskal nazionalismoa ez delako izan, hemen, hemen diot, inolako pagotxa, aurrera ateratzeko biderik erosoena, ez horixe, "Haur izaten jarraituko dute, estatu-gizonaren begietan, politikoki posiblea denaren eta ezinezkoa denaren artean bereizten ikasi ez duten helduak", Bismarckek esan omen zuen, uste dut aipua harira datorrela, askok haur izateari utzi ziotela esanez garbi lezakeela bere iragana. Eta zinez zerrenda luzea egin liteke, eta izen aski ezagun eta ustekabekoekin, eman dezadan bat bakarrik, esan nahi dudanaren adibide, Beroizek esana dakit Pepita Enbil, Placido Domingo tenore famatuaren ama askotan joaten omen zela Iruñeko Centro Vascoko abesbatzarekin kantatzera, errefuerzo egitera, musikariek euren artean esaten duten bezala esatearren, eta izen hori aukeratu dut ezagun, deigarri eta are ustekabekoa gerta daitekeelako, baina hori bezalako kasu asko ezagutu dira, beren fama lokalagoa izanik ere, ez dira kontu ezagunak, ordea, beraiek arduratu baitira iragan haientzat ilun hori ezkutatzen, eta ideiarekin segitu dutenek ez ohi dutelako kontu zaharrak astintzen ibiltzeko bezainbesteko gustu txarra eduki. Eta hau hala izan bazen gerra baino lehen, eta ez pentsa, seguru asko tiramenaren arrazoia, inbentoaren arrakasta hauxe baino ez zen izango, zer edo zer egiten zutela aspergarri mortala izan behar zuen garaiko Iruñea hartan, hau hala izan bazen, zer esanik ez nazionalismoa eta ezkertiarra izatea, aldi berean, posible zelakoa asmatu zutenean, eta Francoren aurka gogor egin behar zelakoa asmatu zenean, eta koktelari armak gehitu zizkiotenetik zer esanik ez, horrek bazterrak harrotu zituen, gaurko prohombre askoren nahaslekua izateraino, hor bai, hor bai mereziko lukeela zerrendatxoa argitaratzea, ikusteko zenbat kontseilari, zenbat zinegotzi, zenbat parlamentario, zenbat saridun garrantzizko, zenbat kulturgizon, lehen gaizto, orain zintzo, nahasirik ibili zen, zuzen-zuzenean edo ingurumarietan, kulparik ez duenak bota dezala lehen harria, zeren kulparik dutenek botako balute denok harri azpian geratuko ginateke; ikusteko zenbat pasatu den udaletxeetako balkoietako piperpotoak erretzetik, udaletxeetako espekulazio-operazio zalantzazkoetan burruntzalia sartzera, total, dena da udaletxearen kontua, pentsatuko zuten, ikusteko eta ikasteko batzuek zein bizkor egin duten ezkerreko abertzaletasunetik eskuineko patriotismora doan bide, printzipioz eta teoriaz, luzea. Baina alferrik da, batzuk kortxozkoak dira, ur-azalean beti, zurekin bai eta zure aurkariarekin ere bai, zer inporta du, nire hezurrez haratago ez dago ezer. Eta, ahalkez eta besteren lotsaz isiltzen direnak kenduta, haiek ohi dira orain terrorista, hiltzaile, eta gisakoak botatzen dizkigutenak, urte asko ez direla oraindik potrorik ez genuela esaten probokatzen gintuzten berberek.

      Jainkojalekeriarena egia da, noski, baina badu bere zera ere, ez pentsa, inor jainkojale izan dela salatzea orain berrogei, hirurogeita hamar urte, San Frantziskoren garaitik biztanle bakoitzeko misiolaririk gehien eduki duen lurraldean, familia guzti-guztietan serora bat zegoen tokian, zer izan behar du horrek, zer izan behar du horrek, ez dut pentsatu nahi, orain hirurogeita hamar urte inor jainkojale izan dela salatzea, non eta apaizak Kristoren izena mihietan kristauak, jendea alegia, akabatzera atera zen herrialdean, jainkojaleak, orain berrogei urte, non eta ezkerreko militantzia gehien-gehiena, guztia ez esateagatik, apaizgaitegitik atera zen lurrean, zer esaera zahar egokitzen ahal zaio honi, norberaren buruko pertzarena agian, edo zozoak beleari, Jesus ene, baina jainkojaleak hauek ziren, noski. Beroizek dio ezen, bere industria politiko ñimiñoaren ekintzen barruan, Municheko 62ko kontubernio deiturikoan parte hartu zuela, Nafarroako ordezkari, eta Parisen estudiatutako alderdikide bat eduki zuela bidaide, bera baina pixka bat gazteagoa, eta honek —izenik ez dut esango— jakin zuelarik Parisen geratuko zirela Munichera baino lehen, geldialdia egiteko eta trena aldatzeko, eta han Leizaola zain zeukatela, esan zuela, Leizaolarekin ez, Leizaolarekin ez, mezetara eraman nahiko gaitu-eta, Parisen ikasle zegoelarik, antza, aurkeztu baitzuten eta, handik aurrera, ikusten zuen aldioro, mezatan egona zen baizik ez omen ziolako galdetzen. Honek ekartzen dit gogora beste galdera bat, honako hau, hain zuzen, non zeuden 62ko erresistente nekaezin horiek, jainkojaleak ez omen ziren horiek, demokrata porrokatu horiek, Munichera joan ez ziren horiek? Zeren Beroiz eta bere kidekoak, behintzat, agertu egin ziren, beren industria politiko irrigarria eta guzti, baina, besteak? Nola utzi zuten beti ahotan darabilten Erresuma Zaharraren ordezkaritza esku sasiko horietan? Non zeuden, gehien behar zitzaienean? Ohe azpian egongo ziren, edo etxeko sotoan kukuturik, altxapean, mutu, ikusezin, edo okerrago erregimenari beren zerbitzuak eskaintzen, oraindik ez zelako bizitza guztiko demokrata izateko garaia, hori geroago izango zen, eta orduan, haiek ere, beti bezala, txapeldun, lehen ere esan dut, batzuk kortxozkoak dira, kortxoa beti ur-azalean gelditzen baita, pentsatzen hasi eta bada beste gauza bat beti ur-azalean gelditzen dena, zein ote, zein ote, nahiago ez aipatu paper hau ez zikintzeagatik.

      Munichekoari buruz, historialari ofizialak dio: "Navarra estuvo representada (...) quien logro participar en las reuniones de la capital bávara, y regresar a Iruña, sin que la policía detectase su presencia en el mencionado acontecimiento histórico", baina ez omen zen gorabeherarik gabe izan, Periko Ezkurdiak antolatu behar omen zuen gauza, baina Beroizek dio Ezkurdia —"un bendito"— bazkalondoetan lo geratzen zela, Munichekoa bera loaldian zegoenean antolatuko zutela, ez dakit esana noraino den metaforikoa, eta Ezkurdia jabetu ez, Beroizi bidaia egitearena, nolabait, txiripaz suertatu zitzaion, hortaz; hotzean pentsatu eta irri egingarria da, Franco ohean hil zen, noski, nola ez zen ohean hilko oposizioa siesta egiten ari bazen, txiste erraz bat baino zerbait gehiago da, kointzidentzia harrigarria bederen; Poliziak jakiteaz bezainbatean, azken ustekabea 62 urte hartako Sanferminetan gertatu bide zitzaion, Beroizi entzun diot kontatzen, protagonisten izenak ipiniko ditut, Beroiz eta bere andreaz aparte, San Sebastian izeneko bat eta bere emaztea, San Sebastian hau diplomatikoa zen, bilbotarra, emaztea Iruñekoa zuen, ordea, Cabases, Jose Antonioren arreba, Jose Antonio, kausetarako hainbat eta hainbat kimu eman duen leinuaren aita berau, eta gero Jose Antonio Cabases bera eta Maria Jesus bere emaztea, Sanferminetan gangarrarena egin ez duena dioena gezurretan ari da, "el que diga que nunca ha hecho el pata por Sanfermines miente", dio Beroizek, gau hartako ganberrokeria justifikatzeko, nonbait; hala ere nik konforme egon beste erremediorik ez daukat, ohikoa baitut nire herrikideak Sanferminetan ganberroarena egiten ikustea, baita urteko gainerako 358 egunetan irribarre miserable bat egiteko gauza ez diren asko ere, askotan glosatu den auzia da; San Ferminetako gangar-usaina, abroka eta giroarena, ordea, beste bat da, ikerketa mereziko lukeen beste bat, nik, lehengusuarekin batera, apunte batzuk bildu ditut, agian Sanferminek eragiten didaten tristezia neure buruari azaltzeko asmoarekin bakarrik, ni ez izaki bereziki triste eta bereziki arraroa, eguneroko jardunean, baina, zer nahi duzue, azalpenen bat bilatu beharko nioke neure lekutze psikologikoari, alegia, azaldu behar diot neure buruari zergatik tristatzen naizen gehienak pozik daudenean, paper hauetan hainbestetan atera den kazetako zenbait editorial irakurrita pixka bat hobekixeago ulertu dut neure burua, hau irakurriz, adibidez, "Cuando la intención es buena, cuando la gente se divierte con la ingenuidad de unas canciones y de unos saltos, el globo y la corneta, la ronda y el tío vivo, la diana y la carrera de los toros, y se divierte en tu nombre, en los sanfermines, también te está alabando, celebrándote. De los otros y de las otras y de nosotros mismos —ya nos comprendemos...—, tu sabes librarnos. San Fermín querido, mi Santo Patrono, ora pro nobis". Alegia, tonto, ergel hutsak bagara, korneta bati putz egitearekin konformatzen bagara, jasangarriak gara, ez du inporta gure dibertitzeko modua nolakoa den. Ez pentsa, arau zehatzak ere badaude. Ez al zuten esaten San Ferminak erabateko anarkiaren garaia dela? "No se es mozo en función de la edad sino en función de una forma de ser y sentirse pamplonés. El mozo es depositario de nuestra manera de ser y también de nuestra nobleza". Ez da adin kontua, ez eta jatorri-kontua ere, izateko modu bat eta sentitzeko modu bat da gakoa. Hasiak gara. Eta, guztiarekin, orduan, urte haietan, jendeak bazekien nola zirikatu, gaur egungo garai babo hauetan baino areago, esango nuke, kronistaren haserreak egiaztatzen didanez: "Dos horas y media de Riau-riau. Esto va resultando excesivo, y por excesivo, muy pesado. ¿No tiene recursos la autoridad con sus agentes, o como sea, para evitar la caprichosa tardanza que producen una docena de gamberros? Algunos de estos se tiraban al suelo para entorpecer la marcha. Sencillamente intolerable". Haiek, hain toleranteak diren haiek: hamabi ganberro jaietan, horra beren tolerantziaren neurria. Tolerantziaren paradigma bezala ez daude batere gaizki: "Yendo por derecho al tema, me atrevo a afirmar rotundamente que aquí cae —no sabemos el motivo— una gran parte de la marranería internacional, una fauna sucia, rara y harapienta que es difícil ver concentrada en ninguna ciudad española ni europea (...) manifestando en público sentimentos y apetencias íntimos (...) y si en algunas ciudades europeas no extraña a nadie que una pareja 'se de el pico', aquí todavía —gracias a Dios y a San Fermín, nuestro patrono— no estamos acostumbrados". Eta, tira, honaino, hainbestean, gero dator mozorroen erortze erabatekoa: "Gracias a nuestras autoridades y a los pamploneses, las fiestas van transcurriendo normalmente, aunque tampoco sería malo que se escapase alguna bofetada oportuna (...) Y para el que se desmanda, solicitar el servicio del guardia, y en el peor de los casos, leña (...) A ver si entre todos conseguimos que cada año vengan menos. La buena receta sería escarmentar a unos pocos". Eta dena tipo horretan, gero eta biolentziarako —biolentzia zilegi, legitimoa, hori bai— dei disimulugabeagoak eginez. Huskeria bat da, badakit, baina benetan etsigarria dena da baieztatzea ia berrogei urte geroago denak segitzen duela ia berdin, berberek segitzen dute agintzen, beren betiko aire klasista eta kolonialarekin, masa hezigabea izaten segitzen dugu, barbaroak nahiz eta hiritarrak garela sinetsarazi nahi diguten, komeni zaienean. Gainontzekoan, egurra. Uste dut horrek sortzen didala festa hauekiko sentimendu kontraesankorra, horregatik nagoela deseroso, norberaren farra partikularrerako tokia badagoela jakinik eta aitorturik ere, badakidalako norberaren jaiaren gainetik badagoela beste Jai bat, letra larriz idazten dena, proiekzio publiko eta sinbolikoa baduena, politikoa, hortaz, eta badakidalako Jai letra larriz idazten den horren jabeak betierekoak direla, senpiternoak, klasistak, kolonialak, zaharkituak, zoko-usainekoak.

      Baina motz dezadan nire parentesi hau, haritik atera naizelako, eta Beroizi gauza hauek ez diotelako sekula juergarako gogoa kendu, lerro batzuk gorago kontatzera nindoan anekdotak erakusten duen bezala, "el que diga que nunca ha hecho el pata por Sanfermines miente"; bon, gauza da Gaztelu Plazan, desorduetan, hor nonbait zegoen zabor-biltzailearen karrotxa hartu zutela, hiru senar-emazteek, ardo pixka bat edango zuten aurretik, duda gutxi, eta udaltzain batek alto esan ziela, ia nora zihoazen karrotxarekin, ia ez zien lotsarik ematen, isuna jarri behar ziela, eta orduan diplomatikoak, San Sebastianek, egun ezagun egin den Isabel San Sebastian kazetariaren aitak, zera esan zion guardiari, garaian usatzen zen bezala, "usted no sabe con quien está hablando", oso esaldi famatua izan da, boterearekin tratu zuzenean zebilenaren ohiko pasahitza zen, esaldiak harroputz azpiratzailea salatzen zuen, orain gauza zerbait aldatu da, itxuran, funtsean batere ez, bon, "usted no sabe con quien está hablando" esan eta bere emazteak, Cabasesek, zera erantzun, aipatzen dut emaztea eta emaztearen deitura jende horrek halako umore berezia baitu, zera erantzun bere senarrari, udaltzain harrituak jakin zezan, "con un chulo de Bilbao", diplomatiko frankista eta bere senarra zena, bestalde, baina halakoxea izaki, emaztearen ateraldiak tentsio-giroa baretu omen zuen, Beroizek gogoan du berrogei urte geroago, grazia egingo zuen ateraldiak plazan, horrenbeste grazia egiten ez duena da ikustea berdin-berdin segitzen dutela "usted no sabe con quien está hablando"ka, beste hitz batzuekin baina berdin-berdin, eta berberek, edo euren seme-alabek, baina tira, gaitik ateratzen ari naiz, gauza baita San Sebastian horrek berak esan omen ziela Cabasesi eta Beroizi, mozkortzen ibili ziren Sanferminetako gau hartan, harro-harro esan ziela ordurako bazekizkitela Munichen egondako guztien izenak, zeinak esan nahi baitzuen Poliziak zekiela, alegia, Beroizi digestioa eten zitzaion, pentsatuz bere aurkako salaketa zetorrela ondoren, eta arrazoirik ez zuen falta, izan zen atzerriratu behar izan zenik, izan zen deportatu zutenik, Poliziak harrapatu eta galdekatutakorik ere bai, egon zirenen arteko ezagunenak edo esanguratsuenak, Beroizek pentsatu bide zuen bigarren mailakoen txanda zetorrela, nonbait, Beroiz ez zen San Sebastianen oso adiskidea, Cabasesena zen, handia gainera, eta San Sebastian Cabasesen koinata izaki, elkar errespetatzen omen zuten, asko ere ez ziren elkarrekin ibiliko, Munichen egondako guztien izenak zekizkitela esan, eta Beroizek txarrena pentsatu zuen, baina deus ez, alarma faltsua, mihitik tiratu zioten bilbotarrak fitsik ere ez zekiela konturatu ziren arte, harroputzarena egiten ari zela, alegia, nondik ikusten baita bere emazteak arrazoi zuela, eta, hala ere, ederra sustoa, Beroizek dixit.

      Beroiz lekuko izan zen Munichen ELAko zenbaitek antolatu zuten iskanbilan, zer ziren edo nortzuk ziren askoz geroagora arte jakin ez zuen arren; bon, esan behar da kasik dudatzekoa dela haiek beraiek zer ziren edo nortzuk ziren ba ote zekiten, ia berriz hasierako gaira itzuliko ginateke, klandestinitatearenera, hain zuzen, klandestinitatea zer den eta zer dakarren jakin nahi duena saiatu dadila ELAren frankismopeko historia berregiten, esaterako, nik ezagutu izan dut ahalegin horretan ibili den bat edo beste, eta zoraturik bukatu dute, parasma-metxan preso, matazan itota, eszisio, banaketa eta taldekeriazko labirinto batean galdurik, korapiloan harrapaturik. Iskanbila euskaldun guztiak biltzen ziren hotelean izan omen zen, euskaldunena omen zen ordezkaritzarik handiena, kopuruz, eta nik sinetsi egiten dut, hemen jendea etxean ez geratzeagatik edozertarako gauza da, bonbardaketa batean parte hartzea plan ona iruditzen zaio, baita bonbardatua izateko ere, bon, ez dezagun haria gal, Beroizek dio berak kasu egin ziela, esan ziela saiatuko zela EAJko goiko organoetan kezka agertzen, Munichekoak Anabitarte-eta ziren, Aginaga ere bai, nazka-nazka eginda zeuden ezertarako gauza ez sumatzen zituzten atzerriko gobernua eta enparauak, gorputzak martxa eskatzen zien, normala da, begira gero zer etorri den, haiek ere hor zeudela garbi adierazi nahi zuten, liskarra ere horrexegatik izan zen, azken agirian ez zelako Euskal Herriaren eskubidea jasotzen, Munichen Espainiako oposizioaren eta monarkikoen arteko itun bat ikusi zuten, besterik gabe, Salvador de Madariagak hitz hauekin laburbildu zuen: "Behiala askatasuna aukeratu eta lurra galdu genuenok, eta lurra aukeratu eta askatasuna galdu genuenok bildu gara, elkarrekin atzematen hasteko zein bidek eraman gaitzakeen lurrera eta askatasunera", hitz politak inondik ere, lehen ere esan da zerbait hitz politak egiten jakitearen trebeziari buruz, ez ditugu errepikatuko, guri ez etorri hitz politekin, esaten omen zuten euskaldun gazteek, liskarra nahiko handia izan omen zen, Beroizek sostengatzen du, gaur egun ere, Nardiz izan zela benetan kasu egiteko prest egon zen bakarra, arrakasta gutxirekin hala ere; eta, berak egin behar omen zituen kudeaketez denaz bezainbatean, ba, betikoa, alegia, deus ez, ez zioten kasu zipitzik egin. Baina hau beste kontu bat da, hau akats historikoa da, zuzendu ezina ausaz, hala pertsonak nola taldeak hartzen ditu, nahi duenak ikus beza, datuak-eta baditu historia hurbilean; erran nahi baita, euskal nazionalismoak, kolore batekoa edo bestekoa izan, berriz diot, kolore batekoa izan edo bestekoa izan, proportzio diferentean agian, garaien arabera ere bai, ez duela behin ere aintzat hartu Amaren iritzia, are, Amaren iritziaren aurka jo du gehienetan, egiazko ama askorekin ere antzera gertatzen da, denok gabiltza "ama, ama!" aldarrika eta gero kasurik ez, denok gabiltza ama zenbat maite dugun esaka baina gero, egiazko orduan, doala pikutara amaren ustea. Politikan berdin, Beroizek dio nazkatu egin zela Beyrisera joaten eta herriko bileran ia aho batez hartutako erabakiak bi fereka eta hitz goxorekin nola zangotrabatzen eta deuseztatzen zituzten ikusten, horregatik utzi zuela alderdia, zeren, uste dut orain arte ez dagoela esana, Beroizek utzi baitzuen politika aspaldi, Franco hil eta geroko hasierako urte horietako batean, nazkaturik, esaten duenez eta adierazten ari naizenez. Beraz, Anabitartek-eta ez zezaketen enbaxadore okerragorik aurkitu, bon, okerragorik eta hoberik, bakarra izan baitzen. Horretaz aparte, Beroizek gogoan du Aita Olaso, Onaindia alegia, bertan egon zela, Radio Paris leiendazko hartako euskal ahotsa, eta zerbeza eta saltxitxak goxoak zirela, zeren, zertarako uka, ez dirudi jardun klandestino horiek jateko gogoa kentzen ziotenik, aitzitik, detailetara jaitsiz gero aipagarria da saltxitxak ez ezik sardinak ere jan zituztela, Beroizekin zihoan Parisen estudiatutako horrek alemaneraz bazekien puska bat, kimikoa baitzen eta Parisen ez ezik Alemanian ere ibilia baitzen ikasketak osatzen, eta hark kartan ikusi, jatetxe batean, eta ezin sinetsiz, sardinak Alemanian, horixe eskatu zuten... eta latakoak zirela, horrelako detaile txikietatik has zitezkeen Europa zer zen ezagutzen, enfin, nori ez zaio gertatu horrelakorik etxetik lehen edo bigarren aldiz ateratzean, orain ere, hain kosmopolita izanik ere, gertatu egiten da, bestalde bileretan aldi bereko itzulpen-sistema omen zegoen, Beroizek gogoan du hau ere, horrelakorik ikusten zuen lehen aldia baitzen, bidaiatzeak dituen gauzak, kontzentrazio-eremu bat bisitatzera eraman omen zituzten, Dachau uste dut, baina ez nago seguru, eta han, edo harakoan, edo handikakoan, kontuberniokoa ez zen Iruñeko beste ezagun batekin egin zuten topo, hori ere usu gertatzen den gauza da, gutxien espero denean eta gutxien nahi denean, Beroizek dio konturatuko zela norekin zetozen, kontuberniokoak zirela, alegia, baina portatu egin zela, ez zituela inoiz salatu, Iraizoz omen zuen deitura, nik ez dakit haren berri gehiagorik; baina tira, zertarako segi Municheko kontu horrekin, historia, azken finean, albotik adar anitz hazten zaizkion lerro etengabea da, lerro etengabea izatea izaki adarron nahia, baita ere, baina bakar bat iristen da lerro etengabea izatera, bizitzako gauza askotan antzera gertatzen da, asko dira deituak, eta gutxi aukeratuak, idatzita dago, eta ez da dudarik kontubernio hura beste okerreko adar bat baizik ez zela izan, inora joan ez zen bidea, adarrek hasiera eta bukaera baitituzte, eta ez dira etengabeak, benetan etengabea den lerroa albotik edertzen, edo itsusten, duten apaingarriak baizik. Munichen egotean Europan geundela eta egon nahi genuela adierazi nahi genuen, esan ohi du Beroizek, honetaz azken hitza esaten duenean; nik jada ez dakit ezer, baina izango da Europan egoteko modua zein den hausnartuko duenik, ezta?

Beroizek, egiazkoak, kontrabando pixka bat egin zuen, hori egia da, ez zuen dirurik egin, hori ere egia da, zergatik orduan, edo zertarako, galde liteke, eta, egia esan, erantzunak, niri bururatzen zaidana bederen, nahikoa irrigarria eman lezake urrezko txekorraren garai hauetan, abentura nahia, etxetik atera nahia, besteek bezala egin nahia agian. Berako baserri batetik hartzen omen zuten haiek, Beroizek, Cabasesek eta beste batzuek, enkajezko parpailak pasatzen zituzten, eta fardel asko mugitu behar zela aprobetxatuz, propaganda pixka bat ere bai, hatz mehatxagarria, esaterako, alegia, "Euzkadik behar zaitu" esaten zuen larderiazko hura, "Euskaldunen aberria Euzkadi da", eta abar, eta gero Alderdi, Gudari eta gisakoak. Behin guardia zibilek fardel guztiak harrapatu zizkietelakoa eta Madrilera eraman zituztelakoa ere egia da, Beroizek erakutsi zidan akta, Angel Buendia de Diego brigadak izenpetua, "jefe aprehensor" berau, "Primer Tercio de la Guardia Civil - 301 Comandancia - Primera Compañía - Primera Línea - Puesto de Ronda - Acta de aprehensión - En Madrid a los diecinueve días del mes de noviembre de..., DON ANGEL BUENDIA de DIEGO, Brigada de las unidades arriba expresadas, por medio de la presente acta, hace constar los extremos siguientes: Que hallándose prestando el servicio fiscal para la represión del contrabando y la defraudación por el interior de esta Capital, acompañado de la fuerza que figura al margen como aprehensora, al efectuarlo el día quince de los corrientes por la calle de Martínez Campos, penetraron en la Agencia de Transportes 'España', sita en el número quince de la indicada calle, con el fin de inspeccionar las mercancías existentes en el almacen de la misma, a cuyo objeto fue requerido el encargado, el cual dio toda clase de facilidades para que aquella pudiera llevarse a efecto; recayendo sospechas sobre la expedición número 85187 porecedente de Pamplona y remitida por... y consignada a... Presentado ante la fuerza actuante el que acreditó llamarse Miguel Beroiz Goñi... Seguidamente se trasladaron a la Comandancia, sita en la calle Vallehermoso número 29, donde en su presencia se procedió a la apertura de los citados paquetes, resultando contener NOVENTA Y SIETE metros con OCHENTA centímetros de encaje de piezas y CUATRO MIL SEISCIENTOS VEINTISIETE metros de puntillas... siendo todo ellos de fabricación francesa según etiquetas que ostenta en dicho idioma. Preguntado el remitente por la procedencia y destino que pensaba dar a la mercancia, dice: Que el encaje es de fabricación española, de las casas Volart y Central Encajera de Barcelona, y que ha puesto las etiquetas francesas por que lo destina a la venta y es más fácil darle salida como si fuera extranjera... y que si bien puso al facturar la expedición en nombre de una persona como consignatario de la misma, tenía proyectado recogerlo personalmente en la agencia que hizo el transporte...", kontuan hartzekoa eta eskertzekoa da merkantziaren bila joan behar zuena errugabetzeko ahalegina, "tenía proyectado recogerlo personalmente", akta bitxia da, hala ere, dena egia da, beraz, egia ez dena da CIAko inoren laguntzarik beharko zutenik jeneroa guardia zibilen begietatik ezkutatzeko, bai zera, hori nobelistikari egindako kontzesioak dira, guardia zibil bat erosi omen zuten, Madrilen omen zeuden fardelekin zer gertatuko zain, norbait hurreratu omen zitzaien, agian Terán-en izango zen, jatetxe bat, itxita dago aspaldi, toreatzaileen koadrilakoak-eta, banderilleroak, pikatzaileak, askotan joaten omen ziren bertara, Beroizek halako giro bete xamarrak gustukoak izaki, han norbaitek zerbait esango zien, hau eta hura eta bestea, badakizue, eta baldintzak galdetu zituzten haiek, zenbat eta abar, eta konformidadera iritsi ziren, beraz harrapaketa bakarrik ez, erreskate operazioa ere guardia zibilaren laguntzaz egin zen, gauez, joan ziren materiala dekomisatua zegoen gordetegira, leiho bat apurtu omen zuten, eta bertatik materiala atera; gero, agintariak eta autoritatea epaiketa ezin eginik geratu ziren, ez zegoen-eta, jenerorik; non dago, baina? galdetuko zuten, eta hor inork ez zuen txintik ateratzen, kristo guztiak jakingo edo susmatuko zuen baina. Okerrena, Beroizentzat, geroxeago etorri zen, guardia zibilari bururatu zitzaionean bisita bat egitea Beroizi Sanferminetan, guardia zibila eta bere emaztea agertu omen zitzaizkion, eta haren lehengusu bat bere emaztearekin, hori ez omen zen baldintzetan sartzen, baina guardiak usteko zuen edo zilegi irudituko zitzaion, Beroizek dio gaizki pasatu zuela, eta sinestekoa da, elementu haiekin ibili beharra jaietan, pare bat egunez, Beroiz parrandazale samarra izaki, bon parrandazale-parrandazale ere ez, zeri esaten diogun parranda, intentsitate ezberdinekoak ere izaten dira, zehatzagoa da esatea bera zela hemen, erdaraz, "ibiltaria" esaten dena, jende mordo bat ezagutzen zuen, hau herri txikia baitzen eta baita, gainera, nekeza gertatuko zitzaion guardia gonbidatuarena azaltzea kontrabandoaren afera salatu gabe, moldatuko zen, hala ere, bata zein bestea ezkutatzeko, baliabide falta ez du Beroizek sekula eduki, horrelako gauzetarako, batez ere; Vuelta a España hartan Urbasan petardoa jarri zutenean ere bera ikustera joandakoa zen, eta han egokitu zitzaion, denei bezala, sekula iritsiko ez ziren karrerista batzuen zain egotea, luze, harik eta, etorriko ez zirela etsirik, autoa hartu eta etxera itzuli zen arte, bazegoen jendea bide bazterretan, trumilka, denak galde eta galde, zer gertatu zen jakin nahirik, eta jende talde bakoitzari azalpen bat ematen zion, denak ezberdinak, eta artean berak ere ez zuela ideiarik txikiena gertatu zenaz, lehergailu bat jarri zutelakoa ere esan omen zuen, ustez eta, agian, horixe zela gezurrik handiena, horixe zela egia berdaderoa. Gezur txikietan ibiltzeko gustua oso berea zuen, "aurrena beti gezurra" esaten zuen, txantxetan, zirikatzeagatik, jendearen lepora irri egiteagatik, baina gaiztotasunik gabe eta umorez, gezurrarekiko gustu, esan dezagun, filosofiko samar batekin, jenero humanoaren berezko ergelkeria frogatzeko oso baliabide merke eta eskurakoa zelakoan, eta bera ez zegoela libre jakinik, ez horixe, bera ere engainatu baitzuten, eta ez gutxitan, eta ez bakarrik politikan, eta dezente gaiztakeria eta asmo txar handiagoarekin. Gezurrarekiko gustu hau, esplikatu behar ez diren arrazoiak medio El mentiroso deitzen zuten anarkista batengandik omen zetorkion, hau Paco Gorraizen oso laguna, Gorraiz hau ere anarkista zen, Beroizek gerra ondoko urteetan ezagutu omen zuen Paco, urtegiak eta karreterak egiten zituen zigor-batailoi horietako batetik libratu zutenean, eta oso akordu ona gordetzen du Gorraiz zenaz, politikari buruz ere aritzen ziren solasean, El mentiroso, bere aldetik, gezurtero ia profesionala zen, guztiei txitxarroa sartzea gustatzen zitzaienetakoa, disimulurik gabe, eta handiena nork kontatuko ibiltzearen zale, baita ere, baina irri egiteko plazer hutsez. Bazuen Beroizek gezurren sailkapen moduko bat, El mentiroso horrengandik jasoa edo hari erdi ikasia, nik uste, "errukizko gezurra" ez ezik "irudimenezko gezurra" eta hori bezalako beste kategoria batzuk biltzen zituena, ez dut gaia ikertu baina batek daki sailkapena Aristotelegandik edo ez den etorriko, auskalo, gehienetan hala gertatzen da, hazka hasi eta beti agertzen da greziar bat, El mentiroso hura Gursen edo Argélesen edo horietako batean ibilia zen gerra ondoren, beste asko bezala, eta, entzutekoak ziren ordukoaz kontatzen zituenak, Gorraizekin zegoenean; esaterako, janari-partiketan, lerro luzean zain zeudela, eta halako batean geroago iritsitako norbaitek aurrea hartu nahi izan ziela lerroan, eta hark orduan alto esan, eta besteak kasu egin ez, eta orduan, "le meto una hostia...", eta aurrera pasatu nahi zena lurrera, eta halako batean zorutik altxa... "ahívadios, y era Tito!", eta Gorraiz eta El mentiroso irriz lehertzen, eurak bakarrik, eta nahikoa. Anarkisten kontuak. Beroizi mingostasun puntutxoa pizten zaio, ordea, gogoratzen duenean Paco Serranorekin zegoenean Paco Gorraiz ez zela hurbiltzen, eta inoiz elkarren aurrean suertatuz gero haginak erakusten zizkiotela elkarri, eme bera lortzeko borrokan askotan ibilitako bi txakur zahar bezala, ez dago egur bereko ziria baino kontrario gaiztoagorik, sektarismoa ez izaki nazionalisten bekatua bakarrik, ez horixe, unibertsala da, zer banatu dagoenean disimulatzen da bastante, gainerakoan areagotu, esaterako tirriki-tarraka dabilenaren seinale unibertsala da, ez esateagatik galtzaileen seinale, eta ez sartzeagatik galtzaileen estetika faltsu horretan, komunista puta hauek, esaten omen zuen Gorraizek, baina gero, batzuetan, aitortu ere egiten zuen, anarkistek egiten zuten moduan egitera, gerra egiterik ez zegoela, muino bat hartzera abiatu baino lehen asanblada, diskutitzen hasteko asaltoaren gorabehera guztiak, nork eramango zuen metrailadorea eta nork mandoa munizioekin, eta deliberatu orduko etsaia muinoz aldatu edo, okerrago, etsaiak erasoa jo eta hitz egindako guztia ezertarako balio ez, zenbat listu alferrik galdua, orduan hankei eragin, eta bizia salbatzeko, lanak. Dena den, ez da alde batera uztekoa jende honek, guztiarekin ere, erakusten zuen bestearekiko eramana, esan nahi dut, ideologiaren gainetik elkar ondo konpontzeko gaitasun hori, guk sekula edo guretako ia inork ia sekula eduki ez duena, gu eskasagoak garelako edo bizimodua bera bestelakoa zelako ote den, hori ez dakidana da.

      Urbasako petardoarenean, hurrengo egunean, alegia, lehergailu bat izan zela jakin zenean, orduan halako izerdi hotz bezalako zer edo zer sartuko zitzaion agian Beroizi, eta hori ez zekielarik benetan gauza zertan izan zen, nahiz eta gero Alderdik esan dena kontrolatuta zegoela, bereziki prestatua biktimarik ez gertatzeko, gezur hutsa, txiripaz ez zen deus gertatu, edozer gerta zitekeelako, aktibistek lehergailua jarri eta alde egin zutelako, Vueltaren antolamenduak emandako gutxi gorabeherako ordutegia kontuan hartu eta, horren arabera, eztandaren ordua jarrita. Zer gerta zitekeen karreristak aurreratu balitez, esaterako, edo inguruan ikuslerik egon baledi, zeren lehergailuak errepidean egin zuen zuloa ez baitzen txantxetakoa izan, metro batzuetako diametroa eta sakonera, eztandak barreiatuko zuen galipotik, eta harririk, eta porlanik inguruetan, ausarki, baina tira, zortea eduki zuten eta ez zen ezer gertatu, karreristak ez ziren aurreratu, Santisteban omen zebilen ihes eginik, edo Uribezubia, ez nago seguru-seguru, liderrei eta figurei minik ezin egin zien gizona, edonola ere, eta eskerrak, Santistebanek edo Uribezubiak berak ez zekien bera beste bat gehiago izateak zenbat bizitza salba zitzakeen, Perez Frances edo Janssen izan balira, auskalo. Oihartzuna ikaragarria izan zen, ekintzaren arrakasta erabatekoa izan zen, Vuelta, bere osoan, bertan behera gelditzeko arriskuan egon zen, Janssenek ez omen zuen atera nahi, ez omen zuen ezer jakin nahi, Gimondik ere zalantza handiak omen zituen, eta Perez Francesek esaten zuen honelakoetan esaten den esaldi famatua, Gimondi ez bada ateratzen ni ere ez; ez nuke horiz modu honetan jantzi nahi. Kontua da mundu guztian jakin zutela euskaldunak ez zeudela konforme Francorekin; azkenean etapa suspenditu zen, hurrengo egunean egin zuten Iruñea-Donostia, eta horretan ere, bidean, iltzeak edo jarri zizkieten, esanda dago, arrakasta izugarria, zortea ere, izugarria, nonbait, eta lehergailua jarri zutenak, eta jartzera bidali zituztenak, eta jartzera bidali zituztenen lagunak, denak pozik, besterik izan zen gauzak gaizki atera zirenean, orduan denek pasatu zioten pilota elkarri, inork ez zuen zama hori beretzat nahi, orduan dena zen besteren errua eta "banengoen, ba!" esatea, Beroizek aski garbi erabakitzen du kontua, inork ez duela galtzaileekin geratu nahi dioenean, jendeak arrakastaren gurdira igo nahi izaten du kosta ahala kosta, hildakoekin edo gabe, baina ez du sekula porrotik nahi, porrota, hamarretatik bederatzi t'erdian, askoz etikoagoa izaten den arren, bon, hala da beti, eta ezin da beste modu batez izan, orain ere ez gara hasiko atzo jaio izan bagina bezala. Eta, Beroizek berresten du beste hainbat tokitan irakurria eta entzuna, goiko esferakoek bazekiten, alegia, mundu guztiak zekien ezer jakin gabe, beste aldera begiratuz, izarrei begira jarriz eta txistu eginez, hortik zehar entzun edo leitu dut behin Ajuriagerra eraman zutela autoan, batetik bestera, kasik lehergailu gainean eserita, praktikamente, azkenean konturatu omen zen, zer da hau, esango zuen, zer izango da, ba, erantzungo zioten, a, ja, ja, noski, eta txistu egingo zuen ilargiari begira. Zeren txistua, gure artean, beti izan da tresna preziatua.

      Dena den, ikusi dugun kontrabandoaren atzemate-aktan bada beste esaldi aipagarririk, jeneroak zergatik daraman etiketa frantsesa justifikatzen duena, "...que ha puesto las etiquetas francesas por que lo destina a la venta y es más fácil darle salida como si fuera extranjera...", irrigarria da, zinez, hor zuzen-zuzen egiten dio laidoa Espainia Handiari, nork eta guardia zibil batek, konturatu gabe izango zen, noski, aitortzea baita jendeak kanpokoa nahiago zuela, Europakoa, zehatz esanda, zeren Europak beti eduki baitu prentsa ona, gertutik ezagutu dugun arte behintzat, Europa beti izan da, frankismoaren garaian hazi garenontzat, lurralde liluragarri baten izena, landia bat, eta guretzat hala bazen, gu baino zaharragoak zirenek hala erakutsi zigutelako izango zen, ilusio bat. Europan askeak ziren, eta ondo bizi ziren, eta kultuak ziren, izugarri kultuak, eta goapoak ziren, eta sexualki askaturik zeuden, eta justuak ziren, hau da, Europa zen gu ez ginen guztia, gu ez ginelako askeak, eta halamoduz bizi ginen, analfabetokeriatik gertu geunden, ñarroak ginen, eta sexualki erreprimituak, eta gure egoeran ez zegoen batere justiziarik, Europa aro ilun hura bizigarri egiteko behar zen mitoa zen, egunean batean Franco desagertuko zen, eta Europak bere besoak zabalduko zizkigun, euskaldunoi ere bai, eta orduan gu ere aske, kultu eta goapo izango ginen; bi jende klasek baizik ez zuen Europarekin nolabaiteko harremana, nolabaiteko, esan dezagun, ezagutza erreala, nahiz eta hau, Beroizena bezalako kasuetan, askotxo esatea den, batzuk ziren noizbait, kontu profesionalen bat medio, Europara bidaiarik egiten zutenak, sar dezagun Beroiz talde honetan, berea, arrazoi profesionala baino gehiago, arrazoi politikoa edo konspiraziozkoa izan arren, bon horiek ziren lehen taldekoak, eta bigarren taldekoak emigranteak ziren, Suitzan eta Alemanian, batez ere, ibili zirenak; eta hauek bai, hauek bai zeukatela Europaren gaineko ezagutza erreala, eta, ziurrenik, beren ikuspegia ez zen oso mitozalea izango, baina, egia esan, guk halako gutxi ezagutu genuen, eta gainera, itzultzen zirelarik, ez zitzaien kasu handirik egiten, haiek, gu bezala ñarro eta inkultuak izanda, edo are, ñarroagoak eta inkultuagoak, ez zirelako gai Europako edertasuna eta goitasuna atzemateko, euren aferak gaizki bazebiltzan euren errua zen, eta ez Europarena, hau ere usu gertatzen den fenomenoa da, ez dago ikusi nahi ez duena baino itsu handiagorik; orduan bazebilen Movimiento Federal Europeo deitzen zen erakunde bat, 1948 urtean sortua Movimiento Europeo izenarekin, Federal geroago etorri zen, nahiz eta hasieratik federalistatzat aldarrikatu bere burua, Europako alderdi demokrata handi gehienak, demokratakristau eta beste, biltzen zituen, alderdi komunistarik ez, ordea, Gerra Hotza ez izaki ahuntzaren gauerdiko eztula, bon, mugimenduko horiek beroriek antolatu zuten Municheko besta, uste dut mugimendua oraindik ere bizirik dela, formolean sartuta, esango nuke, baina zer nahi duzue, beste zaldi galtzaile bat izan da, baina orduan munduan egotearen marka zen, Iruñean jardunaldi batzuk antolatu zituzten, "Demain Europe" izen erakargarriarekin iragarri zirenak, eta egin zirenak "en un francés perfecto, claramente inteligible para los oyentes pamploneses", bai zera, hori marka, euskaraz ia inork ez noski, gaztelaniaz ere nekez, batzuek, eta frantsesez bazekitela esatea, horren metodo irrigarriekin nahi bazuten jende xehearen grina piztu eta erakarri, ez da harritzekoa eduki duten arrakasta gutxi edukitzea; "Europako batasuna prozesu luze bat da" gaztigatzen zuen hizlarietako batek, zeinari kronistak "ikuspegi errealista eta arazoaren ezagutza sakona" egozten baitio, "Europa federalistaren ideala" aldarrikatzen bukatzeko, horixe baitzen kontua, herrien Europaren ideia aldarrikatzea, ai ama, nola egin behar zuten irri frankistek eta gainerako putreek gure gurasoek —gure aitek, batez ere—, antolatzen zituzten zanbra horiekin, "hau bezalako gazteriarekin Europako batasuna biharko errealitate zoriontsua izango da", bukatzen zuen Movimiento Federalista haren kronika idatzi zuen artikulugileak, igarle eta aztirako ez zuen preziorik, ai ama; baina egia dena da horrek marka bat utzi duela guztiongan, hainbatetan aipatu izan den kontua da, niretzat Europa gogoan txertatu zitzaidan lehen Arkadia mitikoa izan da, lehen mito batek baizik ez duen indarrez txertatu ere, eta harrigarria da konturatzea ezen, gaur den egunean ere, ertzak ongi definiturik dituen mito bat dela, zenbait arima-egoera berezietan berregin dezakedana, dasta dezaket nigan eragiten zuen lilura zer koloretakoa zen, are zer usain eta zer zapore zuen, zer itxaropen, zer ilusio-egoera sorrarazten zuen nigan; Europa mitiko horretan —orain berrogei urteko ikuspegiaz ari naiz— denak, neskatoak eta mutikoak, andreak eta gizonak errubioak ziren, Nina & Frederick bezala, eta denek aingeruen ahotsez kantatzen zuten, Nina & Frederick bikoteak bezala; euren lurraldea oso hotza zen, baina zurezko etxe ederrak zituzten, sutondoetan su-alai batek berotzen zituen zoko guztiak, eta elurra maiz egoten bazen ere, elurra kasik jolasteko, leran ibiltzeko eta txirrist egiteko aitzakia baizik ez zen; denek maite zuten elkar, auto handi eta ederrak zituzten eta, nik dakit zergatik, larruzko jaka eta beroki eroso eta dotoreak janzten zituzten, hotzarengatik, noski, esango du txistezaleren batek, baina nik "nik dakit zergatik" idatzi dudanean esan nahi nuen ez dakidala zergatik imajinatzen nituen beroki eroso eta dotoreekin; askatasunaren lurraldea izateari buruz, nahikoa zen mugako arraia pasatzea ikurrina libre ikusi ahal izateko, zertarako nahi genuen froga gehiago. Haur baten neurriko mitoa da, bistan denez, orain berrogei urte osatua, errepikatuko dut, baina nago helduen buruetan antzera proiektatzen zela; gazteek sexu-askatasunaren paradisuari dagozkion tonuekin, eta heldu edo zaharrek, askatasun politikoen eta demokraziaren erabateko errealizazioaren ikurtzat. Gero suertatu zitzaigun Europa pixka bat ezagutzea, turismo eginez baizik ez bazen ere, eta geroxeago Europa izatea, eta norberak bere ondorioak atera ditzala. Europa ez zegoen beso zabalik gure zain, aitzitik, Europak bizkarra eman digu, mitoaren eduki guztiak amildu dira banan-banan, agian berokiarena da eutsi dion bakarra, zertarako gehiago aritu; baina, justiziazkoa da aitortzea gure inozokeriak eta gure ikuspegiaren naïf-keriak honetaratu gaituela Francok eta Europak berak bezainbeste.

      Franco hil eta gero, laurogei urteko hamarkadaren hasierarako, ordea, ikuspegi inozo horiek gaindituta zeuden. Garai horietan jada baziren zer zetorren ikusten zuten buru argiak edo argituak, nazioaz gaindiko erakunde politikoetara goaz, esaten zuten orduan, honek esan nahi du bere estatua eratu nahi zuten Europako nazionalitateek uko egin behar diotela nahikari honi; gaurko estatuek zailtasunak edukiko badituzte Europa berrian, are eta arazo handiagoak edukiko dituzte estatu berriek; nazionalismoak berriz pentsatu behar du soberaniaren kontzeptua, nazioaz gaindiko sistema baten barruan oraingoan; gaur egun, Euskadi sozialista eta independienteaz aritzea —kontuz, hitz hauek orain 20 urte idatzita daude—, hemeretzigarren mendeko eskema da. Beroiz eta enparauak Munichen egon ziren Europan zeudela adierazi nahi omen zutelako, eta gaur da eguna non gauden oraindik ez dakiguna, edo sobera ongi dakiguna, nahiago bada.

Uste dut lehen ere aipatu dela, poliki-poliki Beroiz joan zela politika aktiboa uzten, azkenerako laurogei urteen hamarkadako lehen urteetan erabat utzi zuen, utzi zuen alderdia, utzi zuen dena, azkenean boto emateari ere utzi zion, "ni ez naute gehiago engainatuko" da, horretaz diharduenean, ateratzen zaion gerra-oihua, "zuretarrek ere ez", gaineratzen du gero, niri begira, niretarrak nortzuk diren nik neuk jakingo banu bezala, "zuretarrek gutxiago". Uste dut niretartasun eta zuretartasunaren kontu honetan jende guztiak segitzen duen ildo nagusia segitzen duela, eta kezkatzen hasteko modukoa ere bada, sasiko jardunak horixe dakar, ikusten ari gara egunetik egunera; ezin dakioke aireari kolperik eman, eta orduan taktika da aireari aurpegia jartzea, munstroari begiak, sudurra eta ahoa ipintzea, nabariagoa izan dadin kolpea, begia ubel dadin, sudurra hautsi dadin, ahoa itxi dadin, turko-burua nahi dute, ez dakit nola den euskaraz, baina tira, utz dezagun kontu linguistikoa alde batera, turko-burua nahi dute eta turko-burua edukiko dute. Nahi beste, gainera, eta orduan "zuretarrak" eta holakoak botatzen dizkizute, zuri atxikiz esan eta egin dituzunak eta esan eta egin ez dituzunak baina agian egin zenitzakeenak, edo bestek egin ondoan oso begi txarrez begiratu ez omen dituzunak, eroen kontua da, sinets iezadazue, negar egitekoa ez balitz irri egitekoa ere izango litzateke, ostia bat zozketatzen ari dira eta zuk dauzkazu numero guztiak, txikitan hala egiten genion mehatxu elkarri, baina berdin da, ostikoa igual-igual eroriko da, esan edo egin dezakegun ezerk jada ez du ezer aldatuko, ea txiripa hutsez ez gaituen harrapatzen; badu bere zera, zuretartasunaren kontu honek, batzuk inorena ez den lurrean geratu gara, futbol-partida bat balitz jokoz kanpokoan harrapatu gaituztela esango nuke, inorena ez den lurrean, eta batzuentzat katu guztiak, gauez, beltzak diren bezala, beste batzuentzat ez gara ezer, egon zaitezte isilik eta ez mugitu, eman dute kontsigna, eta nahi dute isilik eta mugitu gabe per secula seculorum geratzea, nahi dute ez ikustea hogeita bost, ia hogeita hamar urte pasatu direla Franco hil zenetik eta egundoko okerren gaudela, edo ikusten dugun edo ez berdin zaie, baina ez esatea nahi dute, nonbait, baita jarrera hori geure hilobiaren zuloa prestatzea bezalakoa dela argi ikusten dugunok ere, baina horretan oso oker daude, batzuk eta besteak, katu bakoitza den kolorekoa da, eta ez gara isilik eta geldi egongo, hori justifikatzen duenik ez dago, ez aberririk, ez fideltasunik, ez historiarik, azkenean norberak badaki zer komeni zaion eta hori bezalako aberririk ez dago, nire aberria ez bazait komeni aldatu egingo naiz aberriz, horra nire jokabidearen azken muga, eta azken muga horretan apenas dagoen niretarrik, ikusten, Beroiz, zuretarrak aurpegiratzen didazu eta zuretarrik, niretarrik, ez dago, baina bai, bide honetatik segituz gero arrazoia eman beharko dizut, ondo egiten duzu inork ez zaituela gehiago engainatuko esaten duzunean, eta horretan gu ez gabiltza, eta ez gara ibili, zu baino hobeki, gu ere engainatu egin gaituzte, eta ez gutxitan, gutxi, eta txar, eta galtzaile, eta pobre, eta... izatearen desabantailak, baina tira, utz dezagun gaia beste baterako, beste hainbat liburu idazteko adina ematen du, baina ez dago kuidadorik, idatzi egingo dituzte, liburu hori egunero idazten ari dira, itzul gaitezen Beroizengana, maldan behera fisikoa hasia zitzaion jada, gero bizitzak aurpegi itsusia erakutsi zion, emaztea hil zitzaion, zeukan negozio txikiak kiebra jo zuen, ezer ere gabe gelditu zen, jendeak esan ohi zuenez, goian zerua eta azpian lurra, edo esaten ere duenez, esku bat aurrean eta bestea atzean, seme-alaben laguntza eta konpainia baizik ez, eta hau, usu, hutsaren hurrengoa izaten da, bizitzaren legea, baina, hitz batez, oso zahartzaro latza aurrean zuela, ez dio aurrea galdu, ordea, duin eutsi dio, bakarrik eta dirurik gabe izanik ere, beharbada horregatik eduki nuen beti dispuesto berarekin hitz egin nahi nuenean, bere hondamendi ekonomikoaz ez du gauza askorik esaten, hartara ezkero ez du gaia ezkutatzen, ezta ere, esango nuke bizitzaren beste gorabehera bat bezala onartzen duela, nik ez nion indarrik egin porrot ekonomikoaz mintza zedin, zertarako, jaso ditudan informazio-apurrak zeharbidez iritsi zaizkit, gizona ongi bizi izandakoa da zortea bukatu zitzaion arte, zortea edo, enpresari txikia zen, enpresa familiaren luzapen bat bezala ulertzen zuen horietakoa, alegia, jada gelditzen ez den horietakoa, nik ez dut esango hori ona denik, ezta oraingo marrazokeria hobea denik ere, kontuak kontu, bere sei-zazpi langileren aseguruak ordaintzeko leporaino sartu zen bankuekin, urteetako gauza izan zen, eta gero eta diru-sarrera gutxiago eta gero eta korritu handiagoak, azkenean zuloa, beltza ez ezik, handia ere bazen, nola edo hala eman zion errematea bere negozio txikiari, langileei plusbaliak aterako zizkien urteetan, urte onetan, baina gero bera haiek baino miserableago gelditu zen, baina zorrak kitatu zituen, bederen, eta orain nahi duenean joan daiteke Josafateko zelaira —Beritxitosera, Larekiren baratzera, hemengo iruditeria kolektiboan— mundura etorri zenean —artisau baten seme—, bezain esku hutsik; berak ez dio aferari garrantzirik ematen, lehen ere esan dut, baina niri, aldiz, garrantzizkoa iruditzen zait datua, bizitzan zehar pertsona batek bildu duen ondarearen tamaina bizitza horren laburpena ere bada, ez dut esan nahi ondaredun hiltzen direnak oro lapur hutsak izan direla, baina beti ez da dena, ezta gutxiago ere, azeriaren bizkortasuna, negozioetarako bista ona, lanarekiko amodioa eta aurrezkiaren bertutea oso garatua izatea, ezagutu duenak dio Beroiz ez zela azkarrena, baina ezta tontoena ere, langile zintzoa bai beti, zor-ordaintzaile ona, eta aurrezki kontuan, normal: familia aurrera atera eta ahalik eta ongien bizi, besterik gabe, estuasunik gabe eta gustu pixka batekin baina besterik ez, dirua parrastan barreiatu ere ez, hamabostean behin ehun duro jokatuko zituen Euskalen, noizean behin bazkari onen bat ere bai, mila pezetako bat patrikan beti, baina kitto, handik aurrera ezer apartekorik ez; bere korrelijionario guztiak ez bezala, ez horixe, horietako askotxo Francorekin oso gaizki bizi zirela esan baina ederki aberastu baitziren, jakaz aldatu ere dezente, beste batzuk sorbaldak uzkurtzen zituzten, zer egingo diogu, ba, esango balute bezala, nik ez dut ezeren errurik, aldarri nazionalistak egingo zituzten lagun zaharren aurrean, ongi geratzeko lagunekin eta haien kontzientziarekin, baina gero gauez esker oneko otoitzak egingo zituzten diktadura txerri eta usteldu horren kariaz pilatzen ari ziren sosengatik, eta beste batzuek, betiko familia onekoen, handikoen sailekoek laster ikasiko zuten Ferrolgo ipotxak ez zuela euren industriak izorratzeko batere asmorik, postura arrazoizkoak hartzen bazituzten, bederen. Hau beti izan da jende honen, hauetako askoren oztoparria, ikuslegoari begira idealismo erretoriko hutsal eta mamirik gabeko bat erakutsi dutela, erakustea maite izan dutela, baina gero ez dutela beretik sekula deus jarri nahi izan balantzan, nolabaiteko operetako edo zarzuela bateko protagonistak bailiran jokatu dutela ia beti, dekoratua bera baino kartoizkoagoak izan direla; jende xeheak laster ikasi zuen noizbehinkako ikuskizun moduan ez zegoela txarto, baina ez zituen seriotzat sekula hartu, eta ongi egiten zuen, bestela komeriak, a zer atarramentu, holako troupe bati egiazko ardurak emanez gero, herria jakintsua da. Gainera, pasatu dira hogei, berrogei, hirurogei urte eta gaur da eguna zeinean beren heredero politikoek berdin segitzen baitute, horiek lehen beren patrikari eta beren erosotasunari begiratzen diote, eta gero ideiari, uste dute, nonbait, horrela inora irits daitezkeela, iluso gaixoak, oso ideia komikoa dute politikari buruz, iruditzen zaie, ausaz, besteek beren maskaradarako laguntzaileak izan behar dutela, beren operetako tramoistak, besterik ez; beti etorri zaie ongi tonto batzuk izatea, kanoi-haragia esaten dena, beren funtzio partikularrari lustre pixka bat emateko, horretarako bakarrik, protagonistak eurak baitira, besteek jar dezatela sufrimendua, eta odola, eta lana, egin dezaten morroi-lana gure familia handi eta ospe handikoen alde mirabeari eskaintzen zaion gurasokeriazko ferekaren eta handinahikeriazko bi hitz goxoren truke, ferekatu zaituen esku honek Sabinori berari zerbitzatu zion txakolina, gure aitonaren Bilboko etxera bilerak egitera etortzen zenean, horietako batean diseinatu zuen ikurrina, ni bertan nengoen, oso txikia nintzen arren; hauek uste zuten goapoaren goapoez jendeak segituko ziela, Burberrysa janzteko zeukaten modu airosoarengatik, uste bide zuten politika pose bat baizik ez zela —estetika idaztekotan egon naiz, oker handia litzatekeena, arraioa—; jakina, idealen aldeko entrega pixka bat zuten ale apurrek, memelokeriez asperturik, aspaldi alde egin zieten, beste nonbaitera joan ziren, edo etxera, eta askok esan zuten, bistan denez, kanoi-haragia geu garenez, hiltzen garenak geu garenez, berdin hilko gara, baina ez zarzuelero hauen mesedetan, gogorra ematen du baina egia da, galde diezaiotela Ultzaman, 69an, mila puskatan zartatu ziren bi zorigaiztoko horiei, EGIkoak, bai, gero denak ETAra joan ziren, zergatik izango da, zer egingo zuten, bada. Eta berdin-berdin segitzen dute, ikusita nago ni, denbora luzeegi ez dela, eurenek poltrona pixka bat dastatzeko eduki zuten aukera bakar eta laburrean, kargua eskaini eta uko egin zionik azeriazko keinu batez, begirada kalkulatzailearekin, ba, orduan, hiretarretan ere sinesten ez baduk, zer ari haiz politikan, oso gauza lohia eta endekatua da politika, egia da, baina oraindik ez da zirku bat, gero eta antz handiagoa duen arren.

      Baina, jakina, hau guztia nik diot, eta ez Beroizek.

      Beroiz ere astolana egiten zuen morroi fina izango zitzaien, diskretu eta eraginkor, eta ez dakit hala ere horretaz kontzientzia noiz hartu zuen, "ni ez naute gehiago engainatuko" horrek kontzientzia hartu zuela esan nahi badu bederen, ez dakit, uste dut, puntu honi dagokionez, ez dudala erabat atzeman bere sentimendua, oroitzapenak ez dira hain txarrak, buru eduki zituenetako batzuk errespetatzen ditu, Ezkurdiaz eta Agerrez ondo mintzatzen da, harentzat agian agure beneragarriak izango ziren, edo ia-ia, baina Irujoz ere begirune handiz hitz egiten du, eta hala ere, engainatu dutela arranguratzen da, eta Irujoren jardun politikoaren gainean, berdin, nik ez dut bizi izan baina etengabeko frustrazio bat bezala atzeman izan dut harreman hori, Beroiz eta enparauak joaten ziren, behin eta berriz, beren ideia eta iritziekin, eta buztana hanka artean zutela itzultzen ziren beti, konstante bat da, euren interesak eta ikuspegiak sekula ez zetozen bat aparatukoenekin, orduan nola ulertu gauzak, nola ulertu ontzi berean egotea, bidelagun, eta egia esan, ez dakit, ez dakit baina iruditzen zait lotura ideologiko oso oinarrizko baina aldi berean oso irmoa zegoela izango dela azalpena, Beroiz euskalduna zela bazekien eta demokrata zela ere bai, eta uste zuen alderdiak bi tasun horiek garatzeko modua ematen ziola, kitto, gero ere egia da Irujo batek, demagun, prestigio handia zuela bazterrotan, eta bazekiela prestigio hori kudeatzen, hala esatea zilegi bazait, jende horrek beti daki. Lehen ere aipatu dut, Beroizek anaia bat zuen, Patxi izenekoa, gazterik hil zen anaia, eta Patxi hura ere euskal nazionalista zen, baita demokratazalea ere; Irujok, anaia hil zorian zegoenean, gutun batzuk idatzi zizkien biei, Beroizek oraindik gordetzen ditu, nik ikusita dauzkat, "Amigo mío —idazten dio Irujok hil zorian zegoen anaiari—, usted es un hombre y sabe dar cara a las contingencias de la vida", eskola zahar bat eta jakinduria zahar bat dago hitzotan, belaunaldi batzuk geroago galdu dena, orain ez dakigu zer esan, batzuetan, zer esan ez dakigunez, ez dugu ezer esaten, eta hori zakarkeria handia da, baina askotan okerragoa da ahoa irekitzen dugunean, zu gizon bat zara, zu gizon bat zara eta jakingo duzu, erraz esaten da, ez du deus esan nahi, eta hala ere efektua sortzen du, beharbada hala gertatzen da beti hitzekin, hitz madarikatuekin, "No sabe usted, aunque se lo dijese, la satisfacción que yo tendría yendo ahí, cerca de su enfermedad para departir con usted y con ella cara a cara", hor esandakoa ez da dudan jartzekoa, gaixoa hiletsi zutelarik Juan Ajuriagerra iritsi zen eriaren ohe ondora, detaile bat da, beharbada horixe da Miguel Beroizek eskertzen duena, gizatasun hori, gero Jainkoaren aipua dator behin eta berriz, modu ezberdin batzuetan, eta azkenik, Patxi Beroiz laster itzaliko zen kandela-muturra baizik ez zenean, Irujok berriz, azken gutunean, "me despido de usted hasta siempre" ez, Irujo ez zen Telesforo bezain poeta, baina artez joatea ezin zaio diskutitu; hor konpon, nik esan nahi dudana da atzematen diodala Beroizi Irujorengatiko begirune sakona, eta aldi berean, frustrazio etengabeak sortutako diferentzia politikoa, jada ez gaude ohituta horretarako, are okerrago, gaitasun hori galtzen ari gara, harreman pertsonala eta harreman politikoa bereiztearena, alegia; bon, lehen idatzi dut "Beroizek Irujori egiten dion epai politikoa", edo horrelako zerbait, eta ez da zuzena, alegia, epaia egiten duela askotxo esatea da, Beroizek berak aitortu baitzidan mintzatzeko elkartu ginen estreinakoan, "ez dut kronista politiko izateko pretentsiorik, baina ez dut gaur arratsaldez beste egiteko hoberik ere", beraz epaia ez, baina behintzat iritzi bat ematen duenean, "beste bizkaitar bat gehiago" zela gaineratzen du, enfin, baliteke nire ulermen-arazoaren oinarrian gaur egungo intolerantzia-haizeak baizik ez izatea, alegia, ezin ulertu izatea diferentzia politikoaren gainetik egiazko adiskidetasuna, begirunea eta hori bezalako gauzak lora daitezkeenik, eta neronek ere edukiko dut kulpa-zatia nire ezin ulertze honetan, baina hala ere ezin ukatu daiteke egungo giro politikoak ez duela asko laguntzen, nik neuk besteren jokabideak —konforme egon edo ez— ezin ulertu izateak amorratzen nau gehien, horrelakoetan ez dakit datuak falta ditudan, eta hori balitz barkatu egingo nioke neure buruari, edo datuak ez eta inteligentzia ote den falta dudana, eta honek min egingo lidake, edo ulertzen ez ditudan horiek eta ni neu mundu diferenteetan bizi ote garen, hau ere litekeena da, azkenean berdin da, azken buruan beti egozten zaio diferentzia interes bati, denok egiten duguna da, ez nik bakarrik, eta horrela leuntzen da apur bat ezin denetara iristearen barneko drama txikia, horrek inoren adiskideago egiten ez gaituen arren, gizabidez jokatzeak ez diola inori ausardia ukatzen esan ohi da, espainolez, baina igual-igual esan zitekeen kabroia izateak ez duela inor kobarde izatetik libratzen, ez dakit ulertzen den, baina berdin da; esaten ari nintzenez, Beroiz langile isil eta preziatua izango zitzaien, han eta hemen historialari ofizialak, Claveriak, hain zuzen, egiten dizkien aipuak horren seinale, neurri batean erretorikoak direla ezin uka, baina ez da erretorika hutsa hala ere, zerbitzari leial izango zitzaien, Miguel Javier Urmenetarekin elkarrizketa bat presta ziezaion Manuel Irujok eskatu zion hartan bezala, Beroiz Miguel Javierren adiskidea zen edo izandakoa zen, Division Azul delakoarekin Errusiara nola partitzen zen harriturik ikusi duen horietakoa, bera izaki "orain begiratu behar duzue gerra nola egiten duzuen, ez norekin" esaldi famatua esan ziena, Beroizek dio Irujo baikorra zela Espainiako aldaketa politikoari buruz, eta uste zuela Miguel Javier oso gizon garrantzizkoa zela, Nafarroako nazionalismo eta demokraziarako, balizko aldaketa horren orduan, Irujotarren eta Urmenetatarren artean bazeuden betidaniko loturak, gero bazegoen Urmenetatarren leinuaren ibilbide politikoa, Miguel Javier bera Nafarroako Euskal Ikasleen burua gerra aitzin, bere aita NBBko burua, bi osaba propio NBBko ordezkaria bata eta Euzko Etxeko buru bestea, Beroizek dio gerraz geroztik harremana galduxea zuela, Madrilen ikusi zuela behin, bera bere negozio-bidaia horietako batean omen zebilen, topo egin zuten edo zita egin zuten, ez dakit, Miguel Javier armadako Estatu Nagusiko koronela, edo jenerala edo holako agintaria zen oraindik, eta Beroizek dio luze egon zirela hizketan, eta oso jarrera onean ikusi zuela, txostena pasako zuen, nonbait, eta handik Irujoren ideia, agian, gauza da Beroizek gestioak egin zituela topaketa gerta zedin, azken orduan dena bertan behera geratu zen ordea, Irujok egin omen zuen atzera, Beroizek nolabaiteko eszenifikazio baten bidez erabakitzen du pasadizoa, horrelakoetan ez zaio hitzez hitz sinetsi behar, hau da, oso prozedura narratiboa edo zinematografikoa erabiltzen du, eszena bakar batean laburbiltzen du dudarik gabe hainbat joan-etorri, sasiko harreman eta elkarrizketa diskreturen emaitza izango zena, ahoz kontatzea artea da, beraz, bon, Beroizek kontatzen du Cineman zegoela, Madrilgo solasa eta gero, denbora epe bat pasata zen tartean, eta Miguel Javier agertu zela, eta hizketan hasi zirela, Beroiz oraindik Madrilen, ustez, lortutako konfiantza-maila berean ari omen zitzaion, eta Miguel Javierren atzean Miguel Arraras, edo Jose Los Arcos agian, berdin da, bata zein bestea bion adiskidea, bata zein bestea, Beroiz bera bezala, konspiratzaileak, bata izan zein bestea izan ingrestika hasi zitzaiola, elkarrizketa eteteko, azkenean erdian sartu eta edozein aitzakiarekin moztu egin zuen, Beroiz harri eta zur, gero kontuak eskatu zizkionean Arrarasek, edo Los Arcosek azaldu egin zion Miguel Javier oso aldatuta zegoela, gogo-jardunak egitetik zetorrela, Reparazeatik, Reparazea izaki Opusek bere gogo-industriak aurrera eramateko erabiltzen zuen erretiro-etxe moduko bat, Baztan aldean dagoena, oso oker ez banago, agian horrexegatik bera izan zen liburu honetan agertzen den beste esaldi ozen eta famatua, baita ere, egin zuena, esaldia honako hau da, dagoeneko ezagun egingo zen, "lur honetan, orain arte, galburuak hazi dira; hemendik aurrera inteligentziazko galburuak sortuko dira", edo horrelako zerbait. Gero, bere bizitzaren azken aldean euskara ikasten hasi zen, hau ere oso ohikoa da, badago fauna oso bat, jende ilustrea, jende izenduna, mundu gaineko azken urratsak ematen ari dela kontzientzia hartu eta euskara ikasteari ekiten diona, eskertzekoa litzateke ikertzaileren batek gaiari buruzko tesi on bat presta baleza, benetan, ez dut esateagatik esaten, hainbat izen aipa litezke, gehiago dena, kasik posturak egin litezke, datozen urteetan euskaltegietara joaten hasiko direnei buruz, baietz halako eta halako hurrengo urtean AEKn edo IKAn ikusi, gero, lau esaldi josten ikasi dutenean, neke handiz, gainera, zetak zailtasun nabarmenaz ahoskatuz gehienbat, hil egiten dira, Beroiz bera fase horretan zegoen nik ezagutu eta tratatzen hasi nintzenean, euskara ikasten ari zen Bakarka delako metodo horrekin, osasun arazoak zituen eta ez zen euskaltegira joateko gauza, "ilobekin zerbait mintzatzeko", horrela justifikatzen zuen bere hautua, ez dauka bueltarik, euskara ume, zahar eta txakurren hizkuntza nahi dute, lau hankadunez ari naiz, txakur hankabiko euskaldunik falta ez den arren, bon, euskara ikasten hastea izan zen bizion munduan Miguel Javierrek egin zuen azken gauza esanguratsua, ordurako gauza asko egindakoa zen, baina, batzuk onak eta beste batzuk ez hainbeste. Ona izan al zen hiriarentzat Miguel Javierren batzuekin eta besteekin egote hori?, galdetzen dio Beroizek bere buruari, eta zera erantzun, batzuek baietz erantzungo lukete, ona izan zen euskararentzat, galde iezaiozu bestela Cortes Izali; ona izan zen historia kolektiboaren berreskurapenarentzat, galde iezaiozu Jimeno Juriori, ona izan zen folklorearentzat, galde iezaiozu Udaleko dantza taldeko zuzendaria zen Federe Azkonari, ona izan zen Satrustegi Bianako Printzean bidetxoa egiten has zedin, Diez de Ultzurrun medikuak bertsolari txapelketak antola zitzan, edo ikastolentzat... baina beste batzuek ezetz erantzungo lukete, batez ere Unibertsitatea egiteko lur emate hori, inteligentziazko galburuak sor zitezen lur emate hori, ordea, esan gabe doa, gehienok, nahita ere, ez dezakegula gauza onik egin, txarrik ere ez, ezer egiteko eta erabakitzeko guneetara iristeko nahikoa talentu falta dugulako... baina, esana dago lehen ere, Beroizek ez du epai erabatekorik ematen, izan ere, dio, hain da zaila gizon baten jardunaren gaineko erabateko epairik ematea... Eta hitzak esateko moduan nabari zaio berak badakiela ez dagoela oso urruti beste agure bat, beste mahai biribil batean, berogailu elektrikoaren ondotik, beste begiluze baten aurrean, berari buruzko gogoetak eta epaiak txirikordatuko dituen garaia.

      Beren azken orduko euskaltzaletasunaz trufa pixka bat egin badut ere, egia da jende honek, orokorrean, zerbait egin zuela euskararen alde, hori beren alde jarri beharrekoa da; gai honetan ez litzateke komeni gehiegi pertsonalizatzea, gehienbat talde-lana izan delako nagusi kontu honetan, benetan merezi duten obra ia guztietan bezala, ez dut horrekin esan nahi obra bukaturik dagoela, baina; talde-lana izan da, baina batzuek, harro-harro esaten dutela haiek, edo euren partiduak, edo euretarrak izan direla sustatzaile nagusiak, tentu handiagoaz mintzatu beharko lirateke, eta gogoratu beharko lukete aitzindari hauek egindako lana, gehienbat isila eta esker txarrekoa, nahikoa sentiberatasuna eduki baitzuten zerbait martxan jartzeko, bitan bereizi zen ikastola bat, esaterako, gehienbat erdaldun peto-petoak ziren horiek, hala ere haientzat euskararen erreferentzia ez zen oso urrutikoa, hausberoa bazen, hala esatea barkatzen bazait, denek zeukaten ama, edo aita, edo aitona, edo amona euskalduna, esan nahi baita denek zekitela aldez edo moldez enbor horretatik zetozela, eta hori akuilu aski eraginkorra gertatzen zen, are eta gehiago aldi berean jende hiritartua eta gutxi-asko eskolatua eta hortik zehar ibilia baitzen; honi dagokionez, ordea, zehaztapen txiki bat egin nahi dut, nire lehengusuak kontatzen duen Irujori egindako bisita horretaz; bisita hori gertatu zen, egiatan, baina ez lehengusuak bere nobela edo sasi-nobela girotzen duen 60ko hamarkadan, pixka bat geroxeago baizik, alegia, 70eko hamarkadaren lehen urteetan, Beroiz ez da zehatz gogoratzen urteaz, baina gogoan du Kuntxillos, 60ko urte horietako batean atzerritik, Argentinatik hain zuzen, etorri berria zela, baina orduan, hasiera batean, gutxi mugitu zela, zuhurtziaz edo; geroxeago hasiko zen burua agertzen; gainerakoan, Monzonekin egon zirelakoa eta Monzonek horixe esan ziela —Alderdia! Alderdia! Alderdia!— egia da, egiazko protagonistak, Beroizez aparte, Kuntxillos eta Yaben izan ziren, orduan auzia zen ikastola sortu berria bitan banatzekotan zegoela, nahiz eta denak, ideologikoki, lehengusu propioak izan, haserre handia zegoen tartean, gainera, eta elkarri botatako akusazioak eta deskalifikazioak, alderdiko hegal kontserbakorrenen eta irekienaren arteko talka zen, nolabait esateko, Beroiz, Kuntxillos eta beste batzuk tartean sartu ziren, bakea jartzeko asmoz, baina alferrik, izan zen oso gaizki trataturik izan zenik, Cortes Izal bat, Beroizen arabera "Nafarroan urte haietan euskararen alde gehien egin zuen gizona", enfin, betiko haserreak eta ika-mikak, ez dugu ikasi eta, dagoeneko, ez dugu ikasiko, nik ez dut uste behintzat, ikastola bakarretik bi sortu ziren, noski; gero, eta apaizari dagokionez, ez zen inoiz falta izan, apaiz euskaltzale eta saltseroren bat, hizkuntzaren ezagutza eta presentzia, nolabait, prekaritatean bazen ere, bermatzen zuena. Lehengusuak margotzen duen Joxe Egozkue hori aski idealizatuta dago, nire ustez, horrenbesteko mailakorik ez zen egongo, Jose Mari Satrustegi kenduta, Satrustegi ez zen literato bat, baina, nahiz eta liburu mordoa utzi digun, edo, bestela esanda, alderdi literarioa ez zen bere nortasun aski orojakilean fuerteena, gehiago zen etnografo eta linguista, enfin, dudarik ez da Satrustegik aro oso bat markatu duela, baina Satrustegi kenduta, lehendik nekarren hariari lotuz, liburuko Joxe Egozkue horren mailakorik ez zen egongo, baina tira, pertsonaia, arketipo moduan, ezagungarria da, esan dezagun, halako apaiz-klase bat denetarik egitea, jakitea, tokatu zaiona, artean ez zegoela jakiterik benetan bokazioa zuelako apaiztu zen edo gurasoek, miseriatik libratzearren, apaizgaitegira bidali zutelako, eta ez dut esan nahi nik bigarren arrazoi hau txarragoa dela fedea besarkatzeko lehena baino, ez horixe, aitzitik, bigarren arrazoi horren izenean edozer besarkatzen da, adibideak ez dira falta. Apaizaren kontuan ni beste ohar bat egin beharrean nago, hala ere, egia delako euskarazko eskola horiek Beroiztarren etxean izan zirela, neu ere joaten nintzen-eta, nola ez dut jakingo, eskolak ematen zituen apaiza Pedro Diez de Ultzurrun zen, ez tronpatu, ez nahasi izen bereko mediku irunsheme, euskaldun berri eta abertzalearekin, izen berekoak ziren eta berdintsuak euskaltzaletasunean, karrika berberak zanpatuko zituzten eta are, oso litekeena da elkar ezagutzea ere, baina bi pertsona diferentez ari gara; Pedro Diez de Ultzurrun hau, nik esaten dudana, Irañetako erretorea zen, gizon ona, apaiz erretiratua, halako buru karratu bat bezalakoa zuena, zimur sakonak eta sudur ez nolanahikoa, txapela jantzi izan baliote a ze egutegi-argazki egingo zioten Lankide Aurrezkikoek, baina orduan ez zegoen horrelakorik, eta txapela janztearena ez dut esaten bakarrik puntu etnikoa emateagatik, baizik eta halako soilgune handia zeukalako buru erdian, alboetatik ateratzen zitzaizkion lau ile luzerekin tapatzen saiatzen zena, pixka bat Anasagastiren antzera; Don Pedrori tokatu omen zitzaion, bertsolarien historia batean irakurri dut, Txirritari, egiazkoari, bertsolariari, Txirritari berari, azken olioak ematea, bera apaiz gazte zela, eta hori ikasi dudanetik badut harrotasun inozo eta irrigarri esatea Txirritaren euskal sena, Don Pedro tarteko, eskola horietara etorri zela, gure lehen irakasle horrek bertara bere esku propioez ekarrita, bere ikasle izan ginenok agian merezi zuen harrera egin ez bagenion ere. Bon, kontua da euskararen inbentoa aski ongi atera dela, aski ongi esaten dudalarik proiekzioa eta sakontasun, hondo, atze alde bat baduela esan nahi dut, ez duela iraungitze-datarik, asko eta asko, ezaguna denez, trabak eta trabak jartzen saiatzen diren arren, egunkarietako albisteetan edonork ikus dezakeenez; bitxia da kontua, egin zituzten apustuetatik, hauxe zen, itxuraz, aurrera ateratzeko aukerarik gutxien zeukana, eta, hara non, berau gertatu da osasuntsuena eta proiekziorik handienekoa, hainbeste non aprobetxategi asko hurreratu baita, aldez edo moldez, hainbeste bihotz ukitzen omen dituen itsasoan sareak botatzera, eta ongi pentsatuta, ez da hain harritzekoa, hizkuntza bat edukitzea ondasun bitxia, bakan eta preziatua baita, burua grina gaiztoak itsututa ez dagoenarentzat bederen, sareak botatzera zer edo zer harrapatuko dutelakoan, hauteskundeez ari naiz, edo merkataritzako jeneroa bailitzan erabiltzera, orain eman, gero kendu, orain merke-merke dabil, orain gora egin du; nire iritzirako, hura aski ongi egin zuten, baina meritu txiki hori ere kentzen diete batzuek, gaur den egunean, hizkuntzaren erabilera sektario eta partidista egin zutela-eta, esanez, baliteke, arranopola, baliteke, arraioa; izan ere, ez da hain erraza gorputza eta bere atalak bereiztea; bestela esanda, nire eskuak egiten duena, nork egiten du benetan, nik edo nire eskuak? Egin al dezaket ezer nire eskuaz, nire eskua dela ukatuz? Iruditzen zait jendeak askotan aintzat hartzen ez duen afera dela, nahiago izaten duelako euskara guztiona delakoa esatea, eta bai noski, hori ez dut nik ukatuko, hala da eta hala dadila, baina oraindik ikusteko nago non dauden gure hizkuntza-ornitorrinko —uler bedi zaharra— honen alde egin omen duten liberal, mundutar eta kosmopolita horiek guztiak—. Haien ez-egina, haien erdeinua, haien betiereko mespretxua eta haien mentsa ere gure zorra bailiran. Hizkuntza batek guztiak bere baitan sartzeko tokirik ez bailuen, bertan sartzea deliberatuz gero.

—5—

Waldorekin bigarrenez elkartu eta aste batzuetara, nire seme nagusiaren eskutitza jaso nuen: "Aitatxo, esan nahi nizun Gobernuko jaun bat etorri dela, zutaz hitz egin nahi zuen amarekin, esan dio dirua eskaini dizutela lan bat egiteko, eta gero beste enplegu bat emango zizutela beste toki batean (honetaz ez nago seguru, ez dudalako ongi entzun, kukutua bainengoen entzun ahal izateko), baina agian zuk ez zenuela lan hori egin nahiko, eta orduan, lan hori egiten ez baduzu, ez zaitugula gehiago sekula ikusiko, eta nik orduan pena handia hartu dut, asko maite zaitudalako eta berriz ikusi nahi zaitudalako, arrantzan egitera joateko. Egingo duzu lan hori, ezta?".

      Handik gutxira enbaxadara joateko gonbita jaso nuen. Bigarren aldia zen, lehen ere izana bainintzen. Baina orain ezberdina zen, lehen enpresaren izenean joaki nintzelako, eta bigarren honetan, aldiz, bestelako arrazoiak tarteko. Eta bigarren egonaldi honetarako, ordurako, lehen gonbidapen bat egin baitzidan Petralicek, nik kasu egin ez banion ere. Lehen gonbit hura saihestu ahal izan banuen ere, orain ez nuen uko egiterik.

      Bigarren egonaldi honetan ez ziren lehenean bezain amultsu izan nirekin. Ateko poliziarengandik enbaxadorearen bulegora eraman ninduen funtzionariorengana, denek hoztasun nabarmenez hartu ninduten. Ikusten zen kontsigna zabaldu zutela.

      Damurik, enbaxadorearen bulegoan ez zegoen enbaxadorerik. Palomaresen bainua hartzen ibiliko zen, edo Paradorren baten mustu-ekitaldian. Haren ordez, betirako nire bizitzatik desagertua nahi nuen Spring zegoen.

      Kalkulu azkar bat egin nuen. Hiru urte izango ziren, gutxi gorabehera, ikusten ez nuela, eta zazpiren bat lehen aldiz ikusi nuenetik; hortaz, hogeita hamabi-hamahiru baizik ez zituen edukiko, baina hamar gehiago zituela ematen zuen. Jada ez zeukan soldaduen antzerako kalpar motz-motza; izan ere, orain burusoila zen. Forma fisikoari eusten zion, ordea, eta, lehen aldiz ikusi nuen eguneko lañotasunaren partez, ondorio larriko erabakiak hartzen ohituta dagoenaren aire larderiatsua erakusten zuen. Ilea galdu izanak beste maila bat ematen zion; ordea, inoiz garbi izandako unibertsitario-begirada doilortuan nabari zitzaion, batez ere, denboraren isuria; orain bai, orain aise begiratzen ahal zidan lepoaren gainetik.

      Hona beste aldaketa deigarria: baxutik mintzatzen zen, besteek arretaz entzun behar diotela jakitun dagoenaren antzera.

      —Hiru ordu baizik ez direla iritsi naiz Saigondik; bi ordu barru abiatuko naiz Washingtonera. Hala ere, kasuaren ezaugarriak ezagututa, desbideratzea eta eskala txiki hau egitea onartu dut. Denaren jakinaren gainean nago. Nire mezua laburra eta garbia da: egin ezazu agindu zaizuna. Ez duzu beste irtenbiderik. Hori da dena.

      Springentzat ere betebehar nekosoa izango zen hura. Bost ordu galarazten zizkiolako. Baina, dudarik gabe, Konpainiak uste zuen Spring tartean agertzeak egiten zidaten presioa areagotuko zuela, mehatxu-tonu biziagoak margotuko zituela. Helburua hura bazen, erdizka baizik ez zuten lortzen.

      —Beti uste izan dut inoren laguntzaz ipini zutela Porongoko bonba hura. Barruko norbaiten laguntzaz —nire begi-ninietan iltzatu zituen bi bele goseti bezalakoak ziren bereak—. Lehergailua paratzeko tokiaren aukera, lokalean sartzeko erabilitako prozedura, eztandaren ordua... Horiek denek tokia ongi ezagutzen zuen baten laguntza eduki zutela salatzen dute.

      —Oso litekeena da —bera baino zinikoagoa izateko beharra sentitzen nuen, desesperatuki—. Baina nori axola zaio?

      —Dena erlatiboa da. Estatu Departamentuari, erantzun ahalko nuke. Niri. Lehendakariari. Inori ez, erantzun ahalko nuke, baita ere. Uste duzu bigarren erantzunak toki hobean uzten zaituela? Pentsatu duzu galdera "nori axola zaio Hewart izeneko funtzionario-ohia?" ere izan litekeela?

      Springek orri bat jarri zuen enbaxadorearen mahaiaren gainean, eta gero atzerantz bota zuen gorputza, eskuak lepondoan gurutzatuz eta hankak mahai gainean jarriz. Keinuaren garrantzi sinbolikoa ez zitzaidan oharkabean pasa.

      —Ikusi ditut iaz eduki zenituzten emaitza ekonomikoak. Ez dira oso... nola esango nuke, ikusgarriak, ezta?

      Ni mutu. Bistan zen eszena hartan ez zegoela niretzako paperik.

      —Ikusi ahal izan duzunez, leku askotatik izorratzen ahal zaitugu.

      Nire mututasuna kolaboratzeari uko egitea zela interpretatzen zuen.

      —Eta, zalantzarik ez eduki, beharrezkoa bada, izorratu egingo zaitugu, Hewart. Nire kontu.

      Ezintasunak amorrazioa areagotzen du. Norbera amorratuta izatea, ez da ona. Amorrazioa saihesteko modu bakarra, ezintasunean zaudenean, ahaztea da. Spring ahazteko erabakiarekin atera nintzen bilera hartatik.

Hemerotekara, kazetaritza-ariketa ikustera joatea deliberatu nuenerako, seguru nekien, gutxi gorabehera, zer aurkituko nuen. Zertara joan nintzen orduan? Ez dakit, iltzaturik geratu zaidan ohitura profesional bat izango da, segurutik, haririk solte ez uzteko ohitura, omenka ez nabilela neure buruari erakustea, edo, agian, egokitu zitzaidan mezulariaren zientzia aztertzeko beharra, bere tamaina kalkulatzeko modu erraz bat. Kontua zen Petralicek nazioarteko kronikak idazten zituela, eta horietako batzuk aztertzeko deliberoa hartu nuela.

      Kasu honetan, eredurako balio lezakeen ariketa bilatu nuen; espero nuena baino are klasikoagoa gertatu zen. Nabarmena zen Petralic ez zela berrikuntza zalea, gidoia ikasle fin baina aldi berean ez oso sortzaile baten moduan errepikatzen zuela.

      Hemerotekaz arduratzen zen andereñoak modu bitxi batez begiratu zidan. Baita egunkariko irakurketa-gela hautsez beteriko hartan ere iazkotua ematen zuen soinekoa zerabilen, lorez estanpatua, eta molde beltzezko betaurrekoak.

      Nahi nituen egunak eskatu nizkionean, keinu bat egin zuen, zein egunkariz ari nintzaion zehatz-mehatz jakingo bailuen.

      Egunkari-sorta enkarpetatu batekin itzuli zen, karga-karga eginda, lur azpian sartuko zela zirudiela. Gehiegizko lagundu-nahi batek bultzaturik, egunkari-sorta pupitre gainean utzi ez ezik, nahi nuen egunean ireki zuen. Izenburu bat erakutsi nahi zidan.

      —Gogoan dut egun hura —esan zuen, Andaluziako azentuaz bortizki markaturiko espainieraz—, albiste hau etorri zelako. Ez al da beldurgarria?

      Halaxe zen, izan ere. "Con la industrialización y la crisis de la espiritualidad" —zioen izenburuak— aumenta la delincuencia juvenil". Eta gero, azpititulua, beldurgarria hori ere: "Se reunen en bandas, visten con extravagancia, tienen música preferida y hasta sus propios ídolos"

      —Zuk ez duzu preferentziarik, musika kontuan? —galdetu nion.

      Bizkarra eman zidan eta alde egin zuen. Uste dut gizon errespetagarria izango nintzela uste izan zuela, eta nire ateraldiak zapuztu egin zuela.

      Dominikar Errepublika inbaditu zuten egunetako egunkariak hautatu nituen.

      Hirurogeita bian Trujillo, behiala "gure" gizona zena, akabatu zuten ("genuen" esan beharko nuen, agian, baina higuin dut horrela hitz egitea, eta ez da nire burua zuritzeagatik bakarrik). Miamin atzerriratutako kubatar batzuk arduratu ziren. Armak Konpainiak jarri zituen, eta diplomazi balixaren bidez bidali. Supermerkatu baten jabe zen Konpainiako agente batek helarazi zizkion komandoari. Trujillo akabatu eta gero, Boschek hauteskundeak irabazi zituen, Konpainiaren oniritzia zuen; erabilgarria zirudien. Boschekin okertu ziren, ordea. Militarrek kendu zuten Bosch lehendakaritzatik, boterea lortu eta zazpi hilabetera, nahikari sozializatzaile demasekoak zituela aitzakia; haatik, 1965ean gertatu zen konstituzioaren aldeko indarren matxinada bortitza, boterea Boschi itzultzeko asmoz, eta orduan marineak bidali zituzten hori galarazteko, gure negozio-gizonek azukrearen industrian zituzten interesak defendatzeko, aitzakiatzat erabiliz Castroren dozena bat komunistak Boschen mugimendua bereganatu zutela.

      Gauza ez zen hain larria izango etikarekiko joko bikoitz hau justifikatzeko hainbeste hipokrita ez balego.

      Guatemala, Brasil, Panama, Dominikar Errepublika... Hasieran laguntza ematen diegu; beren bidea hasi baizik egin ez dutenean, laguntza eten eta mehatxatzen ditugu; haiek defenditzen dira. Honek aitzakia ematen digu haiek mehatxatzen gaituztela esateko, eta orduan beren ekonomia izorratzen dugu, kolpe militarra probokatzeko, edo, bestela, komunisten gorakada sorrarazteko. Eta honek bai, honek gure erantzun bortitza eta gure esku hartze militarra justifikatzen ditu. Aspertzeraino errepikatu da. Gogaituta nengoen. Eta orain, Vietnam. "Gatazka militarrak, kontrolpean edukiz gero, ekonomia bizkortuko du, eta horri esker datozen hauteskundeak irabaziko dituzue...". Ezjakin ikaragarriak dira, eskuetan botere izugarria daukaten ganoragabe ikaragarriak; dagoen makina suntsitzailerik handiena erabiltzen dute, martxan jartzen dituzten mekanismoek abiatzen dituzten indar birrintzaileez ezertarako ere arduratu gabe. Edozertarako hitza asmatu dute: komunista; eta hori nahikoa zaie edozer justifikatzeko.

      Dominikar Errepublikakoa bezalako operazio bat Mendebaldearen aurrean justifikatzeko lana beti da lan gogorra, eta prentsak oso eginkizun garrantzizkoa betetzen du. Estaldura emateko prentsa-operazio hauek honela funtzionatzen dute, teknika ezaguna da: lehen albisteak agentziakoak izaten dira, eta ez dago esan beharrik prentsa-agentzien eremuan egin daitekeen guztia ongi etorria izaten dela, batez ere, notiziaren sorburuan dagoen agenteak bigarren mailako iturri asko kutsatzen dituelako, baita, batzuetan, kazetariak konturatu gabe ere. Esan beharrik ere ez, beti dago agentzian bertan materiala sartzeko aukera. Baina gero badago beste esparru bat, teknikoki "Informazioaren bigarren olatua" deitzen dena, edo deitzen zena, nire garaian bederen, espezialista kualifikatuei uzten zaiena, prentsa-agentzian lan egiten duenak egin ezin duen lana biribil dezaten. Informazioaren lehen olatuak irizpide eta kontsigna orokorrak zabaltzen ditu, eta honek berebiziko garrantzia du; baina bigarren olatua zabaldu behar duenaren lana finagoa da, delikatuagoa. Lehen mailan albistea zabaltzen duena anonimoa da publikoarentzat, baina bigarrena bere gizartean ospe handia duen iritzi-emaile edo kazetaria da; honek ematen dio zabaltzen den mezuari benetako egiantza, benetako sinesgarritasuna. Bere publikoarentzat, jada ez da "egunkariak ez-dakit-zer esan du" beti zalantzazko edo susmagarri bat, "urliak esan du" baizik. Mezua, orduan, urliaren ospeaz —ospe profesionalaz, pertsonalaz—, biltzen da, eta ordutik aurrera azokan erosketa egiten ari den emakumezkoa edo bulegoan lanean ari den gizonak kasu egiten du, iritzi baten jabe ateratzen da; are, mezua ospeaz bildu bakarrik ez, hurbil bihurtzen du. Egunkariak esandako gauza abstraktu bat, gainontzekoan, urrutiko sentitzen du bezeroak, ez da bere bizitzaren baitako zerbait, bere bizitzari eragiten dion zerbait, kanpoan dago. Agente bikainen kasuan, gerta daiteke ezen espezialista trebe batek, mezua hurbiltzearekin batera, haren larritasun-gradua mailakatzen duten erregistroak menderatzea, bezeroaren adimena eta pertzepzio kritikorako gaitasuna bahitzeraino. Hagitz teknika ezaguna da, oso aztertua eta mila bider ebaluatua.

      Lehen albisteak, hortaz, agentziakoak ziren, eta Johnsonen doktrina zabaltzen zuten: laurehun marine Santo Domingora sartu ziren. Arrazoia: bertan bizi ziren estatubatuarren biziak eta ondasunak babestea, islako matxinada-giroaren erdian. Estatubatuarren erabakiak AEEko Estatuen protesta ahulak piztu zituen; Ameriketako Estatuak biltzen zituen erakundeak ez zuen begi onez ikusten indarrezko parte hartzea, batez ere "haiekin batere kontsultatu gabe" egina zelako. Betikoa. Estatu Batuek, behin erabaki bat hartuz gero, eta itxura gordetzearren egiten den ahalegin diplomatikoaz haratago, inorekin kontsulta egin beharko bailuten.

      Petralicen artikulua, lehen albiste horiek zabaldu zirenetik astebete pasa aurretik zetorren. Lehen lana, egoeraren larria azpimarratzea: "Juan Bosch lehendakariaren aldeko matxinada endekatu da, eta legerik zein ordenarik gabeko anarkia-egoera bihurtu. Estremistak —kanpotik zuzendurikoak, Washingtonen arabera— masen borondateaz jabetu dira, eta anabasa eta izua ereiten ari dira".

      Errealitatean, estremistak makilaz, harriaz, labanaz edo eskura zeukatenarekin armaturiko desesperatu-saldoa baizik ez zen. Legezko lehendakaria itzul zedila eskatzen zuten. Ikaragarria da hitz batzuen oihartzunek hartzen ahal duten eta hartzen duten indarra. "Estremista" da horietako bat, inondik ere. Estremista, txerrenaren bestizena. Bestalde, matxinada "kanpotik zuzendurikoa" izateak beti gaineratzen du doilorkeria-plus bezalako bat, deitu ez dioten tokian inor sartzen denaren zitalkeria azpimarratzen du. Ez zuen esaten, ordea, estatubatuarrek preso zeukatela Bosch Puerto Ricon, ezta ere Bosch gizakiagoa zela bere bahitzaileak baino: "Estatu Batuei gorroto? Ez, Mark Twain irakurri duen inork ezin die gorrotorik izan. Ni ez naiz Estatu Batuen etsaia, Estatu Batuen inperialismoaren etsaia baizik."

      Egoeraren larria zalantzarik gabe ezarririk, Petralicen hurrengo lana estatubatuarren eskubideari buruzko lainoak uxatzea zen: "Ez da dudarik estatubatuarrek eskubidea zutela beren hiritarren bizia babesteko". Eta handik segidan, yankee-en jarrerarekin kritiko agertu diren beste Ameriketako Estatuen argudioak neutralizatzea: "Honako hau da estatubatuarren kanpo politikaren bidelagun betierekoa: aliatuekin kontsultatuz gero, berandu iristeko arriskua bere egin behar dute; kontsultarik gabe ekintzan hasten badira, beren politika inperialista eta arbitrarioa dela egozten diete. Estatu Batuek islara joan beharra zeukaten, beren indarrarekin, eta, ausaz, beharrezkoa izango da bertan geldi daitezen bakea eta ordena berreskuratzen den arte". Bakea. Ordena. Bakea. Ordena.

      Bakea. Ordena. Inbasoreek Gobernu-Jauregiaren aurka tiratzen omen zuten, baina etxekoandreak akabatzen zituzten.

      Azken ukitua, ohartarazpena, gaztigua, inor ez dadin engaina: "Alabaina, Washingtonen ekintza abisu bat da mundu libreko beren herrialdeetan edo besterenetan desordena bultzatu nahi duten guztientzat".

      Hori, AEBak 400 marine baizik bidali ez zituenean. Baina hasierako 400 horiek laster izan ziren 3.000, eta gero 14.000, eta aurrerago 18.500, hilabetera 21.000 baino gehiago, azkenerako 40.000tik gora. Jada ezin zen inbasioa "bertako estatubatuarren babesa" lortzeko justifikatu. Orduan Johnsonek "ez dugu Ameriketan beste Kuba bat baimenduko" jakinarazi zuen, eta albiste-agentziek beste kontsigna bat zabaldu zuten: konspiratzaile komunistak jabetu dira herriaren matxinada demokratikoaz, horien artean, batez ere, 58 matxino kubatar. Patetikoa zen: Boschen aldeko matxinadak milaka jende biltzen zituen, haien artean esperientzia luzeko politikari, sindikalista, langile eta ikasle asko eta asko, baina aski ziren lau dozena komunista, antza, mugimendu erraldoi hura bere egiteko, milaka pertsonaren esperientziak, harremanak, itunak eta borondateak azpiratzeko. Baina manipulazio zakarra izatea gutxienekoa zen: hortik aurrera, kontsigna zen mugimendu demokratiko bat estigmatizatzea, Ameriketako eta Europako iritzi publikoak marineen esku sartze bortitza justifika zezan. Holako nahiko eta sobra nuen nik ikusita Konpainiaren itzal luzea ez sumatzeko.

      Petralicen artikuluen edukiak, noski, kontsignaren arabera bilakatzen ziren: "Johnsonek aski garbi esan du: AEBek ez dute onartuko Mendebaldean beste gobernu komunista bat egotea. Bere indar guztiak erabiliko dituzte beste Kuba bat sor dadin eragozteko". Petralicek lotsagabe-lotsagabe hedatzen zituen kontsignak, iritziz maskaratzeko ahalegin handirik ere egin gabe, bere benetako jokoa zein den antzematea ezinezkoa zaion gizarte batean dagoela dakienaren inpunitate osoz. Alegia, nire kazetariak gauza pixka bat makillatzen ez zuela denbora luzerik galtzen. Honetan bezala: "Azeria patioan sartu zaion lurjabeak bezala jokatzen du Johnsonek. Alferrik da auzokoei deitu, hauek azeria konbentzi dezaten finkatik lekutu dadin. Itzulinguru eta eskrupulu intelektualik gabe, makila hartu eta piztia jo eta jo ari da, akabatzeko asmoz".

      Fartsazale halakoa, zurikeriaren errege ez beste, pentsatu nuen, ez duzu adibidea zauden tokirako egokitzeko lana ere hartu. Nik aise ikusten bainuen adibide horretan —"azeria", "lurjabea"— Estatu Batuetako klase ertain ez-hiritarrari gauzak azaltzeko modu pedagogikoa —haiek baitziren, besteak beste, Johnson lehendakaritzan berrezarri behar zutenak—; are, imajinatu ere egin nezakeen zer bulegotan asmatuko zen parabola, nola jantzita egongo ziren asmatzaileak, zer eztabaida ibiliko zituzten adibidea ontzat eman arte. Irrigarria zen. Irrigarria eta lotsagabea, obszenoa. Konpainiaren hitz-gakoetako bat —"patioa", "atzeko patio" famatua— testura labaindu zitzaiela kontuan hartu gabe. Baina pentsatzen hasi, eta oraindik okerragoa zen Petralicen bertsioaren arduragabekeria. Nik nahiko ezagutzen bainuen ordurako lur hura jakiteko bertako baserritar edo herritar batek ez zukeela sekula "lurjabe" edo "patio" bezalako hitzak erabiliko; eta "azeria", printzipioz baliagarria izanik ere, giro, kultura, zibilizazio horretan, "oilategian" sartzen zela gehienbat, ez patioan. Berdin zen, Petralicek, hainbeste jakin edo ez, eman zioten materiala kopiatu eta egunkarian txertatu zuen gutxieneko egokitzapenik egin gabe. Nire agentea izan balitz, bereak eta bost entzungo zituzkeen, bai horixe! Gezurtia, hipokrita... eta alferra, gainera! Petralic jauna, uste al duzu horretarako ordaintzen dizugula!?

      Gainerakoan, helburuak birrintzeari ekiten zion B-52 baten tema berarekin: "Ameriketako hainbat Estatuk Washingtonen erabakiaren aurrean agertu duten desadostasunak, lur emankor bat eskaintzen ahal dio kubatarren komunismoaren hedapenari. Baina ulertu beharra dago AEBen pasibitateak arrisku handiagoak ekarriko zituela bai Asian eta baita Ameriketan ere". Apunte kritiko bakar bat gaineratzen zion bestek prestaturiko libelo hari, eta hura osasunean sendatu nahi denaren ildotik: "Beste hau bezalako lurrikarak gertatzen badira, AEBak esku hartu beharrean egongo dira; SESBek eta Txinak, bitartean, beren indar guztiak ukitu gabe eta baturik mantentzen dituzte. Hauxe da egiazko arriskua."

      Bai, kazetaritza-ariketa espero nuena baino are zakarragoa zen. Nabaria zen Petralic mota guztietako ahots kritikoak hankapean zeudelako herri batean ari zela kontzientzia osoarekin zekiela.

Jende ugari ari zen etortzen herrietatik, horrenbeste garapen ezagutzen ez zuten hego aldeko herrietatik. Hiria hedatzen zen egunetik egunera. Ipar aldean langile etorri berrientzako auzoak eraikitzen ari ziren. Hegoaldean ere langileentzako auzoak sortzen ari ziren, baina baita zenbait auzo apainago ere, eta horietan eraikitzen ari zirenek gehiago begiratzen zioten kalitateari. Material onak, teknikari hobeak. Eraikitzaileek burruntzalia berdin sartzen zuten hala ipar nola hego aldean, toki bakoitzean portzentaje diferenteetan, hori bai, justizia sozialaren printzipioetan heziak baitziren. Hiriaren mugak, iparretik nola hegotik, ongi zehaztu gabeko ertzak ziren, garabiek, erdizka eraikitako blokeek eta han-hemen barreiaturiko hormigoi makinek difuminaturiko hiri-paisaia ernaldu berriak, inoiz edo behin galsoro batek edo artalde iheskor batek ukatuak. Horrelako erdi-auzo bat aukeratu zuten zita egiteko. Hewartek aukeratu zuen, han bere adiskideetako inork ez zuela ikusiko esperantza baitzuen. Petralici ez zitzaion axola.

      —Ba al dago Dominikar Errepublikaren inbasioaz intrigatzen zaituen zerbait? —galdetu zuen Petralicek.

      Hewartek ez zuen ezer esan.

      —Hemerotekako andrea nire laguna da —segitu zuen Petralicek, bestearen interes faltak zapuztuta—. Astean behin kafetxo bat elkarrekin hartzea, aztura zaharra dugu. Ez da oso ohikoa atzerritar bat paper zaharren eske ibiltzea.

      Hewartek indiferentziaz hartu zuen eskatu ez zuen azalpena.

      —Zer uste duzu, ba? Bosch zaharra hor dabil, Benidormen, konspiraziotan, Caamaño eta abarrekin. Eta Francok ematen dio ostatu! Aditu? Francok!

      —Nire agentea bazina ez zenuke kobratuko, zinez.

      Petralicen autoan sartu ziren. Unibertsitaterantz zihoan bidea hartu zuten. Hirian zehar estrategikoki kokaturiko zazpi bider bosteko panel erraldoiek iragartzen zuten gertaera garrantzizkoa: Unibertsitateko fundatzailea etorria zen, munduko sei unibertsitate handitako irakasleak Honoris Causa doktore izendatzera. Ekitaldi arranditsua egingo zen. Paris, Coimbra, Lovaina, Munich, Harvard, Salamanca, Madril eta beste hainbat unibertsitatetako errektoreak joango ziren, baita probintziako enpresariak, kazetariak ere; nor ziren guztiak egongo ziren. Eta agintariak ere bai, noski: zibilak, militarrak eta eklesiastikoak. Portugalgo enbaxadorea, hainbat herrialdetako Madrilgo enbaxadetako agregatu kulturalak. Estatu Batuetakoa, esaterako. Hewartek ez zuen disimulatzen bere artegatasuna eta ezinegona, amorrua beharbada.

      —Behar-beharrezkoa zen hau guztia? —galdetu zuen, gogaiturik.

      Petralicen ezpain finak tenkatu ziren, irribarre-antza, baina ez zuen berehalakoan erantzun, taxuzale. Besteari eragindako desplazeraz gozatzen zela esan liteke. Pixka bat aurrerago, mintzatu egin zen.

      —Guztiz beharrezkoa. Unibertsitateko Adiskideen Elkarteko guztiak gonbidaturik zaudete. Espainiako txoko guztietatik etorriko dira.

      1951 urtean, Franco egon zenetik, ez zen hirian halakorik ezagutzen.

      —Harroegi izatea ez da praktikoa, Hewart.

      Egunkariak, elkarrekin lehian, ekitaldi propagandistiko haren mailan egon nahirik, Fundatzailearen urrats guztien berri ematen afanatzen ziren: "Monseñor comenzó la jornada a las nueve de la mañana, administrando el sacramento del bautismo a la duodécima hija de los señores Sánchez Ostiz. Visitó luego al Señor Arzobispo, al Señor Gobernador Civil y a la Excelentísima Diputación Foral..."

      Kotxea ekitaldia iragartzen zuen panel handi horietako baten ondotik pasatu zen. Iragarpena, baina, ezin zitekeen irakurri, ongi etorriko hitzak galipotez ilundurik zeudelako. Galipot berberak balio izan zien saboteatzaileei kontsigna batzuk izkiriatzeko, panelean eta inguruko horma batean. Hewartek buruaz seinalatu zuen panela, bestea amorrarazteko asmo nabarmenarekin.

      —Zerriak! —bota zuen ustaxi ohiak. Bere tonua mehatxagarria eta destainazkoa zen.

      Hewartek Waldok pasatako informazioaren bidez jakin ahal izan zuena gogoratu zuen. Petralic bere triunfoak artaz eta jakinduriaz jokatzen zituen gizona zen, Waldoren aburuz. Espainiara baino lehen, hortik zehar Europako demokrazietan barna ibili zelarik, Bigarren Mundu Gerran italiarrek preso eduki zutela aldarrikatzen omen zuen, "Mussoliniren aurkako artikulu bat idazteagatik", leporatzen ahal zitzaion akusaziorik larriena, faxista hutsa zela, alegia, uxatzeko. Are, zorioneko artikuluari esker, faxismoaren aurkako agertzen zuen bere burua, komeni zitzaionean. Bestela jokatuko zuen orain, Francoren Espainian.

      Printzipioz, gauzak bere logika bazuen; Mussolini faxista bat zen, Petralicek Mussoliniren aurka idazten zuen, beraz, Petralicek faxismoaren aurka idazten zuen, ergo Petralic faxismoaren aurkakoa zen.

      Baina gizonen grinen antzeztokian gertatzen direnen kontakizunak plegu asko izaten ditu.

      Petralic kroaziarra zen, abertzale kroaziarra. Bigarren Mundu Gerraren hasieran, Alemaniak Jugoslaviako armada erregularra menderatu zuen, eta garaipen militarraren ondoren, Kroaziako Estatu Independientea sortu zuen. Kroazia alemaniarren mendeko estatu txotxongiloa zen, Pavelic eta bere ustaxiek —katoliko ultraeskuindar fanatikoak eta faxistak— gobernaturik. Alabaina, kroaziar abertzale independentisten askatasun-nahiak ez ziren modu honetan erabat bete, beraien iritziz Kroaziako zatia zen eskualde bat italiarren menpe geratu zelako. Petralic eskualde horretan jaioa izaki.

      Hortaz, Hewarten ustez, artikuluaren beste interpretazio baten arabera, diferentziak ez ziren ideologikoak izango; Petralicek ez zuen Mussoliniren jokabidea gaitzetsiko faxista zelako, bere aberriaren lurralde-batasuna oztopatzen zuen potentzia baten buruzagia zelako baizik. Eta italiarrek ez zuten atxilotuko ideologia faxistaren aurkakoa zelako, italiarrekin haserre zegoen abertzale kroaziar faxista zelako baizik.

      Ustaxien ankerkeria eta basatikeria hain zen handia non Alemaniako SSetakoak berak izutzen baitzituen. Gauzak horrela, italiarrek maiz lagundu omen zieten ustaxien sarraskietatik iheska zebiltzan serbiarrei, baita susmagarriak iruditzen zitzaizkien kroaziarrak atxilotu ere, batzuetan, eta, orokorrean, Ardatzeko potentziekin argi eta garbi lerrokaturik egonik ere, kroaziarren eta italiarren arteko harremanak gorabeheratsuak eta tirabirez beterikoak gertatu ziren.

      Hewartek ederki zekien hura guztia, eta horren arabera interpretatu Petralicek italiarrekin eduki zituen gorabeherak. Orain zegoen egoeran, ordea, axola gutxikoa zitzaizkiokeen Petralici Mussolinirekikoak.

      Etxabakoitz deitu auzora jaisten den aldapara iristean, Ospitale ondoan, Unibertsitateko fundatzailearen etorrera gaitzesten zuten bi pankarta zeuden. Errepide gaineko harresi moduko batean paraturik zeuden, antolatzaileek ekitaldirako ber tokian ezarririko bandera eta ikurrak estaliz eta itsustuz.

      Hewartek entzuna zuenez, aurreko gauean bertan, Gaztelu Plaza eta bere inguruak apaintzen zituzten banderak eta estandarteak desagertu ziren. Haien ordez, euskal ikurrin bat agertu omen zen El Cisne hotela zegoen eraikineko teilatu gainean.

      —Gehienak bihurriak dira, bakarrik. Gutxi batzuk, arriskutsuak. Asko ez dela polizia bat hil dute, komisario bat... Erori egingo dira, denak. Gaurko bihurrikeria honen egileak ere bai —Petralicen tonua izotzezkoa zen, amorrazioa gainditzeko ahalegin itzela egin behar duenaren antzera.

      —Haiek ere identitate bat eskuratu nahi dute, zuek bezala.

      —Kroazia ez da identitate politiko edo kultural asmatu bat, belaunaldi askotatik datorren errealitate historiko bat baizik —asaldatu zen—. Iluntasun balkanikotik Mendebaldeko mundura aspaldi zabaldu zen herri bat. "Balkaniko" terminoa, kulturalki, Bizantzioren zitalkeriaren eta otomanoen ankerkeriaren arteko nahasketa bat baizik ez da. Kroaziak, ordea, Erdi Aroan, bere estatua eduki zuen, Mendebaldeko estatuen parametroen araberakoa. Eta, nola, zeren Dante Alighierik berak aipatzen baitu Jainkotiar Komedia-n: "...cual è colui che forse di Croacia / viene a veder la Veronica nostra..."

      Petralicek geroxeago norbait aurkeztu nahi ziola esan zion.

      —Baina artean, gutaz mintza gaitezen, Hewart... Zuk nitaz informazioa bildu duzun modu berean, nik, mezulari xume bat baizik ez izanik ere, jakin ahal izan dut zure kasuaren... —ahalegin handia egiten zuen hitzak aukeratzeko—... eee... zure kasuaren alderdi batzuk apur bat konparagarriak direla, urrutitik bada ere, nik aspaldi bizi izan nuen egoera batekin...

      Edozeinek kontatuko zion Hewarten bizitzaren berri.

      —...zera esan nahi dut, une batetik aurrera, gizonak ulertzen du, inolako lausorik gabe, seme-alabak direla inportanteena bere bizitzan, bere bizitzak ez lukeela zentzurik bere seme-alabarik gabe; nik neuk, familiarekin elkartzea lortu nuen arte, ez nuen espirituzko bakea erabat berreskuratu...

      Autoa gidatzeari utzi gabe, trebe, zilarrezko toxa sakelatik atera zuen, eta zigarroa eskaini zion. Hewartek ez zion hartu.

      —Jakina, gure kasu partikularrek puntu komun bat badute ere, aldi berean, oso ezberdinak dira: niri, erregimen komunista batek bahitu zidan semea, xantaia modura erabiltzeko; zu aldiz, epaile baten erabakiaren zain zaude, gizarte demokratikoak eskaintzen dituen berme guztiak zure alde dauzkazu, beraz. Nik ez dut demokrazian sinesten, baina, kasurako, hobe bai Amerika, komunismoa baino... Alegia, sentimenduen aldetik gure kasuak pareka litezke, ez ordea gure sentimenduen gaineko baldintza sozial eta politikoak...

      Mantso mintzatzen zen orain, bare; esaldiak bukatzean ezpain finak keinu uzkur batez biltzen zituen, barrutik, bor-bor, galdara batean bezala, eduki behar zituen demonio beltzak ahotik ihes egingo zioten beldur bailegoen. Janzkeran gizon errespetagarriari dagokion gustu klasikoa erakusten zuen.

      —Gure artean: ez pentsa amerikarren mandatari ibiltzeak pozez betetzen nauenik. Amerikarren laguntzarik gabe, komunistak ez ziratekeen inoiz boterera iritsiko. Balkanetan ere arazoak sakondu eta larriagotu baizik ez zuten egin; ez da hainbeste denbora Kroazia osoa airez suntsitzen saiatu zirela, zibilak izuarazteko beste helbururik gabe... Bakea bermatu beharrean, serbiarren asmo kriminalei haizea eman zieten. Diplomaziaren aldetik dorpe, historiaren aldetik ezjakin eta militarki zakar jokatu zuten. Baina bizitzak aliantza bitxiak egitera behartzen gaitu: harroegi izatea ez da praktikoa. Mendebaldeko potentzientzat, oso oker ez banago, bi gaitzen arteko aukera bezala aurkeztu zen: edo Hitler, edo Stalin... Stalin, gaitz erdi omen zena, aukeratu beharra zegoen, noski. Baina bi gaitzen artean aukeratzen denean, beti irabazten du gaitzak; Stalin gaitz erdi zelakoa nondik atera zuten kontuan hartu gabe. Stalin gaitz erdi zela pentsatzea ere... Oraindik ari dira ordaintzen euren akatsa. Zu kristaua zara, Hewart; ulertu behar duzu esan nahi dudana. Katoliko batentzat, gaitzerdiko teoria horrek ez du balio. Pio XII.ak edo eta are gure Stepinacek erakutsi zuten bezala, katolikoak ongiaren alde egin behar du. Francok hori berehala ikusi zuen, berehala eta garbi. Nola egongo naiz ni, bada, Francoren aurka? Aitzitik, egiten dudana, hartzen ditudan lanak, gehiago egiten ditut Francoren alde egiteagatik, amerikarren alde egiteagatik baino. Enfin, mendebalde berbera da orain eman eta orduan kendu egin zuena. Halakoxea da mundua, bizitza, historia, alferrik da buelta gehiago ematea. Kitto gaude: amerikarrez baliatu naiz haiek nitaz bezainbeste.

      Hitzetik hitzera doan aldea esatariarengan dago, beste ezertan baino gehiago, pentsatu zuen Hewartek.

      Apaiz batek legez hitz egiten zuen. Hewart gogoratu zen erakunde katoliko batetik —Pax Romana? Gazte Katolikoen Nazioarteko Federazioa? Halakoren bat— etorria zela. Konpainiak aspaldi deskubritu zuen katoliko-talde horiek agenteak lortzeko mintegi ezin hobeak zirela.

      Hewartek errepasatu zituen Waldok, eman zion txostenean, ustaxi ohiari buruz bildu zituen datuak: ustaxien kaperaua egiten zuen anaia batek askatu zuen italiarrenetik. Orduan, Petralic Zagrebera joan zen, ustaxien erregimenaren aldeko ikasleen erakunde katolikoetan lan egitera. Propagandista sutsua omen zen, erregimenaren aldekoa eta serbiarren eta Tito mariskalaren partisanoen aurkakoa. Zagreben zegoela, ezkondu eta seme bat eduki zuen.

      Ustaxiek sekulako sarraskiak egin zituzten serbiar, ijito eta juduen populazioetan. Askok ihes egin zuen, batzuk mendira joanda, armak hartuta. Beste batzuk preso eraman zituzten Jasenovac izeneko kontzentrazio-esparrura. Atxilotuak hara eramatea ohikoa zen. Hewartek gogoan zuen, Jasenovac eremuari buruzko lekukotasunek ospe triste eta zabala lortu zutelako. Ez omen zien nazien esparrurik makabroenei ere inbidiarik izateko arrazoirik batere. Ustaxiak herri guztietan sartzen ziren. U letra handi bat zeukaten Kroaziako banderak ipintzen zituzten nonahi, herriko jendea biltzen zuten plaza nagusietan, P handi bana zeukaten besoko urdinak banatzen zituzten, Pravoslavac, erlijioz ortodoxoak zirela nabarmentzeko. Besokoa zeramatenek, herri xehekoak zirenean, erlijio katolikoa besarkatu behar zuten preso ez joateko. Ustaxien iritzian ortodoxoen buruzagiak zirenek, ordea, ez zuten salbaziorik.

Nezavisna Drzava Hrvatska, hau da, Kroaziako Estatu Independienteko aginte politikoa, militarra eta erlijiosoa guztiz bat zetozen. Ustaxien Hezkuntza eta Kultura ministroak, Mile Budakek, garbi aldarrikatu zuen: "Gure mugimenduaren oinarria erlijioa da. Serbiar, judu eta ijitoen gutxiengoentzat hiru milioi bala ditugu. Serbiar batzuk garbituko ditugu, beste batzuk atzerriratuko. Gainerakoek Erromako Erlijio Katolikoa onartu beharko dute". Zagrebeko Artzapezpikua eta Ustaxien Armadako bikario nagusia zen Stepinacek bedeinkatu zuen Pavelicen —poglovnik, buruzagia— erregimena: "Gaur eguneko gertaerak nahasiak eta tamalgarriak diren arren, ez da zaila guztiaren atzetik Jainkoaren eskua ikustea". Pio XII.a aita santuak harrera egin zion Pavelic buruzagiari Erroman. Kroazian bertan, Elizako hierarkiaren eta faxisten arteko uztartzea arras nabarmena zen. Apaiz katolikoak armaturik zebiltzan, ez gutxitan, fede-aldaketa publikoak antolatzen, herriz herri. Errepresioaren parte hartzaile aktiboak ziren.

      Mendietan, orduan ia inork ezagutzen ez zuen Tito izeneko komunista baten partisanoak antolatzen hasiak ziren, ordea.

      Bere fitxan aipatzen zenez, Goran Petralicek, prentsa ultrakatolikoaren kolaboratzaile aktiboa eta kualifikatua izateaz gain, Stepinacen lagun pertsonala izateaz gain, familia-harremanak ere bazituen ustaxien erregimenarekin. Bere anaia apaiza ez ezik, beste anaia bat soldadu zen ustaxiekin. Biek eduki zuten fin gaiztoa.

      Goran bera ere partisanoen esku erori zen preso, hainbat hilabetez, preso-truke batean askatasuna berreskuratu zuen arte. Baina Zagrebera itzuli zeneko, garai onak joanak ziren; handik lasterrera partisanoek ustaxiak eta naziak gailenduko zituzten, eta Petralic bezalakoei hankei eragitea egokituko zitzaien.

      —Pertsonalki deitoratu egiten dut indarkeria —zioen orain Petralicek, bolantea aurrean zuela—. Baina gezurra esango nuke onartuko ez banu une kritiko batzuetan... Bon, zer esan dezaket nik; partisanoek nire bi anaia hil zituzten, bietako bat inolako juiziorik gabe fusilatuta, ezeren errurik ez zuela; ni neu basatiki torturatu ninduten. Ez ditut nire torturatzaileen aurpegiak inoiz ahaztuko; emakume bat zegoen tartean, emakume eder bat; huraxe izaki anker eta zitalena. Indarkeria, eraso egiten dutenen aurkako defentsa denean, zilegi da.

      Jakina. Nork, edozein garai, kultura, gizarte eta baldintzetan, ez zuen gauza bera onartuko?

      —Bai horixe. Erasotzailea nor izan den erabakitzean, orduan lanak.

      —Esadazu, Hewart; ez duzu inoiz, zure... zure aurreko lana dela-eta, norbait hil behar izan?

      —Ez —ahotsa lehor atera zitzaion Hewarti, modulazioaren tonu guztiak nahita ezabatu izan bailituen.

      —Noski, zuzenean ez, esan nahi duzu. Ordea, jende askoren heriotza ekarriko zuen operazioetan nahasirik ibiliko zinen, hain segur... Eta, orduan...

      —Orduan, zer?

      —Orduan... Zuk ez zenuen gizon bat hilko hamarren bizia salbatzeko?

      —Helburuak bitartekoak justifikatzen dituela esan nahi duzu? —Hewarten tonua lehengo bera zen. Ez zuen doktrina gogoratzen, baina susmoa zuen zerbait ez zetorrela bat, behiala, hasiera batean bederen, Denboren Historiaren lehen unean, hor nonbait, erakutsi ziotenarekin—. Hori da Ebanjelioek diotena?

      Petralicek sakada sakona eman zion zigarroari.

      —Nik ez nuke arazoa modu horretan planteatuko. Kristautasuna magma izugarria da, espirituzko mugimendu erraldoia, munduan den garrantzizkoenetakoa. Gaurko ekitaldian, urrutirago gabe, baieztatu ahalko duzu. Baina, nekazarientzat bizi-iturria den ibai berbera da hondamen-eragilea, gainez egiten duenean. Energia itzel hori bideratu ezean, denok geundeke arriskuan.

      —Eta zu kristaua zara? —Hewarten tonuan, orain, nota trufariak nabaritzen ziren.

      Petralicek irri egin zuen, burua ezker-eskuin mugituz.

      —Kristaua ote naizen, horixe galdera...

      Eta irri egin zuen berriro, Hewarti biziki desatsegina egiten zitzaion irri bortxatu harekin.

Iritsi zirenean, Unibertsitateko eraikin nagusiaren aurreko aldea kotxez eta jendez mukuru zegoen. Gehienak gizonezkoak ziren. Zibilen jantzi ilunek, militarren galazko uniformeek, elizgizonen jai eguneko abituek, txofer eta bizkartzainen seriotasunek, autoen luxuak... denak salatzen zuen ekitaldiaren solemnitatea.

      Petralicek txoko bat aurkitu zuen autoa uzteko.

      —Gogoan hartu nire hitzak: gu bezalakook, betirako ihes etengabeko kondenarekin ordaindu behar izaten dugu gehiegizko harrotasuna. Harroegi izatea ez da praktikoa. Are eta gutxiago zu eta biok bezalakoentzat.

      —Ez, noski —Hewartek hasperen egin zuen, pazientzia agortuta—. Zuk dena eraman dezakezu, e, Petralic? —une batez imajinatu zuen ustaxia bere hogei urteko ikasleen aurrean, informazioaren munduan eduki beharreko etikaz predikua ematen, eta nazka sentitu zuen.

      —Azken gauza... Esan didate Uruguain norbait ezagutu zenuela... prostituta bat... Gogoan hartu, harengana ere irits litezke...

      Hewartek gorrotoz begiratu zion.

      —Alde!

      Baina Petralic, ordurako, jende-talde batean sartua zen, diosalak banatuz han eta hemen. Hewartek ospa egingo zuela erabaki zuen. Bestearekin izandako sesioak apur bat eraldatu zion gainerakoan neutro samarra zen aurpegiera. Erretiradarako bi urrats baizik ezin zituen eman, ordea.

      —Zu zara Hewart? —norbait bere lagun-taldea utzi eta ingelesez ari zitzaion. Hewartek alkatea ezagutu zuen ezezagunak utzi berri zuen zirkuluaren erdian. Hewartek bostekoa eman zion, makina baten moduan, egiten zuenaren gaineko kontzientzia handirik gabe.

      —Radcliff naiz, agregatu kulturala Madrilen. Ez dizute nitaz hitz egin?

      Gizon gaztea zen, manera adeitsuak erakusten zituen.

      —Goazen barrura, ekitaldia laster hasiko da. Inporta ez bazaizu, elkarrekin egongo gara. Giro probintziano hauek aspertzen naute pixka bat.

      Bi gizonak eraikuntza nagusirantz abiatu ziren. Ia barruan zeudelarik, Hewartek esku bat pausatu zuen enbaxadako agregatu kulturalaren besaurrean.

      —Radcliff, bukatu dezagun behin betiko.

      Radcliffek jakinminez tindaturiko harriduraz begiratu zion.

      —Ados. Hori baldin bada zure nahia... —eskuan zeraman larruzko kartera txiki batetik gutunazal lakratu bat atera eta Hewarti eman zion.

      Hewartek atzera egin zuen, alde egin nahiko balu bezala, baina jada ezinezkoa zen, jende uholde batek, zeinen artean batzuek agur-hitzak eta ingrestiak egiten baitzizkien, barruko areto nagusira eraman zuelako.

      Ekitaldia hastera zihoan, behar zuen solemnitate guztiarekin. Abesbatza batek kantuari ekin zion. Ondoren, norbaitek —Hewartek errektorea ote zen pentsatu zuen— mikrofonoa eskuetan hartu zuen, lehen hitzak esateko.

      Errektoreak zerbait esan zuen, baina ez zen ezer entzun. Lehen lerroetan harridura-keinu batzuk ikusi ziren. Antolatzaileek elkarri begiratu zioten, asaldatuta.

      Errektoreak berriz ekin zion, baina oraingoan ere mikrofonoak ez zuen funtzionatu. Morroi batzuk mugitzen hasi ziren, presaka, zurrumurru gor batzuk barreiatu ziren.

      Norbaitek argindarra eten zuen. Areto nagusia iluntasun erabatekoan geratu zen.

      Sabotajea salatzen zuten alarmazko oihu batzuk zurrumurru zabalaren gainetik gailendu ziren. Norbaitek seguritatekoei dei egin zien. Eta gero, beste oihu batzuk, lasaitasun-eske.

      Ordu bete beranduagora arte ez zen konponduko norbaitek, nahita, argindarra mozteko eragindako matxura, baina Hewart askoz lehenago lekutu zen.

Zelai beltzak

Familia denaz bezainbatean, esan behar da Beroizen seme-alabetako inor ez zela ibili beste aldean, ezta kartzelan ere, baina bai horiek bezalako mordoxka bat, beti zegoen adiskideren bat edo adiskidearen ahaideren bat edo adiskidearen adiskideren bat tartean, gauza berezkoa zen, begira bestela Alderdik ematen zituen kontsignak, "Todos los abertzales, incluso los que están bajo dominio franquista, tienen el campo fundamental de la familia donde sin ningún riesgo pueden enseñar a conocer y amar Euzkadi. A la familia no llegan los esbirros del franquismo y en ella se puede realizar la labor de formación más importante", hori ikusi eta gero zertarako hasiko gara espantuka, kontua baita egin egiten zutela lan hori, eta gero, seme-alabek beren alea gehitzen zioten asuntoari, gurasoen irakaspena hartuz baina beren ukituak emanez, belaunaldien arteko gerra, badakizue, luze hitz egin eta idatzi izan da honetaz; Beroizen etxean ere kausaren aldeko proselitismoa bazegoen, berezkoa zen, izan ere, etxe hartan sartzean kanpokoa ez bezalako ofizialtasun berri batean sartzea bezalakoa omen zen; Beroizen seme-alabek, gehienek, onartu zioten aitari doktrina, baina beren ukituak emanez, haiek ere; esan nahi baita gero euskaldunduko zirela, edo alkoholizatuko, edo armairutik aterako, edo dibortziatuko, edo, orokorrean, oraingo jendeak egiten dituen gauzak egingo zituzten, beren garaiaren seme-alabak ziren, besterik gabe, abertzaleak bai, baina nahiko estandarrak, esan dezagun, izango da gaztetan Beroizek burdinazko eskuaz erabili zituelako, hau haietako baten batek esana da, eta sinesgarria da, nahikoa da ikustea zer bizkor dabilen Beroiz bere laurogeitapikotan, imajinatzeko zer izango zen berrogei urte zituenean, orduan ez zelarik usatzen orain usatzen den giro liberala, eta emakumearen berdintasunaren aldeko aldarria, eta abar, bon, Beroizen autoritarismoarengatik izan edo seme-alabek horretarako jaidurarik ez zekartelako izan, edo koldar hutsak zirelako izan, alegia, gauza da ez direla, beste asko ez bezala, ez kartzelatik ezta Iparraldetik ere pasatu, Beroizen lagun min baten semea, ordea, esaterako, bai, ez dut izenik emango, hor nonbait atera diren izenetako bat izango da, baina zertarako errepikatu, mutilak atzerrirako bidea hartu behar izan zuen, bere gurasoak eta Beroiztarrak, senar-emazteak, frankotan joaten zitzaizkion bisitan Baionara, janaria, jertseak, arropa, dirua, denetarik garraiatzen zuten, lagunaren semearentzat eta haren lagunentzat, sekula galdetu gabe zein erakundetakoak ziren edo zergatik zeuden zeuden tokian, oso berezkoa da, edo zen, bederen, kartzeletara ere jertseak bidaltzen espezialistak ziren, orain ere antzera da, baina diferente aldi berean, beste jende bat, beste giro bat delako, gauzak ere bestelakoak direlako. Beroizek dio horren kontura disgustu bat eduki zuela, adiskidearen semea Iparraldera joan zenean, esaten du Munichen —beti Munich— alderdiko jaun bat ezagutu zuela, izena ez dut ipiniko, errukiaz, errukiaz eta dagoeneko izen gehiegi ateratzen ari direlako, egiazkoak gehienak, bon, ba, gizon bat alderdikoa eta Donibane Lohizunen edo hor nonbait bizi zena, industria, denda edo zer edo zer eduki behar zuen hark, gerra garaiko iheslariaren semea omen zen, gipuzkoarra, oso sanoa, oso jatorra, elkarren begikoak izan omen ziren, ondo pasatu omen zuten Munichen, eta despedidan, ba, betikoa, inoiz ezer behar izanez gero, eta abar eta abar; Beroizek, adiskidearen semeak ihes egin zuenean, orduantxe ikusi zuen noizbait hori eta zerbait hori, eta gipuzkoarrarengana jo, adiskidearen semearen fabore egin zezan, eta besteak oso ondo hartu omen zuen, oso ondo... jakin zuen arte adiskidearen semea ez zela alderdikoa, alderdikoa bada nahi duzuna, baina alderdikoa ez bada ezer ere ez, ezebez, deusez, nasti, res de res, nothing, ezertxo ere ez, baina, garbi geratu al da?, nondik ikusten baita zenbait herrak eta zenbait liskarrek erro sakonak dituztela, intentsoak direla, pertsonak haatik humanoa deituak, bakarrik ematen ahal dion intentsitate horrekin, errukiaz ez dut miserablearen izena paratuko; eta hala ere, orduan hola jokatzea ez zen arrunta, behintzat baseko militanteen artean, aparateroen artean diferentea izango zen, aparateroen artean beti da diferente, ikus bestela Alderdiren hitzak, grafia errespetaturik hona aldatuak, "Begi aurrean dauzkagu oiuka euzko-abertzale aitortzen diran batzuek agertzen dituzten zabalkunde orriak. 'Abertzale' oientzat ba-dirudi Euzkadi'k ditun etsaiak, len-lenen zirtzillatu bear ditugun etsaiak kapitalistak, dirutzadunak, gure erriko lantegietako nagusiak dirala. Kapitalismo, neo-kapitalismo, estruktura, alienazio, erreboluzio eta marxismo-leninismo itzak an-da-emen, Mosku edo Pekin'en egiñak dirala dirudite", jende xeheak ez zion horri hainbeste begiratzen, jende xeheak Franco bota nahi zuen, eta kitto, eta horren alde ari zena ondo ari zen, orduan irabazi zuen ETAk bere kapital politiko gehiena, beren ondorengoak zarpailtzen eta alferrikaltzen tematzen diren horixe bera, azkar gainera, haatik borroka ideologikoa bazebilen, Alderdiko pasarte horrek argi adierazten eta beste honek berresten duenez, "gazte oiek eskeintzen diguten aldakuntza —kapitalismoa edo neo-kapitalismoaren ordez marxismo-leninismo usaia dun sozialismo bat jartzea—. Nunbait orrelako zerbait irakurria dugun arren, ezin degu sinetsi aldakuntza orrek, besterik gabe, Euzkadi'ren askatasuna ekarriko ligukenik", horixe zegoela borroka ideologikoa, sekulakoa, gainera, eta mundu mailan gertatzen ari zenaren isla garbia, Ekialdea-Mendebaldea ardatzaren arabera eta gerra hotza deitzen zenaren arabera polarizatua, egunen batean baten batek egin beharko du ikerketa ganorazko bat, ikertzeko, demagun, noraino eragotzi duen polarizazio horrek euskal alderdi sozialista abertzale baten, Europako herri guztietan dagoen bezalakoa, sozialdemokrata alegia, sorrera, saioak izan dira, askotxo gainera, baina bakar bat ere ez da indarrez sustraitu; tira, ez gaitezen desbideratu, ari ginen Beroizek alderdiko gizon haren laguntza eskatu zuela bere adiskide minaren semearentzat, eta honek ukatu egin zuela, Alderdik gaztigua emana zuen, "Ernai ba gazte! Abertzale zeranez ez zaite biurtu ur-naztuetan zear arrantzale izan nai dutenen jostallu. Jakin, maite dezun aberria'ri kalte ikaragarria egiten diotela abertzale narruz estalirik Euzkadirentzat egizko otso diran oiek...", artikulugilea bildotsoez ari zen, ikusten denez, oraingo begiekin ikusita normala ematen du, baina orduan bestelako giroa zegoen, 64, 65, 68 urteei buruz ari gara, Beroizek esan izan zidan berak behin baino gehiagotan eduki duela ETAko jendea bere etxean babestua, hemen ere ez dut izenik emango, baina jakin ahal dudanez, horietako bat, esaterako, aski pertsonaia ezaguna da oraingo euskal gauzetan, eta zera galdetu nion, nork eskatuta gorde zituen, pentsatuz bere seme-alabaren batek eskatuko ziola, horrelako saltsetan sartzea gustukoa zuen josulagunen batek, agian —kasu ezagunak izan dira, guztiz aurkakoen kasu ezagunik izan den gisa berean—, horrelako zerbait, eta bai zera, "alderdiaren egitura", izan zen erantzuna, "alderdiaren egitura", ez dut ezer asmatu, eta pixka bat gehiago zehazteko eskatu nionean, orduan esan zidan, "bueno, alderdiaren egiturako baten batek", eta hemen ere izenen bat utzi zuen erortzera bestela bezala, orduan alderdiaren doktrina eta praxia noraino zeuden eszinditurik, norberak bere ondorioak atera ditzala, orain ere ez da oso diferentea izaten, hauek kartako palo guztietara daude, handira eta txikira, kamaleoniko samarrak dira, horra hor, beharbada, euren arrakastaren giltza. Beroizen etxea beti izan da babeslekua, galde biezaiete 67ko Aberri Egunean bere pisuan, eta azpikoan, eta goikoan, eta aurrekoan, sartu zituen euskotar eta euskaldun guztiei, Carmen, Beroizen emaztea zena, hor ibili omen zen ajoarriero kazuelakadak eta salda mundu guztiarentzat prestatzen, Carmen, santu bat, bi aldiz santu ez duelako sekula ere trukean zipitzik ere eskatu, maitasun pixka bat alde batera utzita, dirudienez bertako militantziak konpromiso handia hartu zuen Aberri Egunaren ospakizunarekin, Beroizek ere bai, noski, Beroiz ere tartean, hordagoa beraiek bota omen baitzuten, "Aberri Eguna karlismoaren bihotzean" egiteko kontu horrekin, EBBko bilera batean hartu omen zen erabakia, Ajuriagerrak ez bide zuen nahi, arriskutsuegia iruditzen zitzaion, frakasoaren beldur omen zen, eta erronka bota omen zuen, hala izan bedi baldin eta hamar mila euskalduni ostatua emateko gauza bazarete, eta besteek jaso egin zuten goantea, eta dirudienez gehienak portatu ziren, kalea ere portatu zen, nazionalistek gero, beren artean, esaten zuten dena karlistek hartutako jarrerari esker izan zela, karlistak Francoz potrotaraino zeudela seinale, agian egun batzuk lehenago, edo egun berean, Goiena zafratu zutelako izango zen, Goiena, bolumen inportante bat, gizon puska, alegia, bazegoen ostikoa non eman, egon zirenek arrakastatsu gogoratzen dute, ez da ahaztu behar ordurako Alderdiak bazuela, zegoeneko, bere indarra gazteen artean ere, Eusko Bazterra hain famatua han zen, berrehun gazte baino gehiago biltzen omen zuen, panfletoen banaketa behintzat segurtatuta zegoen, "VASCONIA-EUSKALERRIA-EUZKADI (el nombre es lo de menos) ES TU PATRIA VASCA. Las fronteras deben desaparecer y desaparecerán, sin luchas fratricidas en esa EUROPA FEDERAL UNIDA a cuya realización debemos colaborar todos los pueblos cultos", Eusko Bazterrako partaide garrantzizko izandako Bergerandik, esaterako, garaiak gogoratzen zituenean jendearen boluntarismoa eta prestakuntza eskasa salatzen ditu, baina ilusioa ere bai, zernahi egiteko ilusioa gehiegi galdetu gabe noren izenean egiten zen, urte asko ziren diktadorearekin eta haiek ez zuten ezagutu gerraren ikara, bon, boluntarismoa eta guzti gazte antolaturik ere bazegoen, propagandarako, jendeari ostatu emateko, kalera ateratzeko, bata gehi bestea, gauza ondo atera omen zitzaien, Poliziak hirurogeita hamar bat lagun atxilotu zituen, egurra galanki partitu zuen, baina hor geratu ziren grabatutako irudiak Europak jakin zezan Francoren umorearen berri, "...incluso LOS TRES REYES, y esto dice mucho pues el año pasado en Vitoria en el CANCILLER AYALA, el similar, hicimos noche 132 personas (mitad del hotel vacío) y en LOS TRES REYES esa noche solamente metemos las 350 personas...", hau idatzi zuenak bazekien zertaz ari zen, Los Tres Reyesko gerentea baitzen, eta Manuel Irujori jakinarazten zion, gutunaz, arrakasta itzela, hortaz; hala ere hor hasi omen zen inbaditzaile euskaldunaren kontu famatua, eta ez, interesatu batzuek jakinarazi nahi duten bezala, Askatasunaren Ibilaldia deitu zen hartan, han hasi zen, hainbeste bider errepikatua eta argudio nagusiaren mailara igoa, ezaguna denez, gaur arte iristen eta baliatzen den argudioa izateraino, nork bere ardurak har ditzala, edo bestela inork ezta bat ere.

      Lur azpiko borroka ideologikoa hain gogorra izateagatik, baseak sekula baino uztartuago zeuden, EGIkoak eta ETAkoak elkarrekin ibiltzen ziren maiz, txikiteoan eta parrandan, eta zenbait ekitalditan ere hor ibiliko ziren, elkar hartuta ez bada, elkarren ondoko, eta borroka ideologiko hori egoteak, eta aldi berean jende xehearen arteko harremanak hain estuak izateak irakasbide garrantzizkoa ematen dute, politikari buruzkoa, alegia, eta irakasbidea da, nire uste apalez, hainbestetan gutxiesten dugun borroka ideologiko hori dela benetan funtsezkoa dena, herri soilaren nahikari eta ilusioen gainetik; esan dut borroka ideologikoa gutxietsi, baina agian egokiagoa zen esatea borroka ideologiko horren aztarna idatziak gutxietsi, hemen oso tipikoa izan da beti panfleto bat irakurtzen hasi eta hiru lerro irakurrita aspertu eta mendira jo duen jendea, ez dakit beste inon hala izanen den, baina hori esango nuke euskaldunen marka dela, eta ez dut uste topiko merkea denik, agian formulazioa eskasa eta pobrea bada ere, bada halako joera bat, panfletoa, elaborazio teoriko idatzia, alegia, zakarrontzira bota, halako erdeinuzko keinu batez, halako mespretxuzko hitz batzuk esanez, eta ekintzan hasteko behar gorria, eta horretan datza gure bertuteetako bat eta gure ahulezia nabarmenetako bat, zer egingo diogu, bakoitza den bezalakoa da, ni orain ez naiz hasiko masen pedagogiaz eta horrelako kontuez, beranduegi da horretarako; ekintzak bihurtzen zituen anaiak, edo anai-arrebak, eta horretan erakutsi zuten adorea eta imajinazioa ez zen makala izan, 67ko Aberri Egunaren bezpera-egunetan ikurrina Bi aizpe deituriko pasartean jarri zutenean bezala, hau EGIkoek ezarri zuten; gauza nolakoa zen konturatzeko, mendi arteko pasartea ezagutzea komeni. Aralar mendikatearen azken adarra da, ekialdetik, mendi-lerroa bat-batean hautsi egiten da eta metro askotako bi pareta bertikal geratzen dira aurrez aurre, kareharrizkoak, euren artean hogeita hamar bat metro zabal izango den pasarte estua geratzen da, bertatik ibaia sartzen da, are, pentsatzekoa da ibaiaren lana izango zela pasabidea ireki zuena, mendi-lerroa hautsi zuena, gure garai modernoetan ibaia ez ezik autobidea ere pasatzen da, eta lehen errepidea, eta hori baino lehen bidea, bide inportantea gure mendebaldetiko probintziekin bat egiteko dagoen bide nagusia baita; bon, gauza da bi haitz horien artean zirga bat pasatu zutela, eta bertatik ikurrina eskegi, oso gauza efektu handikoa izan behar zen, egunero bezala ohera joan, eta hurrengo goizean hain paraje berezian ikurrin bat ikustea, seguru horrek jende dexente abertzaletu zuela, ausardiaren miresmen hutsez; ni, nire aldetik, operazioaren alderdi teknikoaren nolakoak interesatzen nau, hiru edo lau eskalatzaile on ibili beharko ziren, gehi laguntzaileren bat agian, txoferra eta hola, gauez egin beharko zuten, eskalada-bidea zailegi ez izanagatik, paretak, behe aldean, apur bat etzanago, apur bat tripaduna izanagatik, ilunak zailduko zuen dena, gainera, zailegia ez delakoa ere oso diskutigarria da, orain, neska-mutilak armiarmak lez edonondik igotzen diren garaian ez dirudi zailegia, 67an deabrukeria emango zuen, askok jakin ere ez zuen jakingo jendeak harrizko hormetatik gora egiten zuela kirola praktikatzeagatik, ez dakit nola moldatuko ziren, logikoena da pentsatzea soka-luze bat, pare bat agian, egingo zituztela, bakar bat soka hogeita hamar edo berrogei metrokoa bazen, pare bat hogeikoa bazen, nik ezin jakin xehetasun hori, auskalo soka espartzuzkoa ez ote zen izango, nik ezagutu ditudanak bestelakoak ziren, baina hamar-hamabi urte geroagokoak dira nik ezagutu ditudanak, eta gauza jakina da gauza hauetan teknikak zenbat eta zein azkar egiten duen aurrera, bon, berdin da, paretan sartuko ziren eta gora egingo zuten zirga bat motxila barruan zeramatela, zirgak haitzen arteko zabalera osoa hartzeko bestekoa beharko zuen, pisatuko zuen, uste izatekoa da pareta-bidea aldez aurretik prestatuta edukiko zutela, aseguruetarako klabijak aldez aurretik, beste egun batez, sartu, eta bertan utziko zituztela, bizkorrago ibiltzeko; pareta-bidea ongi ezagutuko zuten, bestalde, alegia, hainbat aldiz eginda edukiko zutela gero gauez ere egin ahal izateko, gero gau argia aukeratuko zuten, astebeteko epea-edo edukiko zuten gaurik onena zein zen aukeratzeko. Bon, demagun soka-luze bat eginda, lagunak behean aseguratzen diharduela, eskalatzailea iritsi dela puntura; handik, aldez aurretik horretarako prestaturiko klabija batean mosketoia sartu, eta hantxe lotuko zuten zirgaren mutur bat, bestea lurrera erortzen utziko zuten; eskalatzaileak behera egingo zuen rapelik ere egin behar izan gabe, hau da, beheko lagunak, aseguratzen ziharduenak, soka emanda, zeinak esan nahi baitu sokak agian berrogei metro edukiko zituela eta eskalatzaileak hogei metrotan egingo zuela operazioa, hogei metro, nahikoa eta sobra ikusgarri izateko eta inguruko herrietako eltzetzu guztiak ikaratzeko; eskalatzailea behera iristerakoan soka gorputzetik libratu eta tira egingo zuen, soka, osorik, berreskuratzeko; gero zirgaren muturra hartuko zuten eta errepidea zeharkatuko zuten, zirga errepide gainean ez uzteko elektrikako kableen gainetik botako zuten, gero ibaia zeharkatuko zuten zirgarekin, hau izango zen, seguru asko, ekintzaren unerik arriskutsuena, une horretantxe norbait agertuz gero, asunto txarra; beste haitzaren beheko aldera iritsiko ziren, han beste eskalatzaile pare bat egongo ziren zain, prest ekiteko, bigarren pare honek gora egingo zuen ikurrina eduki behar zuen zirgaren bigarren muturra gerrian lotuta zuela, eta beste hogei bat metro gora egitean, klabija bat paretan sartu, soka tenkatu eta bertan lotuko zuen. Dena ondo joatera, eta bi eskalatzaile-pare egotera, errepidea eta ibaia, zirgarekin, zeharkatzeko operazioa hamar minutu edo ordu laurdenean egingo zuten, hau da, azkar; ez dut pentsatu nahi, ordea, bikote bat bakarrik egon balitz, orduan dexente gehiago beharko zuten, eskalatzeko soka soinetik libratu, beste aldera pasa, berriz soka jarri soinean, korapiloa egin, hasi gora, enfin, gero zirga sasian edo trabatzen bazen, edo ibaiko harriren batean gakotzen bazen, libratzeko lanak; bon haitzen arteko zintzurra zeharkatu eta gero, behin zirga bi haitzen artean paratuta, ahalik eta gehien tenkatuagatik, pisuak berak erdi aldetik konkortuko zuen zirga. Orduantxe izango zen ikurrina ateratzeko unea; ikurrinari pisurik jarriko zioten beheko aldetik, eta gero, goitik, bi mosketoien bidez, zirgan paratuko zuten. Behean ipinitako pisuak eta zirga pixka bat zorurantz konkortuta egoteak, sabel moduko bat edukitzeak, alegia, eragingo zuen ikurrina zirgan behera joatea, bi haitzen erdian geratzeraino, denen ikusgarri. Nik honelaxe imajinatzen nuen, gutxi gorabehera, operazio guztia, eta gero jakin ahal izan dudanez, gauza hemen kontatu denaren antzera izan zen, izan ere, nahiz eta zenbait gorabeheratan gauzak ez izan nik hemen esan bezalakoak, esaterako ez ziren izan bi eskalatzaile-talde, bakar bat baizik, eta ez zuten ekintza egin gau bakar batean, elkarren segidako bi gautan baizik, lehenean zirga paratzeko, eta bigarrena ikurrina paratzeko, zirgatik zirrist egin zezan lortzeko, zeina, bide batez esanda, ez baitzen, omen, batere erraz suertatu, mosketoiak zirgatik beherantz joan zitezen ahaleginak egiten zituzten, eta mosketoiak labain egin ez, nahiko akrobatikoa gertatu bide zen. Hor konpon, kontuak kontu, gauza ongi atera zitzaien, eta ikurrinak luze iraun zuen hor goian, inor ez zelako jaistera joaten ausartzen, kendu zuten moduaz, ez dago erabateko adostasunik, batzuek diote guardia zibilek sokari tiro eginda bota zutela, beste batzuek diote guardiek Iruñeko eskalatzaile batzuei deitu zietela kentzeko, hauek aitzakiaren bat emanez, ezetz, ez zutela kenduko, eta orduan Jakatik propio etorritako benemeritako espezialista batzuek kendu zutela. Esaten ere dute ezen, kentzeko eskatu zieten Iruñeko eskalatzaileak zirela... ikurrina jarri zuten berberak! Litekeena da biak gertatzea, baita ere, hau da, lehen hurbileko kasernakoak tiroka saiatu, eta gero espezialistak etorri, tiroarena egia bide da, Beroizi galdetu nionean esan zidan baietz, eta anekdota bitxia kontatu zidan, zera, kanpotik etorritako saltzaile batekin egon zela eta hark esan ziola gauza harrigarria ikusi zuela, "txapelokerrak ikusi zituela mendi baten ondoan, Ingalaterrako bandera bat bota nahian, tiroka", eta bai, kanpoko saltzaileak bakarrik ez, bertako batek baino gehiagok ere horixe usteko zuen, Ingalaterrako bandera zela, edo are eta gauza xelebreagorik, halaxe zeuden gauzak. Bon, modu batera izan edo bestera izan, ezin uka ekintza arrakastatsua, ikusgarria eta oso komentatua izan zela.

      Akzio hori egin zutenak Eusko Bazterrekoak ziren, hainbestetan aipatu da izena ze, honezkero, zerbait gehitu beharko da, EAJk asmatutako talde edo klub moduko bat zen, sekulako arrakasta eduki zuena, beharbada bere sustatzaileek ere uste ez zuten bezalakoa, haiek koadrila txiki bat esperoko zuten, eta hilabete gutxitara berrehun eta berrogeita hamar bat bazkide omen zituen, hori orduan ehun mila lagun ozta-ozta edukiko zituen hiri batean, kanpotik etorritako makinatxo bat ere barne, eta errepresio handiko baldintzetan, zerbait bada. Hainbeste arrakasta ez zuten espero eta ezkutuko sustatzaileak izutu ziren, atzera egin zuten, Poliziak interesa hartua zuen elkarteari buruz, sustatzaileek horixe gutxien nahi zutena izan, desegin egin zuten elkartea bi urte doi-doi eginda zituenean, gauza eskuetatik ihes egiten ari zitzaiela iruditu zitzaien, esan beharrik ez dago agintekeriaz desagerrarazteak bere zauriak utzi zituela hor ibili zirenen artean, orain jada historia da, eta hitz bat esan behar da haien alde, ekimen hartan egin zutenen alde, eta haien merituek gaur den egunean ere dituzte oihartzunak, nahiz ez garen konturatzen, nahiz ez dirudien edo oharkabean pasatzen diren, eta esaten dudanaren lekuko, adibide aski xumea ipiniko dut, nahi bada, nahiko folklorikoa, beste askok esango lukeen moduan: afera da egun, hemen, inauteriak egin eta gure sustraietako euskal inauteriak agertzen badira, dantza-saio bat egin eta euskal dantzak egiten badira, afera da egun kalea hartu eta euskal kutsuko zerbait agertzen bada, aitzindari haien lanari esker dela, haiek orduan mugitu ez balira, orain hemen inauteria Brasilgoa imitatuz egingo zen, eta dantza-saio tipikoak Andaluziakoak edo izango lirateke, ematen du tontakeria dela baina bere garrantzia badu; izan ere, bere adierazpen ludiko eta errepresentagarriak galdu dituen herria jada ez da herria, ez du izen hori merezi, eta gaur uste dut ikusten dela hori sekula baino garbiago, herri ukatua ez ezik, desagerrarazi beharrekoa garen honetan, horrelako adierazpenak lantzeak eta gordetzeak kontzientzia eta lan bat eskatzen dute, hemen inork ez du deus oparitzen, kulturek ere ez, kulturen harreman, tratu eta merkatuan ere elkar jaten dute; zer esanik ez ditxosozko globalizazioaren garai hauetan, zer esanik ez hau bezalako toki batean, non kapitalismoaren elitezko koadroak sortzeko multinazional batek egoitza baitu, Opusez ari naiz, jakina, ez da harritzeko Eusko Bazterrekoek Opus hainbeste gorrotatzea, une hartan proiektu antagonikoak ordezkatzen zituzten; baina honek mahai gainean jartzen du, berriz ere, nazionalismo historikoaren, eskuinekoaren kontraesan bortitzaren beste adierazle bat, haiek baitziren Opusen proiektuaren aurkakoak baina, aldi berean, zeharka bada ere, haiek ireki zioten hemen finkatzeko atea; esango nuke, gainera, hura hasiera baizik ez zela izan, denbora aurrera ahala, jada ez dakit hain antagonikoak diren, interesen nahasketek, gainjartzeek eta solapatzeek mataza lodia osatu dute, hemen eta Bilbon eta Donostian, mataza lodia eta kontraesankorra, eta zoritxarrez, kontraesanak, gehien-gehienetan, mirakulurik gertatzen ez bada, alegia, diruak, iparrorratz seguru horrek, markatzen duen aldera erabakitzen dira; baina, tira, Eusko Bazterra desegin zela esaten ari ginen, nork daki "gauzak eskuetatik ihes egin ziezaien beldur zirela" esaten dugunean kontraesanak agerian geratuko zirelako beldur zirela esaten ari ote garen, gure hitzen egiazko esanahiaz jakinaren gainean egonda, edo ezjakinaren gainean egonda, tira, elkarteari azkena eman zioten, eta, bertan izan zirenek esaten dutenez, Eusko Bazterra desagertzea, neurri batean, traumatikoa izanagatik onuragarria ere izan zen, orduan banatu baitziren berrehun eta piko lagun horiek, baina ez etxera joateko, auzoz auzo eta herriz herri beren lanarekin segitzeko baizik, eta, alde horretatik, hazi emankorra gertatu zen euskal industrien zabalkunderako, han ere gerora beste bide politiko guztiz diferenteak hartuko zituzten elementuak izan baziren ere, bat, esaterako presidente ohi auzipetu baten konfiantzazko aholkularia izatera iritsitakoa, goian bego, snif.

      Horrenbestez, Jokin Artajo eta Alberto Asurmendirena baizik ez zitzaigun geratuko, Artajo eta Asurmendi, hor nonbait ere esan den bezala, Ultzaman hilik, lehergailu batek zartatuak, hauek ere Eusko Bazterrakoak, eta EGIkoak, garbi gera bedi; Artajo eta Asurmendirena hegan bezala egon da orri hauetan zehar, gauzatzen ez den baina dena blaitzen duen itzal itzel baten moduan, eta nik badakit, jakin, horixe zela nire lehengusuak ukitu nahi zuen gaietako bat, ukitu gabe bezala ukitu nahi izanik ere, mila bider hitz egin genuen horretaz, berak ere ez zuen sinesten gauzak bere nobelan iradokitzen duen bezala gertatu zirenik, baina tematzen zen hori gutxienekoa zela, inportantea zena zela adieraztea, jakinaraztea, aldarrikatzea, gauzak hala gerta zitezkeela, ez dela ero baten ameskeria, baizik eta beste askoren arteko posibilitate gertagarri eta sinesgarri bat, horixe esaten zuen berak, hitz hori erabiltzen zuen, sinesgarritasuna, sinesgarritasuna, gakoa da nik kontatzen dudana sinesgarria dela, egia, egia historikoa ez bada ere. Gakoa da, esaten zuen, baita ere, nazioarteko puzzle handi bateko pieza txikia baizik ez garela izan, eta horixe, gure pieza-izaera, gure txikitasuna, gure nazioartekotasuna adieraztea. Nire lehengusuari ez zitzaion egia historikoa asko axola, baina niri bai, eta alde horretatik, gaur den egunean gertaerak xehetasun, guztiekin ez dut esango, baina bai nahiko handiekin ezagutzen ditugu, Jose Luis Diaz Monreal izeneko historialari batek berrosatu du historia haren nondik norakoa, lehengusua eta biok hasi ginen gaia jorratzen eta jaun honekin egin genuen topo, berak zeukan eginda guk egin nahi genuen lana, berak utzi zizkigun bere materialak, hortaz nik hemen paratuko dudana bere lanaren laburpen bat baizik ez da izango. Nafarroatik bi gazte joan ziren Donibane Lohizuneko txalet batean egin behar zen ikastarora, bat Asurmendi zen, Asurmendi ez baina bestea bizirik dago, Joseba Rezolak eman omen zuen ikastaroa hasi baino lehenagoko hitzaldia, "Zuen arabera eta ikasten duzuenaren arabera izango da Euzkadiren etorkizuna", esan omen zien han bildutakoei, berriro hitz solemneak, berriro hitzak, gizakiak asmatu duen engainagarririk handiena; ikastaroa atzerrian bizi zen euskaldun batek eman omen zuen, pertsonaia ilun bat, arrasto gutxi utzi zuena, badakigu Rotschild gazteluan, Paris ondoan, amerikarrek 1944 edo 45 urtean ehun eta piko euskalduni eman zieten ikastaroan —arte martzialak, arma labur eta luzeak, kamuflaje teknikak, lehergailu plastikoak— ikasle izan zela, askoz gehiagorik ez, bon, bai, berean trebea zela ere badakigu, "competente", horixe da ikastaro horretatik pasa eta bizirik dagoenak erabili zuen hitza, "competente" plastiko eta arma kontuetan, gazteluan, amerikarrekin, asko ikasiko zuen, eta ongi, motibazioa ez zitzaion faltako, ez noski, Agirreren hitz hauek entzun bazituen, hitzak garai haietakoak dira, "Amerikaren arima ezagutzean, ezagutu nuen, baita ere, zein handia den Amerikaren eginbeharra; zeren, Amerikaren eginbeharra, jaun-andreok, une hauetan, Humanitate osoaren askatasuna salbatzea baita, ez gehiago eta ez gutxiago ere", amerikarrena izugarria da, beti dabiltza askatasuna salbatzen, beti, toki guztietan, egunen batean kontuak eskatu beharko zaizkie, salbatzaile kaxkarrak dira, behin salbatu izan balute, baina hura fundamentuz, nahikoa izango zen, eta hildako-meta bat uzten dute salbazio-ekimen bakoitzean, ai ama; Rotschilden amerikarrek euskaldunei eman zieten entrenamendua elitezko komandoena izan omen zen, bertan egondako Deunoro Totorikaguenak dio Epaltzatar batek, betiko Epaltzatarren leinuko batek lagundu ziola Agirreri operazioa antolatzen, amerikarrak oso pozik omen zeuden giza-materialarekin: euskaldunak, fisikoki oso fuerte, psikologikoki motibatuak eta ideologikoki zuzenak omen ziren, hala uste omen zuten irakasleek, Okay komandantea ere barne, egiazko graziaz Warner komandantea, Plastic kapitaina ere barne; euskaldunak hain zeuden motibatuta ze aldizkaritxo bat ere atera baitzuten, gaztelania hutsez, Okay izenarekin bataiatu zutena, komandantearen ohorez, zeinean honelakoak irakur baitaitezke, "Plastic kapitaina, gure aldizkaritxoa gaur ateratzen bada zuen herri handiari agur egiteagatik baizik ez da, eta zuri zein gainerako irakasleei dizuegun begirunea berresteko...". Indartsuak eta ideologikoki zuzenak. Aldizkarian horren frogak ere utzi zituzten: "Errusiarrak basatiak dira, afrikarrak baino okerragoak. Errusiarren zibilizazioa honelakoa da: sudurra hatzez garbitzen dute, bai nekazariek eta bai langileek ere, hala profesionalek nola ikasleek. Ezin dira sekula etxean bakarka geratu, zorriak bizi baitira haiekin, argia badute, baina ez dute garbitzeko urik". Ideologikoki zuzenak. Bon, hortik pasatakoa zen Donibane Lohizuneko irakaslea, ez dakigu ideologikoki zuzenenetakoa edo okerrenetako izango zen, baina ni, zuhurtzia hutsez, ez nintzateke gauza handirik fidatuko; ikastaroa pasatakoan ekin zioten, atentatu batzuk izan ziren han eta hemen, Asurmendi edozertarakoa omen zen, hala famatu dute bederen, are gehiago, gehiegizko ekintzailea ez ote zen ere esaten dute, niri aski barregarria iruditzen zait, garai haietan, eta horrelako saltsetan sartzeko prest egonik, zer nahi zuten, fraide bat edo teoriko bat ez zen izango, ez horixe, bizia jartzen zuen mahai gainean horretarako prest oso gutxi zegoen garaian, bon, lau atentatu batera egitea pentsatu zuten, lau lehergailu, helburuak eta, ekintzakideak aukeratu zituzten, horietako lehena Jokin Artajo, ikastaro hartan egon ez bazen ere Asurmendiren lagun mina, isila eta zuhurra, diotenez, eta, nik dakita zergatik, ordurako jada ETAtik hurbil omen zegoena, puntu honetaz ez dut jakiterik izan, baina mundu guztiak esaten du hala zela, inork zergatia ematen ez duen arren, bon, kasurako berdin da. Haiekin joatekoak ziren bederatzi lagunen izenak ezagunak dira, eta dagoeneko badago jakitea zer gertatu zen 1969ko apirilaren 6ko goizean. Sei lagun geratuak ziren Marcelianon Artajo eta Asurmendirekin, beste hirurak Belate aldeko borda batean zeuden zain, Artajok eta Asurmendik lehergailuak prestatu behar zituzten, fulminanteak jarri edo, ikusi zuen batek gogoan duenez lehergailuak xaboi-zatien antza omen zuen, materiala Iparraldetik omen zetorren, esaten dute materiala beti ez zetorrela oso baldintza onetan, Urbasako lehergailua jarri zutenean bidali zietenaz fio ez, eta harrobi batean lapurtu omen zuten materiala, hango horrek fideo-pasta itxura omen zuen, xaboi-zatiak, fideo-pasta a zer produktu egunerokoak eta arruntak batere arrunta ez zen produktu baterako; badoaz Artajo eta Asurmendi lehergailuak prestatzera, besteak zain utzirik, kotxe bat hartuta. Alkilerrean bi kotxe hartu omen zituzten, adi datuari, bi, bata burdin-korapilo bat eginda geratu zen Mini bat, NA-54562, bestea ez dakit, baina adi, bi auto ziren; goiza joan zen pasatzen eta bikotea ez agertzen, Marcelianon zain zeudenak gero eta urduriago, baina, gauzak nola ziren orduan, gaur egungo ikuspegitik ez da ulertzen, eguerdi aldera denak etxera bazkaltzera joan ziren, urduri, bai, baina etxera bazkaltzera, susmatu gabe, nonbait, Artajo eta Asurmendi ez zirela sekula gehiago azalduko, hilik zeudela burdina birrindutako meta baten azpian, jendeak esaten du Artajo zela lehergailua manipulatzen ari zena, harrituta esan ere, Asurmendi baitzen espezialista, agian esango zion aurretik tori, gaur zuk egingo duzu, nik esango dizut eragiketa nola egin behar den, berdin da, ez gara xehetasun makabroetan sartuko; nahikoa izan bedi esatea, inozentziazko koadro hura osatzeko, Marcelianon zain zeudenak nola harrapatu zituzten, sinesgaitza da, benetan, borroka armatuan zebiltzan hasierako horien mentalitatea erakusten du, harrapatu zituzten, inozokeria gorenaren erakusgarri, bigarren alkilerreko autoaren giltzak itzuli egin zituztelako hurrengo egunean, jada zer gertatu zen bazekitenean; ederki pagatu zuten, beren kartzelako urte luzeekin, eta Belaten zeudenak baizik ez ziren kartzelatik libratu, haiek hanka egin baitzuten beste aldera. Gero etorri ziren erreakzioak, hilketak eta atxiloketak izotz-horma baten moduan erori ziren jende haien bizkarren gainean, EGIk omenaldi beroa egin zien Gudari aldizkarian, baina EAJk ohar txiki bat baizik ez zuen atera bere Alderdin, borroka armaturik batere nahi ez zutenen tesiak nagusitu ziren, izan omen ziren hitz gordinak, akusazio zehatz eta latzak, "gazteria hiltegira eramaten ari zarete", Beroizek dio berak nahiko izan zuela bere semea, egiazkoa, onbideratzen, edo bide txarretik babesten, ikusi egin beharko zen zer erreakzio edukiko zuen beroan, asunto honetan garbi geratzen den bakarra da ezen, jakina denez, edozertarako dagoela aitzakia, galtzeko izan ezik. Urte batzuk geroago, auzi horregatik kartzelan zegoen batek idatzi zituen, hala uste dut behintzat, hitz hauek: "Jokin Artajo eta Alberto Asurmendiren biografia politikoak eta militanteak aipatu beharreko adar batzuk ditu, bi hitz merezi dutenak, egunen batean egia guztia argitara ateratzen den artean. EAJk borroka armatuaren justifikaziorik onartzen ez duen honetan, bere jarrera beti 'baketsua' izan dela dioen honetan, garrantzizkoa da gogoraraztea ez zela hori bere jarrera 1968-69 urteetan. Asurmendi eta Artajo —azken honek ordurako zeuzkan diferentziak alde batera utzita—, EAJk entrenatu, finantzatu eta zuzendu zuen komando bateko kide zirela hil ziren (...) Dirudienez, Jokin eta Alberto hil eta gero, EAJk alde batera utzi zuen borroka armatuaren bidea, dakigularik, inoiz ez duela egin autokritika publikoa, ez borroka modu horri hasiera emateari buruzkoa, ezta alde batera uzteari buruzkoa ere. Baina aurrekaria, esanahiduna eta garrantzikoa, hor dago, erabat argituko den egunaren zain".

      Eta, etortzen zait niri burura, pentsatzen hasi eta bere burua autokritikatu duen politikaririk ezagutzen ez den espezie da, ez ezker eta ez eskuin.

Azken zelai beltzak

Nire lehengusuak, oso oker ez banago, hainbat aukera posible ibili zituen buruan nobelari bukaera emateko, badakit hori zer edo zer mintzatu ginelako aferari buruz, bere ustez nobelak hark nahi zuen puntura eramaten zuen, azken eszenaren zain, hondar erabakiaren zain: Mikelek zita dauka Julen eta Robertorekin, eta zita hori azkena izango da, azken bi hauek ez direlako bizirik aterako; Amerikanoak horrenbeste badaki, horrenbeste jakinarazi diote; are, bera, zuzenean edo zeharka, hori ez dago jakiterik, planaren parte da, ez dakigu zer mailatan; lehengusuak esaten zuen nahikoa zela horrela, nahikoa zela adieraztea, zeharka bada ere, Amerikanoak aukera eduki zuela lehergailua manipulatzeko, zuzenean, edo Zakarro balia zezakeela horretarako, edo Irujoren ondoan zegoen Jauregizar misteriotsu horrek ere egin zezakeela... Bere planteamenduetan, xehetasun zehatza, hau da, nork eta nola egin zuen, gutxienekoa zen, inporta zena zen garbi geratzea Amerikanoak aukera eduki zuela, planaren parte dela eta plana dela Julen eta Roberto bizirik ez ateratzea. Orduan, hondar eszena horretan erabaki behar zen nola jokatuko zuen Amerikanoak bere adiskidea omen zen Beroizi buruz, eta saltsa horretan sartu den Beroizen semeari buruz, Mikeli buruz. Une honetan, aukera batzuk ikusten zituen, bitan laburbil litezkeenak, lehena zen Amerikanoak xantaiari men egitea, guztiz, Miguel Beroiz adiskideari traizioa egitea onartzea, traizioaz mintza badaiteke behintzat, Mikel semea beste biek pairatuko duten patu beraren biktima utziz. Bigarrenak hainbat aldaera onartzen zituen, baina funtsean, hauxe zen, Amerikanoak erdiko bide bat aurkitzen duela iradokitzea, hau da, inorekin erabat ongi uzten ez duen, baina erabat gaizki ere uzten ez duen erdiko bide bat aurkitzen duela; erdiko bide horretan, Amerikanoak Mikel salbatzen du, Julen eta Robertorekin egin duen zita tokira azalduz eta tranpa hartatik ateraz, Iparralderako bidea harraraziz, hain segur, eta, alde horretatik, Miguel Beroizen adiskidetasuna bere kide ohiek ezarri dioten xantaiaren gainetik jarriz; baina, aldi berean, xantaiaren ondorio latzak ere onartuz, bere kide ohien eskakizunei men eginez hein handi batean. Logikoena dirudi irtenbide honek, Amerikanoaren izaera zalantzakorra eta nortasun ezbaitia ezagutuz. Pentsatzekoa da ezen, handi aurrera, Amerikanoak bere bide zail eta neketsua segituko duela Euskal Herritik kanpo, xantaia egiten ziotenen konfiantza erdietsi gabe, eta bere bizitza pertsonala erabat berregiteko aukera zapuztuta. Nik behintzat, honela interpretatzen dut ondoren datorren epilogoa.

      Baina horrek baino gehiago arduratzen nau zer pentsa dezaketen, bukaera honi buruz, beren lekukotasuna eman didaten pertsona guztiak irudikatzeak. Aitarekin mintzatu nintzen, eta hasieran ez zuen inork ezer argitaratzerik nahi, zertarako, esaten zuen, utzi gauzak bakean, zertarako harrotu hauts zaharrak. Nik ere ez nion indarrik egin nahi, egia baitzen berarekin traturik egin ez bagenuen ere, bazegoela halako esan gabeko itun bezalako bat; alegia, berak uste zuen ezen, ematen zuen materiala inoiz erabiltzekotan, nire historia-lan baterako izango zela, eta ez nola-halako narrazio baten parte bezala. Azkenean amore eman du, eta bere amore-emate horretan pisurik gehien eduki duen arrazoia izan da, beste bider batez, Xabier bere ilobak hortik zehar, bide-bazterretan uzten dituen txapuza konpongabeetako bat nola edo hala moldatzea. Aitari gutxi geratzen zaio, eta berarekin batera mundu bat doalako irudipena du, agian betirako. Ni animatzen saiatu naiz, nire ahalmen eskasen arabera, eta harresietako belar-izpiak bezalakoak garela esan diot, han egon garela lehen eta han egongo garela ehun urte barru ere, eta gisakoak esan dizkiot. Nik neuk ez dakit hitzok, animo-hitzak diren aldetik haratago, benetan sinesten ditudan. Ez diot esan, baina pentsatu dut, Xabier lehengusuaren ideia bilduz, guretzat itxaropena, esperantza ere hodeitzarretan bildua datorrela. Ez dut esaten harro, ez dit poza ematen. Aje edo bestondo izugarria bezalakoa da gurea, bezperan luze edaten egon denak pairatzen duena bezalakoa, mozkor historiko baten ondorioa, bai, badakit ideia oso debaluatuta dagoela, jende mordo baten kezka izan da ideia hori higatzea, horretarako denetariko frogak bilduz, historiari, etikari, estetikari, moralari, denei dei eginez, eta neurri batean lortu dute beren asmoa, ez da harritzekoa, tontoak ez dira eta baliabiderik ez dute falta, baina errealitatea tematia da, eta erakusten du egintzen indar setatiarekin gurea sekula erabat ahokatu ez den puzzlearen pieza dela, azkenean beti mailukadaz sartu dena, edo azken uneko ukipenak eta doikuntzak eginez, gehiegi begiratu gabe doikuntzak egiteko zerra nori edo zeri sartzen zitzaion, jakina, puzzlea inon ez da perfektua, eta gauza okerragoak ikusten dira munduan, bai horixe, baina, zertarako uka, gure elurrak bazterrak zuri zitzakeela susmatu den bakoitzean zerra sartu dute, eta horregatik zioen nire lehengusuak, eta ni konforme nago harekin, esperantza hodeitzarretan bildua datorrela, gaurko —egun bateko— elur itxaropenezkoa biharko zerraren gaztigua izan baita beti, eta ikusteko baitago betiko madarikazioa noiz hautsiko den. Ikusteko baitago, ikusteko egon beharko bailuke, eta denek eman beharko bailukete hori ikusi ahal izateko aukera.

      Bitartean, gurean, esperantza zenternaka ari du.

Epilogoa

Mikel indarge sentitzen zen, flotatzen bezala zihoan, eta urdailaren erdian herstura-gune bat bezala nabaritzen zuen, tximeletak bailituen, eta horixe zen bizirik zegoela gogorarazten zion bakarra. Aspaldi eten zitzaion listu-jarioa, ezpainak elkarrekin itsatsita zituen. Takonera begiztatu zuen. Adar biluzien firin-faranak bazuen mehatxagarria zen zerbait. Urrutian, parkean, zamarra berdexka zeraman irudi bat ikusi zuen; urduriak guardia zibilak ote ziren pentsarazi zion, baina parkeko zaindari bat, japi bat baizik ez zen.

      Ia inor ez dabil kalean. Goiz da, eta euriaren promesa ez da ibiltariak animatzeko akuilurik onena. Hodei berunkarek kontzientzia txar batek adina pisatzen dute. Sabelean dauzkan tximeletek barrenak gardosten dizkion su dantza itxurako bat hasi dute, orain, hitz egingo balu, hodeiek iragartzen duten trumoiaren orroa bezala izango zen, ez halabeharrez ozena, baina bai askatzailea; zainak atezutik askatuko zituzten berbak izango ziren, itomena arinduko zioten ukendua. Baina ez dago inor inguruan eta, egonda ere, isilik begiratuko zion. San Lorenzo elizako dorrea da bere ibileraren lekuko mutua, eta begiak dituela begitandu zaio, gauza asko ikusi dituela, asko dakiela, eta hemendik aurrera ere bere sekretuen berri jakingo duela, haragizko bihurtu eta den-dena botako duen egunera arte baizik ez duela isilpean gordeko. Bihotza eztarritik gora egin nahi dion su-bola bat da, eta ahalegin bat egin du lasaitzeko; usain ezagunak atzeman nahi izan dizkio azken nagiak ateratzen ari den goizari, eta zantzu bat bezalakoa den goroldio umelaren urrina baizik ez zaio sudurreratu. Baina jada ahaztu zaio, bere oinak berez mugitzen baitira, zalu eta bizkor, eta nahiko lan baitu oinen higikera biziari, gorputzaren goreneko ernetasunari, buruarekin segitzen. Orain ez da gehiago pentsatzeko unea, ekintza da olagarroaren besarkadatik ihes egiteko modu bakarra, adarren artetik —bat, bi, hiru, lau, bost... sei— ateratzeko arineketan egitea den bezala.

      Bi hilabete eta pixkatxo bat gehiago dira Julenek geldiarazi zuenetik.

      —Mesedea mesede truk.

      Otsailaren gau hotz batean izan zen, Santa Ageda bezperan; Eusko Bazterran ibilitakoetako batzuk koplak kantari ari ziren. Garbiñe haiekin zihoan eta, hura ikustean, etxerako bidea hartu zuen.

      —Folklorekeriak.

      Baina Julen agertu zen segiziokoen artean, eta gelditzeko eskatu zion, zerbait esan nahi ziola. Mesedea mesede truk. Roberto zegoen Julenekin, eta Mikelek egun txarra zeukan.

      —Ez zenuten esaten, ba, Los Caídoskoa txapuza bat izan zela?

      —Eta horixe izan zen, izan ere: txapuza bat, txapuza itzela —oilartu zitzaion Roberto.

      —Mikel... —Julen, bakegile.

      Mikelek jakin nahi izan zuen zergatik behar zuten berak parte hartzea, beste erakunde batekoa izanik.

      Beste erakunde batekoa, azpimarratu zuen, Juleni begiratuz. Lotura berreskuratu eta beste zita bat agindu zioten, luze gabe egitekoa.

      Robertok zioen serio hasteko garaia zela. Plan zabala eta handinahia zeukatela. Txorradak alde batera utziko zituztela. Seguru zirudien.

      —Plastikoaren ordua da.

      —Ekintza bakar baterako izango da.

      —Bestelako konpromisorik gabe.

      Mikelek sentitzen zuen ezin zuela ezetzik eman, zorretan baitzegoen Julenekin.

      —Konforme. Dinamitaz denaz bezainbatean... —Amerikanoak, azkenik, amonaren etxea hartu zuenetik, Julenek gordetzen zion, mesede gisa. Mikelek ez zekien non, baina Julenez fio zen. Ez zuen beste irtenbiderik, bestalde.

      Robertok adimenezko begirada trukatu zuen Julenekin, eta gero Mikeli so egin zion, gehiagotasun aireaz.

      —Geu arduratuko gara. Zu lasai.

      Ondorengo asteetan plana zertan zen joan zen definitzen. Mikelek ez zuen prestakuntzan parte hartu, eta ez zuen behar baino gehiago jakin nahi izan. Zekiena zen elkarrengandik urruti zeuden lau puntutan, baita Euskal Herritik kanpo ere, ekin nahi ziotela egun berean.

      —Vuelta Españakoa txiki geratuko da honen aldean.

      Hamaika lagun baizik ez zeudela eta hamabi egotea hobesten zutela, hirunako lau talde osatu ahal izateko. Mikelen laguntza eskatzea Julenen ideia izan zen. Robertok onartu egin zuen, beharrak hartaratua baina ez oso aldarte onez. Beste bederatziak nortzuk izango ziren, Mikelek ez zekien, nahiz eta, pentsatzen hasi eta batzuk zeintzuk zitezkeen asmatzea ez zela zaila irizten zion. Horrexegatik nahiago zuen buelta gehiegi ez ematea aferari.

      Azkenean eguna, tokia eta ordua finkatu zioten. Roberto eta Julen arduratuko ziren lau lehergailuak prestatzeaz; gero hiru banatuko zituzten gainontzeko ekintzakideen artean, eta haiek, laugarrena beraiekin zutela, Mikel hartuko zuten eta abiatu egingo ziren. Haiek urruti samar joan behar omen zuten, Salamanca aldera, uste zuen.

      —Alkilerreko kotxe batez abiatuko gara.

      Aste horietan, Julenekin hiruzpalau aldiz egoteko aukera eduki zuen. Mikelek erakundera erakarri nahi zuen Julen. Ideologikoki Roberto baino askoz aurreratuagoa iruditzen zitzaion. Mikelen ideia zen ezen, erakundearekiko harremana berreskuratu eta gero, aise sarraraziko zuela Julen bere taldean, Roberto eta beretarrak alde batera utzita. Julen konforme zegoen.

      —Ez pentsa, Robertok zerbait susmatzen du. Nirekin erdi haserre dabil, atzetua bezala edo.

      Aitorpen gogorra zen, gaua eta ilargia bezain diferente, baina aldi berean bezain bereizgaitzak ziren bi adiskideen kasuan.

      Egun seinalatua hurbildu ahala Mikelen urduritasuna eta ezinegona gero eta handiagoa zen.

      Ia inor ez dabil kalean. Goiz da, eta euriaren promesa ez da ibiltariak animatzeko akuilurik onena. Hodei berunkarek kontzientzia txar batek adina pisatzen dute. Sabelean dauzkan tximeletek barrenak gardosten dizkion su dantza itxurako bat hasi dute, orain, hitz egingo balu, hodeiek iragartzen duten trumoiaren orroa bezala izango zen, ez halabeharrez ozena, baina bai askatzailea; zainak atezutik askatuko zuten berbak izango ziren, itomena arinduko zioten ukendua. Baina ez dago inor inguruan eta, egonda ere, isilik begiratuko zion. Bihotza eztarritik gora egin nahi dion su-bola bat da, eta ahalegin bat egin du lasaitzeko; usain ezagunak atzeman nahi izan dizkio azken nagiak ateratzen ari den goizari, eta zantzu bat bezalakoa den goroldio umelaren urrina baizik ez zaio sudurreratu. Baina jada ahaztu zaio, bere oinak berez mugitzen baitira, zalu eta bizkor, eta nahiko lana baitu oinen higikera biziari, gorputzaren goreneko ernetasunari, buruarekin segitzen. Orain ez da gehiago pentsatzeko unea, ekintza da olagarroaren besarkadatik ihes egiteko modu bakarra, adarren artetik —bat, bi, hiru, lau, bost... sei— ateratzeko arineketan egitea den bezala.

      San Lorenzo elizako dorrea da bere ibileraren lekuko mutua, eta begiak dituela begitandu zaio, gauza asko ikusi dituela, asko dakiela, eta hemendik aurrera ere bere sekretuen berri jakingo duela, haragizko bihurtu eta den-dena botako duen egunera arte baizik ez duela isilpean gordeko.

      Mikelek erlojua begiratu du. Atzeratzen ari dira.

Amerikanoa sukalderaino sartu da, Carmen harritua begiratu ere egin gabe; honen adeitasunezko diosala orbela bezala erori da.

      Beroiz komunean harrapatu du, mendirako prestatzen, bizarra egiten. Amerikanoa komuneraino sartu da, inolako begiramenik gabe, Beroizi apar-arrastoak aurpegitik kentzeko betarik eman gabe.

      —Miguel, zu eta biok adiskideak gara, ezta?

      Begietara zuzen-zuzen begiratzen diola esan dio.

      —Orduan, goazen, ez dago galtzeko minutu bakar bat ere.

      Ez dio prakak lotzeko astirik ere eman. Carmenek mahukatik heldu dio senarrari, harriturik baino, izuturik. Beroiz, kolpe zakar batez, askatu egin da.

      —Ezbehar handi bat gertatu da, Miguel. Gauza asko azaldu behar dizut. Barkatu, Miguel.

      Amerikanoak eskutik lotuta darama Beroiz, zuzenean bere autoari buruz, eta ez dio askatzen uzten.

      —Baina, jainkoarren, Tom... —baina Amerikanoak ez du bere atzaparraren presioa txikiagotzen.

      —Zure semea da, Miguel, zure semea.

      —Baina zer arraio...

      Biak sartu dira Amerikanoaren autoan, eta abiatu egin dira ziztuan.

      —Miguel: entzun ondo esan behar dizudana; ez ezazu deus galdetu: izango da denbora azalpenetarako. Mikel arrisku handian dago. Poliziak harrapatzeko arriskuan, edo, agian...

      —Agian!? Agian zer!!??

Hiltzen ikusi zuen txakur hura oroimenean finkatu zitzaion, egoerak hartaratua, premia handia sentitzen duenean etortzen zaion irudi selektibo baten moduan, segundo-hamarren bat baizik irauten ez bazaio ere. Txakurraren irudiak bizirik dagoela konturatzen laguntzen dion oroigarria da. Eskalatzen duenean, edo zezenen aurrean lasterka doanean, esaterako. Eskalatzen duenean ahoa siku-siku geratzen zaio, biziraupenerako senak bereganatzen du, gorputz eta arima, halako moldez non ekinaldiak dirauen bitartean, lurretik metro asko gora kasik txori baten moduan hegaldatzen denean, zorabiozko amets batean bezala baitago, jarduerak eta berarekin lotutako guztiak —soka, haitza, laguna— zurrupatzen diotela buru barneko gaitasun kontzientea oso-osorik. Eskalatzen duenean, hipererreala izateagatik irreala iruditzen zaion egoera batean sartzen da, katarsi bat bezalakoa da, baina berak ez du horretaz kontzientzia apur bat hartzen, harik eta rapela bukaturik, Etxauriko hauts beroa oin azpian, berriro, eguzkia sentitzen duen arte, bere izerdia berea dela jabetzen den arte, jardunaldian bizirik egon baita animalia bat bizirik dagoen gisa berean, sen betean, instintoz; eta lurra berriz ukitzen duen arte ez die erreparatzen inguruko ezpelei, hegan ari diren saiei eta inguratzen duten usainei: haitzetako te-landarearenari, kasu, edo kalamuzko sokak haitza igurzten duenean ateratzen den urrin gardostu eta berezi horri. Lurra berriz ukitzen duen arte ez du lehen aldiz sentitzen, halaber, sokak rapel egitean lepo gainean eragin dion errea, edo hanka-besoetan, edo eskuetan egin dituen urratuak. Eskalatzen duenean giza kondizioaren miseriak oro desagertzen dira, eta bizipena guztizkoa da, esperientzia totala da, beste ezertarako tokirik uzten ez duena, pentsa litekeen intentsitate maximokoa. Eta lurra oin puntarekin berriro ukitzen duenean, makurtu eta hauts gainean pa egiteko gogoa etortzen zaio.

      Baina orain ez doa eskalatzera, ez eta zezenen aurrean korrika egitera ere.

      Muga hari tenkatu bat dela sentitzen du, beti apurtzear dagoen hari tenkatu bat, sudur-mazelak ireki ditu, behialako ehiztari batek bezala, aireak dakartzan presagioak irakurtzeko asmoz, eta harresietako harrien arteko zirrikituetatik hazten den goroldio umel eta betierekoaren usaina baizik ez du atzeman. Haize mutiria une batez baretu, eta aurpegia laztandu dio, fereka iheskor bat oparitu nahi izan balio bezala, iluntasunean Garbiñeri ebasten zizkion horien oroigarri. Mikel indarge sentitzen da, flotatzen bezala doa, eta urdailaren erdian herstura-gune bat bezala nabaritzen du, tximeletak bailituen, eta horixe da bizirik dagoela gogorarazten dion bakarra. Aspaldi eten zaio listu-jarioa, ezpainak elkarrekin itsatsita ditu. Takonera begiztatu du. Adar biluzien firin-faranak badu mehatxagarria den zerbait. Urrutian, parkean, zamarra berdexka daraman irudi bat ikusi du: urduriak guardia zibilak ote diren pentsarazi dio, baina parkeko zaindari bat, japi bat baizik ez da. Hiria ezin ilun eta tristeago iruditu zaio aro horretan ohikoa ez den hego haize bortitz batek ekarri dituen hodei pisu eta berunkarak direla kausa. Mikel kikilduta dabil, kasik hanka puntetan, hiria iratzartzeko beldurrez bezala, baina arin hala ere. Bistan da euria ekarriko duela, lehenago edo geroago. Bizirik dagoela gogorarazten dion txakurraren irudia bururatu zaio, bera bizirik dago, eta ez zaio okurritu goiza mila tanta gorri, gozo eta lizunetan zartatuko den gerezi bat dela, gerezi bat nork koska egingo zain.

      Baina bizirik dago oraindik, bizirik egotearen gaineko pertzepzioa erabat aldatu baino bost minutu lehenago.

      Euria ekarriko du, itxaropenezko hodeiak dira horren iragarle, gerezi-tantez zamatutako hodei berdeak. Gerezi tantazko euritan lehertuko diren hodei berdeak.