JON ALONSO

Camembert helburu

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 1998 Jon Alonso

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 1998

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sarrera

Nobelaz mozorrotu den saiakera bat duzu esku artean, irakurle, eta komeni zaizu hau jakitea irakurtzeari ekin baino lehen, espektatiba faltsuak saihestu ahal izateko, arreta zertan jarri behar duzun hasiera-hasieratik jakiteko, saiakeraren edukia biltzeko asmaturiko tramak engaina ez zaitzan.

      Zergatik Lautrec? Arrazoi asko aipa nitzake, eta fundamentuzko bakar bat ere ez; hainbat eragilek izan du zerikusirik aukera, seguru asko, bitxi samar honetan; bi baizik ez aipatzeagatik, hurbiltasun geografikoa —izan ere, Euskal Herriko punturik urrunenetik Albira abiatzen denak sei orduko bidea baizik ez du—, eta, batez ere, Henri Toulouse-Lautrecen obraren erakustoki finko handienak, hau da, Albiko Museoak, nigan sortu zuen zirrara edo hunkipen, esan dezagun, estetikoa.

      Esan dezagun, beraz, azalpen luze eta aspergarria egin behar ez izateko, kasualidadea, kasualidade hutsa izan dela ni margolari honetaz arduratzea. Zehatzago esanda, kasualidade hutsak eraman nau Albiko Museoan sentitu zirrara estetiko horri erantzuna —ezen ez azalpena— ematera. Horixe duzu liburu hau: Toulouse-Lautrecen arteak nigan eragindako emozioari emandako erantzuna.

      Erantzun honen barruan gauza batzuk sartzen dira. Badago, esatera, Lautrec hil eta ia ehun urte geroago, bere gaurko izena errespetagarri bihurtzen eta finkatzen hasi zen kritikaren berrikusketa, eguneratzeko saio bat. Badago, horren ondorioz, artista eta bere obra jakin eta zehatzetik harantzago eginiko beste saio bat, orokorragoa, artea deitzen dugun horretaz arduratzen garenean benetan zertaz arduratzen garen atzemateko; beste hitzetan esanda, artea etxe handi bat da, eta gutxienekoa da, ia, bertan sartzeko erabiltzen duzun sarrera; izan daiteke Picasso deitzen den atea, izan liteke, pinturari baizik ez begiratzearren, artearen historia guztietan agertzen den izen ospetsu horietako edozein, izan daiteke, halaber, Toulouse-Lautrec izeneko leihoa, eta horixe da nik aukeratu dudana. Edozein kasutan, hau da, edozein sarrera aukeraturik ere, ondorioa beti berbera da, berbera behar du: zehatzetik orokorrera pasatzea, edota, gutxienez, orokor-asmo duten ondorioetara, ondorio batzuetara, iristea. Badago, azkenik, oinarri-oinarrizkoa izan gabe betierekoa eta erabatekoa den behar baten —artearen— inguruan eraikitzen den munduari buruzko gogoeta-nahi bat.

      Hasieran esan bezala, horri guztiari nobela baten jantzia eman zaio, eta hortaz, fikzioak dituen ezaugarriak, ezaugarri guztiak aurkituko ditu irakurleak. Bereziki azpimarratu nahi nuke, puntu honetara iritsirik, errealitate hitz labainkorrarekin bataiatzen dugun horretan sartzen diren gertaerak, pertsonak eta liburuak behar bezain identifikaturik datozela, oharren bidez, eta, aldiz, fikzioari dagozkion pertsonaiak eta gertaerak guztiz asmatuak direla; guztiz gezurrezkoak, hori segurua da, baina guztiz sinesgarriak, ustez. Irakurle azkarrak jakingo du, noski, bata eta bestea bereizten.

      Hemen argitaratutako irudi guztiek beren tokia dute liburuko pasarte jakin batean. Irudi bakoitzak goian du erreferentzia hori.

      Euskalgintza Elkarlanean Fundazioari eman nahi dizkiot eskerrak, liburu hau gauzatzeko eman didan laguntzarengatik. Baina, behin eskerrak ematen hasiz gero, ez dut ahaztu nahi liburu honek Gerardo Hurtado Jauregiri zor diona. Ezta Silbia Alonso, Juan Luis Etxaburu, Anuntxi Etxetxipia eta Carlos Estauni zor diena ere. Eta, nola ez, eskertu nahi ditut Miguel Angel Asiain Osioren aholkuak. Eskerrik asko, halaber, Camemberten marrazkiak egin dituzten lagunei: Vero Petit, Jokin Larrea, Ernesto Murillo Simonides, Xabi Alonso, Absurde.

      Beste jende mordo batek ere eman dit bere laguntza, modu batean edo bestean. Toki oso luzea hartuko luke hemen denen izenak aipatzeak, eta, barkaezina izango litzatekeena, bat edo beste ahaztu egingo litzaidake, agian. Hortaz, mila esker liburu hau egiten lagundu didazuen guztioi.

Iruñean, 1998ko irailaren 16an

LEHEN ZATIA

Ez da zerua, ezta urdina ere

Berrogei urte bete eta gero, iratzartzen zarelarik, inon minik ez baduzu, hilik zaudela seinale. Halaxe dio esaera aski famatu eta ironiko samar batek. Esaldi horren arabera, nik hilik egon behar nuen goiz hartan. Ez nuen minik inon. Berez pozik egoteko modukoa bazen; halarik ere, mesfidati naiz nortasunez. Gaurko onura biharko galera dela pentsatzen duen horietakoa, non fida, han gal dioen esaera zaharraren zale.

      Zerk egin nauen honelakoa —ezerk egin banau, hau da, ez banaiz naizen bezalakoa nire baitako esnea, odola, pozoia edo dena delakoa horrelakoa delako— errepasatzen eman nituen laranjak zukutzeko behar nituen minutuak, eta dutxa azpira sartu nintzen laidoen zerrenda luzeegi egin aitzin. Gehiegizko kezka ibiltzen dugu geure buruarekin, inori —Jainkoari ala Naturari, Historiari ala Espeziaren Bilakabideari— benetan inporta bailion. Gehiegizko kezkaren aldapatik labain egiten hasiz gero, ezer ez garela aitortzera nahiko aise irits daiteke. Beti eduki dut aitormen hori egiteko tentazioa, baina, azal ez ditzakedan arrazoiak medio, ez naiz inoiz urrats hori emateko prest izan bere ondorio guztiekin. Une horretan bertan, bor-bor egiten zuen kafe egin berria izan zitekeen urratsa ez emateko arrazoirik pisuzkoena. Hori eta Argensolaren poemaren kontura nerabilen gogoeta. Ez da zerua, ezta urdina ere.

      Kafea eta geroko zigarroak beste jende asko ere bidaltzen duen toki horretara eraman ninduen, nobeletan, propio asmo eskatologikoaz eginda ez direnean bederen, ia inoiz aipatzen ez diren eginbeharrak betetzera; zenbat aldiz gertatzen da hantxe zaudela, jardunean, telefonoak hots egitea. Halabeharrak hala agintzen du. Kontu oso aipatua da; halabeharraren apeta horien karietara sortu esaera zaharrez beterik daude munduan diren hizkuntzak. Behingoz, telefono-deiak, Argensolaren sonetoa berrirakurtzen, bigarren zigarroa eskuan munduari aurre egiteko gertu nintzela harrapatu ninduen. Nire ziegakidea izandakoa zen. Lan bat proposatu nahi zidan.

      Errealitatearen marraz bestaldeko gizon inprobablea naiz. Ez du horrek esan nahi gizon aparta naizenik, edo inor ez bezalakoa, edo dozenan gutxi sartzen den horietakoa. Ezta hurrik eman ere. Aitzitik, arrunta naiz. Hala ere, ez dut ukatuko nire biografiaren zenbait pasarte ez direla oso arruntak. Ez zait gehiegi gustatzen horretaz mintzatzea; are, txarra naiz nire biografia kontatzen saiatzen naizenean. Fetxak nahasten ditut, jazoera garrantzizkoak —denek nik bezain ongi ezagutzen dituztelakoan— ahazten, detaileak ematen gakoa eman aitzin. Denoi gertatzen zaigula uste dut, gehiago edo gutxiago.

      Bi aldiz egon naiz kartzelan. Lehen aldia aspaldi izan zen, hain ezagun egin den erakunde armatuaren komando batean aritu izan eta gero. Lehenengo hartan espetxez espetxe erabili ninduten, eta espetxez espetxeko joan-etorri hartan ezagutu nuen ziegakidea, dei diezaiogun, zerbait deitzeagatik, Imanol. Ziegakidea —hau da, Imanol— oso garrantzizkoa da nire bizitzan, handik atera ginenean, munduari begiratu eta «orain zer?» geure buruari galdetu genionean aterabidea eskaini zidalako. Ez nau besteengandik gehiegi bereizten 72-76 bitartean ziega batean egon izanak, beste askok pasatu baititu lau urte, baita gehiago ere, modu horretan. Imanolek eskainitako aterabideari heldu izanak bereizten nau. Horrek egiten nau inprobablea. Nork bere bizimoduari eman dion irtenbideei begiraturik, denetarik ikusi ahal izan da. Horretaz baliatzen dira nobelistak, gero eta gehiago. Orokorrean, galtzak nondik janzten diren ez dakigun atzeratu tropelaren antzera marrazten gaituzte. Merkatuaren eskaera, nonbait. Zerbait erakusten ari direla uste dute; ez dira konturatzen benetan euren erdipurdikeria eta inozokeria baizik ez direla erakusten ari, gehienetan. Baina ez naiz horretaz ariko, ni ez naiz literatur-kritikaria.

      Bizitza gauza benetan bitxia da, ustekabez beterikoa. Nik, adibidez, 83an ezagutu nuen berriz kartzela. Oraingo honetan urtebete egin nuen giltzapean. Iruñeko Katedraletik lau kaliza eta Ama Birjinaren eskultura bat eraman zituzten, halako batean. Bada, horregatik kartzelaratu ninduten.

      Inprobablea naiz, ezen ez ezinezkoa. Eta errealitatearen marraz bestaldekoa. Izan ere, zer da errealitatea? Bada errealitate arrunt bat, jende gehienak, ustez, ezagutu eta bizi duena. Kazetetan eta telebistan, «mediak» izenarekin ezagutzen diren horietan azaltzen dena. Athletic-en golek, ospe handikoen ezkontzek eta zergen igoerek osatzen duten errealitatea da. Egunero lanera joateaz eta haurren bila abiatzeaz beterikoa. Eta bada beste errealitate ezkutu bat, marra horretatik harantza jaio eta hazten dena. Ez pentsa gero lau arraro edo bost txororen kontua denik. Beste bigarren errealitate honen barruan bada hainbat mundu jori eta oparo, jende eta, batez ere, diru asko mugiarazten duena, bere arau propioak dituena, bere jokabide bereziak. Kontrabandisten mundua, esatera, edo poliziena, edo eta ni bezalako iruzur-egileena. Lapurrena, zerbitzu sekretuena, trafikanteena, hiltzaileena; ekilibristena, mugalariena.

      Ez da justu legez kanpo dabiltzanen mundua, ez dut hori esan nahi. Izan ere, legeak ezar dezake marra bat, harrapatzen zaituztenean. Baina harrapatzen zaituztenean, orduan eramaten ahal zaitu, bakar-bakarrik orduan, marraren alde ezagunera. Aitzitik, gorabehera asko dira marraz bestaldera, marraz besteko alderdi ezkutura, eramaten ahal zaituztenak. Esatera, gogoan dut kartzelan, bigarren egonaldi hartan, jonki bat ezagutu nuela. Gero ikusi nuen berriro, denbora luzexka pasatu ondoren. Droga utzia zuela esan zidan. Kasualidadez egin genuen topo, egun batez, kalean. Oso itxura txarra zeukan, barruan zegoenean baino txarragoa. Nik agurtu eta alde egin nahi nuen, presaz nenbilela estakuru, baina geldiarazi egin ninduen, berarekin egonarazi ninduen pare bat orduz. Hiesak jota zegoela aitortu zidan. Hiesa zer zen ere kasik jakiten ez zen garaietan zen. Nola sentitzen zara, galdetu nion. Erantzun zidan bere bizitza ez zela lehen bezalakoa. Bere burua logika guztietatik kanpo ikusten zuela. Dena erreala ez balitz bezala ikusten zuela. Bada, kanpo egoteko esperientzia horri esaten diot nik marraz bestaldera egotea. Minbiziak jota daudenen kasua ere antzerakoa da, edo izan daiteke. Zerua ez dela zerua, ezta urdina ere dakitenen mundua da marraz bestaldeko hura.

      Bai, errealitatearen marraz bestaldekoa naiz, peto-petoa. Marraz bestaldekoa, inprobablea bezain. Marraz bestaldekoa, egiazkoa bezain. Errealitatearen bestaldeko hartako munduak, mundu bakoitzak, bere lurraldeak eta bere trikimailuak ditu. Bere jokamoldeak. Mundu horiek isolatuak ohi dira, bakoitzak bere bideak eta bere logikak ditu. Baina ez dira estankoak, eta batzuetan gertatzen da mundu horietako ordezkari batzuk elkarturik suertatzea. Topaguneak bitxiak ohi dira, mutur-muturrekoak. Jende arrunta elizan, zineman edo tabernetan elkartzen da. Gure klasekoek putetxea, komisaldegia, kartzela, epaitegia, hiloztegia izaten dute topaleku. Elkarren arteko harremanak laburrak izaten dira, baina oso aberasgarriak.

      Haatik, guztiarekin ere, harrigarriena, paradoxarik handiena da, marraz alde batera zein bestera egon, denok garela, funtsean, berdinak. Jende askok uste duenaren aurka, mundu ezkutu horien eragileak eta mundu ezagunen eragileak —non eta berberak ez diren— behar berberak ditugu, bizipen antzeratsuak, ideia antzekoak. Badakit aitorpen honek zinismoaren goren gradua lirudikeela; bai, badakit batzuen eta besteen arteko diferentziak ere funtsezkoak direla. Baina ez dira, inondik inora, erabatekoak. Geu ere gizakiak gara. Eta aldarrikapen hau egiten badut, arrazoia da jende xaloak, maiz, ezin dezakeela sinetsi gure baitan lora litekeenik gizatasunaren landarea. Baita bere agerpen gorenetan ere. Gure bihotzean, gainerakoenean bezala, loratzen dira zalantza eta beldurra, gorrotoa eta maitasuna. Eta arte ederraren nahia. Jende xaloak bestelakoak garela uste izateari ateratzen diogu guk, hain zuzen ere, etekina.

      Kartzelan egon bitartean ikasketak bukatu nituen. Soziologia, zehatz esanda. Soziologia ikastea ezertaz ez jakiteko bermerik handiena duzue. Baina nire kultur ondarea handiagotzeko eta hobetzeko baliagarria izan zitzaidan. Zehaztapen hau egin beharra daukat. Ez dakit ezertaz, baina badut irakurtzeko eta hausnarketarako halako joera bat, oso nirea, oso neure kasa landua, hagitz autodidakta. Harro nago joera horretaz, daukadan tasunik nireena delako, alde batetik, eta nire zalantzazko lanbidean tresna garrantzizkoa zaidalako. Ez pentsa, kolpe guztiak ez ziren Iruñeko Katedralekoa bezain gaizki atera. Afera batzuk ongi atera ziren. Horrek irabaziak ekarri zizkidan. Ez naiz aberatsa baina, tira, moldatu egiten naiz. Badut nire bestaldeko jardueren estalkia —zerga-estalkia, bizi-estalkia— egiten duen arte-galeria txiki bat. Inoiz behin buelta bat ematen dut, baina ez nago, ez horixe, galeriari kateaturik. Galeriak han lan egiten duen neskaren soldata eta gastuak ordaintzeko beste ematen du berez; galerak sortzen ez dituen bitartean, nahikoa da, ongi doa. Batzuetan zer edo zer irabazten da, gainera. Nire hausnarketarako joerari, nire posizio ekonomikoari eta nire galeriari esker, jada ez nabil Katedralean lau kaliza xixtrin ebastera sartu behar izan nuen garaian bezala. Lanak aukeratzeko eta ongi pentsatzeko moduan bizi naiz. Mugalariek, mugalari guztiok ordaindu behar izaten dugun petxaren bat gorabehera, ase eta libre bizi naiz. Gehiago espero al nezake?

      Lanak aukeratu ahal izatearenak badu bere zera. Adibidez, ezagutzen ditut besteen miseriari etekinak ateratzen ibiltzen diren tratante lotsagarriak, lehen Sobietar Batasuna zena edo Kuba odolustetik bizi diren izainak. Ez dut ukatuko nork bere burua ederresteko tentazioa handia dela; alabaina, orain arte duintasunean ibili ahal izan naizela esan dezaket. Badakit hau dela nire puntu ahula, badakit ez naizela Robin Hood, ezin izango dudala beti berdin jokatu, lehenago edo beranduago lohitu egingo naizela. Lohitu diodalarik, nire begietara lohitu esan nahi dut; gainerakoan badakit besteen begietara zeharo lohiturik nengokeela zertaz eta nola bizi naizen jakingo balute. Izan ere, nola mintza daiteke duintasunaz, azken finean, eta bere gordinean esanda, iruzur-egile, faltsarioa, lapurra dena? Horixe da errealitatearen alde ezagunean bizi den herritar batek egingo lukeen lehenbiziko galdera. Badakit. Zer egingo diogu: kontuak kontu, ez dut lo egiteko arazo handirik, kontzientzia lasai dudalako adibide. Eutsiko diot ahal den denbora guztian. Errealitearen marraz bestaldekoentzat herritarraren logika horrek ez du balio, halakoxeak dira gauzak.

      Izan ere, zer da errealitatea? Imanolek telefonoz hots egin zidanean lan baten eskaintza egiteko, justu bigarren zigarroa erretzen ari nintzenean, Leonardo de Argensola izeneko poeta espainiarraren soneto bat irakurtzen ari nintzen. Naturalezak engainatu egiten gaituela dio sonetoak, denok ikusten dugun zeru urdin hori ez dela zerua, ezta urdina ere. Sonetoa XVII. mendekoa da, eta horixe da soneto ederraren azpian dagoena, errealitatearen gaineko hausnarketa hori. Filosofiak, filosofia modernoak esan nahi dut, edo estetikak ez dio gai horri bi mende geroagora arte heldu; eta orduan, heldu diolarik, erakutsi digu edo azaldu nahi izan digu errealitatea anitza dela. Pertsonok errealitatea deitzen dugun hori geure subjektibotasun konbentzionalaren adierazgarria baino ez dela. Eta zeruaren, zeru urdinaren adibidea ezin egokiago dator: zerua gas batzuen proportzio jakineko nahasketa da, eta gas horietako bakoitzak bere molekulak eta bere atomoak ditu, eta atomo horietako bakoitzak bere protoiak, bere elektroiak eta abar. Hori ere errealitatea bada —eta errealitate fisikoa, errealitate fisiko sakona, nahi bada, halaxe delakoan nago—, zer koloretako da elektroia? Urdina? Baina elektroiarena guk gure begiz atzeman ahal ez dugun errealitatea da, jakina. Guk asmatua edo deskubritua izanik ere. Eta horixe, guk asmatua izatea, ez bada engainurik handiena. Hortaz, guk ezin atzeman dezakegun errealitateak ez du kolorerik? Edo, beste modu batez esanda, gure errealitate konbentzionalak baizik ezin dezake kolorerik eduki? Ez da zerua, ezta urdina ere. Hauxe pena —bukatzen du Argensolak, arranguraz— edertasun hori guztia egia ez izatea! Denarekin ere, txundigarriena da ikustea intuizio poetikoa bi mendez aurreratu zaiola filosofia modernoari eta zientziari. Non eta betiereko filosofia eta betiereko poesia horri bueltaka ibili direla onartzen ez bada, behintzat.

      Hari horretatik ari nintzen Imanolek deitu zidanean. Hain zuzen ere, hauxe pentsatzen ari nintzen, iker zitekeela, baita ere, intuizio hori Argensolarena ote zen bakarrik edo eta orduko poesian —Europakoan bederen— zebilen ideia ote zen, ideia orokortua. Hori nerabilen buruan, hori eta arte modernoaren irudigintza, eta arte modernoaren ezaugarria den irudigintza errealistatik alde egiteko ahalegina, errealitatea atzemateko beste modu baten bila —errealista ez dena— ibiltzea baizik ez dela, Argensolaren esaldi-gako horretatik abiaturik uler daitekeela mende honetako artegintza: ez da zerua, ezta urdina ere. Edo esaldiak artearen garapen hori ulertzeko bidean jar dezakeela edonor.

      Imanolek zita jarri zidan bi egun geroagorako, Madrilgo hotel batean, eguerdian. Lagun batzuk aurkeztu nahi zizkidala esan zidan.

      Horrelaxe esaten du beti. Esaldi labur eta erraz horrekin irekitzen dira beti zeruetako —urdinak izan edo ez— eta infernuetako ateak.

Pentsio-planak

Orduan, Madrilera zoaz, esan zidan Cristinak, kea sabairantz bideratuz. Ez du ondoren zigarroa ohean bertan erretzeko ohitura modaz pasatako hori sekula galdu. Tira, ohean egitea bera nahiko modaz pasata da; entzun eta ikusi ditugunekin: igogailuan, zutik eta paretaren kontra, toki publikoko komunean, aitorlekuan, tresneria laguntzailearekin edo gabe, taldeka, haurrekin, animaliekin... Geriatrikotik oso gertu daudenek baizik ez bide dute, dugu, ohean egiten. Zigarroarena melodramatikoegia da, nire gusturako. Katharine Hepburnek edo Lauren Bacallek zigarro bana erreko zuketen, apustu egingo nuke, gidoiak horrenbeste —ohe-eszenarik, alegia— eskatu izan balie. Melodramatikoegia. Eta melodramatikoegia balitz bakarrik, gaitzerdi. Edredoiak konpontzera eraman behar izaten dira maiz, eta hainbeste konponketaren ondoren, adabakiz josita daudenean, berria erosi. Bai, Madrilera noa. Noiz. Bihar goizean. Zenbat egunetarako. Beharrik ez duen zertara galdetu. Bon, Cristina ez da ergela, eta aspaldi ez du zertara galdetzen. Zenbat egunetarako, gehienez ere, eta hori ere ez ohi da seinale ona izaten, are gutxiago hauspoari ahal bezain fuerte eraginez ke-zirimola haserrea sabairantz bideratzen duenean. Ez dakit, Cristina, benetan, ez dakit. Nola jakingo dut ba, zertara noan ere ez dakit-eta. Bi, hiru egun... auskalo. Bata jantzi du eta dutxarantz abiatu da, ezer esan gabe.

      Cristina gaixoa. Kezkatzen hasia da, nor eta bera, sekula gehiegi kezkatu ez den emakumea. Nire azken hogei urteetako joan-etorriak gehien ezagutzen dituen pertsona da, agian. Kezkatzen hasia da. Jada ez da gaztea. Ni ere ohetik altxatu naiz eta bainugelarantz hurbildu. Nork daki, pentsio-plana ordaintzen laguntzen ahalko dizut halako batez, esan dut, ahotsa dutxako uraren marmarraren gainetik altxatuz. Nire hitzei konplizidade eta umore puntu bat erantsi nahi izan diet. Libreak garela sinetsi nahi izaten dugu, pertsona libreek euren harreman libreak antolatzen ahal dituztela egiten dugu amets, baina inoiz ez da oreka lortzen. Zail da desio eta beharren entsalada biren gustura prestatzea. Afektoen salerosketan balore guztiek ez dute berdin kotizatzen. Izerdi, jario eta emozioen hartu-emanean, lehenago edo beranduago, bietako bati ez zaizkio kontuak berdintzen, beti. Bakterien trukaketak beti eskatzen du galtzailea. Beti? Ezetz, ez dela horrela zertan izanik esaten diogu geure buruari, eta beste harreman bat hasten dugu, eta askotan okerragoa izaten da. Galtzailea eskatu beti? Dutxaren azpitik Cristinaren ahotsa garbi eta ozen iritsi zait, garden, amorrazioz, baina amorrazio jostalariz. Hoa porkulo hartzera. Horixe esan du. Nahiko nituzke Cristinaren hitzak edertu, mezuari traizioa egin gabe, baina horixe esan du, zehatz-mehatz. Hoa porkulo hartzera. Cristina gaixoa?

      Amodioan ere badira egunero fitxatzen duten funtzionarioak, eta badira artistak, eta badira funtzionariotasunari etxetik kanpoko laguntzak ematen dizkiotenak, eta badira langabetuak, eta badira enpresariak, eta langileak. Ni Cristinarekiko finkoa naiz, baina jarraitasunik gabea, Ogasun Departamentuko hainbat langile bezala; beti dute kontratua, baina ez beti lana. Lanik ez dela langabeziara doaz, eta langabezi-saria kobratzen dute. Oso langile-klase berezia eta bere gisakoa da. Ez diot Cristinari sekula «maite zaitut» esan, eta hori da nire ondare, nire ondare moral, bakarra, eta «ez zaitut maite» esango banio ere ez zen erabateko egia izango. Horrelaxe daude kontuak. Baina biok zahartzen ari gara eta Cristina, ni ipurditik hartzera bidaltzeko hartu duen tonu jostagarri-faltsuagatik nabari diot, berriz ari da pentsatzen bera dela gure hartu-eman honetako galtzailea. Inoiz behin halaxe gertatzen zaio, eta orduan eszenaren bat egiten dit; ez oso eszena bortitza edo bortxazkoa, diskretua baita horretarako, baina eszena, azken buruan. Eta orduan kabroi bat naizela esaten dit, larrutarako baino ez dudala nahi, eta gisa horretan. Zalaparta handirik gabe, baina esan, hala ere. Eta nik orduan gogorarazten diot ez diodala sekula maite zaitut esan, eta atea hor dagoela, eta ez naizela inoiz amodioaren funtzionarioa izango. Jakina, aspaldi batean ez genuen uste funtzionario bihurtzeko posibilitatea zegokeenik, ez berak, ez nik, ezta gure gaztaroko beste milaka lagun batzuek ere. Non gelditu dira larrualdi klandestino haiek, jainkoarren. Eta, zeraman martxa kontuan harturik bederen, Cristina zitekeen funtzionario bihurtuko zela gutxien sinetsiko zuena. Nor eta Cristina, sektarismoz beteriko egoera politiko aldrebes hari etekin gehien ateratzen ziona, usain diferenteko oheen luze-zabala neurtzeko aukera ematen zion ber. Ezusteren bat baino gehiago emango luke halako kronika batek, batez ere «Iparreko arazoa» klabe sexualean ulertu nahi izan duen hainbatentzat. Dena jardun ez izanaren ondorioa dela eta antzerako pitokeriak esaten dituenentzat, esate batera. Norberak hainbeste espasmo omen ditu bere mundualdian; halaber, hainbeste ogitarteko jaten. Batak zein besteak bere garrantzia badu, noski. Baina bi pezetako analisiok ezkurra amesten duten zerriak haiek ez ote diren susmatzeko bidea ere ematen dute. Cristina pertsona aproposa zen 70eko hamarkadako kronika sentimental bat egiteko; aliantzen, zatiketen, greben, manifestazioen, atxiloketen eta unean uneko gorrotoen kronika hainbat buruzagi eta liderren hartu-eman sexualen arabera. Horrelako zerbait. Gure historia ez da erabat egina izango honelako kronika bazterreko eta partzialak egiten ez diren bitartean.

      Baina, amodioan ere, Autonomietako Estatuaren eragina zeharo kaltegarria gertatu da, eta egun, den-denek, funtzionario izan nahi dute. Funtzionario denetan: amodioan eta Gobernu Autonomoan. Ez dakit zer gertatuko den Cristinak nik hain lasai seinalatzen diodan atea hartuko duen egunean. Jakin baitakit edozein egunetan atea hartuko duena. Niretzat ere urteak aurrera badoazelako, joan ere, eta, badakizue, hiesa eta horrelako gauzak hor daudenez... Ez dut sekula hori baino estakuru ergelagorik ikusi amodioan ere seguru asko frakasatu dugula estali nahi izateko. Eta, izan ere, frakaso horren beldur daude amodioaren funtzionarioak, beraiek frakasatu ez dutelakoan, haiena denean, nire begietara, egiazko frakasoa. Egiazkoa, erabatekoa eta bueltarik gabea, edo, onenean, hagitz buelta zailekoa.

      Baina, tira, onartu beharko da bizitza gogorra dela, gizarte honetan, Cristina bezalako emakume aurreiritzi askorik gabearentzat, ni bezalako batentzat ere, gizon batentzat, alegia, zaila denez.

      Cristina dutxatik atera eta jantzi egin da. Isil, mutu, ezer esan gabe. Nik ere ez dut ezer esan, puska batean. Pentsio-planarena serio esaten nuen, ausartu naiz azkenik. Ez dit erantzun. Partitzeko prest delarik, eskua ateko heldulekuan, mintzatu da lehen aldiz. Adi jarri naiz, aitorpen garrantzizkoa egin behar zuela garbi dagoelako. Eta, bai, halaxe gertatu da. Zera esan du, Enekoitz, noiz ez dituzu emakume guztiak putak balira bezala tratatuko?

      Gaixoa!? Aurreiritzi askorik gabea!?

Prestaketak

Madrilgo zita eguerdiko ordu bietan zen, Habana pasealekuko izen bereko hotelean. Arestian berrituriko hotela da, ez handiegia, txukuna. Gela bat erreserbatu nuen bertan, zer gerta ere. Suposatu nuen hantxe bazkalduko genuela; txarrenera, hau da, eginkizuna bazkariarekin bukatzen bazen, buelta bat emango nuen Madrildik barna, Soletik ez oso urrun liburu zaharrak saltzen dituen Esperanza anarko zaharrari egingo nion bisita, eta zerbait erosiko, agian. Ez zegoen kuidadorik, zer edo zer egingo nuen, besterik ez bazen Bernabeura joan, inon leitu bainuen bazegoela partida. Ez nekien Imanolek zer plan edukiko zuen, eta ez zitzaidan inporta; are, Madrilen dagoela bota ohi duen farra horietako bat nirekin bota nahi bazuen, latza zeukan, latza zeukanez. Ez nuen hortik zehar nabarmentzeko batere gogorik.

      Zortziak aldera altxatu nintzen eta larruzko bidaia-poltsa prestatu. Badaezpada bi edo hiru alkandora, praka eta zapata pare bat sartu nituen. Bizarra egiteko gauzak, kolonia eta lozioak ere bai. Trajea janztea gehiegizko iruditu zitzaidan. Garrantzirik gabea ematen du, baina guztiz inportantea da zer itxura ematen duzun. Norekin elkartuko ginen oso garbi ez zegoenez, erdibideko aukera egin nuen. Zita Habanan bazen, ez zen uste izatekoa lau gosekilekin elkartuko ginenik, baina edonon eta edonorekin egonik ere ez dut maite inork pinguino bat naizela uste dezan. Praka beltza, alkandora argia eta jaka berde arruntak aukeratu nituen. Zapatak, Lotusse erosi berriak, fuerteak, gomazko zoladunak; inoiz ez da jakiten noiz aterako zaren lasterka edo inori ostikoa eman beharko ote zaion. Batek daki, Imanolekin. Gainontzeko zitakideak benetan finak izango ote ziren beldurrez, nire itxuraren arrunta orekatzeko, osagarrietan jarri nuen arreta: behin zor zahar bat ordaintzen ez zidan putakume bati kendu nizkion urrezko Rolexa eskumuturrean eta Cartierra alkandorako poltsikoan, Cross boligrafoaren ondoan. Jokamolde honek alde ona badauka; besteak dotore antzean ibiltzen badira, jo eta su —inoiz ez hemen baino egokiago esana— guztion zigarroak piztera Cartierrarekin, jo eta ke alkandoraren mahukak igotzera Rolexa ikus dadin, oharrak eta oharrak hartu Crossarekin. Aldiz, labanaz pasatzen ahal zaituzten zulo batean suertatuz gero, su eske ibili, mahukaren ertzari esku ahurrarekin eutsi eta boligrafoa poltsikora. Honi deitzen diot nik bizitza modernorako prestatua egotea, edota, solaskidea nor den, jarrera eklektikoa izatea janzteko orduan. Eta janzkera osatzeko, Burberrysa, udaberria aurrera zihoan arren eguzkia oraindik euria barra-barra botatzen zuten hodeien atzean ezkutaturik bizi zelako. Gabardinarekin ez dago arazorik: autoan utz daiteke, nabarmenegi gertatzen bada halako batean. Portafoliosean kalkuladora eta orri txuriak sartu —ordenadore portaila eramatea demasakeria zen—, eta ekipajea eginik zen. Azken orduan Argensolaren poemen liburua ere bota nuen alkandoren artean.

      Bederatziak eta laurdenetan autoan nintzen. Lau ordutan erraz iritsiko nintzela espero nuen, baina ez nuen berandu iritsi nahi, ezta larri eta estu ibili ere; ez nion Golfari gehiegi sakatu nahi, bai banituelako ordurako lau isun abiadura zela-eta. Denak errekurrituak, bai, eta sekula ordaindu ez nituenak, konforme; hala ere nekagarria eta nazkagarria da zure isunekin batera eta bestera joan behar izatea.

      Ordu biak hogei gutxiagotan autoa garajean eta nire ekipajea gelan zen, eta ni Habana Hoteleko tabernan eseri berria nintzen. Martinia seltzarekin eta ginebra tanta batekin eskatu nuen. Ordu laurden hori ongi etorriko zitzaidan atmosfera hartan girotzeko, lau orduko bidaiaren ondoren lasaitu eta buruko ideiak ordenatzeko. Baita zera ere; zerbitzariak edaria eta kakahuete ebitaezinak ekarri orduko atzapar batek jo zidan bizkarrean. Imanol zen, bera ere zitalekura nahikoa goiz iritsirik. Poliki-poliki, eta Imanolekikoak bukatu aitzin, bilera hartara etorri behar zuten gainerakoak bertaratzen hasi ziren.

      Lehena berrogei urte inguruko kaskazuri bat zen, «Fuentes jauna, kontratista» Imanolek esan zuenaren arabera. Zertarako uka, Imanolek eta biok elkar ongi ezagutzen dugu, eta aurkezterakoan egin zituen keinuak zein solasera jaulki esamolde bitxi batzuek mezu jakin bat iritsarazi zidaten. Argensolaren eraginpean nengoelarik oraino, Imanolek helaraziriko mezua hagitz nire gisara interpretatu nuen: «Hau ez da Fuentes, ezta kontratista ere». Konforme, pentsatu nuen. Auskalo nor den Fuentes hau. Oso ohikoa da honelakoetan bat edo batek, edo batzuek, edo denek, nortasun faltsuak erabiltzea. Imanolek informazio hori niri emateko detailea eduki zuela, bakarrik. Dena den, tonuagatik eta ibiltzen zituen moduengatik, garbi adierazten zidan Imanolek Fuentes delako hura nik amultsu, poliki eta goxo tratatzea nahi zuela. Edateko beste zer edo zer gehiago, Imanol, esan nion orduan bestela bezala, besteak ikus zezan mezua harrapatu nuela. Ez, ez, ongi nago, erantzun zidan Imanolek, dena ulertuta esan nahi zuen aurpegia jarriz. Fuentes edo dena delako horri berdin zitzaizkion gure arteko jokoak. Zena zelarik ere seguru ari zen, kezka handirik gabe. Oso modu heziak eta txeratsuak erabiltzen zituen, ikusten zitzaion ohituta zegoela jendaurrean ibiltzen, jendea eroso sentiarazten. Eskola bazuen. Kasu, pentsatu nuen, hau ez da arropa zuzena, hau amuarraina baino labainkorragoa da. Sentsazioa areagotu egiten zitzaidan iruditzen zitzaidalako Fuentes kaskazuria aurretik inon ikusia banuela. Eta, egia esatera, nik ez dut kontratista askorik ezagutzen. Nire espezialitatea ez delako, batez ere.

      Fuentesek ustekabean harrapatu ninduen galdera egin zidan, frantsesez ba al dakizu?, horixe galdetu zidan. Egia esan, orduan ez nekien asko-askorik; nire mailaren berri, labur eta zehatz, nola eman hausnartu ondoren, zerbait esaten hasi nintzela azken bi gonbidatuak azaldu ziren. Berrogei eta koska dituen tipo luze eta argala eta hogeita hamar inguruko neska ilehoria, Belmondorekin erresistentziari buruzko pelikula bat egitetik etorri berri izateko itxura guztiarekin, bizikleta eta kapelua edo boneta falta bazituen ere. Arraioa, afera interesgarri jartzen ari da, esan nuen nire kautan. Monsieur Carreaux, Madame Lasalle, jakinarazi zidaten. Agur dorpeak trukatu genituen, Carreauxek eskuak astinduz, eta denok elkarren hizkuntza ez jakitea deitoratuz, haiek espainol kaskarrean, Imanolek eta biok frantses lotsagarrian. Neskak burua mugitu zuen, eta hori izan zen dena. Goazen bazkaltzera, esan zuen norbaitek.

      Fuentesek eraman zuen elkarrizketaren nondik norakoa. Bera zen frantsesez hobekien mintzo zena, eta, bestalde, bistan zen kontua aurretik hitz eginda zeukatela. Carreaux jauna eta Lasalle andrearen interesak ordezkatzen ditut, edo horrelako zer edo zer esan zuen. Neskak, Lasallek alegia, apur bat egiten zuen gazteleraz. Fuentes hariari lotu zitzaion berehala.

      Henri Toulouse-Lautrec margolari frantziarra ezagutzen al duzu? Horixe galdetu zidan.

Camembert-en lehen berria

Bazkariak iraun bitartean, Fuentes izan zen gehien mintzatu zena. Imanolek ez zuen ia ezer esan. Berehala ulertu nuen haren eginbeharra ni mahai hartara eramatea baizik ez zela izan. Esan zidatenez, Carreaux, Yves Carreaux, arte-bildumagilea zen, eta arte-saltzailea ere bai, bazeukan galeria bat Parisen. Margot Lasalle bere idazkaria zen. Carreauxek ez zuen ia gazteleraz egiten, eta zerbait esan behar zuenean Lasalleri edo Fuentesi, Lasalleri batez ere, mintzatzen zitzaion, eta gero bi hauetako batek niri jakinarazi. Frantsesez gutxi jakinagatik neronek ere nahikotxo ulertzen nuen haien itzulpenik gabe.

      Kontua zen Carreauxek Toulouse-Lautrecen koadro bati buruzko informazioa nahi zuela. Natura hila Camembert-platera, edalontzia eta labanarekin izenekoari buruzkoa. Koadroaren historia oso bitxia omen zen: desagertuta omen zegoen. Hau da, desagertuta zegoen, baldin eta margolariak inoiz margotu bazuen. Gauza nahiko nahaspilatua iruditu zitzaidan. Eta batez ere, nire ahalbideetatik kanpo. Oker ez banago, esan nien, eskatzen ari zaretena Lautrecen obra ezagutzen duen batek erantzuten ahal dizue hobekien. Dudarik gabe aditu asko izango da munduan barna. Elkarri begiratu zioten ezer esateke. Dudarik gabe, bai... baina asunto delikatua zen. Delikatua? Noraino delikatua? Carreauxek uste zuen bazekiela koadroa non zegoen. Esaiezu agintariei, emaiozu horren berri Albiko Museoko zuzendariari, nik. Bai, berak, baina koadroa egiazkoa al da? Hau da, ez al da faltsifikazioa? Izango dira Lautrecen obraren egiazkotasuna ziurtatzen duten adituak, ezta?, ostera berriz nik.

      Fuentes mintzatu zen orduan. Oso hitz egokiekin eta nik sekula lortuko ez nuen dotorezia eta fintasunarekin jakinarazi zidan Carreaux jaunak eduki zezakeela, zilegitasun osoarekin, bestalde, interes ekonomikorik aurkikuntza hartan, eta interes horrek eskatzen zituela, aldi berean, zenbait informazio eskuratzea eta erabateko diskrezioa. Informazioa bermatuta zegoen adituei edo eta margolariaren oroimenaren zaindariei eskatuz gero, ez ordea diskrezioa; eta berria zabaltzeak, hain zuzen ere, kaltetu litzake Carreaux jaunaren interes ekonomiko guztiz errespetagarri eta zilegi horiek.

      Nik orduan jar nezakeen azkeneko zalantza jarri nuen mahai gainean. Oso zentzuzkoa, oso begi-bistakoa: ez al zegoen Frantzian, den handiarekin, nik egin behar nuena egingo lukeenik? Imanol, bere esku propioez zintzurra estutuko zidala adierazten ari zitzaidan begiradaz.

      Orduan mintzatu zen Margot Lasalle. Suabe, poliki, frantses azentu handiarekin, artikuluak eta jeneroak delizioski nahastuz. Agian Enekoitz Ramirez jauna lanpetuta zebilen. Agian horregatik ez zuen eskaintzen ari zitzaion lana hartu nahi. Agian Ramirez jaunak ez zuen sobera ongi ulertzen zer zen beragandik espero zena. Bera, Margot bera arduratuko zen Yves Carreaux eta bion arteko harremanez eta kontaktuez, ez baitzen komeni inork gu biok, Carreaux eta ni, alegia, lotzerik. Bera izango zen kontaktua. Tinko begiratu zidan eta begiei dir-dir burlatia ihes egin zien. Luze gabe ezabatu zuena, nahiz ni konturatzeko adina denbora iraun. Neurtuko al zituen beti hain ongi bere adierazpenak?

      Konforme, esan nuen, pixka batean marrantaka egin eta gero. Baina garbi gera bedi ni profesional serioa naizela; hitzartu duguna beteko dut, haatik beste hainbeste espero dut zeuengandik. Bestela gure harremana ziplo hautsiko da.

      Bilera desegin zen. Imanol eta biok hoteleko tabernan eseri ginen, malta bana eskuan. Uste nian ezetz esango huela, babo horrek, esaten zidan Imanolek, ezetz esan bahu seko utziko hindukedan bertan, mozolo halakoa. Zer saltsatan sartu nauk, nik. Lasai, motel, Fuentes puntu izugarri interesgarria duk, fidatzekoa duk, emango dik zer irabazia. Baina zer kristorekin zebiltzak, nik berriro. Puta ideiarik ez.

      Halakoxeak dira kontuak gure negozioan, batzuetan. Imanol kabroiak ez omen zekien ezer. Frantsesek Fuentes bilatuko zuten eta zerbait eskatuko. Fuentesek Imanol, eta Imanolek, dudarik gabe Fuentesekin zorretan egongo zena —mesede-zorretan bederen—, ni. Eta kabroiak onartzen zuen ez zekiela zertaz ari ziren, puta ideiarik ere ez zuela. Biaje ederra dik Margot horrek, e?, esaten zidan Imanolek, animatu nahian edo. Idazkaria, hi, idazkaria. Gutxienez ez dik esan bere iloba denik. Ez haiz kexatuko, orain lankidea badaukak.

      Ikusten nituen Imanolen asmoak, eta ikusten nuen berarekin egon nahi izateko arrazoi bakarra edukitzen ahal nuela, hots, informazio gehiago ateratzea. Eta arrazoi hori ere ez zegoela, ezer ere ez zekienez. Hortaz, gauza gehiago nahasi baino lehen esan nion nik Bernabeura joateko asmoa nuela, eta gero lotara. Imanoli ez zaio futbola batere gustatzen; gauza segurua da Madrilen mila bider egonagatik ez duela Bernabeu ezagutzen. Horrekin gainetik kenduko nuela uste nuen. Bai, to. Zera, esan zuen, hemen al daukak gela? Nik ere bai. Konforme. Lagunduko haut Bernabeura. Ez duk sinetsiko, mila bider egona nauk Madrilen eta ez diat Bernabeu behin ere zapaldu.

      Batzuetan horrelakoak gertatzen dira. Imanol zenbait ordutan ez nuela gainetik kenduko gauza segurua zenez, gutxienez informazioa ateratzen saiatuko nintzen. Nor da Fuentes, zein da bere egiazko izena, nortzuk dira frantsesak, zer da benetan nahi dutena. Hik uste duk normala dela inork ni orain Frantziara bekario bat banintz bezala bidaltzea? Zer, pistola sartuko diat maletan, edo ez?

      Imanolek barrez hartu zuen nire purrustada. Joño, pistola? Zer, muniparena? Oraindik gordetzen al duk? Ez, ez, ez, ez duk pistola eraman beharrik, Fuentesek zin egin zidak gauza ez dela pistola eramateko modukoa, frantsesek poliki-poliki jarriko haute jakinaren gainean, ikusiko duk, nik ez zekiat ezer baina fio nauk, kontua delikatua omen duk eta oraingoz egin ezak agindu diatena. Zer, ez duk ezer ere sinetsi, ezta?

      Hortik aurrera ez nion gauza handirik atera. Ezta Fuentes hura benetan nor zen ere. Ez, ez diat fitsik ere sinetsi, ez nauk atzo jaio. Nik ere ez, aitortu zidan azkenik Imanolek, baina zer nahi duk esatea, halakoxea duk bizitza: beirazak, hik eskumuturrean daramaan eta hain harro erakusten duan erlojua. Callao plazako edozein moruk saltzen dik bat mila pezetatan; erloju hori ez duk urrezkoa, ezta Rolex ere. Ezta erlojua ere, larritzen banauk.

      Arraioa, atera zitzaidan, Imanol, hik ere Argensola leitzen al duk? Ez zuen ulertu. Zer?, galdetu zuen. Hi ere faltsua dela konturatu ote haizen. Jakina, ba, jakina. Orduan goazemak Bernabeu aldera.

Ez da Rolex, ezta urrezkoa ere

Madrilgo futbol ikuslea toki guztietakoa bezalakoa da. Partida erraza zeukatela uste zuten, Santanderrek gol bat sartu zien arte. Eta, jakina, 0-1 jarri ondoren akabo ordura arteko gizatasuna eta molde onak. Buelta eman zioten artean, eta kostatu zitzaien, han denak ibili ziren putakumeka eta mekaguendioska. Madrilgo futbol ikuslea toki guztietakoa bezalakoa da, ordea —eta Espainiako Ligan Barcelona alde batera utzita— beste inongoa baino bost aldiz gehiago da kopuruz. Zerikusirik edukiko al du horrek emaitza txarrei buelta emateko duten erraztasunarekin? Futbola rollo txar bat duk, jakinarazi zidan Imanolek atera ginenean. Ez nauk gehiago itzuliko. Hobe etorri izan ez bahintz, pentsatu nuen.

      Hobe etorri izan ez bahintz, partidaren ondoren, noski, afaltzera joan behar zelako. Eta ondoren koparen bat hartzera, eta... Zaila da horrelako egoeratan, eta zenbait jenderekin, lotara lasai-lasai joan ahal izatea. Badakit. Jakingo ez dut ba.

      Afaria Tolosako Julianen egin genuen, Cava Baja edo horietako Madril zaharreko karrika estu batean. Kasua zen Imanolek ezagutzen zuela jatetxearen kargu egiten zuen neska, donostiar txiki eta polit bat; txuleta benetan ederra jan eta gero —Tolosakoan bezain ona, Imanolek behin eta berriz errepikatzen zuenez—, pitxer bat patxaran atera eta hantxe egon ginen hirurok berriketan. Patxarana ez ezik afariko ardoa ere bere lana egiten hasia zen.

      Neskari agur esan genionean Imanolek kopa bat hartzea proposatu zuen. Ez-bai bai-ez ibili ginen. Imanolek irabazi zuen. Berak nahi zuen tokira joango ginen. Nire baldintzak hauek ziren: kopa bakarra, toki lasaia eta tontakeriarik ez. Imanolek zioen handik gertu bazegoela nire baldintzak asetuko zituen toki apaina. Oinez abiatu ginen. Ez zuen euririk ari, gabardinarik gabe ibiltzea bazegoen.

      Inork ez sinesteko moduko mozoloa bainaiz, pixka bat edan eta gero berriketari jartzen naiz. Inork ez sinesteko moduko mozoloa naizenez, astoak eskolatzeko tentazioari men egiten diot horrelako egoeratan. Argensolaz hasi nintzaion. Imanolek ez zuen ezer esaten; okerrago, nire jakinduria loriatzeko konpromezuzko hitz orokorrak bota eta gidariarena egiteari ekin zion, orain ezker, orain eskuin, orain berriz ezker. Tarteka buruaz goitik behera eginagatik, ez zidan kasurik egiten; nik nireari; ez nion egiten ari ginen bideari edo zeharkatzen ari ginen kaleen nolakoari erreparatzen. Hi bai intelektuala, hi, esan zuen, azkenik, Imanolek, buruaz ate bat seinalatuz. Iritsi gaituk. Iritsi gaituk!? Imanol!!! Mekaben...

      Zer, ez hadi orain tontakeriekin hasi. Nik lagundu diat Bernabeura, ezta? Eta badakik futbola ez zaidala gustatzen! Bada, lagunidak hik hor barrura. Gainera ongi etorriko zaik. Mila bider entzun diat zelaiko lana dela garrantzizkoena ikertzaile batentzat. Ezta? Eta Toulouse-Lautrecez egin behar duk lana, ezta? Bada, nik ez zekiat askorik Toulouse-Lautrecez, baina dakidan bakarra duk putanera zela, putaner porrokatua. Zer dakik hik putez? Gutxi! Seguru nagok nirekin etortzen hintzenetik ez haizela ibili! Nola nahi duk Lautrecez zerbait egitea putez ezer jakin gabe? Profesionala haiz, ezta? Gogoan hartu profesionala haizela, eta hartzak asuntoa profesionalen moduan.

      Gogoan dut azkeneko aldia, Madrilen eta Imanolekin. Hainbat urte badira. Mozkor-mozkor eginda sartu ginen. Imanol, bere Madrilgo beste lagun bat eta hirurok. Harrezkero sekula ikusi ez dudan —ezta nahi ere!— lagun horrek egiten zuen esploradore-buruarena, safari hartan. Tokiak El Loro Verde zeukan izena. Gintonikak eskatu genituen. Ginebraz ez eta koloniaz egindako gintonikak ekarri orduko neska bat hurreratu zitzaigun, ilehori bat, halako fru-fru horietako bat lepotik bazuena. Imanoli hurreratu zitzaion, hobeki esateko. Bera ez zen konturatu, eta ni ere doi-doi, hain zen handia legatza, gurea, baina «usoñoaren» zango-besoak nireak halako bi ziren. Ez nuen jakin zer gehiago miretsi: erdi agerian zeuzkan bular itzelak, kokospeko itzal susmagarria edo bere trumoi-ahotsa, dakidan euskara —bai, euskaraz ari baitzen, benetan— apurraren arabera honela zioena, ointxe topadu dot falta neban perlia! Edo horrelako zerbait. Oso litekeena da horiexek berak ez izatea bere hitzak; izan ere, kataluniarrak bere dialektoa hizkuntza dela aldarrikatzen tematzen dira, euskaldunak bere hizkuntzak hizkuntza bakar direla aldarrikatzen tematzen diren bezalaxe; baina nik, katalana sekula estudiatu gabe aise errazago ulertzen diot kataluniar bati hainbat euskalduni baino, euskara ikasi nahian zientoka ordu pasatu ditudan arren, kartzela garaian batez ere, Imanol irakasle. Esploradore-burua algaraka ari zen, La Vasca deitzen ziotek, esaten zuen. Bizkaitarra da, Mungia, Markina, hor nonbaitekoa. Atera, atera zerbait edateko, Imanolek, ozenki, oihuka ia.

      Markinakoa izan, Bermeokoa izan, hantxe aritu ziren puska batez Imanol eta emakumez maskaraturiko kankailu hura, marmarrean. Niri titiak agerian zeuzkan beste bat etorri zitzaidan. Hura txikia zen, neska behar zuen. Jaka kendu eta eman egin nion. Tori, esan nion, bestela hoztu egingo zara. Sudur-punta hoztuta nuen, mozkortzen naizenean —benetan mozkortzen— halaxe gertatzen zait beti. Gainerakoan bero ibili ohi naiz. Nik ez dut behar, nik sudur puntarako artilezko kapusaia behar dut. Ba al duzue horrelakorik? Atera, atera zeozer edateko, nik, eta hamar metro inguruan zeuden guztiak apuntatu ziren. Begira, begira, moztu zidan Imanolen lagun petral horrek, esploradore-buruak, esan nahi dut, hirurotatik «atera, atera zeozer edateko» esaten ez zuen bakarrak. Begira, begira. Imanolek eskutik heldu dio La Vascari, eta biak abiatu dira tabernak hondo-hondoan duen eszenatokira eskutik helduta. Igo dira eta La Vascak, eskuin eskua gerrian eta ezkerreko belauna pittin bat tolesturik, airoski, zutik dirauen bitartean, Imanol makurtu da belaun bat lurrean bermatuz eta fru-frua trabestiaren lepotik pasatuz, fru-fruaren bi muturrei eskuz heltzen diela, Don Juan errenditu baten antzera. Imanol hau laostia duk, zioen bere lagunak. Begira, begira. Laostia duk, bai horixe: jarrera horretan dagoela, Imanol kantari hasi da: Lejos de aquel instante / Lejos de aquel lugar / El corazón amante / vuelve a resucitar... Zin dagit ikusi izan ez banu ez nuela sinetsiko. Imanolen ahotsa gero eta indartsuagoa bilakatzen ari da, crescendoan, goren puntura iristeko: Ma-i-té-yo-nó-teol-vi-dó-ninún-cá-nún-cá-tedeól-vidár... Baina Imanolen balentria handia izanagatik, El Loro Verden sekula ezabatuko ez den aztarna utzi zuena ordaindu genuen faktura izan zen. Han zegoen batek lepo gainean atera nahi gintuen, Las Ventasen arrakasta erdietsiriko toreatzaileak baikinen. Itxuraren arabera, horixe zukeen lanbide, toreatzaileak lepo gainean ateratzea. Kalean geundela zera esaten zidan kabroiak, jauna, zu zaldun bat zara, jaka eman diozu andereñoari, zuk badakizu emakumeak tratatzen, bai horixe, zu zaldun bat zara. Gu bezalakoekin ez zuen labanarik atera beharrik, noski. Hotelera iritsi ginenean ez genuen ezta taxia ordaintzeko ere.

      Imanol, mesedez, gogoan har ezak azken aldia, hasi nintzen. Bai, bai, erantzun zidan, mahukatik heldu eta eskaileretatik behera egin nezan tira egiten zuen, ulertu diat, azkenik ulertu diat Argensolaren matraka horrekin esan nahi huena, harrapatu diat mezua, gauzak ez direla ematen duten bezalakoak, engainagarriak direla. Lasai, hala ere, gaur aukeratzen dudana emakumea izango duk, ez trabestia, erreparatuko zieat bigarren mailako sexu-ezaugarriei, hankartea begiratuko zieat titiak baino lehen. Orduko hark Galaxia Lujuria zuen izena, edo antzeko zerbait. Toplessa zen.

      Toki txiki eta iluna zen. Usaina eta giroa, itogarria. Bospasei bezero baino ez zegoen, eta neska gehienak libre zeuden. Euliak ezti-potora bezala egin zuten guregana.

      Imanol aukeraketan ibili zen hainbat denbora; ni, egokitu zitzaidan ilehoriarekin gelditu nintzen hasiera-hasieratik. Deseroso nengoen, atezuan. Ez dut maite inora gogoz kontra joatea. Neskak txanpaina laranjarekin eskatu zuen bientzat. Hiru mila pezeta kopa bakoitzak. Ona izan balitz behintzat... baina benetan txarra zegoen. Elkarrizketaren hasierako hitz ergelak arreta handirik gabe esan nituen; gehiago interesatzen zitzaidan, begiak iluntasun hartara ohitu ahala, zer panorama zegoen ikustea. Nongoa zara, neskak, Zaragozakoa, nik, nola duzu izena, Jose Luis, zer egiten duzu, saltzailea naiz. Poztu naiz gabardina hotelean utzi izanaz. Edariak zerbitzen zituena berrogei bat urteko emakumea zen, itxura ikusgarria duen horietakoa; bularra agerian ez zuen bakarra zen. Nire neskak jefa deitzen zion. Eskalafoian gora egindako puta zen. Sua, mesedez, eskatu nion jefari. Urrezko Cartierra han atera? Baita zera ere. Alkandoraren mahukak behe-beheraino jaitsi nituen, senak hala aginduta. Zoko batetik txuloak dena kontrolatzen zuen, aldamenean hamasei urte ere izango ez zituen neskato bat zuela. Ofizioa irakasten ari zitzaion, nonbait. Hazpegien arabera, Filipinetakoa edo izan zitekeen. Haurtxo bat baino ez. Berak ere titiak agerian zituen, eta gogoa ematen zuen joateko eta esateko, estali, estal hadi, gaixotu egingo haiz bestela, eta bihar ezingo dun eskolara joan. Txuloarengandik ez oso urrutira bi bezero zeuden. Poliziak izango zirela egin nuen kontu. Beste bi bezero ere baziren, zaharrak, mozkortuta zeuden. Paretak feltroz estalirik zeuden eta koadro batzuk ikusten ziren. Ehiza-eszenak, bodegoiak, paisajeak. Nazkagarria zen. Nongoa zara, nik neskari. Mallorcakoa zela esan zidan, Bartzelonan ibilitakoa. Gaztea zen, ez zituen hogeita bost baino gehiago izango. Jarri egiten zara lanean ari zarela? Bai zera, jefak hil egingo ninduke. Atezuan segitzen nuen, izerditan, banekien edariak bihotzerrea sortuko zidala. Barraren aurreko paretan ate txiki bat zegoen, gortina batez. Sar al gaitezke, esan nion, bai, baina beste kopa bat ordaindu beharko didazu. Zeren truke. Zirri batzuk baino ez, bestela frantsesa bost mila pezetatan egingo dizut. Besoa gerritik pasatu zidan. Nabari da kirolaria zarela. Kirolariak atseginak dira, maite ditut. Frantsesa gortinaz bestaldera? Jakina, gortinaz bestaldera. Gelarik bai, gortinaz bestaldean? Bai, noski. Oso kutrea? Ez, komuna ere badu eta izarak garbi daude. Mallorcakoari errapeak dilin-dalan ibiltzen zitzaizkion. Esku-ahurretan hartu nizkion, oso konbentzituta ez nengoen arren. Zer gutxiago, hiru mila pezetaren truke. Eta zenbat. Hamabost mila. Tira, zuri hamabi mila pezetatan utziko dizut, zu zarelako. Kirolariak izugarri gustatzen zaizkit, ba al zenekien? Imanol etorri zen; ongi, e, Enekoitz? Dena ongi, ezta? Zer esaten du honek, nik, erdaraz eta ozen, eta gero Mallorcakoak ez entzuteko moduan, Imanol, Zaragozakoa nauk eta saltzailea ogibidez, Jose Luis dut izena, ez diat ulertzen hire mintzo zakar hori. Zer duk Zaragozakoa haizelako kontu hori!? Gu euskaldunak gaituk! Euskaldunak, hi, euskaldunak!, Imanolek, oihuka. Nabari zen edaria kalte egiten ari zitzaiola. Bakea, Imanol, bakea, nik, hoa hire gauzetara. Mallorcako ilehoriak bere kopa hustu zuen. Berantesten ari zen. Beno, zer, bai ala ez? Edo atera beste kopa bat, gainerakoan jefa haserretu egingo zait. Eta hori esaten zuelarik eskuaz heldu zidan koskabiloetatik, espero zezakeenaren neurri zehatza edukitzeko. Laster erretiratu zuen eskua, dezepzioa aurpegian. Gauzak oso gaizki daude, izugarri gaizki, pixka bat lagundu nahiko bazenit, horrela segituz gero laster kaleratuko naute, zioen mallorcarrak, eta ia negarrez zebilen, eta negarra egiazkoa zela zirudien, eta ez zen isiltzen, alkoholak bakarrik ez, miseriak ere mihiak askatzen ditu, eta ez zen isiltzen, eta nik ez nuen miseriaren geografia hori gehiago ezagutu nahi, eta neskak dale matrakarekin, astean hainbeste egin ezean aurpegi txarra jartzen digute, eta hiru aste daramatzat gutxienekora iritsi gabe, eta ez gaztea eta polita ez naizelako, ez, bezero batzuek begitan hartu nautelako baizik, eta negozioa, orokorrean, baxu antzean dabilelako, ai ama, zer egingo dut, ai ama zer egingo dut.

      Nik alde egin nahi nuen, eta mahuka igo nuen, eta erlojua kendu nuen, eta eman egin nion. Urrezko Rolex bat! egin zuen oihu, arnasa hartu ezinik ia, zeharo inpresionaturik, begiak biribil-biribil eginik. Zuretzat. Niretzat!? Bai, zuretzat. Urrezko Rolex bat! errepikatu zuen, sinetsiko ez balu bezala.

      Errukitu nintzen neskaz, edo, hobeki esan, neskaren heziketa estetikoaren eskasaz, bera baitzen, nonbait, Argensolaren berri ez zuen bakarra, eta, hortaz, itxuraz ezin daitekeela fio eta errealitatearen aurpegiak anitzak direla ez zekien bakarra. Heziketa eskasarena ez zen harritzekoa, hango paretetan ziren bodegoi eta ehiza-eszena horiek ikusirik; hori bazen margolaritzarekin zeukan harreman bakarra, ez zen harritzekoa ez jakitea zerua ez dela urdina, ezta zerua ere, eta horregatik, horrexegatik margotzen direla jendea «ez dut ulertzen» esaka uzten duten koadroak, eta Lautrec izan zela bilakaera hartako katemaila garrantzizkoa. Alde egin nuen.

      Gero, Imanolek, erlojua Mallorcako neskari utzi niola jakin zuenean, zera esan zidan, ikaragarria haiz, Enekoitz, putak señorak bailiran tratatzen dituk.

Lehen ikerketak

Funtsean hauxe zen Yves Carreauxek eta Margot Lasallek eskatu zidatena: sar zaitez Albiko Museoan, norbait behar dugu museo barruan; baina kontuz, barruan diogularik esan nahi dugu museoan zer agitzen den dakien pertsona, une jakin batean hainbat konturen gaineko informazio zehatza ematen ahal digun pertsona. Zeuk ikusiko duzu nola sartzen ahal zaren. Har ezazu zure denbora, hilabeteak behar badituzu ere. Poliki jokatu nahi dugu, ez dugu presarik.

      Gehiegitxo zen. Prezio bat adostu genuen nire zerbitzuen truke. Lehen diru-emanaldia Madrilgo Habana Hotelean bertan egin zidaten. Zer nahiago duzu, liberak ala pezetak ematea? Erdi bana hartu nien, hau da, erdia liberatan, erdia pezetatan. Carreaux jaunak nahiko eskuzabal jokatu zuen hasiera hartan. Gehiegitxo zen. Hau da, inori ez diote niri eginiko bezalako enkargurik egiten, gero, halako batean, zerbitzu berezia eskatu nahi ez bazaio. Hor konpon, Imanolekin fidatzea erabaki nuen —non fida, han gal, egia da, baina, Imanolekin ezean, norekin?—, eta begiak ongi irekita ibiltzea. Afera interesgarria izan zitekeen. Hortaz, Callao plazatik buelta eman, urrezko bost Rolex erosi bost mila pezetatan eta Madrildik alde egin nuen.

      Handik aurrera, hemen kontatuko dena bukatu zen artean, alegia, eman nituen bueltak, egin nituen joan-etorriak, eta korritu nituen bideak azaltzen nola moldatuko naizen ez dakit, askotxo izan baitziren ibilaldiak, eta hilabete batzuk hartu baitzituzten. Bakarrik esan dezaket funtsezkoena kontatzen saiatuko naizela, gorabehera kronologikoei eta, kontatzeko plazer hutsak bultzaturik ez bada, bigarren mailakotzat jotzen ditudan gertaerei gehiegizko arreta jarri gabe. Istorio bitxia da, ezagutzea merezi duena, azken bururaino iristeko pazientzia edukiz gero.

      Hasi, hasieratik hasiko naiz, hori bai. Hasiera zen, hain zuzen ere —barkatu hitz-jolas inozoa—, ez nekiela nondik hasi. Zer dakizu Toulouse-Lautrecen gainean, galdetu nion neure buruari. Kontuak atera eta ikusi nuen ez nekiela gauza handirik, lau topiko merkez haratago. Putazalea zela, litografiak egiten zituela eta askoz gehiagorik ez. Hortaz, liburu mordo bat erosi nuen eta aste betez itxi nintzen monasterio batean, liburuak aztertzeko asmoz. Fraileetako batek zerbait galdetzen zidanean, Toulouse-Lautrecez saiakera bat egiten ari zen arte-irakaslea nintzela esaten nien. Dena ongi joan zen; bakean uzten ninduten. Nire hasierako plan hori nahiko sinplea zen. Irakurri, gaiaz blaitu, nolabait esan, eta bitartean Albiko Museoan sartzeko zerbait bururatuko zitzaidala fede eduki.

      Oinarrizko eginbehar hau beste bi kudeaketek osatu zuten. Zederrun izengoitiz ezagutzen dudan lagunari hots egin nion eta zita egin nuen berarekin. Zederrun. Zer egingo nuke nik Zederrunik gabe? Toulouse-Lautrec interesatzen zait, margolari honek margotu zuen Camembert bat, zehatz esanda. Hutsarte bat bilatuko zidala bere agendan, agenda elektronikoan, noski. Zederrun berezi samarra da, ulertu egin behar zaio.

      Bigarren gestioa Margot Lasalleri idaztea izan zen. Kostatu zitzaidan, ez bakarrik gutuna —laburra, bestalde— frantsesez paratzea, baizik eta, batez ere, neure burua konbentzitzea benetan beharrezkoa nuelako idazten niola, eta ez aurpegia berriz ikusi nahi niolako. Pintoreari buruzko bibliografia gehiena frantsesez dagoenez, idatzi nion, liburu-zerrenda bat nahi dut, baita liburuok non aurki ditzakedan jakin ere. Azken finean lankideak ginen, pentsatu nuen, zuzen jokatzen ari nintzela konbentzitzeko. Putak interesatzen zaizkit, gaineratu nuen. Laster damutu nintzen halako probokazioa idatzi izanaz. Probokazioarengatik berarengatik baino gehiago, probokazio ergela zelako, probokazio bezala haurkeria zelako. Prostitutak interesatzen zaizkit; oraindik ez dakit puta edo señora bazina bezala tratatuko zaitudan, edo, idatzi izan banio, sikira. Hori, probokazio bezala, ongi zegoen, baina neronek baino ezin nezakeen ulertu. Imanolek eta Cristinak, horretaz mintzatuko balira, ulertuko lukete, baita ere. Damutu nintzen baina, kontuak kontu, ez zuen erremediorik, gutuna postan utzi eta gero etorri baitziren damuak.

      Monasterioko aste hartan jakin nituen margolariaren bizitzari buruzko daturik behinenak. Henri de Toulouse-Lautrec Monfa 1864ko azaroan jaio zen Albin. Bere gurasoak lehengusu propioak ziren. Biak aristokratak, oso familia handikoak, batez ere aita, lehenengo Toulouseko kondearen ondorengo zuzena zena. Lehenengo Toulouseko konde hori Gurutzaden garaietatik izan zen Frantziako noblerik boteretsuenetakoa. Bere gurasoek ondasunak, lur-sailak eta etxeak zituzten Frantzia osoan zehar, baita Parisen ere. Mahastiak lantzen omen zituzten. Henri gaztea, zortzi urte zituela, Parisen ikasten hasi zen.

      Laster ezagutu zuen zoritxarra. Hamalau urte zituela, hau da, 1878 urtean, hanka hautsi zitzaion. Izterrezurra, ezkerrekoa, inork ez dezala besterik pentsa. Txikikeria dirudi baino egiazko zoritxarra da, handik urtebetera eskuineko izterrezurra ere hautsi zitzaiolako. Hausturak ez ziren behar bezala sendatu; Henri ez zen, handik aurrera, beste edozein gazte hazten den bezala hazi. Soina normal haziko zitzaion, baina hankak hagitz laburrak geldituko, halako moldez non betiko geldituko baitzen ipotx itxuragabearen moduan. Are, betarteko hazpegiak ere ez zituen oso normalak; ezpainak izugarri lodi, kokotsa barne aldera sartuta... Gertatzen zena zen —askoz geroago jakin ahal izan denez—, hezurretako gaixotasun genetikoa bazuela, segurutik bere gurasoen —eta are leinuaren— odolkidetasunak sorrarazirik.

      Handik aurrera ez zen besteak bezalako gaztea izango. Ikasten ari zen Lizeotik atera zuten, eta etxean segitu zituen ikasketak. Bere aita ehiztari amorratua zen, aire librean ibili zalea eta zaldun trebea. Aita-semeek laster ikasi zuten ezin izango zutela elkarrekin ibilaldi askorik egin. Horrek aita zapuztu omen zuen —horrek eta bigarren anaia bat jaio eta berehala hiltzeak—, amarengandik bereizteraino. Ordutik aurrera aita-semeen harremanak nahikoa bereziak izango ziren, arazoz josiak. Henri amazulo samarra izango zen bere bizitza guztian.

      Kontuak horrela, hamabost urte zituela, margolaria izango zela erabaki zuen, eta 1882an Parisen ekin zion margogintza ikasteari. Lehenik Princeteaurekin ibili zen. Hau familiaren laguna zen, bigarren mailako margolaria. Princeteaurekin ikasi beharreko guztia laster ikasi omen zuen, eta Bonnat baionarrak Parisen zuen atelierrera pasatu zen. Bonnat honek handik gutxira atelierra itxi eta Cormonen atelierrera joan zen. Han Anquetin, Gauzi, Rachou, Emile Bernard eta are Vincent Van Gogh ezagutu zituen. Ikaskideak ziren. Bonnat eta Cormon margolari klasikoak ziren; hortaz, eskuratu zuen prestakuntza akademikoa izan zen.

      Hogei urte zituenean Montmartreko giroa ezagutzen hasi zen. Bi urte geroago hantxe jarri zen bizitzen. 1886 urtea zen. Ordukoa da bere bizitzaren parterik ezagunena. Lautrecek margotzen du, saiatzen da izena irabazten margolarien artean; margolaritzaren munduan garatzen ari ziren korronte berriak ezagutu eta bere heziketa akademikoarekin hausten du. Parrandan ibiltzen da ez gutxi, lagun eta toki «hala moduzkoak» —Bruant bezalako lagunak, Le Mirliton, Le Chat Noir bezalako tokiak, eta abar— bisitatzen ditu, edan egiten du, neskatan ibiltzen da, espektakulo edotarikoetara joaten da, ordutik, eta 1891 urtera arte, parrandero ospe ez nolanahikoa irabaziz. Mendeak, garaiak eta klaseak gainditu dituen parrandero ospea. Horren adibide, monasterioko ekonomoak, artearekin zaletasun pixka bat bazuenak ere, halaxe esaten zuen, Lautrec, a, bai, Lautrec, bekatari handia, bekatari handia.

      Urte hartan, hau da, 1891n, lehen arrakasta lortu zuen, baina ez margolari gisa, txartel-egile gisa baizik. Urte hartakoa baita Moulin Rougeko dantzaldia iragartzeko txartela. 1896an goia jo eta handik aurrera bere gainbehera hasi zen. Gero eta gehiago edaten zuen; 1897an delirium tremens atakeak jota gelditu zen. Desintoxikatzeko kliniketan hainbat egonaldi egin zituen. 1901ean, 37 urte baizik ez zituela hil egin zen, alkoholismoa, sifilisa eta bere gaixotasun genetikoa biltzen zituen halako koktel bitxi batek jota.

      Gogoan dut bere biografia lehen aldiz irakurri nuenean, hara, diruarekin zer egin ez zekien beste putakume bat edo horrelako zerbait pentsatu nuela, izorratzea dauka, aristokrata halakoa. Baina aitortuko dut biografietan azaltzen ziren hainbat pasarte zehatzek hunkitu nindutela pixka bat. Eta aitortuko dut, oroz gain, biografiekin batera zetozen bere koadroen irudiak interesatzen hasi zitzaizkidala. Nik ordura arte, Albiko margolariarekin bereziki zaletu ez den beste edozein zale bezala, ezagutzen nituen litografiez haratago, bazegoen irudi-mundu jori eta ugaria.

      Bestalde, nolabaiteko hurbiltasun edo kidetasun pertsonala ez ote genuen izango susmatzen hasi nintzen; ez noski ni aristokrata izateagatik, iruzur-egileen aristokraziaren partaidea ez banaiz, bederen. Bere biografiako pasarte horietako askok burura ekartzen zizkidaten Imanolen hitzak, putak señorak bailiran tratatzen dituk, baita Cristinarenak ere, noiztik aurrera ez dituzu emakume guztiak putak bailiran hartuko. Aitortuko dut bi esaldi horiek lotu eta buruan ibili nituela, bi esaldi hain diferente horiek hain denbora gutxian entzun izanak halako kezka moduko bat sortu zuela nire baitan, eta kezka hori lotu egiten zela Lautrecen bizitzaren eta obraren zati batzuekin. Eta ez zen hori bakarrik. Alkoholaren mendekotasunak ere pertsonaiarekiko sinpatia pizten zidan. Hara, pentsatzen nuen, muturreraino joan zen golfoa, ni baino muturrerago joandako bat. Balizko kidetasun horrek bultzaturik, gaiari halako zukua ateratzen ahal niola iruditu zitzaidan, baita nire zaletasun pertsonalen alderditik ere, besteak beste. Nonbaitetik hasi behar hartan nengoela, eta nondik ez nekiela, horixe izan zen aintzat hartu nuen lehendabiziko gaia, eta horien inguruan egin lehen ikerketak. Zederruni jakinarazi nion, Camembert ez ezik, begiratuidak zeozer putei buruz, Zederrun. Zederrunek pozik hartu zuen enkargua, eta Interneten arakatuko zuela agindu zidan.

Madrilgo March Fundazioan
(1996)

Dena Interneteko orritik atera dut, esan zidan hasteko. Irakurri al duzu Bizitza modernoaren margolaria, Charles Baudelairerena, galdetu zidan, ondoren, Zederrunek. Nik irakurria nuen, aspaldi irakurria, gainera. Ez, esan nion, ez dut inoiz irakurri. Nahi dutena esan dezatela, gezurra bezalakorik ez dago. Seme, zer gerta ere, zuk beti aurrena gezurra esan ezazu, esaten zidan beti nire aita zenak. Tarteka segitzen dut aitaren aholkua. Zederrun bezalako batekin horixe da onena, enura gabe. Halakoak, zenbat eta ezjakinago eta tontoago ikusten zaituzten, orduan eta gehiago mintzatzen dira, orduan eta gehiago libertitzen zara. Saiakera horretan, jakinarazi zidan Zederrunek, Baudelairek arte modernoaren ezaugarriak zein diren ezartzen du: istanta iheskorra da, baina iheskortasun hartan bilatu behar da, hain zuzen ere, iraunkorra, betikoa, eternoa. Segitzen didazu. Nik baietz, buruaz, ikasle aplikatua lez. Hiriko bizimodu nahaspilatu eta aztoratutik abstraitu behar da behin-betikoa, hori da jokoa. Bada, badirudike Toulouse-Lautrecez mintzatzen dela saiakera horretan.

      Oker ez banago, Baudelairek Constantin Guys jartzen du margolari modernoaren paradigma orri horietan, eta ez inondik inora Lautrec, Albikoa jaio gabea zelako Baudelairek orriak idatzi zituenean, besteak beste. Baina ez nion ezer esan irakasleari, eta nire tonto aurpegiarekin jarraitu nuen. Are gehiago, gogoan dut Felix de Azúak, horri buruz egin beste saiakera batean, hauxe dioela, Baudelairek Guys hartzen duela aintzat, eta oker zegoela, bere garaian modernitateari zuzenean apunte egiten zion margolaria Manet zelako. Are gehiago, esaten du Guysena bi aldiz esplikagaitza dela Baudelaire eta Manet adiskideak zirelako. Nori egingo diot kasu, bada, Azúari edo Zederruni? Beharbada Baudelaireren saiakerak duen alderdirik onena zera da, ondoren margolari modernotzat hartu izan diren guztiak sartzen direla bere definizioan, eta horregatik sartzen direla Manet, Lautrec, eta beste makina bat. Badaezpada ez nuen nire gogoeta Zederrunen judizioaren menera ekarri. Ez zuen merezi; onenera ere, bere autoritatea erakutsi beharrak eragotzi egingo lioke nire iritziak gordetzen zuen logika —zuzena, okerra edo nahi dena, baina logika azken finean— kontuan hartzea, eta oker nengoela erakustera behartuta sentituko zen. Adituak! Euren jakintza-putzuetan ito bitez! Adituak! Gogoan dudanaren arabera, horrelako zer edo zer esaten zuen Orson Wellesek, erdeinuz, aspaldi ikusi nuen pelikula batean, Fake izenekoan. Eta gogorragoak ere bai. Gogoan duzu Fake, Zederrun? galdetu nion lagunari. Zederrunen etxea birtualtasunaren jauregia da. Han dena da txirrin, argi eta kolore; teknologia modernoa, alegia. Itxoin, esan zidan; ordenadorean jolasean ibili zen eta inprimatzeko agindua eman zuen. Tori, Fake pelikularen fitxa osoa: data, nork egina, argazkia norena, eta abar. Lortzerik bai?, ausartu nintzen. Ez zidan erantzun eta erdeinu pittin batez so egin zidan.

      Zederrun emozionaturik zegoen Madrilen March Fundazioak antolatu zuen [1] Lautrecen gaineko erakusketa ikustetik etorri berria zelako. Berak halabehar hutsez han suertatu eta ikusi egin zuen; ni, nire aldetik, frantsesekin bilera egin eta gutxira zabaldu zutenez, propio joan nintzen ikustera. Ikusi al duzu, esan zidan. Ez, nik. Ikusia nuen, jakina. Aitortuko dut erakusketa ongi zegoela, gustatu zitzaidala; halarik ere, Zederrunen ezpainetan erakusketak nik ikusitakoa ez eta beste bat ematen zuen, askoz dotoreagoa, askoz hobea, askoz handiagoa. Begiradatik begiradara doan tartea. March Fundazioaren erakusketa-aretoa Castelló kalean dago, Zona Nacionalik nacionalean, Claudio Coellotik oso gertu, esate batera. Norberaren bizitza asko aldatuagatik badira sekula ahazten ez diren gertaerak. Gogoan atxikitzeko zuzenean bizi izana beharrezkoa ez dela. Are eta gutxiago nire adineko eta sustraietako euskaldun batentzat. Halakoxeko egonezin definigaitzaz zeharkatzen nituen kaleak, euri azpian, erakusketa-aretoa bilatzen nuelarik, eraikuntza ofizial bakoitzeko zaindariei begira. Norberaren iraganeko mamuak. Zederrun zerga horiek ordaintzetik libre zegoen. Hark beste batzuk ordaindu behar zituzkeen inork konturik eskatu izan balio.

      Lautrecen kaligrafia piktorikoaren azkarraz ari zitzaidan, segundo bat geroago diferentea izango dena harrapatzeko lehia hartan nola izan zen Jackson Pollocken aurrekari goiztiarra. Azkartasun horren kariaz aurpegiak bukatu gabe bezala zeuden, beti gure aurrean berrosatzen ariko bailiran. Horixe bide zen bere poetikotasuna, behin-behineko izate hori, eta behin-behineko izateagatik, betirako. Behin-behinekoa atzo, behin-behinekoa gaur, eta hala bihar, baita ere. Eta hortaz, behin-betikoa. Astoak eskolatzen ordu asko emandako baten eszeptizismoaz begiratzen zidan, bazekiat hirekin ere alferrik izango dela pentsatuko bailuen. Nik, nire aldetik, nahikoa ezagutzen nuen Lautrec —obren irudiak, hobeto esateko— ordurako bat etortzeko iritziarekin, ikusmenaren aldetik bederen, erlatiboki bat etortzeko; izan ere, Lautrec askotan da bukatugabea eta trazo azkarra, baina ez beti. Eta horrelakoa ez denekoa da, hain justu, publiko zabalak gutxien ezagutzen duena eta gutxien goraipatzen dena. Bizitza bukatu aldean egin margoetan, esate baterako. Onena den arren, inongo autoritate edo pisua ez duen nire iritzirako; are, gerora ikusi ahal izan nuenez, autoritate eta aditu askoren iritziaren aurka.

      Zer dago Camembert horretaz?, galdetu nuen.

      — Has gaitezen putekin —erantzun zuen, eskaerari jaramon egin gabe—. Begira, Lautrec putanera zen, baina ezin daiteke afera erabaki esanez Lautrec putaner lizun eta bihozgabea baino ez zela. Baina goazen poliki-poliki. Bon, Madame Dortuk (hau da, Joyant arte-martxantea eta Lautrecen laguna hil eta gero katalogorik zehatzena egin duenak) dio berrogei bat direla putetxeetako margoak, gutxi gorabehera. Lesbianismoari buruzko margoak aparte, garbi gera bedi. Berrogei gutxi gorabehera diot, zeren beti ez baita hain garbi irudia, koadroa, putetxe bati dagokion edo ez. Dortuk dio, halaber, margo hauek 1893 eta 1894 urteetan egin zituela. Joyantek, aldiz, lehen esaten du 1892 eta 1895 urteen artean eginda daudela, eta gero, ostera, 1891 eta 1894 urteen artean. Alegia, fetxak segurtasun osoz esaterik ez dago. Au Salon da denetan onena, kritikak aho batez maisulana jotzen duena. Hura ez zegoen Madrilen, hori Albiko Museoan dago. Ikusi izan bazenitu begirada horiek —puten begiradaz ari zela egin nuen kontu—. Begiraden jokoa da garrantzizkoena, putei buruzko margo horietan. Begiradak aldi berekoak dira, baina ez dira berdinak, ez dira maila berekoak. Bada begiratu egiten duena eta begiratua dena. Nagusia eta morroia. Meneratzailea eta menekoa.

      Zederrunek hunkiturik zegoela adierazi nahi zuen erabiltzen zuen tonuaz. Horrek harritu ninduen. Nondik dakizu hainbeste? Ba al duzu bihotzik elektrikoa ez den zerbaitetarako?, jakin nahi izan nuen. Hago isilik, babo hori, erantzun zuen. Esan dudan guztia Muñoz Molinaren artikulu batean leitu diat. Internetetik eskuratu diat.

      Finegi zen begiraden kontu hori, nire pentsaera zabarrarentzat. Erakusketa hartatik nik gogoan nuen hogei minutuoro andereño pertxenta bat abiatzen zela lehen margoa zegoen tokitik, makina bat bisitari atzetik zituela, koadro guztien aurrean azalpenak emateko. Baziren honetaz arduratzen ziren hiru neska. Bere gisako autobus-gidari zirela okurritu zitzaidan. Bistan zen aurrez lekzioa prestatua zeukatela. Hiruretako bakoitzak berrinterpretatzen zuen, nork ahal zuen graziarekin, lehen ikasitako hainbat kontzeptu. Baina funtsean denek gauza bera esaten zuten: Lautrec, mugimenduaren margolaria. Ikusgarrien maitale sutsua, Loïe Fuller-en dantzarekin liluraturik gelditu zena. Litografiaren maisua. Estarzidoa izeneko teknika beste inork ez bezala menderatzen zuena. Gauza artoski prestatua baitzen, ez dut uste zozokeria handirik esaten zutenik. Egun Lautrecen ondorengo moralek, hau da, obra gorde, zaindu eta zabaltzearen arduradunek ematen duten artistaren irudia transmititzen zuten; eta ez zuten lana gaizki betetzen, alafede. Putetxeetako nesken apunte batzuk erakusten baitziren, banan-banan entzun nien, dotore jantzitako eta adinean sarturiko publiko burges bati prostituzioarena nola adieraziko zien jakinminez. «Toulouse-Lautrecek, putetxeetara maiz joaten zelarik, hantxe bilatzen zituen bere emakumezko modeloak. Ongi sentitzen zen pertsiana jaitsiriko etxe haietan, maisulanak konposatzeko toki aproposak zitzaizkionak. Denak ez dira ederrak, baina bere begietan malenkoniatsuak, humanoak, zirraragarriak dira». «Eduki dokumentala eta psikologikoa gaineratzen zaizkio artistikoari». Nik aldian begiratzen nion gona altxaturik medikuaren azterketaren zain zegoen prostituta apaldu eta miserableari, eta aldian koadro horri begira zegoen adineko dama horietako bati. Azken hauetako inori ez zitzaion soin gaineko Diorren modelitoa zimurtzen. Agian horietako prostituta batekin —koadroarekin, esan nahi dut— Diorren zenbat modelito eros zezakeen pentsatze hutsarekin zorabiatzen ari zelako. Ez dirudi Lautrecek burgesa epatatzeko gogo handirik zuenik eszena haiek margotu zituenean. Baina burgesak probokatuak sentitu ziren. Batek ez daki burges comme il faut batengan zer gehiago miretsi: eskandalizatzeko erraztasuna, ala bere eskandaluari salneurria ezartzekoa.

      — Irudi horien indarra akojonantea da. Bada zerbait, definigaitza, zirraragarria, inkietagarria... Ez dakit jakingo duzun, baina Platonengandik hasita Hegelenganaino bada filosofiaren lerro oso bat, artearen afera aintzat hartzen duenean, artista neutralizatu eta indargabetu, kontrolatu, beste eginkizunik, beste nahirik ez duena. Zergatik? Filosofo horiek atzeman egiten dutelako arteak baduela errealitatea deitzen den zer horren jakintza eta adierazpen egiazkoa emateko gaitasuna; baina adierazpen artistiko horrek beldurra ematen die. Egiaren adierazpen artistikoa beldurgarria iruditzen zaie, kontrolaezina delako... bagaren eta nola izendatu ez dakigun gure baitako sustantzia misteriotsuari aurpegia, keinua, begirada jartzen diolako. Horretan datza begirada horien indarra. Krokodilo bentzutuen begiradak dira.

      Zederrunen arabera, kritika txarra, komentario gaiztoa, horixe zen burgesari gelditzen zitzaion bide bakarra. Egurra. Halaxe zioen Zederrunek, behintzat.

      — Lautrecek ez zuen inor epatatu nahi, baina oker zebilen. Epatatu, epatatu egin zuelako. Begira testu hauek, Interneteko orritik atera ditut, http://www.lautrec.fr./put da helbidea, jakin nahi baduzu: «Esan egin behar dut ez naizela arduratzen Toulouse-Lautrecek marrazten dituen tipoez. Benetan nazkagarriak iruditzen zaizkit (...). Itsusia, arrunta, eszentrikoa dena behin eta berriz azalaraztea, behin eta berriz jende bera margotzea, benetan mustrokeria iruditzen zait» (N.N., The Star, 1898ko maiatzak 10). «Honelaxe bukatu behar zuen. Eroetxerako jaidura bazuen. Atzo itxi zuten eta eromenak, finean maskara galdurik, azkenik izenpetuko ditu bere margoak, bere marrazkiak, bere txartelak, non aspalditik bizi baitzen anonimotasunean» (A. Hepp, Le Journal, 1899ko martxoak 26). «Egun batzuk direla genero miserablean aipu pixka bat irabazi zuen artista bat galdu genuen. Toulouse-Lautrecez ari naiz, dena eta denak bere miseria fisikoen galbahetik ikusten zituen izaki arraro eta desitxuratua... Modeloak lohietatik hartzen zituen, putetxeetatik, bizioak aurpegiak desitxuratu eta arimaren itsustasuna azalarazten dituen leku orotik... Miserableki hil da, manikomioan, gorputzez eta izpirituz leher eginda, eromenak jota. Nolako bizitza, halako bukaera» (Jumelles, Lyon Républicain, 1901eko irailak 15). «Bada zezenketa, exekuzioak edota beste hainbat ikuskizun okaztagarri maite dituen jendea, eta bada, baita ere, Toulouse-Lautrec maite duen jendea. On da humanitatearentzat hau bezalako artista askorik ez izatea» (J. Rocques, Le Courrier Français, 1901eko irailak 15). Haatik, diatribarik mingarriena 1899ko martxoaren 28ko L'Echo de Paris delakoan ageri zen, Emile Lepelletier-ek izenpetua [2]. Halako lekukotasun-sail luze samarra aise biltzen da, Toulouse-Lautrecen bizitzaren azken urteotako bueltan. Azken buruan, Vasarirengandik hasita, Artearen Historia egiteko lehen metodoa zera izan da, artisten biografia egitea, artearen historia bera biografia horien batuketa dela kontsideratzea. Lautreci ere metodo hau aplikatu zioten bere kontrarioek, baina era negatiboan. Lautrecek aldekoak ere baditu, noski, bere garaikideen artean, baina gutxiengoa dira, eta ez da zaila aurkarien sailarekin topatzea. Etxetik hasita: «Monsieur Joyantentzat (1901eko urriak 22): Ez naiz eskuzabala aita naizelako ditudan eskubideak ematen badizkizut zu ondorengoa izan zaitezen, baldin eta ondorengo gisa zerbait hartzerik badago, gure mutilak sortu duen obratik; zure anaitasunezko sentimenduak aspaldi ordezkatu zuen nire eragin ahula (...). Ez ditut bere obrak gorde nahi, bizirik zegoelarik ere kartoi gaineko esbozo ausart eta eskandaluzkoak baizik iruditu ez zitzaizkidalako (...). Gehienak nahiko baztergarriak iruditu zaizkidalarik, zuri uzten dizut, bihotzez eta arrangurarik gabe, aita izateagatik dudan eskubideen zatia» [3]. Maurice Joyant, Thadée Natanson, Arsène Alexandre, François Gauzi eta Tapié de Cèleyran, artistaren amaren laguntzarekin (ordurako aitarengandik banandurik), izango dira Lautrec zendu eta gero bere oroimena garbitzeaz eta bere obra birbaloratzeaz arduratuko direnak, jo eta su. Hasieran ez zen lan erraza izan; Joyantek eskainiko die bere lagunaren obra Luxenburgoko Museoko zaindariei, baina Léonce Bénéditek (aipatu museoko zaindari nagusia) lehen eta Leon Bonnatek (Lautrecen lehen maisua izandako hori bera, Parisen), gero, errefusatuko dute eskaintza [4]. Hala ere, Lautrecen lagunen ekimenari esker (Joyant, Cèleyran, Alexandre eta ama aipatu behar dira bereziki honetan, gehi, noski Albi herriko orduko alkatea, Edouard Andrieu) sortu zen Albiko Museoa. Han da bildurik obrarik handiena, eta han sortu zen izpirituari zor zaio, gutxi gorabehera, mendeak aurrera ahala Toulouseren obra gero eta ezagunagoa eta miretsiagoa izatea; bide horretatik aurrera, Henri Focillon bezalako kritikarien iritzia tarteko, azkenik March Fundazioarena bezalako erakusketatan entzuten den bertsiora iristen gara. Gaur egungo aditurik handienek ere —Frèches-Thory, Anne Roquebert, Gale Murray, Richard Thompson, Danièle Devynck...— hortik edan dute. Kritika-lerro honek, artista zenduaren aita zena baino askoz pixkorragoa dela erakusteaz aparte, zer ikertu eta zer pentsatu ematen dituen lanak egin ditu. Puntu honetara iritsirik, lanaren zatirik garrantzizkoena egina zegoen; hau da, kritikak, aho batez, XIX. mendeko artistarik handienetakoa dela onartuko du. Hortik aurrera tokian tokiko irakasleak arduratu dira fama eta aipu ona zabaltzeaz.

      Bai, irakasleak, epigono hitzontzi horiek, pentsatu nuen. Irakasle batek aise beteko ditu milaka orri batzuk, zer esaten duten zehatz jakiteko modukoak ez diren horietakoak, pintorea loriaz betetzeko asmoz eginda daudenaz aparte. Jendea aho bete hortz uzteko asmotan idatziriko ditiranbo konprenigaitzak. Autoritatea tinkoagotzeko asmaturiko lerroalde luze eta hutsalak. Lastoa, lasto nahasgarria. Edonon topa daitezke adibideak, milaka. Halakorik irakurririk, edonork daki, ezer ulertu ez badu ere, metaostiaren lurraldetik barna abiatu dela, eta hortik aurrera esfinterrei eustea dela lanik printzipalena. Eta kartera kontrolatzea, zer gerta ere.

      — Dena den —segitzen zuen Zederrunek, geldiezinik—, gai delikatua dela jakinik, gure artista txikiaren kritikaririk onenek ere zuhur jokatzen dute prostituzioaren gaiaz denaz bezainbatean. «Hala ere (diosku Danièle Devynckek, Albiko Toulouse-Lautrec Museoko zuzendariak [5]), epai morala edo kritikoa inola ere ez izateak irudia karikaturaren atarian geldiarazten du, eta garai jakin bateko ilustrazio dokumentala baino askoz gehiago bihurtzen». Epai moral ezaz ari delarik, Lautrecez ari da, jakina. Lautrecen begirada zorrotza dela aitortzen dute, baina aurreiritzi burgesik gabea dela azpimarratzen. «Putetxeetako biztanleek aukera ematen diote berezko mugimendua zuzenean atzemateko, grina handiago edo txikiagoa duen gorputz baten kurba atzemateko, eta inoiz ez xede lizun edo erotikoarekin, baizik eta mundu itxi honetan, maskararik eta ahalke faltsurik gabe, baduelako eskueran humanoen errealitatea». [6] Beraz, behaketa eta zorroztasuna bai, baina aurreiritzi eta helburu lizunik ez. Balio dokumentala baino gehiago.

      Eta samurtasuna? esateko tentazio eduki nuen, orduan intuizioa baizik ez zen ideia bati men eginez. Samurtasuna ere bai! Are, nolabaiteko identifikazioa, agian. Baina bere kritikari ofizialek ez dizute horrelakorik —katalogoetan bederen— aipatuko. Eta epigonoek ere ez, noski. Gehiegizkoa litzateke. Puta maitagarria dela edo izan daitekeela onartzea gehiegizkoa da oraino hainbat onusterentzat.

      [1] Erakusketa hau 1996 urteko azken hilabeteetatik 1997 urteko lehenetara egon zen zabalik.

      [2] Ikus Toulouse-Lautrec, reputación póstuma, Claire Frèches-Thory, Julio Ollero Editor, 1991. Lepelletierren artikulua bereziki mingarria da panegiriko itxura eman nahi izan zaion ber.

      [3] Maurice Joyant: Henri de Toulouse-Lautrec, II. liburukia. Paris, 1926.

      [4] «eta honek halako Lautrecekiko herra pertsonala» erakutsi bide zuen. Maurice Joyant, II. liburukia.

      [5] Danièle Devynck: Tolouse-Lautrec, imágenes de modernidad. Fundación Juan March. Madrilgo erakusketarako (1996-X-15etik 1997-II-23ra) prestatu zen katalogotik.

      [6] Idem.

Zergatik, zergatik, zergatik?

Isilik, gero, edo ez dizut Camemberten berri emango, egin zuen zemai Zederrunek. Baina ageri al da zerbait horri buruz Interneteko orrian. Baietz ba. Informatikak ez duela ezertarako balio ez al zenuen esaten? Bada, ikusi eta entzun, entzun informatikari esker amen batean lortu dizudan informazio guztia. Ondorengo hau Amsterdamgo morroi batek Interneteko orrian jarritakoari esker ikasi dut: Maisons closes direlakoetan eginiko koadroek bazterrak nahasi zituzten, gaurko egunera arte dirauen eztabaida sorraraziz. Thomsonek dioenez, «denbora luzean Lautrecen jarraitzaileak irudi hauek defendatu beharrean egon dira» [7]. Toulouseren gaineko, iritzi baino gehiago, klixe jakin bat eratu baita. Horixe zen, labur, Zederrunen informazioa eta informaziotik ateratako iritzia. Labur ez eta bere osoan, nahitaez, entzun beharko nuena, nonbait.

      — Lehen esaten nizuna gertatu zen: artearen historia artistaren biografiarekin parekatzea izan zen artearen historiagileen lehen asmaketa, lehen bidea. Hortaz, alde horretatik, interpretazioa oso erraza da: itsusia zen, mustroa ia, maitasun ezinezko eta zoritxarrekoen errege, baina gizona zen azken buruan, eta nolabait asetu beharko lituzke gizona zen aldetik zeuzkan beharrak. Ildo bereko beste bertsio batek bizioa eta bizimoduaren lasaikeria ekartzen dizkigute gogora. Ez zen, hortaz, harritzekoa, égout seminal —hazi-estolderia— horietaz baliatu behar izatea. «Esan izan da Lautrec, maitasunean malerusa zenez, putetxera zihoala kontsueloaren bila. Are antzekotasunaren» [8].

      Bai, pentsatu nuen hitzak entzun ahala. Guztiz logikoa. Baina hain ageriko, hain sinple dira gauzak, benetan? Imanol, nire laguna, ezkondua da eta bi seme ditu. Malerusa da? Kontsueloa bilatzen al du? Nik ere, antzekotasunak bilatzen al nituen lehengo egunean, Galaxia Lujuria edo dena delako hartara sartu nintzenean? «Batez ere behaketan aritzen zen. Edo asetzen. Non ez bazen, beti eta nonahi bezala, edaten aritzen» [9], leitu nuen behin, inon. Azalpenak, edozein egunkaritan Relax izenpean gero eta ugariago biltzen diren iragarkien azalpen gisa, bederen, ez du balio. Ez dut uste balio duenik. Horrek azalpenik, azalpen bakarra behintzat, baldin badu, agerikoenak, erarik sinpleenean eta arruntenean taxutzen direnak alde batera utzirik.

      Bere lagunetako batzuek —Joyantek, Alexandrek, Gauzik— baina, laster bilatu zioten koartada. Koartadak. Zederrunek uste duenez, beti ere artearen historiari buruzko kontzeptu bera erabiliz, joera biografiko hori bera; gero, artearen historia egiteko irizpideak aldatu ahala, irizpide historikoak, formalistak, irudizkoak, psikoanalitikoak edota marxistak indarra hartu arauz, Lautrecen aldeko koartadak ere garai berriek markatzen zituzten ildoetatik abiatu dira.

      Zederrunek lehen garaietako defendatzaileen jarreraren adibide hauek jarri zizkidan: Gauziren iritzia: beti modelo bila ari izanik, ezaugarririk bizienak zituztenak maite zituen [10]. Joyantek dio biluzia mugimenduan pintatzeko putetxea bezalakorik ez dagoela. «Lautrec asper-asper eginda zegoen modelo profesionalekin. Naturatik gertuago zeuden izakiak behar zituen, keinu eta jarrera askeagoak zituztenak. Mugitzen den animalia behar zuen. Bere lagun medikuek bertan egotea zain eta nerbioen azterketak egiten zituztelako justifikatzen zuten bitartean, Lautrecek pintatu egiten zuen, marraztu egiten zuen etengabe, bertako nesken bizitzari behatuz» [11].

      Ohartzekoa da Joyantek, bestela bezala, medikuak ere aipatzen dituela, eta horrek grazia egin zidan. Eta euren koartadak. Pintoreak? Medikuak? Eta epaileak, eta enpresariak, eta katean aritzen diren langileak, eta intelektualak, eta politikariak, eta kirolariak, eta... Hobenik ez duenak bota beza lehen harria. Gizonon zurikeriak ez du mugarik ezagutzen. Bide horretatik abiatuz gero, estakuru sorta polita lortuko genuke: futbolari baten kasuan? «Futbolaria zenez, partida baino lehen pelbis aldeko giharrak astintzea oso komenigarria zitzaion». Jostuna? «Jostuna zenez, komeni zitzaion emakumeen proportzioen berri bertatik bertara ezagutzea». Postaria? «Postaria zenez, eta gutunak eramatera zihoanez...»

      Zederrunek bere adibideekin segitzen zuen: Arsène Alexandrek ere arrazoi berberak aipatzen ditu, zioen: «Oso goizetik atelier ofizialetan ibili zelarik, bertan harrapatu zuen modelo profesional eta euren itxura aldagaitzekiko eta tipo tradizionalekiko nazka, eta bizimodu ia animal baten intimitatean kausitzen zituen mugimendu naturalak, tipo benetan adierazkorrak» [12]. Hauek prestatu zuten defentsarako lehen lerroa: azken finean, Lautrec artista bat zen eta bere jarreraren zein bere aukeraren justifikazioa artistikoa da. Oraindik ere defendatzaileak baditu tesi honek («behar artistikoaz» hitz egiten du Benedikt Taschenek, Tolouse-Lautrec, 1994).

      — Nire iritzirako —zioen Zederrunek—, alabaina, Toulouse-Lautrecen bizitzaz dakizkigun datuen argitara, justifikazioa nahikoa ahula da edo, beste modu batez esanda, ez du dena esplikatzen. Artistak hainbestetan errepresentatu zuen Yvette Guilbert kantariak, 1931 urtean egin zioten elkarrizketa batean, kontatzen digu helbidea eskatu ziola pintoreari, eta honek erantzun ziola garai hartan maison numerotée, hau da, putetxe batean bizi zela. Eta gogoeta hau gaineratzen du: «Bere laguna zen, batzuetan bere aholkularia, sekula ez bere epailea, bere kontsolatzailea, are bere miserikordiazko anaia. Emakume zoritxarreko hauei buruz mintzatzen zenean, unetik unera bere ahotsaren hunkidurak bere bihotzaren erruki beroa salatzen zuen, hainbeste non askotan galdetu baitiot neure buruari Lautrecek ez ote zuen aurkitzen eginkizun eder bat batere duintasun pudikorik ez zuten emakume hauekiko erakusten zuen anaitasunezko kristau-errukizko borondate hartan» [13]. Deabrua edo aingerua? Elkarrizketa berean, Yvette Guilbertek esan zuen, baita ere, Lautrecen laguna zen Vuillard pintoreak ere defendatu zuen bezala, burdeletako emakumezko komunitate itxian pintoreak bere gisako senitarteko alternatiboa aurkitu zuela. Hortaz, beste osagai bat azaltzen da, eta ez nolanahikoa: osagai afektiboa. Beste hainbeste esaten ahalko zuten medikuek? Agian horrexek harritzen nau gehien Lautrecengan: nolabaiteko konpromezu pertsonal afektiboa badagoela susmatzea, intuitzea. Bere garaiko beste hainbat margolaritan ez bezala; Degas eta Bernarden koadroetan, adibidez, prostituten irudia nahikoa groteskoa da. Henri-Gabriel Ibelsenetan sentimentala, merkea, hala esaterik badago. Béraudenetan, moralizantea.

      Nire isiltasuna aurrera egiteko gonbitetzat hartu zuen Zederrunek.

      — Osagai hori hor dagoelarik, beste hainbat ondorioetara iristea, beste hainbat hari lotzea, erraza zen: «Agortuko ez duen proiektua, energia guztiarekin aurpegia emango diona: baloreak hankaz goratzea, edertasuna sortzea gainerako guztiek itsustasuna, bizioa eta desohorea baizik ikusten ez dituzten tokian» [14]. Bai, halakorik baliteke, baina gauza jakina da Toulouse-Lautrec ez zela ezkertiar edo iraultzailea, ez zituela bazterrak inarrosi nahi, are, kontuz ibili zela obra hauek erakusteko garaian. «Erortzearen esperientzia du amankomunean prostitutekin. Irakurri egiten du haien soakoetan, mirail batean bezala, bere kondizioaren irudi bat» [15]. Hau ere litekeena da. Erortzearen esperientzia. Baina itsusia zelako, bakarrik? Edo artista heterodoxoa zelako? Edo biak? Kritikari guztiak bat datoz, baina, putetxeetako margoen ezaugarririk deigarrienetakoa erotismo falta dela seinalatzean. «Bere proiektua: garaikideen begiak irekiaraztea, nolakoa den zehazki ez dakiten ikuskizuna ikustera ematea» [16]. Ez nuke nik horren helburu altruistarik zegoenik bihotzez baieztatuko. Ukatuko ere ez, badaezpada. Zuri zer iruditzen zaizu?

      Segitzeko animatu nuen ezer erantzun gabe.

      — Interpretazio psikoanalitikoak ere egin izan dira, jakina. Eszena lesbikoak (hala izendatzen dituzte kritikari gehienek, hala izendatuko ditut nik ere oraingoz, honetaz luze mintza badaiteke ere) aztertzen dituelarik, Schaub-Kochek honela dio: «Haragikoitasunaren ezaugarririk funtsezkoena antzua izatea da (...). Guztiz lotuta dago maila estetikoko espekulazio orori» [17]. Maitasun antzuak margotzen zituen nahikeria antzuetako esteta antzua, edo horrelako zerbait. Esateagatik, esan izan da, baita ere, margo hauen helburua (eta bereziki lesbikoena) erotikoa zela. Hau da, zenbait lagun aukeraturentzat jolaserako pentsatua. Badakit ibili dudan bibliografian irakurri dudala horrelakorik, non izan den gogoan ez badut ere. Are, badakit Thomsonek berak halako zerbait iradokitzen duela; haatik, ez dut uste ideia hau aintzat hartzekoa denik, inondik inora ere. Ez da beharrezkoa kritikarien ahotsa. Nahikoa da margoak ikustea xede erotikorik ez dagoela atzemateko; are, izatekotan, erotismoaren aurkakoa da gehiago, beste ezer baino, hau da, libidoan kilo bat bromurok sorraraz lezakeen efektu bera sorrarazten duena. Orduko margolaritzan margo mila bider adierazgarriagoak, agerikoagoak, esan nahi dut, aurki daitezke (eta gogoan dut une honetan Courbeten bat, emakume baten izterrak eta sexua edozein Penthousek bezain errealista erretratatzen duena, egun Parisko Orsay Museoan eskegirik). Edo mila bider erotismo pizgarriagoak, eskandaluzkoak ez diren arren (Maneten Olympia bera, urrutiagora gabe). Ahaztu barik pornografia ez dela gaurkoa, eta garai haietan, argazkigintza horretarako nahikoa garaturik zelarik, emakume biluzien argazki-bildumak arruntak zirela, edo ez behintzat apartekoak. Are, Lautrecek beti jantzirik margotu zuen La Goulouek horrelako argazki-sail porno bat egiteko posatu zuen. Ez, ez. Balizko erotismoaren teoria hagitz hankalaburra da. Beste modu batez esanda: zuri zutitzen al zaizu?

      Neure kautan ezetz aitortu nuen, baina ezer esan beharrean, hariari lotzeko eskatu nion.

      — Bada espezializazio beharra aipatzen duenik ere; hau da, orduko margolaritza-merkatuak halako espezializazioa eskatzen zion artista bakoitzari, eta espezializazioak ematen zion artistari bere tokia mundu hartan. Hau da, «nik dantzariak margotuko ditut» esango zuen Edgar Degasek, «nik bodegoiak», beste batek, «nik dama aberatsen erretratuak» hirugarren batek, «bada, nik, putak», gure Henritxo bihurriak.

      Teoria laburbiltzeko moduan bertan ikusten zen Zederruni barregarria iruditzen zitzaiola azken teoria hau; neure aburuz litekeena zen nahiko barregarria izatea, baina, bestalde, pentsatzen jarrita eta, batez ere, informazioa pixka bat dantzatuz ikusten da berez kontuak eduki dezakeela funtsa. Gainera, ez da behar-beharrezkoa informazio askorik bueltaka ibiltzea. Norberaren esperientzia dago. Adibidez, ni lapurra banaiz —lapurra, edo iruzur-egile, edo... nola izenda daitekeen gutxienekoa da—, neurri handian nire bizitzako baldintzek hartara bultzatu nautelako da. Eta lapurren artean, artearekiko gaiez arduratzen banaiz, hein batez, espezializazio-kontua baino ez da. Konparazione, trafikante izan nahi duen askoz jende gehiago dago, eta batek ezin ditzake honelako kontuak alde batera utzi negozioetan sartzen denean.

      Hala ere, zinismoaren arestiko adierazpen hau bazter utzita, egia da espezializazioaren kontuak baduela berea, ikertzeko arrasto bat ematen digu bederik, orduko status quoaren berri eman ez ezik, zeharka baizik ez bada ere ideia estetikoak aipatzen dituen ber. Edozein artista garai eta mundu jakin batean bizi da, eta ezin dio sekula giroak agintzen dionari erabat ihes egin, arte-legea da. Asko eztabaidatu da, artearen historian zehar, giroak eragindako determinismo honetaz: adibidez, horixe da Arnold Hauser bezalako marxista baten obraren azpian atzematen den mezua, hots, gizarte-prozesuek eta une jakin bateko ideologia menderatzaileak determinatzen dutela arte-ekoizpena. Hauxe bera da teoria marxista honetatik kritikatu dena, determinismo horrek beste aldaera asko, besteak beste arte-obra bera, bazter batean uzten dituela [18]. Baina, kritikak kritika, Ernst Gombrich bezalako batek «garaiko izpirituan, taldeko izpirituan» ez duela sinesten esaten badu ere, artista zerbait sortzen duen gizabanakoa dela tinko uste badu ere, ezin ukatu dezake giroaren eragina, berak «moda» deiturik ere [19].

      Nire burutazioetan murgildurik, galdu nuen apur bat Zederrunen diskurtsuaren haria, eta berriro harrapatu orduko horrelaxe hasi zen, gutxi gorabehera:

      — ...margolaritzan ere Maneten Hamarretakoa zelaian izenekoak jaitsiarazi zuen lehen aldiz emakumea mitologiaren mundutik (gogoratu Bouguereauren Venus eta maitasuna), eta behin egiazko bihurturik, berdin izan zitekeen prostituta, Van Goghek, Béraudek, Degasek, Bernardek edota Gabriel-Ibelsek, nork bere ikuspuntutik, erakutsi ziguten bezala. Honen guztiaren atzean Baudelaireren ideiak zeuden, noski, Guysen obra komentatzen zuenean: «Batzuetan aurkitzen dute, bilatu ere egin gabe, estatuagilerik delikatuena zoratuko luketen pose ausarta eta nobleak, baldin eta estatuagile modernoak kemena eta izpiritua balitu noblezia toki guztietatik jasotzeko, baita lohitik ere (...) zakarrak, mutiriak, ergelak, estrabaganteak, begia pattarrak barnizaturik eta kopeta egoskortasunak konkorturik. Espiralaren azken mailara jaitsi gara, satiriko latinoaren faemina simplexen mailara» [20]. Prostitutez ari da, noski. Baudelaireren eskaera argia da. Baudelaire bazen nor XIX. mendeko estetika kontuetan. Hauserrek honela erabakitzen du kontu hau guztia: «Prostituta begiko izatea, amodioarekiko harreman debekatu eta errudunaren adierazpena da. Begikotasun hau batera doa erromantiko eta dekadenteekin, Baudelaire bitartekaria dela. Batez ere gizarte burgesaren eta familia burgesean oinarritzen den moral burgesaren aurkako matxinatzearen adierazpena da». Zeren, prostituta, «hotz da pasioaren ekaitzen erdian, ikuslea da ernarazten duen haragikeriaren gainetik, eta ikusle irauten du, gogogabetuta eta bakar dago gainerakoak hordi eta bere onetik aterarik daudenean. Sentimendu komun honetatik, patu komun honetatik jaiotzen da artista dekadenteek dieten begikotasun hori» [21].

      Arraioa, Zederrunek informazioa bota ahala sentimendu jakin bat ernetzen ari zitzaidan, liburuak begiratzen hasten naizenean ernetzen zaidan sentimendu bera; ezer ezin daitekeela teoria bakar batez edo ikuspegi bakar batez erabaki. Alferrik direla saio teorikoak oro, gure ezina eta gure hipokrisia baizik ez dutelako adierazten, dena dela absurdua. Eta ez al zuen hori bera adierazi Argensolak, esan zuenean... Bego, bego bere hartan Argensolaren poema, bestela berau higuintzen hasiko naiz.

      Baina konturatzen naiz abiatu nintzenetik mihi puntan nuen galdera ez dudala oraindik egin, erantzunik gabeko edo mila erantzundun galdera berau —eta ez al da oso antzekoa mila erantzun edo bakar bat ere ez izatea?—, eta galdera horrek markatzen duen bidea askozaz ere interesgarriagoa dela. Hau da, galdera ez da zergatik margotzen zituen prostitutak?, baizik eta beste hau: zergatik kezkatu gaitu —historian zehar— hain biziki zergatik margotzen zituen prostitutak, eta zergatik margotzen zituen margotzen zituen bezala?

      Eta hortik makina bat galdera askoz interesgarriagoak —eta arriskutsuagoak— egitera urrats txiki bat baizik ez dago.

      Orduantxe has zaitezkeelako ezbaian jartzen sexu-harremanen nolakoa, eta handik abiaturik beste hainbat harreman klase ere, eta are, klase guztietako harremanen azpian —baita afektiboetan ere— ezkutatu ohi den hondo ekonomikoa. Brageta eta kartera, banan-banan hartuta, gauza serioak dira. Biak batera hartuta, atera kontuak.

      Baina peril honetatik eta hau bezalakoetatik libratzeko sartu zuten artea kaiola batean. Platonengandik Hegelenganaino. Askok esaten duena da: arte-obra datu biografiko, historiko, soziologiko, dokumental, psikologiko, politiko eta nik dakita zenbat halako gehiagoren bilduma baizik ez denetik, arterik ez dago. Horretarako asmatu baitira artearen interpretazio horiek guztiak, artea neutralizatzeko. Artearen tropa askatzaileak, Aristotelesek, Nietzschek eta halakoek, porrot egin dute. Inork ez dio haiek planteaturiko erronkari eutsi.

      Toulouse-Lautrec autoinmolatu zen puta horien begiradetan datzan marraz beste aldeko egia, egia artistikoa, adierazi ahal izateko. Horrek beldurra sorrarazten du, hori da kritika lasaigarriak gelditu nahi izan duen efektua, Diorren modelitoak daramatzan dama asalda ez dadin krokodilo bentzutuen, eta are bentzutu ez ezik, hortzik gabekoen (eta bentzutuak hortzik gabeak direlako), begirada horien aurrean.

      Orain ulertu dut, azkenik, Zederrunen azalpenei esker, neurri batean, zer den Lautrec eta biok berdintzen gaituena. Zergatik berak opariak egiten zizkien prostitutei, zergatik erregalatu nion nik behin bati urrezko Rolexa.

      Nor berean, nor bere moduan, artista hutsak gara, Lautrec eta biok.

      [7] Richard Thomson: Imágenes de Maisons closes. Julio Ollero Editor, 1991.

      [8] Thadée Natanson: Un Henri de Toulouse-Lautrec. École Nationale Supérieure des Beaux-Arts, Paris, 1992.

      [9] Idem.

      [10] François Gauzi: Lautrec mon ami. La bibliothèque des arts, Paris, 1992.

      [11] Maurice Joyant, I. liburukia.

      [12] Arsène Alexandre: Toulouse-Lautrec et las femmes, in La Renaissance, 6. zenbakia, 1931ko ekaina.

      [13] L'Art vivant, 1931ko apirila. Pierre Lazareffek eginiko elkarrizketa.

      [14] Jean Sagne: Toulouse-Lautrec. Libraire Arthème Fayard, 1988.

      [15] Idem.

      [16] Idem.

      [17] Psychanalise d'un peintre moderne, Henri de Toulouse-Lautrec. L'édition littéraire internationale, Paris, 1935.

      [18] Honetaz interesaturik egonez gero, ikus Estela Ocampo - Martí Peran: Teorías del arte. Icaria, 1991.

      [19] Honetaz ikus Ernst Gombrich - Didier Eribon: Lo que nos cuentan las imágenes. Editorial Debate, 1991.

      [20] Charles Baudelaire: Salones y otros escritos sobre arte. Visor, Madrid, 1996. Berehalako ondorioak atera baino lehen, bere osoan irakurtzea merezi du.

      [21] Arnold Hauser: Historia social de la literatura y del arte. Guadarrama, Madrid, 1980.

Au Salon

Hala du izena Toulousek putetxeetako gaiari eskaini zion margorik zelebratuenak. Horretaz ziharduen Zederrunek. Begira, begira zer dioen Beliakovek. Baina nor da Beliakov? Eta nik zer dakit, bada? Posta elektronikoan utzi du mezua Beliakov horrek, entzun, entzun; hark utzitako informazioarekin moldatuko dizut hurrengo istoriotxoa. Ez da esan behar Zederrunek ez zidala bakerik emango zeukan informazio guzti-guztia hustu arte. Neronek nuen kulpa, eskatzeagatik, bere jolas elektronikoen eraginkortasuna zalantzan jartzeagatik.

      — Kritikak aho batez dio bere maisulanetako bat dela, agian bere maisulana, besterik gabe. 1894an margotu zuen [22], eta Albiko Museoan dago eskegirik; eskegirik egon bakarrik ez. Museoko ikurra da.

      Begiak irekirik ibili behar nuela erabakirik, zuhurtziak datua bistatik ez galtzeko eskatzen zidan. Carreauxek gizon bat nahi zuen museo barruan, eta Au Salon da Museoko Izarra. Tira. Eta Carreauxek gazta ziztrin bat agertzen omen zuen koadro desagertu bati buruz hitz egiten zidan. Bai, halaxe esan zidan Habana Hoteleko bilera hartan: Ramirez jauna, uste dut Lautrecek margotu Camemberta non dagokeen badakidala. Gorabehera delikatua da, diskrezioa ezinbestekoa da. Mesfidakorra bainaiz jaiotzez, Carreauxen gaztak Au Salonekin eduki zezakeen lotura hausnartzeari ekin nion. Alferrik, baina. Ez zegoen lotunerik, edo nik ez nuen lotunea kausitzen. Zeri egin behar nion kasu, gaztari edo koadro-izarrari? Begiak irekirik edukitzea, horixe zen komeni zitzaidana.

      — Margo honi buruzko zenbait datu nahiko nahasiak dira, segitzen zuen Zederrunek, Rue d'Amboiseko saloia da, edo Rue des Moulinsekoa? Edo inongoa ez den halako saloi ideal bat? Egia al da bertan bizi zelarik, bertan margotu zuela? Hauxe baita kondairak, legendak esaten duena. Kritikari gehienak Rue des Moulinseko saloia delakoan daude. Deitu ere, batzuek horrelaxe deitzen diote margoari: Au Salon de la Rue des Moulins. Balirudike ez zela zalantzarik izango. Nik zalantzak baldin baditut, François Gauzik inolako dudarik gabe Rue d'Amboisez hitz egiten duelako da. Gauzik dio, Lautrec koadroa pintatzen ari zela, ikusi zuela atelierrean. Zer da hau? Azaldu egin zion. Eta ez zara beldur? Eta Toulousek erantzun: «Garrantzirik gabekoa da. Ez dut pentsatzen sekula erakusterik; libertigarria zaidalako egiten ari naiz» [23]. Gauziren lekukotasunaren arabera, horra hor margolariak berak lan horretaz zeukan iritzia. Zer iruditzen zaizu, Enekoitz —galdetzen zidan Zederrunek—, sinesgarria al da batere erakusteko asmorik ez zuelakoa, bere bizitzan margotu duen pinturarik handienetakoa izanik?

      Auskalo, pentsatu nuen, artista-jendea hagitz berezia da. Ez nuen ezer esan, baina.

      — Putetxea zer karrikatan zegoelakoa alde batera utzirik, bertan bizi izan zen edota bertara bakarrik bazkaltzera joaten zen alde batera utzirik, aditu gehienek diotena da —eta senak hala behar duela erakusten du— bertan ez zuela margotuko. Inork irudikatzen ahal du neskak lanean ibiliko zirela, eta bezeroak neskaren hautaketan, hantxe bertan eszena hilezkor bihurtzen ari zen margolari baten aurrean? Nahikoa zentzuzkoa dirudi ezetz esatea, ezta?

      Horretan arrazoia eman behar nion nire solaskideari. Konparazione, Imanol ibiliko al litzateke zortziko kantari, El Loro Verde hartan ibili zen bezala, bideo batean azalduko litzatekeela jakingo balu? Zaragozakoa naizela esango al nuke nik? Ezetz ba, bistan da puta kontuak-eta bere diskrezioa behar duela, arrazoi asko dela medio. Hainbat jenderi egin zaizkion txantaje kasuak gogorarazi behar al ditut?

      — Beraz, ez da oso sinesgarria bertan margotu zuelakoa. Konforme gaude? —galdetu zidan Zederrunek, eta nik baietz esan behar izan nion—. Margoaren tamainak eta horrek eskatuko lukeen azpiegitura kontuan hartu gabe. Litekeena da, ostera, bertatik bertara hartutako bozetoez baliatzea (eta zer esanik ez, bere irudi-oroimen harrigarriaz) gero koadroa osatzeko. Bestalde, etxeko pentsionista batzuk bere estudiora posatzera eraman zituela dokumentatuta dago (Gauzik eta bestek). Haien artean, Mireille. Henrik bioleta sorta bat erakusten dio Gauzi adiskideari. «Mireillek ekarri dit. Hunkitu egin nau. Ez nago ohituta halako opariekin, eta ez nuen susmatzen halako neska batek hain sentimendu delikatuak edukiko zituenik». Ikusten? Hemen azaltzen da berriz Lautrec eta prostituten arteko afektozko nolabaiteko loturaren aztarna.

      Baietz, nik. Lautrecek suerte handiagoa izaki, nik baino. Niri kontrakoa bai, baina puta batek ezer oparitzea sekula ez zait gertatu.

      — Olioz eginiko azken bertsioaz aparte, koadroa pastelez ere pintatu zuen. Eta aurrez azterketa eta bozeto mordoa egin zuen. Inork ez luke hainbeste lan hartuko bakarrik pour s'amuser, libertitzeagatik, alegia. Ez, Toulouse-Lautrecek jakin behar zuen bere bizitzako obrarik garrantzizkoenetakoa egiten ari zela.

      Berriro konforme behar nuen berritsu harekin, eta nardatzen hasia nintzen; izan ere, ez nago inorekin hain konforme egoten ohituta. Utzi nion, haatik, azalpenarekin segi zezan.

      — Honetaz denaz bezainbatean bada datu bat agian argibideren bat eman dezakeena koadroaz, gai honetaz eta, orokorrean, Toulouse-Lautrecen jarreraz; William-Adolphe Bouguereau izeneko pintoreak (pintore akademiazalea, inolaz ere) 1879 urtean Venus eta maitasuna egin zuen, uste dut horretaz ere zerbait komentatu dizudala. Margo hartako Venus, oraindik ere, eredu mitikoa da, ez da egiazko emakumea, molde akademikoari jarraitzen zaio itsuan. Venus hori biluzik da eta azkona darama sorbalda gainean. Alta, bada, baita ere, 1894ko argazki bat, non ikusten baita Toulouse Au Salon koadroaren aurrean, eskuak poltsikoan, beste aldean margo horretarako posatu zuen nesketako bat dagoela, biluzik hau ere, eta azkona makila bailitzan erabiltzen duena. Argazkia Sescauk edo Guibertek (biak pintorearen lagunak) aterata omen da. Thomsonek dio oso litekeena dela argazkia montajea izatea, uler bedi aurrez artoski prestatua, Lautrecek hasieratik pentsatu bezala eginarazia. Argazkiaren asmoa guztiz ironikoa litzateke. Arte klasikotik eguneroko bizitza egiazkora doan tartea behintzat ederki asko ilustratuko luke. Lautrecek Venus Bouguereauren koadrotik jaitsiarazi du, eta errealitate gordinaren aurrean para; zer Venus, zer iruditzen zain benetan nola gabiltzan, edo horrelako zerbait galdetuko bailion. Zer iruditzen zain nola dabilen mendea, pintura, akademizismoa, amodioa, Kupido —il est des jours où Cupidon s'en fout [24]—, ni neu, zu zeu? Uste dut zerbait adierazi nahi zaigula modu bitxi honetaz. Eta begira, hurrengoan Henri triste ageri da Gauzi adiskidearen aurrean; Mireille Ameriketara doa, neska-tratanteek engainatuta: «Konbentzitu dute han fortuna eta boiardo bat aurkituko dituela». Henri saiatu da neskari ikusarazten gauzak ez direla horrelakoak, hondamendira doala. Alferrik. «Txarrena da izorraturik dagoela. Gisa honetan doanetatik bakar bat ere ez da itzultzen (...). Lurpean sartzen dituzte, ondoren gurutze bat jartzen dute lurperatu duten tokian».

      Zenbait egunetan Kupido futitzen da. To. Ez dago gaizki ateraldia, esan nuen nire kautan. Gehientsuenetan. Inor ezin daiteke gehiegi Kupidoz fida. Kupido ahula da. Laguntza behar izaten du. Eta burlatia da. Kupidok beti egiten zion kuku Lautreci. «Maitasunik ez dago, Yvette gaixoa. Badagoena bihotza da. Baina bihotzak ez du zerikusirik maitasunarekin» [25]. Kupido mendekuzalea da. Zer egin dizugu, Kupido, Henrik eta biok, eta beste askok, zu gurekin horren anker izateko? Gure sentimenduak garbitasuna falta al du? Hori al da? Ez gara izan behar genukeen bezain aratz? Baudelairerentzat, amodioa inozentzia betirako galtzea da. Baina bekaturik gaitzena egiten ibiltzearen kontzientzia bera da plazerrik gorenena. Barka gaitzazu, Kupido.

      — Hala ere Kupido futitzen da. «Au Salon Cézannek margoturiko sagar berdezko platera bezain aratza da» [26], aldarrikatzen du Mac Orlanek. Kupido, erruki zaitez —bukatu zuen, antzerkigile—.

      Hainbeste denbora berari eta berak esandakoari arrazoia emanez ibili eta gero, aitzakia aurkitu nuen. Aizak, Zederrun, zer duk Kupidoren historia triste hori? Uztak Kupido alde batera, hi hire ordenadoreetara, horretarako pagatzen diagu. Zer dakik hik Kupidoz. Hik ez duk bihotzik. Edo hasi behar al diagu orain maitemin-plantak egiten? Zer, maitemindu haiz, edo zer?

      Zederrunek zirkinik ere egin gabe eutsi zion nire errietatxoari. Baina, ba al dut eskubiderik nik neronek Kupidoz gogoratzeko, eskubiderik bere izena aipatzeko? Are, komeni al zait Kupidoz oroitzea? Ni bezalako batek, Kupidoz eta horrelakoez gogoeta egiten duenean, begiak ixten ditu. Eta horixe da justu behar ez dudana. Hortaz, gogoeta uxatzeko zera galdetu nion neure solaskideari, zenbat balio lezake Au Salonek?

      Horrelako batek ez duela preziorik jakingo ez banu bezala.

      Egiazko maitasuna bezainbeste, erantzun zidan Zederrunek, nonbait nire arestiko purrustadak nik uste baino gehiago mindurik. Bestea ez, bestea saldu-erosi egiten da.

      Eta egiazkoa?

      Kupido, ez zaitez futitu.

      [22] Kritikari guztiak ez datoz bat Au Salon datatzeko garaian.

      [23] François Gauzi, aipatu liburua.«Ça n'a aucune importance. Je n'ai pas l'intention de jamais sortir ce tableau; je le fais parce qu'il m'amuse».

      [24] Georges Brassensen kanta batetik.

      [25] L'Art vivant, 1931ko apirila. Pierre Lazareffek Yvette Guilberti eginiko elkarrizketa.

      [26] Hona aipu zehatza: «Au Salon, qui date de 1894, est une oeuvre aussi pure, aussi indiscutable qu'un plat de pommes verts peint par Cézanne». Pierre McOrlan: Lautrec le peintre. Libraire Floury, Paris, 1934.

Camembert boomerang

Azkenik Zederrunek eta biok gaizki bukatu genuen; hasi ginen erdi broma erdi serio egiazko maitasunaren kontuarekin eta haserretu zitzaidan, eta orduan esan nion, baina hik zer daukak, maitemindua al hago edo zer? Eta bestea areago haserretu. Orduan bai, orduan trufatu nintzen berataz, bere emaztegaia robot elektroniko bat ote zen, edo maitasuna ordenadorez egiten zuen eta horrelako itsuskeriaren bat edo beste esanda. Orain damu naiz, baina orduan sekulako grazia egiten zidan, ezin nuen imajinatu Zederrun lore bat eskuan eta hitz goxoak inoren belarrira xuxurlatzen. Haserretu egin zitzaidan, benetan, edo duinaren planta egiten hasi zitzaidan, eta bere etxetik alde egiteko eskatu zidan. Eta Camemberta? Ez didazu ezer ere esan gaztari buruz!, egin nuen protesta. Arrenka denbora luzez ibili ondoren, azkenik liburu batzuk jarri zizkidan eskuan. Begiratu hor, hor dago dena, esan zidan. Huraxe izan zen bigarren ustekabea: sekula ez nuen amestu Zederrunen paradisu birtualean libururik sartuko zenik. Hain handia izan zen ezustekoa ezen esan egin bainion; eta orduan bera, haserreturik bazegoen ere, bere ohorea salbatzeko beharrean sentiturik, nonbait, hauxe erantzun zidan, piperra baino serioago, eskanerretik pasatzeko ekarri ditiat, zer uste huen ba.

      Alde batetik ikusirik, bedeinkapena izan zen Zederrunen zulotik atera ahal izatea eta nire kasa, lasai, jardun ahal izatea. Gainera, egia zen prestatu zidan materiala neuzkan helburuetako egokia zela.

      Habana Hotelean eduki genuen elkarrizketa haren ondoren, nik segurutzat jotzen nuen Carreauxek eta Lasallek emandako azalpen guztia gezurrezkoa zela. Hoteleko bilera hartan Fuentes hark behin eta berriz esan zuen frantsesek «zenbait informazio eta diskrezio erabatekoa» nahi zutela. Diskrezioa! Naturan oso urri aurkitzen den lehengaia da, oso estimatua. Dena ipuina izan edo ez, bistan zen nire ikerketak gazta hartatik abiarazi behar nituela. Nire hasierako ikerketa horietan ez zitzaidan zaila izan Carreauxek eta Lasallek aipatu zidaten camemberta ageri zen koadroaz zerbait jakitea. François Gauziren liburuan aipatzen da. Gauzi hau Lautrecen ikaskidea izan zen Cormonen atelierrean. Liburua idatzi zuen Lautreci buruz gordetzen zituen oroimenak bilduz, Lautrec mon ami, halaxe jarri zion izena. Liburuxka hartan kontatzen du Camembert horren gorabehera, II. kapituluaren hasieran. Le Salon, Saloia, alegia, guztiz loturik dago koadro horrekin, eta Saloi hori zer zen azaldu beharko da aurretik. Ez da, izen berbera izanagatik, Lautrecen arestiko putetxea. Bestelako putetxea zen.

      Le Salon, Saloia, historian zehar hainbat gorabehera pairatu zuen Frantziako instituzio bat zen. Lehenbiziko aldiz 1667an egin zen, Frantziako Margo eta Eskultura Errege Akademiak erakusketa bat antolatu zuenean. Bi mendez aldizkakotasuna ez zen finkoa izan, baina, hori bai, Akademiako partaideek baizik ezin zezaketen obrarik erakutsi. 1791ko Iraultzaren ondoren, baina, Saloiko ateak ireki ziren eta 1798tik aurrera gobernuak izendaturiko epaimahai batek egiten zuen hautaketa-lana. Saloia akademizismoa eta gustu ofizialaren defendatzaile porrokatua zen. Bere inguruan halako arte-kritika bat joan zen garatzen —Saloiari buruzko Baudelaireren artikuluak horren lekuko—. Saloiaren agintariek akademizismoaren jarrerak bortizki defendatzen zituztenez, erreakzio gogorrak sorrarazi zituzten. Inpresionistena, esate baterako.

      Orduko margolarien artean, Saloian onartua izatea garaiko margolaritzaren ortodoxian onartua izatea bezalakoa zen, norberaren margolari-agiririk preziatuena. Irakaskuntzara sartzeko, ongi ordaindutako erretratua egiteko, Estatuak enkargatutako koadroa margotzeko bidea zen Saloian onartua izatea. «Ce qui promettait de mettre un peu de beurre sur les épinards», Gauzik adierazten duen lokuzioarekin adierazteko. Ziazerben gainean gurin pixka bat jartzeko modua. Eltzekoa goxatzeko txorizoa. Margolari gazte askoren etorkizuna Saloian onartua izatean zetzan. Onartua izateko epaile-talde baten begirada zorrotza gainditu behar zen. Kontatzen dutenez, epaile-taldea, nahiko jendetsua, onarpenaren zain zeuden obrak gordetzen zituen aretora joan eta bertan, koadro bakoitzaren aurrean, ematen zuten boza, makila altxatuz. Intrigak, elkarrekiko mesedeak, gorrotoak eta horrelakoak ez omen ziren batere arraroak.

      Gauzik kontatzen du behin saiatu zela, 1886 urtean, eta atelierreko buruari, hots, Cormoni (gerora ere Saloiko epaile izatera iritsi zenari), Saloian plaza lortzeko propio prestaturiko Femme au tub bat erakutsi ziola. Femme au tub hauek bainuontzi bere gisako bat erabiliz bainatzen, beren burua garbitzen ari ziren emakumeak ziren. Gaia Degasek aterata zen, eta oso gaizki ikusita zegoen. Bai, gure begietara guztiz erridikulua eta konprenigaitza dirudien arren, orduko giro akademikoan, garbitzen ari zen neska bat koadroan margotzea eskandalagarria gertatzen zen, ortodoxiatik eta gustu onetik kanpo. Bada makina bat gauza gure begietara konprenigaitz gertatzen dena —horrek ez al du uste baino itsuago garela esan nahi izango—, eta horien artean beste hau: jendeak, publikoak, ohitura bazuela margoen aurrean gauzak esatekoa, komentarioak egitekoa, bere konformidadea edo konformidade falta era zaratatsuan azaltzekoa. Hainbesterainokoa baitzen margoak zerbait bizi bezala hartzeko joera. Eta hainbesterainokoa ere arriskua. Gaurko galeria eta erakusketetan inork ez du txintik ateratzen, baina orduan bestela zen. Hortaz, maisuaren iritziak beruna bezala pisatzen zuen; Cormonek zorrotz epaitu omen zuen Gauziren neska. Gauzi, ez iezaiezu halakorik Saloiko epaileei bidal. Ez dute onartuko.

      Gauzi zapuzturik gelditu zen, eta Henri laguna ikustera joan, gertatutakoa kontatzera. Lagunaren kontakizuna entzun eta Lautrecek mendekua prestatu zuen. Barregarri utziko ditut mozolo horiek, esan omen zuen, koadro bat bidaliko dut. Natura hila egingo dut. Hau esan eta atezainari egin zion hots, Alexandre!, Alexandre!. Hoa gazta-saltzailearenera eta erosidak camembert bat. Arineketan, presazkoa da-eta!

      Aristokratak beti aristokrata; zergatik ez zen, bada, bera erostera joan, atezaina igorri gabe?

      Nik espero nuen ultra-Lautrec bat, segitzen du Gauzik, ortzadarreko kolore guztiak islatuko zituen camembert eliptiko bat, hegan, agian; edonola ere epaimahaikideen sabel arrabiak hezur huts eginda utziko zituen koadro iraultzailea. Bada, ez horrelakorik, ez horixe. Aitzitik, koadroan camembert nabar-beilegi zintzo bat zegoen, kadmio eta berde izpi doi batez hornitua, platertxo txukun baten gainean, gider beltzeko labanaren eta edalontzi baten artean. Horixe zen dena. Izenpetu ere ez dut egingo, esan omen zuen Lautrecek. Izengoitiz bidaliko dut.

      Esperimentuaren nondik norakoa garbi zegoen; Lautrecek uste zuen Saloiko epaimahaikideak gustu txarraren eta akademizismo gaupasa egindako guztien errege zirela, eta baliorik gabeko koadro bat onartuz gero euren ezjakintasuna eta zatarkeria ongi agerian geldituko zela. Labur: uste zuen koadro zabarra, pinpirina, ponpiera behar zela Saloian onartua izateko.

      Bi aste aurrerago Gauziren etxera joan zen, begietatik sua zeriola, ahotik muskerrak eta sugeak ateratzen zitzaizkiola, amorruaren amorruz. Harroputz halakoak!, omen zioen. Onartua izateko epaimahaikideei bisita egitera joan egin behar da, Rafael edo Da Vinciren pare direla esan behar zaie, bestela jai daukazu! Neska izan ezean, noski! Neska izanez gero nahikoa da besaulki gainean erortzen uztea, mintxuritua bezala, izterrak zabal eginik eta gauza eginda dago!

      Nonbait, gixajoak benetan uste zuen Camembert harekin Saloian onartua izango zela. Baina epaimahaikideak ez ziren hain zopiloak izan, eta adar jotzea bere buruaren aurka itzuli zen.

      Beraz, horixe zen, gutxi gorabehera, Carreauxek bilatzen zuen Camembert haren historia, Camembert horixe omen zen Yves Carreauxek bazeukana, edo non aurki zitekeen bazekiela esaten zuena. Albisteak poztu ninduen; gutxienez banekien nondik nora nenbilen. Zoritxarra da koadro bitxi hori egun desagertua izatea, dio Gauzik bere liburuan, segurutik Lautrecek sekula egin duen natura hil bakarra delako. Beraz, koadroa desagerturik da, inork ere ez daki non dagoen. Carreauxek salbu, nonbait.

      Arraioa, pentsatu nuen hau guztia jakin nuenean, orduan Carreauxek eta Lasallek uste dute berebiziko bitxikeria aurkitu dutela. Bon, egia izatera, ez zegoen dudarik koadroak bere dirua balioko zuela.

      Zenbait egunez Camembert horri buruzko ikerketak areagotu nituen. Nahiko deigarriak egin zitzaizkidan hiru gauza ikasi nituen: lehena, Lautreci buruz egin den katalogorik funtsezkoen eta fidagarrienean, Dorturenean, hain zuzen, koadroa ez zegoela katalogatua, eta bai, ordea, bigarren mailakotzat jo daitezkeen beste hainbat katalogotan, Rizzoli etxeak argitaraturiko Suganarenean, kasurako. Azken honetan, gainera, koadroaren Gauziren deskribapen laburra eransten da; horixe baita, nonbait, koadroaz ezagutzen den deskribapen bakarra. Bigarren gauza zen gaur egungo kritikari askok, koadroa badenik edo izan zenik zalantzan jarri gabe ere, badituztela beren dudak, eta koadro horri buruz mintzatzen direnean «Gauziri sinestera», «Gauzik bere liburuan kontatzen duena egia bada», eta horrelako formula leuntzaileak eta, batez ere, erantzukizuna saihesteko modukoak erabiltzen dituztela. Zergatik, ordea? Hau biziki deigarria egin zitzaidan. Eta hirugarrena, ez dela erabat egia Gauzik Lautrecen natura hilez esaten duena; ez baita Camemberta margotu zuen natura hil bakarra. Bakarrenetakoa bai, baina bada, esate batera, idi baten burezurra gaitzat duen beste bat. Beste gutxi batzuk gehiago ere bai. Afera interesgarria jartzen ari zen.

      Nola galduko zen koadroa? Auskalo, zaila da hori jakitea. Alabaina, Joyanten liburuan hori esplika lezakeen aipu bat aurkitu nuen, hitzez hitz azaltzen baitu margolariak 1897 urtean Tourlaque kaleko atelierra utzi zuenean, beste batera joateko, bertan utzi zituela 90 oihal, margo horiek balio gutxikoak edo garrantzi gabeak zirelakoan.

      Lautrecek bi atelier eduki omen zituen. Lehenengoa Tourlaque karrikan zegoen. Tourlaque karrikako hau eta Caulaincourt karrikakoa bat eta bera da; bibliografian bi modutara, karriketako izen bataz edo besteaz izendatua azaltzen da. Arrazoia da ataria, nonbait, bi kaleetako kantoian zegoela. Atari hori bazen, aldi berean, Tourlaque kaleko 5 zenbakia eta Caulaincourt kaleko 27. Garrantzi txikiko baieztapena da, egia da, baina gaizkiulertuak uxa ditzake. Dena den, atelierraren kontua aipatu denez, komeni da esatea, puntu honetan, Lautrecen atelierren ezaugarri nagusienetakoa ordena falta zela. Lekukotasun ugari dago horri buruz. Yvette Guilberten hau, esatera: «Lautrecen bi atelier ezagutu ditut: lehena Tourlaque kalean zen, oihalez zein botila hutsez beterik zen; litekeena zen ordena falta hau jenioaren ezaugarria izatea, nagikeriaren ezaugarria baino lehen. Bigarrena Frochot etorbidean zen, eta bestearen anaia bikia zen» [27].

      Ez da zaila imajinatzea inor joango zela atelierrera, koadroak ikusiko zituela, hartu egingo zuela bat edo beste... Imajina daiteke Alexandre atezaina bera pintoreak utzitako gauzen artean kuskuseatzen, berak bere eskutik erosiriko gaztaren koadroa eskuratzen, behin etxean bere andreari erakusten, begira, Marie, hemen da ipotx xelebre horrek pintatu zuen gazta, eskegi dezagun gurean... Eta handik aurrera, harrapa ezak.

      Bai, aferarekin zaletzen ari nintzen, hainbeste non burua irakiten hasi zitzaidan, oraindik erabaki gabe zein zitekeen eman behar nuen hurrengo urratsa.

      Horretan nengoela gutun luze bat iritsi zitzaidan. Margot Lasalle zen gutunaren egilea.

      [27] L'art vivant, 1931ko apirila. Pierre Lazareffek Yvette Guilberti eginiko elkarrizketa.

Krokodilo bentzutuen begiradak

Gutuna hagitz luzea zen eta gaztelera nahiko onean idatzirik zetorren. Bietatik bat: edo neska hobea zen idazten hitz egiten baino edo inori eman zion itzultzeko. Gutunarekin batera zenbait material bidaltzen zuen: liburu-zerrenda bat, hainbat artikulu, eta bere baitako gogoeta batzuk. Neskak gaia menderatzen zuela bistan zen. Gutunaren zenbait pasarte itzuliko ditut hona. Madame Lasalle ere hunkiturik omen zen begiradekin, nonbait, horretaz luze mintzatzen baitzen. Hortik hasiko naiz, batez ere gai horretantxe, puntu horretan gelditu zelako Zederrunekin eduki nuen solasa. Hala zioen pasarte batean:

      «Neskak itxoiten ari dira etorriko den edo ez den bezeroa. Ezin esan euren soakoa tristea denik, are eta gutxiago beldurrez tindatua edo eta desbideratua, bere buruaz beste egin nahi duenaren antzera; zail da esplikatzen, Lautrecen koadroetan gizonaren zain dauden prostituten soakoei begira jartzen den batentzat, beren soakoetan zer gailentzen den. Asperra, inola ezin harrapa daitekeen asper infinitua, metafisikoa; etsipena, etsipen mutu eta hondogabea, sarkorra, tematia, kalapitarik gabea baina sakona, geldigabea. Isila eta, hala ere, ozena; esperantza hila, ilusio ezina, inozentzia galarazia. Putetxeetan itxoiten ari diren nesken begiradetan, Lautrecen arabera, edozer dago lizuna izan ezik, kilika izan ezik, haragikeria izan ezik, konkupiszentzia izan ezik. Euren begietan ez da hezerik, eguzkiak kiskortutako garitza amaigabe idorrean baino gehiago. Eta hauxe da Lautrecen koadro horiek ikusten dituenari arreta eta jakinmina ernarazten dion lehendabizikoa. Hauxe da haragikoi likitsua eta dejeneratua zela zabaldu duen klixearen aurkako lehen antidotoa. Maitasun —hala esaterik bada— klase horretan linburtzen eta are gozatzen denak ez lituzke begirada horiek pintatuko. Egin zezakeen interpretazio friboloa, osa zezakeen ipuin polit eta gezurrezkoa, amaiera zoriontsuko istoria posibilitate txikikoa margo zezakeen, hainbat nobelagilek orduan bertan idatzi bezala. Edo larderiatsua izan zitekeen haiekin, edo zinikoa. Humanitaterik gabeko haragizaleak, ostera, ezin ziezagukeen ahulezia eta miseria hain sotil eta era berean hain gordin muturreratu. Ez, Lautrecen prostituten begiradetan beste zerbait badago, eta horri erreparatzen dio ikusleak lehenengoz eta behin, aurreiritzi handirik gabe hurbiltzen bada, behintzat.

      »Agian, beharbada, Lautrecen begiradarekin egiten duelako topo, hau da, Lautrecen begiratzeko moduarekin. Bezeroaren begirada al da? Bezeroa ere omen zelakoak duda gutxi eskaintzen baitu. Lautrec gixajoa. Joyantek kontatzen du hil eta gero, bere klase sozialeko neska gazte xarmant bat hurbildu zitzaiola, eta hau esan ziola: "Ni arduratu nintzatekeen Lautrecez, berarekin ezkondu izan banintz salba nezakeen". Zergatik ez duzu egin, bada! Ez al zen oraino nahiko famatua? Lautrec bakarrik zen. Alabaina, bere atsegina baizik bilatzen ez duenaren begirada al da, berea? Nik ezetz uste dut, eta nik bezala, beste askok: "Ahalke-marka bat da, esatera nindoan erotismo falta ikaragarria" [28]. Eta hau bereziki azpimarragarria da zeren garai haietan gaia ukitu zuten gehienen —higienisten, polizien, medikuen, are idazleen ere— begiradei gainezka baitarie epai morala. Laure Adlerrek lehen aipatu artikulu horretan esaten duen bezala, beharbada hesiaren bi aldeetatik ulertu duelako ("lui a compris des deux côtés de la barrière"). Eta hesiaren bi aldeak, ondoren azaltzen duenez, bezeroarena eta margolariarena dira; bezeroa zen aldetik eta margolaria zen aldetik ulertu duelako. Gauza jakina da Lautrecek erregalitxoak eta litxarreriak —botila bat ardo on, lore sorta bat— eramaten zituela putetxeetara prostitutekin gozatzeko, prostitutei oparia egiteko. Gurasoek ez oso gogoz subentzionaturiko pintoreak bere kolegak —gehienak diruz urri eta penaz luze— ere gonbidatzen zituen antzerkia ikustera joatera, kabaretetan edatera. Bai, hesiaren bi aldeak ezagutu zituen: bezeroarena eta pintorearena, eta azken honek ere puta esan nahi bide du. Lautrecen margoetan "ez da errukirik ikusten, ezta epai moralizatzailea ere" [29]. Ez behintzat Oscar Wilderen erretratuaren aurrean edota bere laguna zen Vuillard pintorearen karikaturaren aurrean senti daitekeena baino handiagoa».

      Apenas ezagutzen nuen neska horren hitzak baloratu nituen. Pintorea —artista, hobe—, berdin puta? Susmatzekoa ere bazen. Ongi begiraturik, Margot Lasalle ez da bakarra pentsamendu horretan: «Prostituta sustrairik gabea da, proskritoa, maitasunaren itxura burgesa instituzionalaren aurka ez ezik, maitasunaren berezko itxura izpiritukoaren aurka ere matxinatzen dena (...). Prostituta bada, hitz batez, artistaren doble femeninoa (...) haiek (artistek) badakite ederki besteak nola prostituitzen diren, nola gainditzen dituzten sentimendurik sakratuenak eta zein merke saltzen dituzten euren sekretuak» [30]. Zer nahi duzue, ni marxista izan nintzen, edo marxista izan nintzela uste izan nuen. Gauza batzuk betiko gelditzen dira.

      Nik idatzi nion «putak interesatzen zaizkit» ergel horren erantzun moduan bidali gutuna irakurtzeari ekin nion, berriz.

      «Henri de Toulouse-Lautrecek 1896an —hau da, hogeita hamabi urte zituela— egin zuen bere lehendabiziko erakusketa pertsonala, Manzi-Joyant galeriak prestaturikoa. Bost urteko bizia gelditzen zitzaion pintoreak, bere onenetakoak emanda zegoelarik, bere lehenbiziko bakarkako erakusketa egiteak adieraz lezake bere orduko arrakastaren neurria, edo neurrietako bat; baina datu esanguratsu hau alde batera utzirik, hemen interesatzen zaidana da azpimarratzea, erakusketa horretan, maison closes direlakoetan eginiko margoak aparteko gela batean erakusten zirela, adiskideak baizik gonbidatzen ez ziren aparteko gela batean. Datua ez zitzaion Laure Adlerri oharkabean pasa. Nahiko nuke jakin —diosku, gutxi gorabehera—, gauzak modu horretantxe egiterakoan zerk gidatzen zuen margolaria. Ba ote zegoen margo horiek begirada jakin eta zehatz batez begirarazteko asmoa. Horrek esan nahiko bailuke bazeukala, gainera, koadro horiek nola ikusi behar ziren erakusteko gogoa; irakaslearen afana gaineratzen zitzaiela gainontzeko dohainei. Ezin esan nezake nik gauza hala ote zen —bukatzen zuen Adlerrek—; hortaz, espezialistei egiten diet galdera.

      »Zenbait espezialistak eman du honi buruzko galderaren erantzuna; ez Laure Adlerrek egin galdera zuzenean erantzun nahiz, bestela baizik. "Margo hauek ondoko areto batean bildu zituen, pintorearen lagunak bakarrik sartzeko modukoa, eta honek jendea ez ernegatzeko zeukan kezka adierazten du" [31]. Ez, polita litzatekeen arren, ondorio horretara iristeko tentazioa handia den arren, espezialistek ez dute inola ere uste Lautrecek bere lagunen begiradak bideratu nahiko zituzkeenik, ezer irakatsi nahiko zienik. Are, zenbait —Devynck, kasurako—, oso kritikoa da beste hainbatek zirkulazioan jarri nahi duen prostitutekiko afektoaren ideiarekin: "Emakume zanpatu hauek defendatzeko asmorik ez du: Lautrecek ez du inondik inora gizarte-ordena kolokan jartzen".

      »Maurice Joyant, margolariaren lehen biografoa izan zena, eta, biografoa ez ezik, biak bizirik zeudela bere arte-merkataria ere izan zena, nahikoa garbi mintzatzen da puntu honi buruz bere liburuan. "Zenbait arte-merkatari eta glosalari bere obraren parte honen jabe egin dira, mintzagai eta are trafikatzeko gai erraza delako. Lautrecek, ordea, zuzenaren bilaketak hartara eraman duelako baizik ez du egin: ez dago erotismoa adierazteko inolako asmorik. Grina lohiei buruz aritzea, eta berauek erabiltzea bere obra goratu edo beheratzeko, traizioa baino ez da". Aldarrikapen sutsu hauek Lautrec margolari errespetagarri bihurtzeak zenbat lan kostatu zuen adierazten dute».

      Gutunaren paperak, nik neronek atzeman nuen urrin gozo arina bazuen. Hasieran ez nintzen konturatu. Ordura artekoa leitutakoan, ostera, esaten zitzaidanaz ez ezik, urrin gozoaren gozoaz ohartu nintzen. Zer zen? Ezagutu, inoiz usaindu izatea, bai. Baina zer zen? Nik, egia esan, belarra, gaztain errea eta jasminetik aurrera, ez diot beste urrin gozoari izenik jartzen ahal. Ezagutu, inoiz usaindu izana izatea, bai. Baina zer zen. Musketa? Margot horrek sekulako hizjario ederra bazuen. Eta urrin gozoa. Uste dut orduan saiatu nintzela lehen aldiz bere aurpegia berregiten, berrosatzen. Tontoa dirudi, baina ezagutu nuen uneko poker aurpegia baina ez zitzaidan burura etortzen. Nitaz trufatu zen unekoa, keinu arin eta trufaria egin zuenekoa gogoratu nahi izan nuen eta kale egin nuen. Banekien arren, jakin, nitaz trufatu zenean askoz potxoloago zegoela poker aurpegia jartzen zuenean baino. Usain izendagaitz, epel eta gozo horrekin konformatu nintzen, tontakeriak alde batera utzita. Gutunaren edukiari lotu nintzaion. Oso litekeena zen neskak arrazoia izatea. Zera pentsatu nuen, bestelako pentsamenduak gainetik kentzeko; inoiz inork Imanol edo ni neu hobenetik garbitzeko ahaleginetan ibili behar badu, lan nekezagoa edukiko du. Ez dut uste, baina, inork halako lanik bere gain hartu nahiko duenik. Irakurketan segitu nuen.

      «Lautrecek behatzea maite zuen, eta behatu nahi izate horren ondorio logikoa dira margook. "Eta hemendik ezin daiteke atera, ondorio bezala, ezer irakasteko moralitaterik dagoenik, berak ez du halakorik bilatu, eta ez du ezer inposatu". Edonork esango luke Joyantek espero zuela, 66 urte lehenago, Adlerrek egin duen galdera. Edo, Joyant hau halako profeta zela pentsatu gabe, oso litekeena da ordurako bat edo batek Adlerren galdera egina izana. Joyantek azaltzen du, baita ere, Lautrecek halako ahalkea zuela margo hauek erakusteko, eta garrantzia erlatiboa baizik ez ziela ematen. "Oraindik ere 1896ko urtarrileko erakusketan, Forest kalean egin zuen erakusketan, Lautrecek eskatu zuen aparte, bi gela txikitan para zitezen, publizitatea galarazteko eta inork bere gaiak zalantzan jar ez zitzan. Hala egin zen, eta belus marrubi-kolore eta berdezko bi gela altzari horidunetan paratu ziren. Giltza poltsikoan, gonbidatu oso bakanduei baizik ez zien atea irekitzen, eta horretarako nahiko duin irizten ez zienei ez zien pasatzen uzten; martxanteak ez ziren sartu. 'Saltzekorik ez', esaten zuen". Nork daki horrela jokatzeak berak ez ote zuen gehiegizko fama azkar demonio irabaztea ekarriko.

      »Henri de Toulouse-Lautrec Monfa ez zen hipokrita, aristokraziaren ohiko bizimoduari uko egin zion, eta bi gauza hauek positiboak irudi dakizkiguke. Baina ez zien aristokraziaren pribilejioei erabat uko egin, ez zion mugimendu feministari bereziki lagundu nahi —eta honetaz gogorarazi behar da feminismoa bere hastapenetan baino ez zegoela— eta ez zen iraultzailea. Estetika jakin bat eta ahalbide batzuk utzi dizkigu; neronek ez deritzot gutxi, gutxiago estetika hori maite dudalarik».

      Esan beharrik ez dut ordurako Au Salon margoaren erreprodukzio nahikoa txukuna banuela nire esku. Begiratu nuen berriz ere. Orduantxe uste dut ulertu nuela lehen aldiz krokodilo bentzutuen begiradarena, eta horrekin batera arteak marraz bestaldeko egia adierazteko gaitasunarena. Bai, emakume horiek hortzik gabeko krokodilo bentzutuak ziren. Eta hortzik gabeko krokodilo bentzutuek ezin dezakete ausiki egin. Baina hortzak geuk kendu dizkiegula kontuan hartzen bada, euren begirada lauek dirudiena baino oroimen gehiago gorde dezaketela susmatzen bada... Batek halako beldurrezko sentsazio definigaitza du. Bi aldiz definigaitz, konturatzen zarelako ez dutela hortzik, bentzututa daudela, ezin dizutela minik egin; eta bi aldiz beldurrezko, horrexegatik, ausiki egin ezin dezaketela badakizulako.

      Ausiki egin ezin dezakeen krokodilo hortzik gabeko bentzutu baten begiradak beldurra ematen dizunean, kasu. Ez da horrelakorik baino beldurgarriagorik. Gela ilun dagoenean izutzen den haurra zarela esan nahi du. Izuari buruz, Izua horrela, maiuskulaz, ireki den leiho batetik begira zaudela esan nahi du. Denok gara, aldez edo moldez, ilunean negarrez aritzen diren haurrak; sentimendu deseroso hori estaltzen, sentimendu kezkagarri horri bizkar ematea da gure ardurarik garrantzizkoenetakoa. Ausiki egin ezin dezakeen krokodilo hortzik gabeko bentzutu baten begiradak beldurra ematen dizunean, kasu. Lautrecen puta batek beldurra sartzen dizunean, kasu. Errealitateak gorde duen beste egia hori adierazteko arteak duen gaitasun horretaz jabetu zarela esan nahi bide du-eta.

      Eta hortzik gabeko krokodilo bentzutuak ausiki egiten ahal dizunak baino beldur handiago ematen badizu, zerbait gertatzen ari dela seinale.

      [28] Laure Adler: Actes du colloque Toulouse-Lautrec. Albi, 1992ko maiatza.

      [29] Idem.

      [30] Arnold Hauser, aipatu liburua.

      [31] Danièle Devynck, Toulouse-Lautrec. Profils de l'art.

Parisko paisajeak

Gutunaren zati oso batek Lautrec bizi zen garaiko prostituzioari errepasoa egiten zion, gaia bere testuinguruan paratuz, nolabait esan. Datu soziologikoak, historikoak, are literarioak ematen zituen.

      «"Langlade karrikak, eta ondokoek, Palais-Royal eta Rivoli kalearen distira iluntzen dute (...). Zatirik zati, farol hits batek bere argi duda-mudazko eta ketsua jaulkitzen du, karrika ilunok argitzera iritsi gabe (...). Kotxe gutxi ibiltzen da eta zoko gaiztoak badira; horien artean Langlade kalea, Saint-Guillaume kaleartearen irteera eta beste zenbait karrikaren bihurguneak gailentzen dira. Udalbatzak ezin izan du oraindik ezer egin legenardundegi hori garbitzeko, prostituzioak aspaldi dela hantxe ezarri baitu kaxerna nagusia (...) administrazioa eta politika modernoa ez da ausartzen hiriburuetako izurrite horri aurrez aurre begiratzera" [32]. Begira, XIX. mendeko Frantzian prostituzioari buruzko debatea puri-purian zegoen. Kontua da saihestezina dela, saiatuta ere ezin dela desagertarazi. Marxek klase-zapalketaren aldaera berezitzat jotzen zuen; poliziek, medikuek, idazleek, nork bere definizioa egingo du. Berdin da; gauza da egon, badagoela: "Prostitutak, gizon asko elkartzen den tokian, estolderia, garbiketa-zerbitzuak eta zabortegiak bezain saihestezinak dira. Aginteak berdin hartu behar ditu aintzat batzuk eta besteak" [33]. Argigarria da, 1836an eta mediku batek idatzia den ber. Norberaren ideologiari pragmatismoa nagusitzen zaio: egon badago, ebitaezina da, kontrolatzen badugu, gaitzerdi.

      »Prostituzioa, betikoa izanagatikan be, aldatzen ere delako, zenbatekoaz eta zer nolakoaz. Hiriaren XIX. mendeko garapen azkarrak aldaketa handiak eragingo zizkion. Mende bukaerakoak ez dira Balzacen gortesauak bezalakoak. Adibidetzat har ditzagun, esaterako, Balzacen liburuetako gortesauak, La torpille (torpedoa), esate batera; literatura erromantikoak araztutako arketipoa dela ahaztu gabe ere, Torpedoa izugarria da: ederraren ederrez edozein gizon belaunikarazteko bezain apaina, Santa Teresa baino mistikoagoa hartara jarririk denean, tranposorik handienak ere ezer eramango ez diona pikardietan hasirik. Amodiorik benazkoenak bizitzeko prestu, Parisko bankerorik aberatsena kiebra jotzeko menean uzteko gauza. Baina prostituzioa aldatzen doa mendeak aurrera egin arauz; produkzio moduak, hiriak eta gustu literarioa bera bezala. Zolaren Nanak zerikusi gutxi du Balzacen Torpedoarekin. Goncourt anaiek, Huysmansek, Jean Lorrainek, Catulle Mèndesek, askok uzten digu idatzirik puten berri. Zaleak, putanerak zirelako ere bai, bat baino gehiago. Guy de Maupassant bera ere putetxezalea izaki. Putazalea, ez dakit nik. Ez baitzen, nonbait, bataren eta bestearen esangura berdin-berdina. Alegia, putetxea ez baitzen bakarrik beheko suak amatatzeko tokia, baina solaserako eta kartetarako tokia ere bai [34]. Guy de Maupassantek La Maison Tellier idatzi zizun, 1881ean. Gaia: herrixka bateko putetxea ixten dute asteburu batez, bertako arduraduna eta neskak badoazelako beste herri batera, kargua egiten duen arduradun edo madame horren iloba baten jaunartzera. Izkribuak bazterrak inarrosi omen zituen [35]. La Maison Tellier irakurtzeko beta hartzen baduzu, gaurko irakurlearen begietara haur-ipuina dirudiela ikusiko duzu. Putek hunkidurazko negarra egiten dute iloba ttikia jaunartzerakoan laguntzen dutelarik, neskato errugabearen begietan euren garai bateko inozotasuna islaturik ikusten bide dute-eta. Kasu honetan, betikoak eskandalizatu baziren ere, muturreko bi adibide kontrajarri zituen idazleak, nire uste apalez, sentimendu orokor —unibertsal— eta deseroso baten berri emateko. Izan ere, ez da puta izan behar urtetik urtera higatzen doan xalotasun galduaz negar egiteko».

      Margot Lasallek Arte eta Literatura Lizentziatura egin zuen, gutunaren beste pasarte batean azaltzen zidanez; ondoren Doktoretza ere egin zuen, eta horixe izan zen tesirako aukeratu zuen gaia: «Prostituzioa XIX. mende hondarreko Frantziako idazleetan». Horixe esaten zuen gutunean, bederen. Edonola ere, gaia menderatzen zuela dudarik ez zen.

      Gutuna bitxia zen, bitxia zenez. Edozeinek ez dizu honelako gairik ateratzen. Edozeinek ez dio ezezagun bati hain libreki hitz egiten. Higatzen doan xalotasun galduaz negar egitea. Hori niri ere gertatzen zait; tira, litekeena da ni neu ere nahiko puta izatea. Beharbada horregatik oparitu nion jaka erdi biluzik zegoen puta hari, edo erlojua errealitatearen aniztasunaren berri ez zuen beste hari. Edota, beste era batez esatera, tenore jakinetan eskandalizatu ohi ez garenok ederki dakigun bezala, denok —zein guttixeago, zein gehixeago—, gara putak. Mailak badira. Putarena baino askoz lanbide lohiagoak ere bai, eta ez gutxi. Kontua nork bere paperari eustean omen datza, Margot Lasallek adierazten zuenez:

      «Dekadente deitzen ziren —"Dekadenteak kontzientzia alatzen zitzaien hedonistak ziren", dio Hauserrek— beste idazleetako bat, Villiers de L'Isle Adamek Bienfilâtreren andereñoak izeneko ipuina idatzi zuen, eta nork bere paperari eusteko garrantziaz ohartuta zegoela adierazi; ipuinaren hasieran gogorarazten digu, ironikoki, maltzurki, Ongia eta Gaizkia "latitude kontua" baizik ez direla. Mundu zabalean diren hainbat aztura eta usadio, eta haiei dagokien juzku moralaren arbitrarietateaz sotiltasunez errepararazi eta gero, bere ondorioa ematen digu: "Ekintza fisikoak indiferenteak dira: norberaren kontzientziak egiten ditu onak edo txarrak". Eta bere tesia defendatzeko Bienfilâtreren andereñoen kasua kontatzen digu: direlako ahizpa hauek putak dira, puta otzanak, behar bezalakoak. Mundu guztiaren begirunea irabazirik dute, euren mainak diskretu eta txukun ibiltzen dituzten ber. Hortaz, inor ez da haiekin sartzen, guztiz errespetagarriak dira. Baina, ai!, bi ahizpetako batek, gazteenak, —Olympe izenekoa, Maneten koadro famatua bezala; kasualidadea?— inork sekula barkatuko ez dion bekatua egingo du. Zein da gizartearen erdeinua, maiseatzaileen irain gaiztoak eta, azkenik, gaixotasuna eta heriotza —"lotsaz hiltzen ari zen, literalki", idazten du Villiersek— ekarriko dizkion bekatu larri hori? Bekatua da... mutil gazte eta zintzo batez maitemintzea [36].

      »Laidoaren lurralde miresgarria izenarekin bataia genezakeen hau, non sentimendu berezkoenak goitik behera iraulirik dauden, non moralaren pertzepzio arrunta arraso bestelakotua dagoen, hau da dekadenteek gehien maite duten lurraldea. Villiersek sarkastikoki deskribatzen duen bestelakotze hartan datzalako dekadentziaren ezaugarri nagusia, nonbait. Eta, "prostitutarekiko elkartasun-aldarrikapen honek biribiltzen du artisten gizarte burgesarekiko kanporaketa" [37]. Honen guztiaren berri edukitzea beharrezkoa da Lautrecen prostituten margoei buruzko iritzi osatua eduki nahi bada».

      Ederki eskolatzen ari zitzaizkidan, lehen Zederrun eta orain Margot Lasalle. Dekadenteak ere nire mundukoak dira, hasieran esaten nuen marraz bestaldeko hartakoak. Uste dut egokiagoa dela hori esatea, ni dekadentea naizela baino egokiagoa bai bederen.

      «Ibili-ibilian, bart gaueko literaturan —eta adibide hau ezagutuko duzulakoan nago, Espainiakoa delako eta zu espainiarra: gogoan hartu, esate batera, Carvalho eta Charo— puta, detektibe, zapatari edo laborari —lapurra, lapurra zentzu klasikoan, ni bezalakoa, izatea ere, berdintsu?— izatea gauza beretsua delako, norberaren ogibidearen koska espezifikoak gorabehera. Bart gauekoan, esan dut, eta ez gaurkoa, are eta gutxiago biharkoa. Gaurko eta, zer esanik ez, biharko prostituta literarioa, errealitatea islatzeko nahia badu behinik-behin, ezin izango da Charo bezalakoa. Munduko ofiziorik zaharren eta izen txarrekoena ankertzen ari da, areago, zaila zirudien arren. Krisia, badakizu. Edotariko langileei ere antzeratsu gertatzen zaie».

      Bere hitzen arrazoiaz egin nuen hausnarketa; ez gehiago ofizioa profesional independente gisa ari den Charo bezalakorik ez, nik Madrilgo egonaldian ikusi nuen hamabost urteko ekialdeko neskatila hura bezalakoa baizik. Langabeziak, goseak, jende gehiegi izateak ondorio latzak ekarri ohi ditu. Egia da denoi gertatzen zaigulakoa, gainera. Baita niri ere, azken finean. Zer ibiliko nintzateke Lautrec margolari frantziarrari buruzko saltsa batean sarturik —aitortu behar izan nion neure buruari, ordura arte hori onartzeko kemenik eduki ez banuen ere—, nora eramango ninduen ez nekiena, itsu-itsuan ezezagun batzuen aginduetara makurturik, bizimodua, niretzat ere, gero eta zailagoa ez balitz?

      Okerragoa da ume horiena, ordea, miseriatik ihesean prostituitzen diren ume gaixo horiena, nirea baino. Ninfula-gosea ez da atzo goizekoa, esan lezake inork, zertara dator eskandalu hau. Bai, egia da ninfula-gosea —ninfula terminoa Nabokov-ek erabiltzen zuen arabera erabiltzen dut, grina klase hori zertan den hobekien adierazi duen idazlearen omenez— ez dela bartekoa; baina mundua izugarri aldatu da. Gogoan dut inon irakurri dudala [38] Marcel Vertès —Lautreci jarraiki putetxeak margotu zituena— kontatua dela zer gertatu zitzaion Parisko prostibulo bat bisitatzera, apunteak hartzeko asmotan, joan zen batean. Vertèsek dio ez zela asko dibertitzen ari ikusten zuenarekin, bi neskatila ikusi zituen arte. Bere bozetoak egin zituen, hala edo nola, eta hurrengo egunean, berauek behar bezala osatzeko, itzuli zen putetxera, neskak atsedenean egongo zirela kalkulatu zuenean. Aurreko eguneko gaztetxoak ikusi nahi izan zituen... eta ikusi egin zituen: hogeita hamar urteko bi emakume ziren. Alegia, haurren eskaera bazen, baina eskaintza ez hainbeste, nonbait. Eta, eskaintza ezean, giroa eta eszenatokia prestatzen bide zituzten emakume beteak haurrak bailiran saltzeko. Orain, ordea, eskaera betikoa izanik, nahi duzun eskaintza daukazu nahi duzun tokian, edo ia, edozein egunkaritako berriek baieztatzen duten legez edo nik neuk El Loro Verde hartan ikusi nuen legez. Gauzak aldatu dira, edo ez?

      «Baina lot nakion aspaldi hortik zehar galdurik utzi dudan hariari —jarraitzen zuen gutunak—; prostituzioaren kontrola ezinbestekoa da. Eta ez bakarrik sifilisa edota gainerako gaixotasun benereoak neurrira ekarri ahal izateko; bere kabuz aritzen den neska —les insoumises, Laure Adlerrek deitzen dituen moduan deitzeko— arriskutsua da, subertsiboa: "Gizarte-gorputza lehergailu-minez ereiten dute, subertsioa sarrarazten dute senar-emazteen ereduaren bihotzean bertan, emazteak jeloskor jartzen dira. Desordena ereiten dute, gezurra darie, maitasunaren ideia bera perbertitzen dute". Erasoa ez da ahuntzaren gauerdiko eztula, ez da txokarritakoa; gizartea antolatu, arrazionalizatu eta menderatzeko metodorik sofistikatuenetako baten aurka, familiaren aurka, hain zuzen ere, ari dira. Adlerrek adierazten duenez, XIX. mendean zehar moralisten armadak epaileak, poliziak, politikariak, iritzi publikoa xaxatuko ditu etengabe. Xaxatzailerik nagusienak, medikuak, psikologoak, zenbait idazle.

      »Putetxeak ixtea, beste erremediorik ez da gelditzen. Horrela, horregatik, sortzen dira les maisons closes, les maisons de tolérance, les maisons de rendez-vous. Horregatik, horrela, Poliziak fitxatzen ditu etxe horietatik kanpo aritzen diren neskak —les filles en carte—; esan nahi baita Poliziak berak ematen diela halako txartel bat, non agertzen baitira nortasuna, betebeharrak eta osasun-kontrolak pasatu ote diren adierazten duen zer bat. Lautrecek horrelako osasun-kontrol batzuk margotu zizkizun. Neskak gona altxaturik, animaliak bailiran, gizonen autoritatearen —medikuaren baitan gauzaturik oraingo honetan— aurrean. Emakumea naizenez, bereziki hunkigarriak zaizkit margo horiek, eta horietan ikusten dut inon baino argiago Lautrecen begirunea eta finezia.

      »Gauza jakingarria da, araudiaren aferari lotzen natzaio berriz, udal bakoitzak bere araudia ematen duen arren, hainbat debeku jasan behar izaten dutela: museoak ikustera ezin joan, esaterako, eliza batetik hogei metrora ezin gelditu... [39]. Parisen bada morala eta ohitura onak zaintzeko polizia-saila, eta buru egiten duenak, Delavauk, ederki azaltzen du kontua: "Gaitza etxe ezagunetan bildu nahi izan da; hartzen dituzten nesken jokabideaz arduratzen diren emakumeek zuzentzen dituzte etxe hauek. Poliziak uste du asko egingo zuela morala eta ordena publikoaren alde baldin eta prostituzioa tolerantziako etxeetan ixtera iritsiko balitz, han bere jarduna etengabea eta taxu batekoa izango baita eta zaintze-lana ezin saihesteko modukoa" [40]. Poliziak eskua sartzen duen tokia... Alegia, toleratuek salatzen dituzte bere kabuz aritzen direnak —konkurrentzia desleiala—, mota guztietako ustelkeria kasuak biderkatzen dira. Eta, jakina, kontrolatu ezin daitekeen multzoaren aurka, ez putetxe ez txartel onartzen ez dutenen aurka, errepresioaren bidea zabaltzen da. Intsumituaren bidea aspaldi da malkartsua. Adlerrek dio Saint-Lazare espetxe-eritetxean langile-falta nabarmena denean prostituta intsumituen atxiloketa modu ikusgarrian handitzen zela. Eta ez dabiltza tontakeriatan, noski: "Emakumea oldartzen bada, ostikoka bultzatzen zaio, ukabilez ematen zaio egurra, ileetatik tira eginez mugiarazten zaio, konortea galdu badu ere, gaixorik edo haurdun bada ere".

      »Halarik ere, ez dirudi moralzaleek arrakasta handia eduki zutenik: la maison close, baita Henri Toulouse-Lautrecek margotu zuenean ere, gainbehera hasiriko instituzioa zen. Hala, Guyotek, Hamelek eta Tournierrek ematen dituzten datuen arabera [41], 1855 urtean, adibidez, Parisen 204 etxe baziren, 1.852 neska aritzen zirela. 1894 urtean ostera, hau da, Lautrecen margoen garaian hain zuzen, 53 etxe baizik ez ziren, eta etxe haietan 580 neska baizik ez ziren ari. Eta ez noski prostituzioa gutxiagotu zelako, neskak kontroletatik ihes egiten ari zirelako baizik. Prostituzioak garaiko negoziorik osasuntsuena izaten segituko zuen. Datuek, honainoko datuok, badute beren garrantzia Lautrecen obra bere testuinguruan kokatzeko».

      Datu horiek gaur egunera estrapolatu ote daitezkeen zalantza dut. Esan nahi dut, zergatik luzatu dira hainbeste sexu-eskaintza egiten duten egunkarietako zerrendak? Negozioa handiagotu delako, gizonok gero eta putanerago garelako, edo negozioa —eta horrekin batera berau kontrolatzeko modua— bera aldatu delako? Ez naiz aditua, hori ez da nire negozioa —oso noizbehinkako bezero mozkor bezala ez bada—, eta ez naiz, ezta ere, moralista. Ikuspegi pragmatiko batetik egiten dut galdera.

      Parisko datu horietan, behintzat, datuen jaitsiera ez da izango, ez noski, prostituzioa gutxiagotu zelako; izan ere, hain da estua eta era bakarreko gizarte antolatu kapitalistak sexualitatea bizitzeko onartzen duen moldea ezen, ezinbestean, era guztietako zulatuak eta urratuak beti izango direla. Baita, nola ez, urratu eta zulatu horiek profitatuko dituztenak poltsikoak diruz mukuru betetzeko. Gizona izaki harrigarria da, bai horixe. Kontrola eta estigmatizazioaren aurkako borroka, inoiz arrotza izan gabe ere, gero eta ulergarriagoa zait.

      Esaterik al dauka horrelakorik ni bezalako batek?

      [32] H. de Balzac: Esplendores y miserias de las cortesanas.

      [33] Parent-Duchâtelet medikuak esana. Laure Adlerren La vie quotidienne dans les maison closes 1830-1930 liburuan. Hachette, 1990.

      [34] Horrelako komentarioak entzun nizkion behin Pako Aristi euskal idazleari, Euskal Herriko hainbat tokiri buruz ari zela. Barkatuko ahal dit hemen aipatu izana (egilearen oharra).

      [35] Laure Adler, aipatu liburua.

      [36] Villiers de L'Isle Adam: Les demoiselles de Bienfilâtre. Boooking International, Paris, 1995. «Un amant! Pour le plaisir! Sans rien gagner!». Asaldura-oihuak dira, noski.

      [37] Arnold Hauser, aipatu liburua.

      [38] Gure protagonista ez bide da gogoratzen non, zehazki, baina gu bai. Ikus Laure Adler, aipatu liburua.

      [39] Irakurleak jakinmina edukiz gero, Laure Adlerren liburuak badakar debekuen zerrenda bitxia. Aipatu liburua.

      [40] Idem.

      [41] Yves Guyot: La prostitution - Étude de physiologie sociale. Paris, 1882. Hamel-Tournier: La prostitution, enquête. Niza, 1927.

Lesbos

Lasalleren gutunak areagotu egin zuen egun batzuk lehenago nire baitan piztu zen prostituzioarekiko kezka moduko hura. Baina alferrik ari nintzen; gogoeta guztiek, azkenik, ez zidaten balio izan jakiteko zergatik esaten zidan Cristinak esaten zidana, zergatik esaten Imanolek esaten zidana. Emakume guztiak putak bailiran tratatzen omen nituen, eta putak damak bailiran, nonbait. Horrek eduki dezakeen esanahi begi-bistakoaz aparte —neroni begi-bistakoen iruditzen zaidana, eta, horregatik beragatik, esango ez dudana—, aferak garbi uzten zuen, bederen, badirela emakumeak, putak eta damak. Puta guztiak emakumeak dira? Baietz dirudi, edo zalantzarik bada onena omen da, Imanolen arabera, «bigarren mailako ezaugarri sexualei erreparatzea» —hankarteari esaten zuen berak, kabroi halakoak—. Emakume guztiak damak dira? Dama, edo señora guztiak putak dira? Nahiko nahasita nenbilen. Bestalde, bazuen berea, izan ere, Imanolek gai horretaz ezer esateak. Imanolen esaerarik xelebreenetako bat etorri zitzaidan burura: «Emakume guztiak putak dira, besterik demostratzen ez den bitartean, eta arau honek salbuespen bakarra du: norberaren emaztea. Hori puta da besterik demostratzen bada ere». Horrelakoxeak ziren Imanolen ateraldiak. Matxismoa? Misoginia? Matxismo eta misoginia, biak batera? Saramagoren liburu bateko pertsonaia batek esaten duena etorri zitzaidan gogora: emakumeak elkarren baitan birsortzen dira, zintzoak puten baitan birsortzen dira, putak zintzoen baitan, esan zuen betaurrekodun beltzetako neskak. Horixe da Saramagoren liburuan agertzen dena. Eta ez dut ezabatu betaurrekodun beltzetako neskak esana izatea, horixe baita deigarriena, neska baten ezpainetatik datorrela esaldia. Horixe bera ote zen nik pentsatzen nuena hausnarketan ibili nintzen, ezer garbirik atera gabe. Cristinak ere bazuen, bere aldetik, beste teoria xelebre bat gizonei buruz, oso labur eman daitekeena: «Gizonezko guztiak homosexualak dira». Horretan ez zegoen salbuespenik. Inoiz Cristinak bere teoria eztabaidatu nahi izan zuen Imanolekin, ni lekuko nintzela. Imanolen defentsa oso klasikoa zen: bai, esaiozu hori hogei urteko neska bati, eta horrek esango dizu gizonezko guztiak mandeuliak direla. Emakumea, zenbat eta kakatuagoa, orduan eta gizona homosexualagoa. Imanolek, hortik abiaturik, «kakatua fasea» deitzen zuena definitzen zuen maltzurkerian aurrezkirik egin gabe. Imanol ahozabala eta kabroia zen, zakarra.

      Ni nahasirik nenbilen. Nik uste dut «dama, señora» kategoria horri erreparatu izana zela eskema guztiak apurtzen zizkidana. Dama bat zer den ikasten ez dudan bitartean, pentsatu nuen, onena izango da Argensolaren esaldiari eustea, ez da zerua, ezta urdina ere. Aitortuko dut gelditu egin zaidala, edonon eta edonoiz esaten dudala, beste askok ebitaezina eta hondogabearen aurrean «aupa Athletic» esaten duten bezala edo.

      Hipokrisia handia da kontu honetan guztian. Larru-eskaeraren lehen maila, gizonaren aldetik, oso fisiologikoa da, hagitz nabarmen uzten du gizonak animaliatik duena. Zer da gizona, bada, salbuespen heroikoren bat gorabehera, edozein ustekabeko oztopo txiki sortu eta bere jario naturaletan —dela odola, gernua, gorotza edo hazia— ito egiten den animalia baino? Larru-eskaeraren bigarren mailan ere asebetetasun falta agerikoa da, baina asegaitza bestelakoa da, eta komunikazio-ezarekin lotuago dago, edo besterik gabe, bizioaren lehen zantzuekin. Hirugarren maila bat badago, aurrekoen mugatik ustelkeria eta barneko gaiztakeriarik iluneneraino hedatzen dena. Hipokrisia nagusi. Ez al ditugu guk, gizonok, puta bihurtzen? Zer dela-eta ausartzen gara iraintzen eta erdeinuaren kapapean estaltzen?

      Gure ezin-asea da gakoa. Gizona izaki bitxia da. Badira, bai, konforme daudenak dutenarekin, baina ez da pentsatu behar mundua hain zabala izaki, eta giza-jendea hain bariatua, nork bere bizikide egokia aurkitzea erraza denik, eta bide horretan estropezu egitea maiz gertatzen dena da; are eta gehiago bat konformagaitza denean eta bere borondatez konformagaiztasun horrek atxikirik eraman ohi duen etsipen puntua jasateko prest ez dagoenean. Gizona izaki bitxia da. Gizabanako bakoitzak, bere bizitzan zehar, etapa diferenteak badituela ahaztu gabe, esango nuke badirela, bai, monogamoak, gutxi batzuk, agian. Baina badira poligamoak, eta homosexualak, eta zoofiloak, eta paidofiloak, eta masokistak, eta sadikoak, eta... eta biderik makurrena eta doilorrena aukeratu du larru kontua antolatzeko, honako hau, hain zuzen ere, bere potentzial eta energia eta barietate izugarria bikote iraunkor eta birsortzailearen zulo estutik sartzea, sexua horretara laburtzea, horretara errenditzea, gainerako jardunak kriminalizatuz, erreprimituz eta eritasunak bailiran tratatuz. Eta eredu horrek sorrarazten duen presioa izugarria denean, ezin jasanezko modukoa denean, presioa askatzeko esklabutza aukeratu du, emakumea esklabu bihurtuz; eta, esklabuetan esklabuena, puta bihurtuz. Gizonak, gizon historikoak, familiaren uztaia onartzen duen gizon poligamo eta heterosexual klasikoak, ez du onetsi ahal emakume librea, bere erabakiak, sexualak barne, noski, libreki hartzen dituen emakumea. Talibanek burua mozten diete; askok eta askok jo egiten ditu, gehiago edo gutxiago. Hauek muturreko kasuak dira; baina emakumeak kontrolatzeko nahiak beti dirau, mutur horietatik hasi eta forma leunenera iritsi arte. Gizona beldurrez josia, itota, hilik gelditzen delako bere erabakiak libreki hartzen dituen emakume baten aurrean. Pentsatzen hasita, ez da hain zaila ulertzea gure gizonttoak, halako zer edo zer pentsatzen duela: baina, nik libreki aukera dezan uzten badut, eta bera ni baino gehiago bada sexu kontuan, eta ni baino erakargarriagoa bada, hau da, hala nahi izanez gero ehundaka gizon berera eramateko gauza, orduan non gelditzen naiz ni, zer izango da nitaz, gixajo honetaz, orduan akabo fandango, nireak egin du. Eta hori horrela, gizonak emakumea oinperatzea beste helbururik ez dauka, emakumea meneko bilakatzea. Ez duelako bera bezalako pertsona libre batekiko harremanari buruz pentsatu ere nahi. Bekatua egiten du gizonak hala egitean, eta, askotan entzuten den bezala, bekatuan bertan darama penitentzia, ezen, emakumeari berdintasuna eta askatasuna ukatuz, bere buruari ere asebidea eta askatasuna ukatzen baitizkio, eta horrelaxe ixten da zirkulua, keriazkoa, biziosoa, inon halakorik bada. Bitartean, munduan diren proxeneta guztiek kalkuladora ateratzen dute, ekitaldi ekonomikoak eman eta emango duena bistatik ez galtzeko.

      Hitz batez, gizona kabroia da, kabroi hutsa. Eta inork ez dezala pentsa ni hobea naizenik, ni ere kabroia naiz, gehienez ere gehienak baino kabroi kontzienteagoa, eta nork daki kabroi kontzientea ez ote den kabroirik kabroiena, kontzientea baita beti, gai guztietan, «-ena»; zuhurrena, maltzurrena, handiena, itzelena.

      Alabaina, disgresio hauek direla eta ez direla, desbideratzen ari naiz, Lasalleren gutunak oraindik bazuelako pasarte irakurgarririk:

      «Ohikoa da oraingo kritikariek, Toulouse-Lautrecek margotu zituen putetxeez mintzatzean, "luxuzkoak" edo zirela esatea. Zehatz izaten saiatuz gero, ez dirudi hala denik. Hau da, Rue d'Amboise edo Rue des Moulins eta horietakoek bezalakoek ez zuten orduko goi mailako prostituzioa osatzen, erdi mailakoa baizik [42].

      »Hierarkiaren gorengo mailan, Parisen, hiriko erdigune komertzialetik gertukoak —L'Opéra, La Madeleine— zeuden. Luxua nonahi. Diskrezioa bereziki zaintzen zen, bezeroen arteko topaketarik ez zedila gerta zen ardura nagusienetakoa. Zaldi-kotxez ere sar daiteke barruko patio batera, kanpotik ere inork ezin zezan ikus nor sartzen zen. Jeneroa eta espezialitateari zegokionez, denetarik».

      Eta artean bideoa asmatu gabe. Politikari, epaile eta kazetari ezagunenen espezialitateak zeintzuk diren ezagutzeko aukera izango bide dugun honetan, inor ez dadila harri. Kontuak soka luzea du. Jardun nahiko klasikoak dituen batek ez daki zer pentsatu. Ez dugu nerabezaroa gainditu? Ez dugu imajinaziorik? Amorante inozo, are txarrak al gara?

      «Gorengo maila horretatik behera, gelen apaingarrien, nesken, edarien, diskrezio-eskaeren, garbitasunaren eta abarren maila poliki-poliki jaisten doa; putetxea zer auzotan dagoen, zer erosmeneko bezeriari eskaintzen zaion. Azken mailadia Rue Monjol omen da: "Infernurik bada eta Bellevillen dago, Monjol eta Asselin karriketan, non, miasmaren erdian, pipiak jandako eskaileretan gorako gelaxka heze eta errezelik gabekoetan, emakumeak eskaintzen baitira salneurri barregarrietan" [43]. "Va à la Monjol!" inori esatea iraina omen zen; Carreauxi galdetu nion behin esaera ezagutzen ote zuen, eta ez zuen ezagutzen. Bera den kultuarekin, esaeraren berri ez badu, inork ez duela egun erabiltzen seinale garbia da. Ez da harritzekoa: Monjol karrika zegoen auzoa 1929an desegin omen zuten. Alabaina, gaiaren ikertzaileek —Guyot, Adler, Corbin— diote, orokorrean, luxuaren kontua alde batera utzirik, egiazko diferentzia herrian eta hirian egiten den prostituzio klaseen artean zatekeela. Familiarragoa, afektiboagoa, ezagunen artekoagoa herrian, biluziagoa, altzairuzkoagoa, despertsonalizatuagoa hirian.

      »Aukera zabala izanik ere, maison close horietako batek arau zorrotzak ditu: lehenik, agintariek ezartzen dituztenak etxea toleratu ahal izateko, ondoren etxejabeak neskei ezartzen dizkiena.

      »Lehenengo sailekoak ugari dira, eta bat baizik ez dizut aipatuko: gizonezkoek debekatuta daukate bertan bizitzea. Komeni da hau aipatzea Lautrecen biografian hainbestetan aipatu delako horietako batean bizi izatera iritsi zela; hala bazen, lege hori hautsirik bizi izan zen. Hainbat lekukotasunek poliziburuak, zenbaitzuetan, putetxean gela propioa bazeukala adierazten badu ere, aitortu behar da lege urratze hori ez zela oso ohikoa izango; esan nahi da edozeinek ezin zezakeela eskuratu halako "estatusa". Poliziburuak, epaileren batek edo bestek, alkateak...».

      Apaizak, akaso, gaineratu nuen nire aldetik. Askotan pentsatzen dut nire bizitzan egin dudan gauzarik txarrena kartzelara lehen aldiz eraman ninduen erakundean sartzea izan zela; baina ez aise pentsatzekoak liratekeen kontuengatik, ez. Gutuneko azken lerro hauetan Margot Lasallek aipatu sail horretakoen artean sartzea galarazi zidalako baizik. Hein handi batean. Eta pintterdiko lapur bat, aitor dezagun, askoz gauza txikiago eta xumeagoa da gizartean polizia, politikari edo epaile bat baino. Are apaiza baino.

      «Baina neroni etxeak berak neskei ezartzen zizkienak interesgarriagoak zaizkit —segitzen zuen Lasallek, putetxeetako arauak gai hartuta—. Printzipalena da neskek, behin putetxean sartuz gero, bertan bizi behar dutela, preso ia, bere norbanakotasuna galduz; putetxe itxi horietako neskek dena (salbu eta bezeroarekiko harremana) elkarrekin egiten dute. Elkarrekin gosaldu, bazkaldu, elkarrekin lo egin... Deskribapenak izugarriak dira; armada eta komentuaren arteko erdibidean-edo legoke haien bizimodua. Bereziki hunkigarria da nesken lo-gelen deskribapena. Bai, bezeroek gela batzuk erabiltzen dituzte, baina gero, egunero lo egiteko, eguneroko bizimodurako-eta, bestelako gelak daude. Han etzaten dira denak elkarrekin, putetxea luxuzkoa izanik ere baldintza eskasetan, are eta osasunari dagokionez ere: "Mansarda eiteko gela handian, teilatupean, hogeita hamasei neskak egiten du lo, bina ohantze bakoitzean (...). Ur zikinez beteriko burdina txuriko azpilek adierazten dute nola egiten den nesken garbiketa".

      »Gela honi le poulailler deitzen diote, hau da, oilategia. Neguan hotz eta udan bero. Honetaz aparte, neska bakoitzak badu astean behin etxetik ateratzeko eskubidea, eta ordutegi zehatza: noiz altxatu, noiz otordua egin, noiz ile-apaintzailearen bisita jaso, noiz saloian lanean hasi... Bezero bakoitzarengatik ehuneko bat, edo kobratzen dena, osorik, poltsikoratzen dute. Baina alferrik da: etxejabeak, ostatu, arropa, janaria, edaria eta abar ematen dielako kobratu egiten die, guztiz gehiegizkoak diren prezioak kobratu ere. Azkenik, dena gelditzen da putetxean. "Iristen den egunean beste etxe batean pilatu dituen zorrak baizik ez dauzka, ugazaba berriak ordaindu dizkionak. Joaten den egunean ez dauka ezer". Hori bizimodua».

      Kartzela usaina etorri zitzaidan. Nik behintzat Imanolekin baizik ez nituen konpartitzen nire behar behinenak.

      «Baldintza horietan bizi zirelarik, ez zait iruditzen Toulouse-Lautrecek margotu zituen emakumeen arteko ferekak eta xirriak lesbianismotzat har daitezkeenik, besterik gabe. Eta horretan guztiz zentzuzkoa iruditzen zait Laure Adlerrek esaten duena: "Batzuek berehala sartu nahi dute klabe moral bat, esanez, 'hauek lesbianak dira', baina hau ez dago hain garbi" [44]. Kasu, ez dut esan nahi lesbiana izan ezin zitezkeenik, are eta gutxiago guztiz modu askean har daitekeen aukera ez denik; esan nahi dut, bakar bakarrik, afektibitateak —eta sexua, zergatik ez— beti aurkituko dituela bere beharrak asetzeko zirrikituak, bere irtenbideak, eta izanez ere, preso baten modura bizi denak dauzkan abaguneak baliatu beharko dituela. Batzuk lesbianak izango ziren, beste batzuk agian ez; bizimodu horrek ondorio erabakigarriak eduki behar zituen joera sexual epelekoetan. Lautrecek egin emakumeen arteko harremana islatzen duten pinturek nahiko sail berezia osatu zuten. Eskandalagarria, nola ez, edonori ez erakusteko modukoa».

      Hitz hauek ekarri zidaten gogora ezen, ni barruan nengoen garaian, bazebilela esaera famatua, nonahi entzuten zena, airean bazebilena, gose handiari zulo txarrik ez, horra. Lasalle delako horrek asko zekien.

      Bereziki zaila zaigu gizonezkooi emakumeen artekoa ulertu ahal izatea, toleratu ahal izatea, geureganatu ahal izatea. Gizonezkoen artekoa baina mila bider areago; azken finean, homosexuala den mutilaren aurrean batek «kontrario bat gutxiago» pentsa dezake, eta euren desio-objektua izan gintezkeela pentsatzeak ematen duen beldur apurra bizitzak dituen katramila bat gehiago bezala onar daiteke, aurre egin behar zaion beste gorabehera bat, eta ez kezkagarrienetakoa, are eta gutxiago fineziaren kontuak ez bazaitu bereziki kezkatzen. Baina elkarri maitasuna adierazten dioten bi emakumeren aurrean arra deseroso dago. Eta euren piurak, euren jokabideak, euren itxurak erridikulizatu egiten ditugu. Kritikatu egiten ditugu, gehienetan gaiztoz, askotan on-itxuran baino gaiztoz, eta gutxi batzuetan baizik ez begi zoliz eta izpiritu zohardiaz. Haiek gu ukatu egiten gaituztelako. Inori ez zaio gustatzen ukatua izatea.

      Eta hala ere gauza ez zegoen hain gaizki gure hazia espeziea ugaltzeko beharrezkoa zenean. Baina iritsi zen Dolly izeneko ardi bat eta erakutsi zigun gure hazia ez dela beharrezkoa. Bai, zientziak erakutsi du arrok, zentzu biologikoan, akabatuta gaudela. Erlategiko erlamandoak gara, munduak ederki asko egin dezake aurrera gu gabe. Ez dugu ezertarako balio, superfluoak gara, baztergarriak, alboragarriak. Nazkanteak, beharbada.

      Ikuspegi horretatik, bizkar gainetik begiratzen digun lesbianak ez gaitu bakarrik ukatzen. Adierazten ari zaigu gure sentidurik eza, mundu honetan ez daukagula zer eginik. Espezieko arrarentzat, elementu ukatzaile bazterrekoa baizik ez zena arrisku bihurtzen ari da.

      Etsaia da.

      Adi ibili, arra izanik ere ar nazkagarri bihurtu nahi ez baduzu, esan nion neure buruari.

      Baina gutunaren bukaerak haizatu zituen nire gogoetak. «Eskatu duzun bibliografia eskuratzeko, zioen Margot Lasallek, toki bakarra da munduan: Parisko Richelieu karrikako Frantziako Liburutegi Nazionala. Hortaz, etorri, nahi baduzu. Nire gonbidatua izango zara. Albin sartzeko planaz mintzatuko gara». Hau irakurririk, minutu luzeak eman nituen Margot Lasalleren aurpegiaren elementuek osatzen zuten espresioa nire baitan berregiteko ahaleginetan. Ez nuen lortu.

      Telefonoak hots egin zuen. Zederrun zen. Bazirudien azken aldiz egon gineneko erdi-haserre hura pasatu zitzaiola. Gaur mezua iritsi duk Interneteko orrira, jakinarazi zidan, agian interesatuko zaik. Hona mezua: «Internauta Lautrec-zale hori, iker ezazu Albiko 1982 urteko lapurreta». Izenpea, Beliakov. Ez nekien Albiko Museoan lapurretarik izan zenik, esan nion Zederruni. Makina bat gauza bada hik eta biok susmatu ere egiten ez dugunik, erantzun zidan besteak, halako ezin disimulaturiko harrotasunaz. Ikusten zertarako balio duen Internetek? Zalantzarik gabe fede berrira erakarriko ninduela pentsatzen ari zen. Beliakov? Izena ezagun egiten zait. Babo arraioa! Ez al haiz akordatzen? Interneten hainbeste informazio utzi zizun gizona, horixe da Beliakov! Ez, Zederrunek gogorarazi arte ez nintzen akordatzen. Denborarekin ezagutuko nuen, bai, Gica Beliakov. Pixka batean ez ahazteko moduan ezagutu ere.

      Telefonoak hots egin zuen segidan. Cristina zen. Zertan ari nintzen jakin nahi zuen. Sentitzen dut, erantzun nuen. Puska batean ez nauzu hemen harrapatuko. Parisera noa.

      [42] Laure Adlerrek, hainbestetan aipaturiko liburuan, sailkapen zehatza egiten du.

      [43] Margot Lasallek aipatzen dituen zatiak Laure Adlerren liburukoak dira.

      [44] Laure Adler: Actes du colloque Toulouse-Lautrec. Albi, 1992ko maiatza.

BIGARREN ZATIA

Museoko lapurreta

Puntu ilunak zituen asuntoa zen, eta puntu ilun horiek egiten zuten interesgarria. Lapurreta 1982ko urtarrilaren 12an gertatu zen, astelehenetik astearterako gauean. Asteazkeneko egunkariek eman zuten berria [1]. Dirudienez, lapurrak, bi edo hiru izango zirenak, Palais de la Berbie inguruko lorategian gelditu ziren, denen ezkutuan, museoa itxi zenean. Esan behar da, noski, jauregi hartan, Palais de la Berbie hartan, hain zuzen, dagoela Toulouse-Lautrecen Museoa. Museoa ixten denean jauregia bera ixten da, baina lorategiko sarrerak ere bai. Lorategian itxirik zeudela, itxoin egin zuten, jende guztia desagertu eta gaua abaildu arte. Orduan inguruetako obra batean zegoen eskailera portail eta pisu bat hartu eta, harresiaren kontra bermatuz, lehen pisuko terrazaraino igo ziren. Terrazak sarbide zuzena omen du margoak gordetzen dituen galeria bati buruz. Bertan zeudela, leiho bateko kristala hautsi eta galerian sartu ziren.

      Alabaina, alarmak jo zuen, eta han zeudela jabetuko zirelakoan, lapurrek ihesari ekin zioten. Ihes arriskutsua, egunkariek ziotenez, zeren, eskailera bere tokian utzita, beste aldetik ekin baitzioten, Tarn ibaiaren gaineko harresia jaitsiz, halako jaitsiera perilosa buruturik, Tarn ertzeko bidexka bat irabazi eta katedralaren kanpandorrearen parean ateratzeko. Egunkariek ezer esaten ez bazuten ere, pentsatzekoa zen harresia jaisteko sokaren bat erabiliko zutela rappel egiteko. Harresia ezagutzen ditudan harresi guztiak bezalakoa bazen, behintzat, hau da, bertikala. Sartu eta ateratzeko egindako akrobaziek lapur profesionalak izango zirela salatzen zuten, nire iritziz.

      Arineketan atera izanagatik ere, sei margo eraman omen zituzten. Orduko museoko zuzendariak zioenez, sei horietatik bost ez ziren oso garrantzizkoak. Horrek salatzen bide zuen lapurren premia tokitik lekutzeko, edo, bestela, euren ezjakintasuna. Edo biak. Bost hauen artean bazen pastel bat (Femme debout), Messalina saileko bi (baina ez sail hartako baliotsuena, hau Zurichen baitago), eta bi olio, bata oihalaren gainean (Machiniste à l'Opéra) eta bestea kartoiaren gainean (Lucien Guitry et Jeanne Granier). Jean Devoisins orduko zuzendariak zioenez, bost margo hauek garrantzizkoak ziren museoko ondarearen aldetik begiraturik, baina ez zuten, merkatuan, aparteko balioa. Lapurtutako seigarrenak, ordea, bai. Seigarren hau Aux Courses zen, oihalaren gaineko olioa, adituen arabera artistaren obrarik handienen artean dagoena. Egunkari batean bazegoen argazki bat, ez zen oso kalitate onekoa, baina eszenaren nolakoaz jabetzeko balio zuen: zaldun bat zaldi gainean lasterketa-tokiko belardian, ezkerrean, goian, eta dotore jantziriko bikote bat eskuineko partean, hari begira.

      Ikertzaileak, eramandako harrapakinaren balorazio ekonomikoa egitean, nahiko konforme zeuden. Ez zen oso handia, zioten, sei bat milioi libera. Tira, pentsatu nuen, ez zegoen hain gaizki: buruz ari naiz, baina, urte hartan, libera batek 14-15 pezeta jotzen bazuen, horrek esan nahi zuen 90 milioi pezeta inguru. Eta 90 milioi pezeta 1982 urtean bazen zerbait, orain baino hiru aldiz gehiago gutxienez. Beste hitzetan esanda, gaur 300 milioi pezeta inguru balioko zukeen lapurren harrapakinak. Tira, ez zen izugarria baina ez zegoen gaizki.

      Ordura arteko kontaketa ez zen apartekoa. Batek badu bere eskarmentua eta badaki kontu horiek nolakoak izaten diren. Publiko zabala ez da horrekin konturatzen, baina halako kasu bat gertatzen da munduan eguneko, batez beste. Interpolek berak aitortzen du 250 arte-lapurreta baino gehiago salatzen direla urtean [2]. Lapurretak bilduma pribatuetan, museoetan, erakusketetan, galerietan gertatzen dira. Arte-lapurreta uste ohi dena baino industria zabalduagoa da.

      Benetan bitxia zena zen jakitea zaindariak nola ohartu ziren lapurrak bazebiltzala; kontatzen zutenez, ohartu ziren lehenak zaindariaren semea eta bere lagun bat izan ziren. Zaindaria, Noire jauna, lorategia inguratzen duen harresitxoaren parte den etxetxo batean bizi zen. Gaua ona omen zenez (urtarrilean bazen ere!), zaindariaren semea eta bere laguna paseoan ari omen ziren lorategian, halako batean lurraren kontra jotzen zuen pisu handiko zerbaiten hotsa entzun zutenean. Hots honek asaldaturik, bila hasi eta eskailera aurkitu zuten. Aldi berean, argi-alarma martxan jarri zen, nonbait, eta honek iratzarrarazi zuen zaindaria, Noire jauna. Hau lorategira atera zen, baina ez zuen ezer arrarorik atzeman; hortaz, alarmaren kontrolak zeuden tokira joan eta alarma kendu egin zuen. Zergatik jokatu zuen Noire jaunak modu honetan? Bada —eta hauxe zen barregarriena—, alarmak ikusizko seinaleei erantzuten baitzien, eta saguzarrek, galerietatik barna hegan egiten zutelarik, askotan jartzen zutelako martxan. Hainbesteko maiztasunez non erabaki baitzen museoko alarma —artean komisaldegiarekin zuzenean konektatua— deskonektatzea. Jakina, pentsatu nuen, jendarmeak nazka-nazka eginda egongo ziren. Eszena erraz irudika daiteke: alarma berria paratu, komisaldegiarekin lotu eta, handik gutxira, jo egiten du. Hor doaz jendarmeak arrapaladan. Iritsi eta... ezer ez. Horietako bat, sarjentua ausaz, konturatzen den arte saguzarrak badabiltzala. Etxera, lagunak, esango zien besteei, saguzarrek piztu dute alarma. Eszena hainbat aldiz errepikatuko zen denbora laburrean. Jendarmeak nardaturik. Sarjentuak hitz egingo zuen tenientearekin, tenienteak kapitainarekin, kapitainak alkatearekin, alkateak museoko zuzendariarekin... Ondorioa: alarma komisaldegiarekin lotzen duen sistema iraungi egiten da. Hortaz, Noire jaunak saguzarrak berriro, edo horrelako zer edo zer, murmurikatuko zuen, eta alarma itzali egingo zuen batere kasurik egin gabe.

      Alabaina, etxera itzuli zelarik semearekin egin zuen topo, eta honek aurkitutako eskaileraren berri eman zion. Ustekabea. Arraioa! Zergatik dago eskailera harresiaren kontra jarririk, berez orain dagoen tokitik ehun metrora behar zuenean, lorategiko bertako beste txoko batean egiten ari diren zaharberritze-lanak dauden tokian, hain justu? Zaindariak telefonoa hartu eta zaharberritze-lanak aurrera daramatzan enpresako arduradunarekin hitz egiten du. Imajinatzekoa da eszena, baita ere; arduraduna, igeltseroa edo, ofiziale ona eta fidela, ohetik erauzirik gaueko hainbatgarren orenetan. Gaur, lanak bukatzean, non utzi duzue eskailera? Noire jaunak, lanetako arduradunarekin mintzatu eta gero, finean konbentziturik zerbait behar ez bezalakoa gertatzen ari dela, museoko zuzendariari deitzen dio. Banoa, erantzuten du zuzendariak. Bitartean deitu Poliziari. Noire jaunak jendarmeei deitzen die, baina hauek ez diote jaramonik egiten. Tira, gizona, tira. Seigarren aldia da irailaz geroztik. Saguzarrak dira, gizona, saguzarrak. Devoisins jauna —zuzendaria—, jendarmeak eta Noire jauna —zaindaria— elkartu orduko, lapurrak urruti daude.

      Eta denbora honetan guztian inork ez du pentsatu saguzarrak, negu minean, lo egoten direla. Hibernatu egiten dutela, alegia.

      Kasuaz arduratu ziren ikertzaileek behin eta berriz azpimarratzen dute eraman dutena guztiz ezaguna eta erabat katalogatuta dagoela, eta, hortaz, merkaturatzea ez duela batere erraza izan behar. Are eta gehiago, merkaturatzea ez litzatekeela posible izango Lautrec-zale eskrupulo gutxiko baten laguntzarik gabe. Noski, esan beharrik ere ez zegoen. Horixe izaten da arazorik latzenetakoa obra ezagunen bat lapurtzen denean. Baina Aux Courses merkaturatu al zen? Kausitu edo itzuli al zuten? Hori ez nekien, ikerkerta xume hauek egin nituen arte ez, bederen.

      Bazegoen azken gorabehera bat, guztiz txundigarria. «Nork profita dezake lapurreta hau? —arranguratzen zen kazetaria—. Toulouse-Lautrecen Adiskideek kudeatzen dute Albiko Museoa. Administrazio Kontseiluko lehendakaria Albiko alkatea da. Museoak Lautrecen berrehun eta berrogei margo biltzen ditu. Margo hauek ez daude aseguraturik, aseguruaren kostua gehiegizkoa delako udal museo batentzat. Hortaz, aseguru-etxeari txantajea egitea ez da izan lapurretaren arrazoia. Jakingo al zuten hori lapurrek?».

      Arraioa! Margoak ez zeudela aseguraturik!? Zer burutan sartzen da horrelakorik? Aseguruak kobratzen zuena gehiegizkoa zela udal museo batentzat? Non eta Frantzia harroan, eta XX. mendearen bukaeran, eta «udal museo» xume bezala aurkezten digutena Frantziako mendeko artistarik handienetakoari eskainia denean! Ezin sinesteko modukoa zen. Eta ez nuen sinetsi, noski. Alegia, sinetsi nuen margoak aseguratu gabe zeudelakoa, baina ez egunkariak ematen zuen azalpen hankalabur hori.

      Orain adierazi behar dut datu hauetaz jabetzea kosta izan zitzaidala pixka bat. Bai, Zederrunek Beliakov izeneko tipo horrek Interneten mezua utzi zuela esan zidanean, gutun bat egin nion Mme Cartailhaci, egun Albiko Museoko zuzendaria den andreari, azalduz, artoski, ni arte-galerista nintzela, aditua nuela inoiz lapurreta bat izan zela museoan eta eskatuz, gizabidez, horri buruzko informazioa. Zergatik egin nion kasu Beliakov izeneko horren mezuari? Ez dakit. Desitxuratze profesionala izango da-edo, baina deigarria iruditu zitzaidan. Nagoen negozioan nagoela, nahikoa berezkoa da.

      Espero ez nuena zen museoko zuzendariaren erantzun zakarra. Ramirez jauna, erantzun zidan, halako harrotasunaz, ezer erantzun baino lehen jakin nahi dut zergatik arduratzen zaren hau bezalako afera uherraz. Ostera ekin nionez, halako azalpen bitxia asmatuz (informazioa eskatu zidan bezero batek, eta horrelako gauzak), azkenik erantzun zidan bigarrenez, ezin lehorrago, eramandako margoak zeintzuk izan ziren eta lapurretaren data emanez, labur. Ez, eramandako sei margo horiek desagerturik zeuden, inork ez zituen berriro sekula ikusi. Eta galdatu zuen, berriz ere, aginte-itxuran gainera, esatea zer gisaz pentsatzen nuen datuok erabiltzea.

      Nik ere harro erantzun nion. Cartailhac andrea, idatzi nion, zuk emandako datuak publikoak dira, egunkarietan argitaraturik daude; hortaz, ez dut zertan azalpenik eman behar.

      Lapurreta hartan elkartu ziren baldarkeria, ardura falta eta kontu duda-mudazkoak ikasi nituenean, hasi nintzen ulertzen zuzendari-andrearen egoneza eta zuhurtzia. Baina ez zitzaidan oso intelijentea iruditu: izan ere, nahi zuen informazioa erraztasun handiz eman izan balit ez nintzatekeen gaiaz hainbeste arduratuko, eta ez nukeen lapurreta horri buruz hainbeste jakingo.

      Batez ere ez nuen jakingo Aux Courses munduko tokiren batean gordeta dagoela, eta duela 15 urte falta dela bere betiko eta berezko tokitik, Palais de la Berbie izeneko jauregitik.

      [1] Ikus Sud-Ouest 1982-I-13 eta egun bereko Le Figaro.

      [2] El País egunkariak 1993-X-29 egunean emandako berria.

Inpresioa: lohi berdezko bi bolada

Parisen eduki nuen sarrera bitxia izan zen, bitxia izan zenez. Haize-zirimola baten zurrunbiloaren erdian bezala ikusten dut nire burua, Margotek, Yvesek eta koadrilako horiek gora, noraezean, iparra galdurik darabilten uso, orbel. Uste nuen ez nintzela oso inpresionagarria, inpresionistek argia eta mugimendua atzemateko zeukaten pelikula sentiberaren jabe ez nintzela, uste nuen nire baitan dena zela, ordurako, bakailao lehorra. Elkar ulertzeko erabiltzen genuen apo-hizkera, erdi frantsesa, erdi gaztelera mordoilo horrek bere eragina eduki zuen. Nik nahikoa ongi entenditzen nien. Haiek niri ere bai. Zenbait gauza esatea kosta egiten zen. Baina, egia esan, aski ongi entenditu genuen elkar. Aski ongi, diot. Zozoak beleari entenditzen ahal dion moduan. Denbora aurrera ahala, zertaz ari ginen jakin ahala, hobeki moldatu ginen. Behin komentatu nion Margoti elkar ulertzearen afera hori, eta modu bitxian erantzun zidan. Horrek Gombrich dakarkit burura, E.H. Gombrich izeneko ikertzaile austriarra. Bigarren Munduko Gerra garaian Ingalaterrara atzerriratu zen. Alemanez ederkien zekienetakoa zenez, zerbitzu sekretuek eratu sare baten partaide egin zuten. Bere lana alemaniarren irrati-mezuak harrapatu eta entzutea zen, gero itzulpenak egiteko edo txostenak prestatzeko. Kalitate oneko entzuketak zailak zirenez, hau da, beti nahiko gaizki entzuten zenez, zioen Gombrichek, orduantxe konturatu nintzen zein garrantzizkoa zen zertaz ari ziren, orokorrean, zein zen solasaren gaia, testuingurua, aldez aurretik ezagutzea. Belarriz entenditzea ezagutzaren araberakoa da, horixe utzi zuen idatzirik [3]. Hortik aurrera bere buruari galdetu zion noraino aplika zekiokeen esaldi hori bera irudiari, begiz ikusteari. Eta xumekeria horretatik jaio zen munduan egin den ikusizko pertzepzioari buruzko lanik izugarrienetako bat. Alajaina, pentsatu nuen. Interpretari daukadan lagunen bat edo besteri entzuna nion belarriz entenditzeko testuinguruaren garrantziaren berri. Baina lagun horietako inork ez zuen hortik aurrerapausorik eman, Gombrichek ez bezala, nonbait.

      Agian ez naiz oso inpresionista, ez dut pelikula inpresionagarririk argirako, edo mugimendurako. Nik, egia esan, hartara jarririk, haizea harrapatzeko pelikula sentibera nahiko nuke, agian zenbait urte kartzelan pasata naizelako. Parisko bedats hartako haize boladak harrapatu nahiko nituzke nire barrenetan, gero, era batean edo bestean, eman, adierazi ahal izateko. Eta ez haizearen indarra islatzen duten zuhaitzetako adar kulunkarien bidez, edo horrelako efektuak bilatuz, ez. Haizea, haize bolada eman nahiko nuke aditzera. Litekeena al da? Nik behintzat ez dut horretarako beste talenturik. Prosaikoa naiz, hitzezkoa, hiztuna, eta ez oso aparta. Inondik inora ez, zera. Berritsua, distirarik gabea. Hitz merkeetako ontzia, topikoetako kakatua. Gure gainean ziztuan hegan egiten zuten hodeien berri eman ahal izateko Cortazarren ipuin hartako argazkilariarena berritu beharko nuke. Hodeiak azkar dabiltza, haizea bada, indartsu. Argazkilaria badoa Sena ondora, eszena bitxia harrapatzen du bere argazki-makinan, non emakume heldu eta eder bat ari baita amaraun engainuzkoa hamalau-hamabost urteko mutiko herabe baten inguruan josten... Emakumearen begiak lohi berdezko bi bolada dira, haizea bezalakoak, ikusi eta ukitu ezinak, baina, haizea bera bezala, indartsuak, egiazkoak. Elektrikoak, boteretsuak. Esan nahi dut hitzezko erreferentzian oinarritzen dela, batez ere, nire inpresionismoa.

      Lohi berdezko bi bolada horiek bilatu nituen Margoten begietan, eta seko moztu zidan: zer uste duk, bada, ni ez nauk puta estilo handiduna. Halaxe bota zidan, hitanoan, paristarrek hainbeste maite duten gizabidezko zuka hura alde batera lagata. Zin dagit horrelakorik esateko arrazoirik ez niola eman. Baina, beharbada, nire begiei zerien lohi berdea izan zen bere hitzen arrazoia. Nire begiei, eta ez bereei, zeriena. Hori Parisen elkarren berri izaten hasi ginenetik gutxira gertatu zen. Beste egun bateko egunsentian, nire begietako lohi guztiak nabarrak ziren batean, orduan esan zidan, orduantxe, batek zekik, agian puta estilo handiduna nauk. Bere etxeko ate ondoan geunden, eta ez nion ezer erantzun. Hainbesterainoko zuhurtzia eduki nuen. Hori bezalako unetan, urteetan zehar, makina bat gizonek esango zioketena errepikatzeko tentazioari eutsi nion. Eta horrenbeste zor diot nire besteak ez bezalakoa izateko gogo zoro honi. Baina ulertzen dut pasadizoak bere azalpena behar duela.

      Parisera iritsi, hotel batean gela hartu eta hiru egunetara Margoti deitu nion. Hiru eguneko tartea hartu nahi izan nuen lasai egoteko, nire burua apur bat girotzeko. Bastilletik gertu zegoen hotela. Txikia zen, eta aparteko luxurik gabea, baina diskretua eta ez sobera garestia, beti ere Parisko prezioen arabera. Margotek zita eman zidan, Vaugirard kaleko arte-galeria batean. Yves Carreauxen arte-galeria omen zen. Dotorea, txikia. Carreauxek berak hartu ninduen. Tontakeria dorpe batzuk esan genizkion elkarri, nork bere mordoiloan. Margot minutu batzuk geroago azaldu zen, justu Carreauxi hautsontzia eskatu nion unean. Carreauxek ez zekien hautsontziak non zeuden, baina ez nion detaileari erreparatu. Margoti begira egongo nintzen, nonbait. Carreauxek bere galeriako kuttunak erakutsi zizkidan. Koadro argitsu eta alai batzuk. Haien aurrean geldiarazi ninduen. Partarrieu, jakinarazi zidan. Hainbat kritikarirentzat, egungo Lautrec. Ezagutzen? Ez. Koadro atseginak ziren, ikusleari inolako tripako minik ez emateko pentsatuak. Neska eder zalantzazkoak mutil ederrekin hizketan, kafetegietan, kalean. Koadroen detaileak ikustera jarri eta ikurrina txiki bat ikusi nuen batean, motozikleta baten matrikularen ondoan. Beste batean, musukatzera zihoala zirudien bikote lerden baten atzeko lorontzian, Seaskako ikurra. Txikia, hau ere. Nongoa da Partarrieu hau?, galdetu nuen. Margotek eta Yvesek elkarri begiratu zioten, baina ez nion erreparatu. Euskalduna, Baiona ingurukoa. Euskalduna? Ni ere bai. Berriro begiratu zioten elkarri, berriro ez nion garrantzirik eman elkarri begiratzeko modu hari. Normala zen horrelako txikikeriei ez erreparatzea une hartan. Mesedez, non dago hautsontzi hori? Carreauxek ez eta Margotek aurkitu zuen bat hor nonbait. Erretzea kaltegarria da. Are eta kaltegarriago baldin eta burmuinak erne edukitzeko balio ez badu. Begira, begira, zer irribarre egin duen hautsontzia hurbildu didanean, horrelako zer edo zer edukiko nuen buruan, babo arraioak. Bestalde, hautsontziak gorabehera, batek Parisko arte-galeria batean aurkitzea esperoko zuen guztia bazegoen bertan. Zer dugu?, galdetu nuen. Zer dakizu inpresionismoaz?, erantzun zidaten. Inpresioa, egunsentia, esan nuen, zerbait esateagatik. Irri egin zidaten ateraldia, gizabidez. Margotek lagunduko zaitu Orsayko Museoa ikusteko bisitan. Komeni zaizu, ezer baino lehen, hitz egiten hasi baino lehen, apur bat girotzea.

      Orsayko Museoan paseoan ibili ginen, Margot eta biok, han eta hemen geldituz. Gutxi mintzatzen ginen, elkarren azterketa egiten ariko bagina bezala zen. Fantin-Latouren koadroen aurrean ezin izan nuen nire miresmena isilpean gorde. Zerbait esaten ote zuen ikusi nahi nuen. Gizabidezko irribarrea egin zuen. Goazen inpresionistak ikustera, esan zuen. Inpresioa, egunsentia, Manet, esan nuen, mozolo halakoak. Ziplo gelditu zen, eta era definigaitzez begiratu. Besotik heldu zidan eta oso lasai, oso bare, baina betarteko giharrik mugitu gabe eta ahots garbi-apalez esan zidan, aizak hi, ni ez nauk puta estilo handiduna. Zin dagit azken ilearen erroraino gorritu nintzela. Aspaldiko partez. Horrek eragin zidan zirrara eta ikara, ume bat bezala lotsagorritzeak. Hain begi-bistakoak al ziren nire begietako lohi berdezko boladak? Begi gardenez apoderatu zen nitaz, Cortazarren ipuineko eszena iraulkatu izan bailitzan. Nire gorritzeak une laburra iraun zuen, nire buruaren jabe berriz izateko behar izan nuen segundo parea baino ez. Barkatu. Inpresioa, egunsentia, Monet, esan nahi nuen. Izenekin desastre hutsa naiz. Txarrena zen, lohi berdezko boladak eta guzti, izenen nahasketa egiazkoa izan zela. Egia da desastre bat naizela izenekin, datuekin eta fetxekin. Desastre bat naiz, besterik gabe.

      Monetenak ez ezik, Renoirren Moulin de la Galette, Cézanneren Jokalariak eta Van Goghen Auverseko eliza, Pissarro, Gauguin eta Degas batzuk ere ikusi genituen, gauza handirik esan gabe. Goiko pisuko terrazara atera ginen, eta freskagarri bat eskuan Senara begira jarri ginen. Zure Rolex faltsua lau haizetara nola erakusten zenuen ikusi nuenean, zera esan nion Yvesi, agian Enekoitz hau ez da guk behar genuen pertsona. Irri egiteko gogoa piztu zidan «Enekoitz» esateko zeuzkan trabak. Hara nondik erasotzen zuen. Batek zekien. Margotek eta biok elkar ulertzea litekeena zen. Faltsua izateko, ez dago gaizki, arrapostu eman nion. Eta Yvesek, zer esan zuen. Margotek ez zuen erantzun eta keinu batez freskagarria uztera gonbidatu ninduen.

      Inpresionisten aretoaren sarreran dauden Lautrecen bi oihal erraldoien aurrera eraman ninduen. La Gouluek, garai batean Moulin Rougeko dantzari ezagunena izandakoak enkargatu zizkion, erreka jo eta feria batean barraka bat jartzea beste erremediorik eduki ez zuenean. Barrakaren apaingarri jarri zituen, sarreraren alde banatan. Dantza turkiarra egiten ari den hori La Goulue bera da. Ikusle daudenak ezagunak dira, guztiak: Féneon margolaritza-kritikari anarkista, Oscar Wilde, Guibert argazkilaria eta laguna, Sescau, argazkilaria hau ere, Tapié de Celeyran lehengusua, Jane Avril, Lautrec bera, bizkarra ematen duela, Tinchant, Chat Noirko piano-jolea, jardunean. La Gouluek, miseria gorrian zegoela, saldu zizkion Viaudi. Honen eskuetatik Hodebert izeneko arte-saltzaile eskrupulo txikiko baten eskuetara iritsi zen. Honek oihal erraldoiak zatitu egin zituen, Lautrec hil ondoren, bi oihal ez eta zenbat zati, hainbeste koadro bailiran. Joyantek lortu zuen puzzlea berregitea, eta 1929an Louvren leheneratu, zaharberritu zuten. Egun museo honetako bitxietako bat da. Ikusten? Zaharberritze-lana bikaina izan arren oraindik ikusten dira Hodebertek ebakuntzak egin zituen tokietako markak. Ikusten dituzu? Ikusten nituen, bai.

      Gero Femme au boa noire ikustera eraman ninduen. Puska batez eduki ninduen koadroari begira. Dena 1863an hasi zen, esan zuen, urte hartako Saloian, epaimahaiak 2.000 bat koadro ez eskegitzeko erabakia hartu zuenean; artistek protesta egin zuten eta Napoleon III.ak agindu zuen obra horiek guztiak erakustea publikoak berak epai zitzan. Hala, 1863ko maiatzaren 15ean, «Baztertuen Saloia» ireki zen. Zolak idatzi zuen gaztetasun, ausardia eta grina usaintzen zirela han. Renoir, Cézanne, Pissarro, Monet eta are Maneten Le déjeuner sur l'herbe bazeuden bertan. Publikoak barre egin zuen haien guztien kontura. Ondorengo urteetan, Cézannek karta bat egin zuen, urtero, ia, «Baztertuen Saloia» berriz antola zezan Saloiko epaimahaiak onartzen ez zituen bere obrak eskegi ahal izateko. Baina 1874 urtera arte ez zen ezer mugitu. Urte hartan Nadar argazkilari famatuak bere aretoa utzi zien margolari baztertu hauei beren obrak jar zitzaten. Monet, Renoir, Sisley, Degas, Morisot, Pissarro zeuden. Manetek ez zuen hartan parte hartu nahi izan. Katalogoa egin zuena kexu zegoen Monetek titulu kaskarrak jartzen zizkielako bere koadroei. Bazegoen irteten ari den eguzkia irudikatzen zuen koadroa. Zergatik ez diozu «Inpresioa», besterik gabe, deitzen, esan zuen Monetek, izenburuen gorabeherarekin asperturik. Horrela sortu zen Inpresionisten bataio-agiria, koadro horren izenburuak eman zion izena mugimenduari. Gutxi gorabehera hamar urte geroago, eta izen horren pean hainbeste erakusketa egin ondoren, 1883 edo 1884 urtean, Saloi ofizialaren alternatiba izan nahi zuten margolari hauek beste izen batez plazaratu ziren, «Independenteen Saloia» izenarekin euren obrak erakutsiz. Saloi hartan eduki zuen Lautrecek bere lehenbiziko plaza, bost-sei urte geroago, 24-25 urteko margolari gaztea zenean. Dena dago liburuetan. Hortaz, esan daiteke Lautrec inpresionista zela? Bai eta ez. Bai, mugimendu hartan, berandu izan bazen ere, parte hartu zuelako, eta inpresionisten ikasbideetako batzuk bere egin zituelako. Ez, oso bide pertsonala jorratu zuelako, batzuetan inpresionisten ohiko kezketatik urrun ibilki. Haatik, ez da ahaztu behar inpresionista etiketaren pean biltzen diren margolariek oso kezka bariatuak eta anitzak izan zituztela. Inork galdetuz gero, onena da esatea sailkapen horiek oso egokiak direla pedagogo eta artearen historialarientzat, baina hortik landa ez dutela ezer gutxi esan nahi, garai zehatz bateko zurrunbiloa eta eltze-irakitea laburbiltzeko xedez ez bada, azken finean, artista bakoitzaren obraren azpian nortasun bakan eta kezka-mundu oso eta bakar bat laburbiltzen delako. Eta baieztapen honek balio unibertsala hartzen du, ene irudikoz; Joyantek esan zuen bezala esatea ere badago, nahiago baduzu: «Ez dago eskolarik, ez ofizialik, ez independenterik, ez inpresionistarik, ez sinbolistarik, ez deus. Besteen gainetik hegaldatzen ari den edo hegaldatzen den nortasuna baizik ez dago: hitzak eta sailkapen arbitrarioak ezjakin-saldoentzat asmatu dira».

      Hori guztia esan eta gero, Margotek begietara begiratu zidan. Hori, eta hori bezalako gauzak, epe laburrean ikasteko gauza al zara?

      Zer erantzun nezakeen? Bai. Bai eta ez. Epe labur horren laburraren arabera. Zertarako. Izen eta fetxa asko ez diren bitartean. Liburu guztietan dauden datu ezagun eta xehe-xehe horiek ikasarazten ez eta mihiari astinaldia emanarazteko ideia-txikle, ideia malgua ematen bazait, hobe.

      Konforme, baina gorde ezazu behingoz zure Rolex faltsu hori, Margotek.

      Oker zaude. Hau egiazkoa da, ordea, nik. Parisera etortzeko baizik ez dut erabiltzen.

      Ordulariari so gelditu zen, kontatzen zituen minutuak berrogeita hemeretzi segundokoak zirela uste izango bailuen.

      [3] Ernst Gombrich - Didier Eribon: Lo que nos cuentan las imágenes. Editorial Debate, Madrid, 1992.

Inpresionismoa: entsalada

Margotek eman argibideak zehatzak izan ziren: bi egun geroago elkartuko ginen berriz, esango zidan non eta zer ordutan. Alabaina, ez nuen pazientziarik izan deia itxoiteko, eta hurrengo egunean Vaugirard kaleko arte-galeriara itzuli nintzen. Gosaltzeko kruasanak oso onak ziren, Paris hiri zoragarria da, meza bat balio duena, mundu guztiak dakienez, udaberria fresko joanagatik ez zuen euririk egiten. Baina ni ez nintzen han turismo egiteko. Hortaz, galeriara itzultzea pentsatu nuen. Plana, erraza. Bertara joan, haien aurrean prantatu eta esan egingo nien: tira, utz ditzagun tontakeriak alde batera; zer nahi duzue, zehatz, nik egitea?

      Vaugirard kaleko arte-galeriara bigarren aldiz sartu nintzenean, baina, Yves Carreaux ez zegoen, ezta Margot ere, noski. Carreauxek hautsontzirik ote zegoen, non zegoen ez zekiela ikusi nuenean susmatu behar izan nuen zerbait. Baina adiago nengoen Margoten aurpegiari, berak ere seguru asko kasualidade hutsez aurkituriko hautsontzia eman zidanean, galeriaren ustezko jabeak hautsontzirik ote dagoen ez jakite horri baino, nahiz eta detailea susmagarria izan. Tortoloa, nerau, tortolo halakoa.

      Izan ere, Carreauxek galdetu zidan zer nekien inpresionismoaz, eta nik, berehala eta pentsatu gabe zer axola du horrek, zuk zergatik galdetzen didazu zer dakidan inpresionismoaz erantzun beharrean, hauxe esan nion, zer dakidan?, bada, jende guztiak dakiena, denok dakizkigun arrunkeriak. Baina, une hartan bertan horrela erantzuteagatik, inpresionismoaz nekiena errepasatzeari ekin nion. Lehendabizi, inpresionismoa etiketa bat da, baina, berez, etiketa baino askoz gehiago da. Aise askoz gehiago: mendebaldeko artearen historiako bidegurutze inportanteenetako bat. Etiketa ere baden aldetik, horren azpian biltzen dira akademia eta publiko burgesaren gustuaren aurka «altxatu» ziren margolari guztiak, beren kezka piktorikoak erabat berdinak ez ziren arren, beren ideia artistikoak guztiz bat ez zetozen arren. Inpresionistak, euren puntu komunek baino areago, publikoaren erresistentziak bateratu zituen [4]. Publikoa hagitz gogorra zen, eta balore irmo, solidoetan zegoen hezia. Balore irmo eta solido horietan Ahalkea zen garrantzizkoenetako bat, hau da, margolaritzak behar zuela halako Ahalkea edo dekoroa gorde, edozer espresiok ez zuela balio. Edozer espresiok, edozer biluzik edo edozein biluztek. Eta margolaritza jarduera hierarkizatua zen: gai historikoa erretratua baino baliotsuagoa da, erretratua, bere aldetik, paisajea baino baliotsuagoa... eta abar. Arau finkoen arabera ezarritako sistema oso eta itxia zen. Ordenatua. Burgesaren paradisua. Baudelaireren hitzak etorri zitzaizkidan gogora: «Zuek zarete gehiengoa, zenbakiz eta adimenez, indarra baitzarete, eta indarra justizia da (...). Zuek daukazue hiriaren gobernua, eta bidezkoa da, zuek baitzarete indarra. Baina beharrezkoa da edertasuna sentitzeko gauza izan zaitezten; zeren eta, zuetako inork boterea alde batera utzi ezin dezakeen bezala, zuetako inork ez baitu poesia alde batera uzteko eskubidea» [5]. Oso oker ez banago honelako zerbait esan nahi zuen: zeuek zarete dirua —frika, parpaila—, daukazuenak, arren ez gaitzazue alde batera utz. Ulergarria da. Poesia alde batera uzteko eskubideari edo eskubide faltari dagokionez arrazoi handirik ematen ez duen arren. Gauza esentzialak ez omen dira inoiz arrazoitu behar, antza. Zenbait gauzaren ustezko esentzialismoa eztabaidagarria dela, bakarrik, poesiarena ere barne, zergatik ez. Baudelairerentzat jatea esentziala zen. Hori bai, poesia alde batera uzteko eskubiderik ez zutela esan zien burgesei, beren poltsiko-hustuketan hasi baino lehen, gizabidez. Burgesek zeregin inportanteagoak zituzten, beti bezala, eta aisialdiak hobeki moldatzen zituzten beste hainbat zaletasunekin; poeta eta margolari berrien neurona-astintzetik erortzen ziren hostoak ez ziren bere kontua. Nolabait esan, putanerak ziren poesizaleak baino areago. Eta inola ere ez, aurrerazaleak. Arte-aferatan, behinik-behin. Esan nahi dut aurrerazaleak zitezkeela progreso teknikoaz denaz bezainbatean; baina, progreso tekniko horrek sortzen zuen kultura, hiritarra zen, eta jendea, hirian, hiri berrian, bestelakoa bilakatu zen, ez zen behialakoa bezalakoa. Eta kultura hori ez zuten sobera maite. Klaseen arteko gatazkak garatu behar zituen erantzun kulturalak, esango genuke, ortodoxia jakin baten arabera.

      Inpresionistak abiadura eta aldaketaren sentipenek zorabiatu dituzten, zainak narritatu dizkietenen ordezkariak dira. Inpresionismoak bat egin nahi ditu mundua eta Heraklitoren ibaiaren metafora famatua; errealitatea ez dela izatea, baizik eta bilakatzea, horixe da adierazi nahi duena. Errealitatea mugitu egiten dela etengabe, dinamikoa dela, hori da margolari inpresionistek, nork bere subjektibitatetik eta bere interes piktoriko zehatzetik —argiaren trataera, eta kolorearena, bai, baina baita mugimendua atzematea ere, esaterako— aldarrikatu nahi zutena. Errealitatearen mugitze etengabe hori ezin zitekeen uztartu, noski, hierarkiarekin, ordenarekin, burgesen segurtasun eta bare-nahiarekin, akademizismoarekin. Baudelairek jai zuen. Margolariek, margolari berrizaleek, zer esanik ez.

      Edonola ere, kontu latza da errealitatearena, berriz ere. Errealitatea eta ustezko errealitatea aise nahas daitezke. Jakina, Yves Carreauxek ez zekien bere arte-galeriako hautsontziak non zeuden arte-galeria hura berea ez zelako. Lurrak jan nazala baldin badakit nola moldatu zen antzerki moduko hura prestatzeko; ez zitzaion zaila izango, edonola ere. Esaterako, niri Imanol etortzen bazait, eta esaten badit, aizak hi, utzidak hire galeriatxoa, mozolo bat engainatu behar diagu, goiz bateko kontua baino ez duk, nik utzi egiten diot. Carreauxen kalkuluetan ez zen sartuko, beharbada, ni haien deiaren begira egon gabe itzuliko nintzatekeela Vaugirard kaleko galeria hartara, inpresionismoari zer iritzi nion esateko, esateko ez ninduela inpresionatzen bere txorakeriekin, esateko, galdetzeko zer arraio nahi zuen. Baina Vaugirard kaleko galeriara itzuli nintzen eta, anartean ezjakin, jendeari harrera egiteko zegoen neskari —ezezaguna niretzat— Carreaux jaunarekin mintzatu nahi nuela esan nion, eta neskak halako platera bezalako begiak ireki zituen, alegia, harridura-keinua jarri zitzaion betartean, eta esan zidan han ez zegoela Yves Carreaux delakorik, ez zegoela eta inoiz ez zela izan. Ez izateagatik, Partarrieu haren koadrorik ere ez zen inondik ere. Neskak hala erantzun zidanean, istantean ulertu nuen engainuarena; gutxienez mozorrotzen jakin nuen barrutik sentitu nuen ziztada, zirrara ez zitzaidan betarteratu; Orsayko Museoan Margotekin gertatu lez, nire begiek ez zuten nire babokeria islatu, aitzakiaren bat asmatu nuen eta hanka egin; galeriako neska ulerbera ageri zen, atzerritar bat, pentsatuko zuen, espainiar despistatu bat, kosta egingo zaio Europan behar bezala ibiltzeko ikasi behar dena ikasten, jendilaje honi.

      Umore txarrean atera nintzen dendatik. Carreaux nire aurrean eduki izan banu une hartan, muturrak hautsiko nizkiokeen. Edo ez, eskua paratuko niokeen sorbalda gainean, hobe, eta zera esango nion, inpresionismoaz zer dakidan? Begira, errepresentazio inpresionista ordura arte izandako beste edozein baino dinamikoagoa eta sentsualagoa da, ordura arteko beste edozein baino ilunagoa eta konprenigaitzagoa zen arren. Alabaina, inpresionistek ezaugarri horien arteko balantzean irabazia aurkitzen zuten; hau da, dinamikotasunean irabazten zutena ulergarritasunean galtzen zutena baino gehiagotzat jotzen zuten. Publikoak, ez; publikoak uste zuen galtzaile atera zela, harriturik zegoen, ez zuen deus ulertzen. Bitxia ere bada. Inpresionisten ikusteko modu hori, egun denontzat gustagarria da, entendigarria. Entendigarria bakarrik ez, gure ikusizko heziketaren parte garrantzizkoa da, klasiko bat, geure ikusmenean txertaturik dagoen ikusteko modu berezia. Hori horrelakoa da gaur, eta guretzat. Harritzekoa ere ez da; inpresionisten ondoren margolaritzak ezagutu dituen ismo guztiekin, erori den euri-jasarekin, direnak eta ez direnak, esperimenturik korapilatsuenak irentsarazi dizkigutelarik, egun inpresionisten margolaritza gauzarik normalena eta adierazpen politena iruditzen zaigu, Straussen balsa bezalakoa da. Baina, sortu zen garaian, publikoa despistaturik zegoen, zeharo, eta harri eta zur begiratzen zion zirriborro desitxuratu bezala baizik ikus ez zezakeen hari guztiari, mordoilo guztiari. Arrazoiz eskatzen zien Baudelairek burgesei ulerbera izan zitezen, Baudelaire profeta ere bazen. Baina burgesek —publikoek zein kritikariek— espero izatekoa zen bezala, ez zioten kasu handirik egin; are, jarrera erasokorra hartu zuten inpresionisten aurrean, eta hau bi bider ulergaitza da —edo dirudi, itxura batean—, ikusten denean haiek —artistek— ez zutela probokatzaile izan nahi (edo oso dosi neurtuetan baizik ez zutela probokatzaile izan nahi, erromantikoek edo zenbait naturalistak baino gutxiago), tradizioaren esparruaren barruan segitu nahi zutela, Saloi ofizialean onartuak izan nahi zutela. Eta, hala ere, ez zuten lortu publikoak euren ideal artistikoak ulertzea. Alderantziz, publikoak orduan uste izan zuen, beharbada artearen historian beste inoiz baino bortitzago, trufa, iseka egiten ari zitzaiola. Eta, hala ere, margolariek ez zuten horrelakorik bilatzen, ez zuten horrelako sentimendurik piztu nahi. Adibidez, urteak joan, urteak etorri, Saloian onartzen ez zutela ikusirik, Cézanne konformatu zen gutunak izkiriatzearekin; kritikak intransigente, iraultzaile eta ero deitzen zien bitartean, Cézannek Arte Ederretako buruetako bat zen Nieuwerkerke kondeari idazten zion, eta apaltasun osoz eskatzen «Baztertuen Saloia» berrantola zedin, «publikoak jakin dezan ez dudala nahi inork Epaimahaiko kideekin nahas nazan, Epaimahaiko kideek nirekin nahasi nahi ez duten ber», eta gutuna bukatzeko munduan diren begiramenezko formula guztiak erabiliz egiten zuen agurra. Baina alferrik izan zen. Gizarteak gosez akabatzen utzi zituen Monet, Renoir edo Pissarro bezalako artista zintzo eta baketsuak. «Hiru egun bizi zaitezkete ogirik gabe; poesiarik gabe, inoiz ere ez; eta, zeuen artean, kontrakorik esaten dutenak, okertu egiten dira: ez dute beren burua ezagutzen (...). Zuek ulertzen duzue artearen erabilgarritasuna, o, burgesak! —legegileak zein merkatariak—, laneko zazpigarren edo zortzigarren orduaren ondoren, buru akitua sutondoko txingarrerantz makurtzen eta besaulkiko burukoetan pausatzen duzuenean». Charles Baudelairek 25 urte baizik ez zituen hitz hauek idatzi zituenean, nabari da. «Zuek ez duzue arteen teknika ulertzen, legeena edo negozioena aldiz bai. Halarik ere, justua da zeuen denboraren bi herenak zientziak betetzen badu, beste herena sentimenduak bete dezala; eta sentimenduaren bidez ulertu behar duzue artea, eta horrela lortuko da zeuen arimetako indarren arteko oreka». 1882 urtean Artista Independenteen 7. erakusketa antolatu zen. Monet, Renoir, Morisot, Pissarro, Sisley, Gauguin, Caillebotte baziren; inpresionisten zazpigarren agerraldia zen. Erakustokiak hutsik ziren, eta halako batean, mirariz bezala, mukuru bete ziren. Bisitariak itxoiten jartzen ziren, lerro-lerro, behako distraitu bat botaz erakutsitako margoei, halako batean, agindu-hitz zehatz baten ondorioz bezala gelditzeko, bazkatzen ari ziren behiak erakusten zuen paisajearen aurrean. Behietako bat, lepoa bihurriturik, ikusleari begira bezala zegoen, begirada ilaun eta probokatzaileaz, eta hain bitxikeria seinalatuak Paris-Guztia bertararazi zuen, behi maiteminduaren aurrean libertitzeko. Margoaren egileak, batere nahi ez zuen arrakasta ustekabeko honek ahalketurik, bukaera eman nahi izan zion plaza alaitzen zuen katxondeo izpiritualari. Behiaren begia bermargotu zuen. Hurrengo egunean eraskustokia hutsik zegoen, berriro ere [6]. Parisko metropolitanoek ere, ziren guztiarekin, iseka egiten zioten etorkizunari, edonork Paris ez diren beste hainbat plazatan ikusi ahal izan duen modu beretsuan. Agian etorkizunak beldurtu egiten zituelako, besterik gabe, gauza jakina baita ezezagunak ematen duen beldurra exorzizatzeko moduetako bat trufatzea dela, etorkizunak gordetzen dizkigun trago mingotsak modu horretan ukatuko baikenituen, trufatze horretara biltzen den ergelkeriak ez duela bere zigorra beranduago arte ezagutuko jakiteak ematen duen lasaitasunarekin, gainera; eta «beranduago» hori iristen denean gu urruti, oso urruti egongo garelako esperantzarekin.

      Inpresionistak ez ziren, nonbait, euren proposamen berrien baitan zetzan karga errebeldeaz ohartzen; publikoa ohartu zen haiek, edo haietako asko baino lehenago. Hitz batez, inpresionistak jabetu ziren gure inpresioak, sentimenduak, barne-egoerak eta ideiak etengabe aldatzen doazela, eta esperientzia horrek erakusten digula errealitatea ez dela sekula bat eta bera, ez dela argazki finko bat. Errealitatetik margotu behar da, konforme, baina norberaren iragazkitik pasatu behar da errealitate hori, norberaren pelikula sentibera inpresionatu duena da gero oihalera eraman behar dena. Ez zekiten, agian, ez ziren erabat jabetu ideia horrek noraino blaituko zuen artearen bilakaera, eta ez artearena bakarrik, baizik eta garaiko pentsamenduarena ere bai. Inpresionismoak buru egoskor asko egosi zuen. Inpresionismoaren ondoren ezer ez zen lehen bezalakoa izan. Gure aroko artearen big-banga izan zen.

      Hori guztia esango nion Yves Carreauxi aurrean eduki izan banu, jakina. Hori guztia esan, muturrak hautsi ordez. Hori guztia errepasatzea kostatu zitzaidanarekin. Hori guztia esan eta ondoren, agian, muturrak hautsi. Baina alferrik zen, ez nuen nire aurrean. Zopilo halakoa ni, inpresionismoari buruzko lekzioa errepasatzen, eta besteak nitaz irri egiten, ni engainatzen.

      Arte-galeriako ezagutzen ez nuen neska hark, nonbait, gaztigua pasako zuen; zerbait gertatu al da, Brigitte? Ez, ezer ez; tira, huskeria bat baino ez, monsieur X, atzerritar bat etorri da, deskuidatuta, Yves Carreaux delako baten eske. Konfundituta zegoela esan diot. Eta zer egin du? Deus ez, joan egin da.

      Horrelako zer edo zer gertatuko zen, zeren galerian egon eta hurrengo egunean Carreauxek deitu baitzidan. Aizu, Carreaux, bota nion, buka dezagun behingoz, zer gura duzu?

      Irriño maltzur eta laburra egin zuen.

      [4] Protagonistak kapitulu honetan garatzen dituen ideia hauen oinarriak honako honetan bilatu behar dira, Arnold Hauser: Historia social de la literatura y del arte (Guadarrama, Madrid, 1980), El impresionismo izeneko kapitulua.

      [5] Charles Baudelaire: Salones y otros escritos sobre arte. Visor, Madrid, 1996.

      [6] François Gauzi: Lautrec mon ami. La bibliothèque des arts, Paris, 1992 (19-21. orrietan kontatzen denaren laburpena). Honi dagokionez, argitu behar da Gauzik Artista Independenteen Erakusketa deitzen duena Nadarren etxean sortu zen inpresionista horiena dela; izan ere, inpresionistek izen hori paratu zioten bere erakusketari. Orri gutxi batzuk lehenago aipatzen den 1884ko Independenteen Saloia inpresionisten erakusketa hauen jarraitzailea da (egilearen oharra).

Sean Connery

Kartak mahai gainean jarri ziren egunean erabakitako lehen gauza Albiko Museoan ikertzaile moduan aurkeztuko nintzela izan zen. Askoz logiko eta errazagoa zen galeria-jabe gisa aurkeztea, baina denbora ez oso luze zela zuzendariari karta egin nionez, neure egiazko izenez eta galeriaren aitzakian, bide hori erreta zegoela erabaki genuen. Izan zere, zioen Yves Carreauxek, Espainiako bi galeria-jabe, hain denbora laburrean, ez dakit ba. Arrazoi zuen. Espainiako ez, Euskal Herriko, setatu nintzen. Egia esan, identitatearen kontua, une hartan, bigarren mailako afera zen. Baina ez nion denetan eta besterik gabe arrazoia eman nahi Carreaux hari. Euskal Herrikoa, konforme, esan zuen, malezia pittin batez. Luze gabe damutu egin nintzen ateraldia bota izanaz, ondorio txarrak eduki baitzituen.

      Ederki ba! Beraz, ikertzailea, ikertzaile euskalduna, horra, bota zuen Yvesek. Barkatu, Yves, esan nion; konforme, ikertzaile bezala aurkeztuko naiz. Eta euskalduna, izan, halakoxea naiz, bai. Baina ez da zertan bi gauzak nahastu. Ez da beharrezkoa «ikertzaile euskalduna» bezala aurkeztea, alegia. Kontra eman nituen arrazoi guztiak —bihurria eta zaila zela, sinesgaitza, eta neronek bete ezin nezakeen papera, azken finean— on zitzaizkion fartsante hari. Ez al gara gelditu euskalduna zarela?, gozatzen zen. Hala da, noski, bihurria, nahasia eta bitxia. Horrexegatik da ona. Nor mesfida liteke, nork pentsa lezake norbaitek halako mozorro barregarria hauta lezakeenik? Yves tematu zen, eta nik ez jakinki kontrako arrazoiak frantses txukunean adierazten. Areago, aurka egiteak ezizena ere ekarri zidan, zeren, Yvesek proposamena egin zuelarik, nik honela erantzun bainuen, c'est un connerie. Alegia, ergelkeria, ergelkeria handia zela. Ez jakin nik «connerie» hitza, frantsesez, «la, une» artikuluekin egiten dela. Eta nire frantsesez ebakitzeko modua ez izaki sobera ederra. Hortaz, gauzak «se an conneri» edo egingo zuen. Yvesek orduan azkar demonio arrapostu, trufa begietan, Sean Connery? Modu ergel horretantxe erabaki zen operaziorako gerra-izena. Sean Connery. Horra hor bataio bitxia. Ez zidan batere graziarik egin; gutxienekoa izena zen. Yvesen ageriko modu txeratsuen azpian ezkutatzen zen gehiago-ustea, nagusitasuna eta erdeinua ziren eraman-zailak. Daukadan irribarrerik xurienarekin onartu nituen txepelkeria horiek. Errebantxa hartzeko unea iritsiko zen. Aurkezpen-gutuna, gomendiozko karta, horrelako zer edo zer beharko duzu Albin sartzeko. Ikusiko dut zer egin dezakedan, erantzun nuen. Imanolekin mintzatuko nintzen. Berak bilatuko zidan modua gomendiozko karta behar den bezalakoaren jabe izan nendin. Unibertsitateko irakaslea, agian. Euskal Kulturaren Aldeko Fundazioren bateko bekarioa, apika. Kazeta baten berriemailea, beharbada. Hori ez zen problema handia izango, inola ere ez, oso bigarren mailakoa baizik.

      Zer dakizu inpresionismoaz, galdetu zidaten berriro. Nik nire matraka bota nuen, ikasle onaren antzera. Hau-tori-tura, marmarmar. Bukatu nuenean Yvesek Margoti begiratu zion, zer iruditu zaizu? Margotek bekainak altxatu eta ezpain itxiak luzatu zituen. Ez zirudien oso konforme. Ez dago gaizki, esan zuen. Didaktikoegi eta klasikoegi nire gusturako, baina oinarria bada. Beharrik, pentsatu nuen, irakasleak nahikoa jarri dit. Nik uste dut komeni zaizula izenak, koadroen izenburuak eta fetxak alde batera uztea, ahal den neurrian. Nabari da ez dela zure fuertea. Erudizioan ez diozu Albiko Museoko zuzendariari, Cartailhac andreari, alegia, alderik aterako; aitzitik, horietako daturen batean kale eginez gero zerbait susma dezake, sorgin halakoak. Sorgina deitzeko erabili zuen tonuaren nolakoak zertaz ari zen bazekiela uzten zuen agerian. Zure kasuan, ahal den gutxien mintzatzea da onena; hizkuntzaren ezagutza hala moduzkoari egotzi zure akatsen errua. Bestalde, zuk zeuk eskatu bezala, zenbait ideia-txikle emango dizkizugu. Lan egin beharko duzu apur bat. Ongi iruditzen al zaizu?

      Gehiegi lan egiteak ez ninduen tentatzen, baina hizkuntzaren ezagutza hala moduzkoari akatsak egoztekoari, aldiz, oso egokia iritzi nion. Horretan ez nuen lan handirik egin beharrik izango, hizkuntzarekin, esan nahi dut. Lika, aspertzeraino luzagarri eta bukaezin, kontraesankor, hau da, txikle moduan irudikatzen nituen ideiei zegokienez, Margot ari zen, orduan bertan, lehenbizikoa ematen: inpresionisten programaren izaera kontraesankorra da XX. mendeko errepresentazioa hondamendira eraman zuena [7]. Ideia horrek despistatuko du Cartailhac andrea. Berak arte japoniarraren eta Lautrecen ilustrazioaren arteko harremana ikertu du batez ere. Arte japoniarraren kontuan, zu isilik, entzun besteak esango dizuna, ageri ezazu miresmena, poza, kontatuko dizkizunengatik, fereka ezazu bere banitatea. Banitatea ferekatu egingo diot, lasai, zurrupatu ere egingo diot beharrezkoa bada, baina azalduko al didazu zer esan nahi izan duzun inpresionisten programaren izaera kontraesankorraren ideia horrekin, mesedez? Esan nahi izan dut inpresionistek uste zutela zekitena alde batera utzi eta ikusten zutena pintatzera iritsi zirela, ikusten zutena baizik ez. Esan nahi izan dudana da, halaber, begi errugaberik, kutsatugaberik, kulturizatu gaberik ez dagoela, alegia, ikustea, ikusizko pertzepzioa guztiz baldintzatuta dagoelako, fisikoki, kulturalki. Ezin daiteke, ezinezkoa delako, konbentzio, arau eta teknika guztiak bazter utzi ikusten dena pintatzeko, aurretik ezer egon izan ez balitz bezala, margolaria bera inolako eraginik ez duen izakia balitz bezala. Beste modu batean esanda, ikusizko pertzepzioan ezagutzak paper bat jokatzen du, ez garrantzirik gabea, ez nolanahikoa. Ezin gara dakigunaz erantzi, praka edo jertsea erantziko bagenitu bezala. Hori jende arruntaren baitan ere ikusten da; orain ehun urte guztiz konpreniezina zena egun korrientea da, normala. Inpresionisten lanak berak horren adibide. Hortaz, inpresionisten proiektua oker zegoen oinarri-oinarritik, abiapuntutik. Errakuntza horrek, alabaina, mila ate ireki zizkion margolaritzaren garapenari, baina ate horietako bakoitzak bide berri bat erakusten zuen, eta bide horietako bakoitzak eramaten zuen, ezinbestean, irudi errealistarik gabeko errepresentazio moduari. Azter ezazu Cézanne, pixkatxo bat baizik ez bada. Pissarro miresten zuen, eta alde horretatik, oinarria inpresionista du, baina bere ikerkuntza piktorikoan aurrera egin ahala inpresionismoaren teoriak ez zaizkio aski, eta bere subjektibitatea adierazteko formula berriak frogatu behar ditu. Saiatu-okertu-zuzendu eskemarekin egiten duen ibilbide horretan perspektiba bera ere alde batera uzteko gertu dago, eta, hara, egin zituen esperimentu teoriko guztiek kubismoari ireki zioten atea. Cézanne ez ezik, Gauguin eta Van Gogh daude abangoardia guztien jatorrian. Lautreci gagozkiola, ohiko kritikaren arabera, zuzena da esatea ikaskuntza akademikoaren ikasgaiak ez ezik, inpresionisten eraginak bereganatu zituela, baina azkenik oso bide pertsonala jorratu zuela, eta grafismoaren molde berrientzat izan zela ataka, jarraibide eta ispilu izan zela. Hori da zuzena, esan behar dena, gaur egun esan ohi dena. Pixka bat zirikatu nahi izanez gero, aurka egin nahi izanez gero, hasieran «espresionismoa»deitu eta benetan abangoardia guztien mintegia zen korrontearen bultzatzaile handienetako bezala jartzen saia zaitezke, Van Gogh eta Munchen pare. Hortik eratortzen dira Kandinskyren abstraktua, Kokoschkaren bide independentea, Groszen Objektibitate Berria, Chagall, Modigliani, eta, azken-azkenik, Bigarren Gerra Handiaren ondorengo New Yorkeko Eskola, Pollock eta De Kooning ordezkari nagusi direla.

      Joan-da-harrapa-zak, horrelako zer edo zer esan nahi bide zuen Carreauxek buruarekin egin zuen keinuak, justu nik, mende honetako artearen errepaso supersonikoak zorabiaturik, bere ipurdiari zeharkako begiradak botatzen nizkionean. Carreauxen sakelako telefonoak hots egin eta isildu egin ginen. Dena ongi doa, Thierry, bai, laster bilduko gara laurok. Thierry?, galdetu nuen. Bai, laugarren sozioa da, jakinarazi zidan Carreauxek, telefono deia bukaturik. Alderdi teknikoaz arduratzen dena da. Laugarren sozioa bazegoela entzun nuen lehen aldia izan zen.

      Zer egingo dut Albiko Museoan sartzen naizenean?, jakin nahi izan nuen. Harremanetan sar zaitez Cartailhac andrearekin, kontrolatu ahal duzun guztia, eta, batez ere, Camembert horretaz zer dagoen enteratzen saia zaitez: hau da, Gauziren lekukotasuna fidagarri iruditzen zaien, hala izatera euren ustez zein den koadroak korritu ahal izango zukeen bidea, badenik edo inoiz aurki zitekeenik uste duten, zer izenperekin sinetsiko luketen... Kontuan har ezazu gauza horiek funtsezkoak direla guretzat; hobe esanda, funtsezkoa zaiguna da kontu horietaz Lautrecen ondorengoek zer uste duten. Azken batean, euren adituek egiaztatu beharko dute Camemberta autentikoa dela. Egon zaitez lasai: bertan zaudela emango dizkizugu argibide zehatzagoak. Ez da komeni inork gu laurok elkarrekin ikusterik. Hortaz, Margoten bidez edukiko ditugu kontaktuak, eta ez gara elkartuko guztiz beharrezkoa denean baizik. Albira baino lehen, Margotek prestatuko zaitu, ideia-txikle batzuez hornituko zaitu barregarri geldi ez zaitezen. Zure irakaslea dela egin ezazu kontu. Margot eta bion begiradak gurutzatu ziren. Bazegoen burla pixka bat bere begietan, gainerakoan espresioa serioa zen arren, agian buru barrutik zebilkidana zer zen bazekiela uste zuelako. Gastuak edukiko ditut. Noski. Hori ez da problema. Madrilen emaniko dirua bukatzen zaizunean, eman fakturak Margoti eta dirua aurreratuko dizugu, berriz ere. Bada ulertzen ez dudan zerbait. Une horretan baikor nintzen; izan ere, bazen ulertzen ez nuen makina bat gauza. Bota. Nor arduratuko da koadroaren aurkikuntza egoki aurkezteaz eta, ondoren, merkaturatzeaz? Hori nire kontu, esan zuen Carreauxek. Pentsatuta ere badaukat, gutxi gorabehera. Zuk emandako informazioaren arabera alda genezake detaileren bat edo beste.

      Esan behar dut Lasalle eta Carreaux serioak zirela, profesional onak; hau da, ez zirela edozein txapuza eginda konforme geldituko zirenetakoak. Esan ere halaxe esan zuten beste ezer baino lehen. Denbora badaramagu negozioa prestatzen, ez dugu koadro arrunta egin nahi. Gauza kategoriakoa izango da, edozein engainatzeko modukoa, goi, oso goi mailakoa. Xede horretan ari gara dirua, denbora eta ahalegina xahutzen. Gure negozioa ongi ezagutzen duen edonork badaki profesionalen arteko mailak bereizten. Hauek onak ziren, detaileei arreta jartzen zietenak. Presarik ez zutenak, hala moduzko kolpea eman eta lau sos eskuratzearekin konformatzen ez zirenak. Nire eskarmentuak, nire sudurrak horixe salatzen zuten. Gainera Imanolek bere garantia eman zuen. Zertarako ukatu, niretzat ere aurrerapausoa izango zen nire ogibidean, curriculumean ederki luzituko zuen. Gogoberotu nintzen apur bat; kilikagarria izango zen. Horrek lagundu zidan nire jaiotzetiko sen mesfidakorra isilarazten. Ez horrek bakarrik, dena esango badut; aitortu beharko une horretantxe bertan nire sudurretik nahikoa gertu kulunkatzen zen ipurdiak ere zerikusia zukeela. Ahula naiz.

      Hala ere, 50 liberako billete bat poltsikotik atera eta hari begira jarri nintzen, izkinan letra txikiz idatzirik dagoena irakurtzeari ekin niolarik: «La contrefaçon de la falsification des billets de banque et la mise en circulation des billets contrefaits du falsifiés sont punies par les articles 442-1 et 442-2 du code penal de peines pouvant aller jusqu'a trente ans de reclusion criminelle et trois millons de francs d'amends». Zein izan liteke niri aplika lekidakeen artikulua? 442-3a? 443a, 444a?, jakin nahi izan nuen. Carreauxek lutoki egin zuen irri. Imanol jaunak potroak zenituela esan zigun, gizon zaildua zinela. Potroak? Gorringo biko parea, alajaina. Baina nire koskabiloak ez dira debalde. Carreauxek irri, berriz ere. Zure partea ehuneko hirua izango da. Inork espero ez duen ezbeharrik gertatuz gero dirua galtzen ateratzen bagara, galeren laurden bat zure kontu. Bitartean, dirua geuk aurreratuko dugu.

      Irabazietako ehuneko hirua eta galeretako ehuneko hogeita bosta!? Sutan jarri nintzen. Nahiko luze jo zuen eta, hemen errepikatuko ez dudan eztabaida gogor baten ondoren, akordio batera iritsi ginen: gastu orokorrak kendu ondorengo ehuneko bosta niretzat, mantenu-gastuak (ostatua, janaria, kilometroak) gastu orokorretan sartuko zirelarik. Nire lanaren partea betetzean sor litezkeen bestelakoak —sobornoak, material bereziren baten eskuratzea—, nire kontu. Diru-galerarik egonez gero, gastuen ehuneko hamabosta. Ez zegoen gaizki. Koadroa salduta 10-15 milioi libera ateraz gero —eta inork ez zuen uste salneurriak horretatik behera joko zuenik—, gastuetarako ehuneko hamarra kenduz, eta nik neronek ordaindu beharrekoak oso handiak izango ez zirelakoan, 500.000-600.000 libera irabaz nitzake, hau da, 12 edo 15 milioi pezeta. Operazio guztia burura eramateko urtebete beharko bazen ere, nire lanak hiru edo lau hilabete iraun zezakeen, gehienez ere. Txarrenean jarririk ere (adibidez, 10 kilo lau hilabetetan), asuntoa ez zegoen batere gaizki, batez ere inork ez zuela benetan uste galerarik sor zitekeenik. Era txarrean saldu behar izanez gero ere, bigarren edo hirugarren mailako galerista eskrupulo txikiko baten bidez saldu behar izanez gero ere, inozoren bat engainatu eta ziria sakatu behar izanez gero ere, zerbait aterako zen. Eta kartzelara joateko arriskua ez zen sobera handia: lehenik erori egin behar zen, erorita ere ikusi egin behar zer froga zitekeen gure aurka. Carreauxek esan bezala, porrot egitea litekeena zen, baina kartzelarik ez genuen erraz edukiko, txukun jokatuz gero. Hirurok eman genion bostekoa elkarri. Zalantzarik gabe, jende xarmant eta hagitz interesgarria ezagutzen ari nintzen. Elkar ulertzeko elkarrekin mintzatzea bezalakorik ez dago, jakinarazi nuen. Alabaina, zergatik antolatu didazue galeria faltsuaren jolas zakar hori? Elkarri begiratu zioten, nork erantzun behar zuen erabakitzen ariko balira bezala. Carreaux mintzatu zen, sorbaldak gora eramanez. Azken prekauzioa baizik ez zen. Ikusi nahi genuen zure erreakzioa. Oinak lurrean tinko jarririk behar ditugu hurrengo urratsa eman aitzin.

      Carreauxek azken bromarako astia eduki zuen. Uztazu inor inpresionatzen ez duen Rolexa etxean, eta eros ezazu sakelako telefonoa, hori baita garaiko semea zarela egiaztatzen duen agiria. Hori zer da, gastu orokorra edo nire konturakoa? Carreauxek irri, orduan, sekula baino fuerteago. Umore onean zegoen egun hartan, nonbait. Espainol hauek...! Euskalduna. Carreauxek malkoetaraino irri. Irri egin ezak, kabroi halakoa, pentsatu nuen. Denaren gainean jakitun hagoelakoan eta heuk ere ez duk bereizten Rolex autentikoaren eta faltsuaren artean.

      Zeren, orain arte aipatu ez badut ere, Carreauxek ez baitzeukan, Madrilen esan bezala, Toulouse-Lautrecen Camembert honezkero famatu hura. Ez zen, inondik inora ere, koadro horren jabe. Eta ez zekien non zegoen, eta ez zekien nork zeukan, eta ez zekien inon bazegoenik ere. Zeren, Carreauxek zeukan benetako asmoa Lautrecen Camembert hura faltsifikatzea baitzen.

      [7] Ernst Gombrich - Didier Eribon, aipatu liburua.

Yvette-Carmen-Margot

Ez dut inoiz pentsatu ipurdia dela emakume baten parterik erakargarriena. Jakina, inportantea da, guztiz ikusgarria eta aintzat hartzekoa, baina, aukeran, beste parte batzuk ditut nik garrantzizkoagotzat. Izan ere, ipurdiaz mintzatzea, bere garrantzia aitorturik ere, beti iruditu zait narrasegia, zakarregia. Ipurdiaren inpresioa norberak gorde behar du bere baitan, kanpora gabe. Jainkoaren izena bezalakoa da ipurdia, ez da nolanahi ahotan ibili behar; oso arrazoi lehentasunezkoak behar dira ahotan hartzeko. Lasalle andrearen ipurdiak lehentasunezko arrazoi ugari biltzen zituen. Horregatik ez nion gehiegizko iritzi Madrilgo gure lehen bilera hartan Imanolek, inork entzuten ez zigula ño, hori duk hori ipurrrrdia bota zuenean. Behingoz, ez da Imanolen zakarkeria oso estu hartu behar.

      Baina, hala ere, Parisera bitarteko bidaian, autoa gidatzen nuela, ipurdia ez eta behin eta berriz saiatu nintzen Margot Lasalleren aurpegia berregituratzen, gogoratzen, nire egiten. Alferrik. Ihes egiten zidan. Parisera iritsi eta berriz ikusi nuelarik, ordea, etsi nuen. Pintzel finenak ere ez zuen aise harrapatuko zerion magnetismoa. Magnetismoa, haize-boladak, ipurdi perfektuaren ekuazioa... asko ziren nire baitako pelikula inpresionagarrian atxiki nahi nituen kontuak, eta munduan ez zegoen nahiko arte, nahiko poesia, nahiko matematika horretarako, are gutxiago nire barruan.

      — Toulouse-Lautrecek aspertzeraino karikarizatu duen inor bada, hura Yvette Guilbert kantaria izan da. Yvette Guilbert publikoa agurtzen ari dela, kantari ari dela, atseden hartzen ari dela. Bere irudi mehar-lerdenarekin eta bere eskularru beltz luzeekin. Guilbert bera erdi haserretzeraino. «Egun batez, ni eredu hartuta eginiko marrazki batzuk begiratzen ari nintzela, urduri nire irudia hain desitxuratua ikusirik, zera esan diot: 'Jendea desitxuratzeko zu bezalakorik ez dago'. Eta honelaxe erantzun dit, labana bezalako ahotsez: 'Bai ba! Horixe!'. Gorritu egin nintzen» [8]. Lautrecek litografia-sail oso bat eskaini zion kantariari. «Mesedez —arrenka, Yvette Guilbert—, ez iezadazu horren itsusi egin!» [9]. Jean Lorrainek, kazetaria, letra-egile eta Guilberten adiskideak —eta Lautrecen etsaiak— litografia-saila argitaratzen ez uzteko gomendatzen dio. Yvette ez omen zen oso polita, baina hortik Lautrecek egin duenari... «Toulouse-Lautrecek dena itsusi ikustea berezko da, Yvette, baina zuk bilduma argitaratzea onartzea!». Lorraini Lautrecen lana «antzararen kaka» iruditzen zaio.

      Hitz hauekin ekin zion Margot Lasallek lehen ikasgaiari.

      Margotek Liburutegi Nazionalera eraman ninduen, Richelieu kalera. Zuk behar dituzun fondoak ez dituzte oraino Mitterrandera aldatu, jakinarazi zidan. Bercytik gertu egin dituzten bi dorre erraldoiei buruz ari zen. Mundutik barna ibiltzen badakidala uste dut; alabaina, Margoti ezer esan ez banion ere, berarengatik ez balitz galduko nintzatekeen liburutegi erraldoi hartako burokrazia izugarrian, liburutegia bera bezain erraldoia, ia: bulego batera joan nor zaren eta zer nahi duzun azaltzeko. Txartela hartu. Beste bulego batera. Lehengo txartela eman, fitxa bete eta beste txartel bat hartu. Txartel horrekin irakurgelako atariraino iritsi, non kristalezko kabina batean sarturiko morroi batek zenbaki bat ematen baitzizun, txanda itxoiteko. Bai, harategian edo arrandegian bezala. Txanda iritsitakoan zenbakia eta txartela kabinakoari eman, plastikozko fitxa baten truke. Orduan bai, orduan irakurgelara sartu. Irakurgela ez nolanahikoa: hogei bat metro bai altu, gurutze-gangak sabaian, ezker-eskuineko pareta erraldoiak apalategiz eta liburuz josiak. Egurrezko pupitreak, bakoitza bere lanpara berdearekin. Hau Europa bide da, pentsatu nuen. Ederki ba, enteratu egingo dira.

      Behin irakurgelan, aurreneko lana artxibo erraldoia kontsultatzera joatea da, kontsultatu nahi dituzun lanen erreferentziak hartzeko. Erreferentzia horiek harturik, irakurgela burutzen duen tribunara joan behar da, plastikozko fitxa entregatzeko. Trukean beste bat ematen dizute, zure pupitreko zenbakiarekin. Pupitrera baino lehen, ordea, tribuna ondoko ordenadoreetako batera joan behar da, eskuan duzun azken txartela lagun, eskatu behar duzuna bertan eskatzeko. Ondoren pupitrera. Gehienez ere ordu betean atendituko zaitugula garantizatuta dago, jakinarazten dizute liburuzainek. Pupitrean itxoiten nengoela, korapiloa egin zitzaidan eztarrian. Eta txiza egiteko gogoa etortzen bazait?

      Baina Liburutegi Nazionalean nire bost pezetako frantsesarekin pasaturikoak gutxienekoak dira. Margotek emandako argibideen arabera, gauza asko ikasi behar nituen Lautreci buruz. Patuaren apeta batek hala agindurik, baina, han ikusi nuen Lautrecen lehen irudia Carmen Gaudinen —Carmen la Rousse ezizenez— erretratua izan zen. Margoten halako tankera bat harrapatzen nion nik Carmen hari. Misia Natansonek behin galdetu omen zion Lautreci zergatik egiten zituen emakumeak horren itsusi. «Itsusiak dira-eta!» erantzun omen zuen [10]. Misia Natansonek ez zituen ikusi, nonbait, Carmenen erretratuak.

      Nik atera nion Margoti Carmen horren erretratuaren gaia, eta han abiatu zen bestea Yvette Guilbert itsusiaren gaiarekin. Zer inporta zuen.

      Eta begira, ekin zion Margotek, egun inork ez daki Yvette Guilbert nolakoa zen benetan. Berarengatik gelditu diren oroimen bakarrak Lautrecen karikatura gisako horiek dira, horiek egin dute hilezkor. Zer demostratzen du honek? Norberaren itxura fisikoak ez duela batere inporta, artistaren obrak, margoak balio duela, bakoitzaren egiazko haragizko itxurak baino areago. Arteak naturarekiko duen nagusitasunaren froga da. Edonola ere, Lautrec-Guilbert bikotean nolabaiteko konplizitatea bada: Gombrichek gogorarazten du Yvette Guilbert artista intelijentea zela, eta, konbentzionalki polita irizten zaion horietakoa ez zenez, bere irudia sortu egin zuela, halako detaile bitxi eta deigarrien bidez [11]. Yvettek berak azaltzen du kontua bere biografian; nire ahoa handia zen, dio, baina ez nuen makillajearen bidez txikiago egin nahi, nahiz eta orduan eszenako emakume guztiek ahotxo ñimiño eta bihotz-eitekoak zituzten. Yvettek alderantziz egin zuen: bere ezpainak eta bere irribarrea nabarmendu. Janzkera soilaren osagarri bakarra bere eskularru luzeak ziren [12]. Lautrecek ulertu bide zion, ulertzen?

      Ustekabeko irakasle haren altuera intelektualetik horren urruti ez nengoela demostratzeko gertu, nire jakintza guztia bildurik, merezi zuen arrapostua eman nion: erretzen al duzu? Horixe esan nion. Ezetz erantzun zidan. Lehen bai, orain ez. Noiztik? Bi urte. Eta ez duzu erretzeko txirrintarik? Ez. Txiste zahar eta txar bat gogorarazteko tentazioa eduki nuen: ez, badira bi urte, sei hil, hiru aste, bost egun, hamasei ordu, hogeita bost minutu eta hamazazpi segundo ez dudala erretzen baina ez dut txirrintarik, ez naiz batere gogoratzen. Gehiegi zen nire frantsesarentzat, baina. Orduan nire Gauloises paketea —zeren, horixe baitzen txarrena, ahaztu zitzaidala etxetik tabakoa eramatea— seinalatu nion, eta leitu: «Selon la loi 32/77, fumer provoque le cancer». Eta?, galdetu zuen, ezer ulertzen ez zuelako betarte intrigatu eta graziosoarekin. Bada, aurkitu dudala minbizia Frantziatik desagertarazteko metodoa: 32/77 lege ditxosozko hori indargabetu, eta kitto. Barre ergela bota nuen, txantxa bat zela uler zezan. Ez dut espainiarren umorea ulertzen, esan zuen. Espainiarra ez, euskalduna, nik. Orduan bai, orduan uste dut erremediorik gabeko txoropitotzat hartu ninduela.

      Nekez adieraziko dut zergatik jokatu nuen hain ergel. Ironiaren distantzia paratu nahi nuen nire sudurraren eta aurpegi haren artean. Inmune nintzela adierazi nahi nuen. Aurretik trantze hartatik mila bider pasatua nintzela. Inmune naiz hiltzen duen pasioaren gaitzari buruz. Begira, esan nion, ongi ulertzen dizut. Zein da gizarte zehatz eta jakin batek modeloaren eta modelo horren errepresentazioaren artean onar dezakeen gehieneko tartea, gehieneko aldea? Oso kontu zaharra da. Oso oker ez banago, Migel Anjelek honela erantzun zien kexuka hasi zitzaizkien Medicitarrei: mila urte barru, inori ez zaio inportako zer itxura zenuten. Ondoren, beste batek —izena ez dut gogoan, honezkero badakizunez beti izan naiz desastre samarra izenetarako—, zinikoagoak, zera esan zion kexuka hasi zitzaion modeloari: arazoa ez da nire erretratuarena, zurea baizik: ez duzu nire erretratuaren nahikoa antzik. Filippino Lippik ere ez zuen makala egin: modeloa baino modeloaren antz handiagoa zuen erretratua margotu omen zuen. Paul Kleek ere antzera; bere erretratuek modeloaren antz handiagoa omen zuten modeloak berak baino. Eta Picassok errematatu: ez zaitez kexatu. Orain ez duzu margotu dizudan erretratuaren antz handia, baina edukiko duzu. Baudelairek berak ulertu zuen kontua: «Gizonek margoen antza hartzen dute» [13]. Zer esaten zuen Lautrecek berak?, bota nion, zer esaten zuen erretraturako aurpegi interesgarria ikusten zuenean, kalean, Montmartretik barna ibiltzen ari zenean? Anekdotatik ekin nahi al diozu? Ez da batere gaizki etortzen, anekdota menderatzeak kolorea ematen du, eta koloreak, sinesgarritasuna. Anekdotarako joera daukat, gainera, hobe itsasten zaizkit gogoan izenak eta fetxak baino. Konforme, orduan, Margotek, anekdota bada horri buruz. Honako hau esaten omen zuen Lautrecek: jauna, mesede handia egingo zenidake baldin eta nire etxera erretratu bat egiteko posatzera etorriko bazina. Oso litekeena da zure antz handirik ez izatea, baina hori gutxienekoa da [14].

      Orduan Margotek irri egin zuen. Eskerrak. Ez nuen esateko gauza askoz gehiagorik; gehienez ere, modeloaren eta bere erretratuaren antzekotasunarena erremediorik gabeko eztabaida dela; inor ez dela inoiz konforme gelditzen, ia, edozein margolarik ongi dakien bezala. Kurioso bada, kontrako bidea ere korritzen hasiak direla, eta hala, bihotzetako prentsa arrosakoak hasi direla esaten Rociíto Carrascok Lautrecek margoturiko Neskatxa kizkurdunaren antza duela. Hau da, oraingo modelo egiazkoek behialako —eta beste norbaiten!— erretratuen antza ba omen dutela [15]. Non eta Carrasco delako horrek Lautrecen modelo askok zeukan ofizio bera duela esateko modu oso ezkutukoa ez bada.

      Baina, zorionez Margotek irri egin zuen nik horrelako zentzugabekeriak esaten hasi behar izan gabe, orduan lapurtu nion lehen aldiz begietako irria. Ez naiz oso inpresionagarria, tipo gogorra naizelako ideiak kontsolatu nau aspalditik, baina aitortuko dut ikara batek korritu zidala bizkarrezurra. Egon ahal zatekeen, naski, begietako irri hori bere egitearren erailtzeko prest izan zen gizonik. Seguru. Begietako irri hori bere egitearren hiltzeko ere bai. Nolatan erailko zituzten begi horiek? Ni ez naiz zutaz sekula maiteminduko, ez dut zutaz maitemindu nahi, baina nahi dut zu nitaz maitemin zaitezen, eta nahi dut maitemin horrek zure txaluparen aingura guztien lokarriak eten ditzan, itsas handietan neu beste iparrorratzik ezagutzen ez duen txalupa hauskor bilakatu arte, eta erremediorik gabe hondoratzen zarenean eskua luzatuko duzu nigana; nik ez diot esku horri helduko, noski; are, prebenitu egin zaitut, esan egin dizut ez nizula eskua luzatuko, baina goren une horretara iritsiko gara denbora guztian ez zintudala hondoratzen utziko sinetsi nahi izan duzulako. Zuk orduan esango duzu sinetsi nahi izan ez, nik sinestarazi dizudala, baina nik ukatu egingo dut, eta ez duzu inoiz jakingo; zure ergelkeriak xaxatu olatuek jango zaituzte, nire eskua izango da ikusiko duzun azken gauza, nire irria adituko duzun azkena itzulerarik gabeko hondarreko bidaia hori hasi baino lehen. Horrela izango al zen? Margot, ez iezadazu zure gaiztakerien katalogoa erakuts.

      Partida jokatu aitzin galdutzat ematean datza gogorraren sekretua. Horrela, benetan galtzen denean, «banengoen ba» esaten du gogorrak, eta, galdu badu ere, gutxienez ez du arrazoia galdu, eta kasik irabazi duela ematen du. Jakina, edozein partida eta, nola ez amodio-partida, galdutzat emateko, nork derrota bere egiteko, pasioaren objektuak birrindu nahi zaituenean esango dizkizunak esan behar dizkiozu aldez aurretik zure buruari. Gakoa da bestearen ezpainetatik onartuko ez genituzkeenak norberen ezpainetatik aditzea. Txertoa bezalako zerbait edo.

      Jakina, txertoa hartuta dagoenak ez du gaixotasunik pairatuko, eta ez da hilko. Ordainean, beldurraren ordainean, gaixotasunik gozoenaren besoetan kulunkatu eta bizirik ateratzea litekeena ote den ez du sekula jakingo.

      Amodioa ez da kobardeentzat. Nik une hartan erabaki nuen handik aurrera, ahal nuen guztietan bederen, ipurdiari baizik ez niola begiratuko.

      [8] L'Art vivant, 1931ko apirila. Pierre Lazareffek Yvette Guilberti eginiko elkarrizketa.

      [9] Jean Sagne: Toulouse-Lautrec. Libraire Arthème Fayard, 1988.

      [10] Danièle Devynck: Toulouse-Lautrec. Profils de l'art.

      [11] Ernst Gombrich: La imagen y el ojo. Alianza Forma, 1987.

      [12] Yvette Guilbert: La chanson de ma vie. Paris, 1927.

      [13] Charles Baudelaire: Algunos caricaturistas franceses.

      [14] Anne Roqueberten artikulua Toulouse-Lautrec liburuan. Julio Ollero Editor, 1991.

      [15] Semana aldizkarian azaldua 1997ko azaroan.

Fisionomia

Margoten eta bion ikustaldien artean zenbait egunetako tarteak izaten ziren. Ni Liburutegi Nazionalera joaten nintzen egunero. Liburuak, aldizkariak eta mikrofilmak eskatu ahala, bertako funtzionamenduarekin ohitu nintzen, poliki-poliki. Ez dakit horren liburutegi erraldoia burokrazia arinagoarekin kudeatzerik dagoen. Prozedurak bere logika bazuen, bederen. Funtsean, plastikozko txartela aldatzea zen gakoa; hau da, liburutegi barruko departamentu bakoitzera joandakoan, fitxa-trukea egin behar izaten zen, eta areto orokorrera itzuli aitzin, oinarrizko plastikoa berreskuratu. Egun bakoitzean zerbait berri deskubritzen nuen funtzionamenduari dagokionez. Apenas eduki nuen une txarrik; lehendabizikoa, ezinbestean eta aurrez pentsatu bezala, txiza egiteko gogoa etorri zitzaidanean izan zen. Buelta batzuk eman nituen liburutegi barrutik, diskretuki eta inori ezer esan gabe, gizontto metaliko txikiren bat edo edukiko zuen ate ezkutu baten bila. Alferrik. Txiza egiteko gogoa jasanezina egin zitzaidanean areto nagusiko ate ondoko kristalezko kabinatxora joan behar izan nuen, noski. Eta galdetu. Komuna, mesedez? Bete ezazu fitxa arrosa, gero atera kanpora eta gero eskuin, esan zidan ahots aspertu batek. Paper bat egin behar zela baita txiza egitera joateko ere, alegia.

      Bigarren une txarra mikrofilm bat ikustera joan nintzenekoa izan zen. Areto nagusitik bertatik harrapatzen zen atetxo txiki batetik lehen pisura joanda ailegatzen zen mikrofilmak ikusteko gelara. Gela hartako leihatilan txartel-aldaketa egin eta gero, eskaera egin eta irakurle-erreproduzitzaile horietako baten aurrean eserarazten zintuzten. Gero bertako langile batek ematen zizun mikrofilma. Irakurle-erreproduzitzaile hura nik ezagutzen ez nuen modeloa zen. Komeriak martxan jartzeko. Eta lortu nuenean, mikrofilma buruz behera ikusten nuela konturatu nintzen. Saiatu nintzen irudia behar den moduan jartzen, baina ez nuen erdietsi. Azkenik, makina deabruzko hura apurtu baino lehen edozertarako gertu bainintzen, buruz beherako testu hartatik hasi nintzen apunteak hartzen. Lepoko mina jasanezina egiten hasi zitzaidanean etorri zen mikrofilma eskuratu zidan langilea atzera berriz, barregurari ezin eutsirik, eta botoi bati eraginez mikrofilmaren testua bere tokian jarri zuen. Mersí, esan nion, hotz.

      Eguerdi aldera ondoko tabernatxo batean jaten nuen ogitartekoa, zerbeza batekin, eta ondoren kafetxoa. Horietako joan-etorri batean ikusi nuen, Richelieu karrikako 61. zenbakian. Plaka txikia zen: hemen idatzi zuen Stendhalek Gorria eta Beltza 1822-23 urteetan. Gezur biribila izango zela segurutzat eman nuen. Izan ere, sinets al dakioke ezer Henri Beyleri, sinets al daiteke ezer Henri Beyleri buruz?

      Liburutegi Nazionalean denetariko paperak ikusten nituen, Margotek emandako aholkuen arabera. Fisionomiari buruzko gorabeherekin grinatu nintzen berehala. Eta ez dut ukatuko, interes fisionomiko horren jatorrian Margoten aurpegia zegoen. Margoten aurpegia, bera aurrean egon ezean, behar bezala berregin ezina, «ikusi» ezina, zehatzago esanda. Are zehatzago, Margoten aurpegia osatzen zuten elementuek espazioan eta denboran josten zituzten konbinazioak —konbinazio horietako edozein— nire baitan eta modu sinesgarrian harrapatu ezina.

      Askotan gertatu zait horrelakorik hainbat pertsonarekin. Usu, erakarri izan nauten emakumeekin. Uste dut orduan, horietako batean, ulertu nuela aurpegia gauza dinamikoa dela, elementuen —sudur, belarri, begien— nolakoa baino askozaz erabakigarriagoa dela elementu horien arteko une jakin bateko erlazioa. Oso lehen mailako baieztapena da, hagitz balio gutxikoa. Baina beharrezkoa. Nonbaitetik hasi behar inora iritsiko bada, hain zuzen ere. Nik orduan Lautrecek Carmen La Rousseri egin zion erretratuetako bati begiratzen nion —liburu batean deskubritu nuenetik ez nintzen geldirik egon postal bat aurkitu eta erosi nuen arte— eta pentsakor gelditzen nintzen.

      Carmenen begiak handiak dira, ilunak, bere ile gorriarekin kontraste indartsua, zoragarria, egiten dutenak. Sudurra, zuzena eta neurrikoa. Masailak, nabarmenak; meharrak izan gabe badute zorroztasun punttu bat. Ezpainak lodiak ditu, haragitsuak. Lepoa, luzea. Ez da dudarik Carmenen aurpegiaren elementuak hagitz ederrak direla. Are, edertasun topiko eta agian eredugarri baten elementuak izan litezkeela.

      Alabaina, zer islatzen dute elementu horiek guztiek erretratu horrek biltzen dituen moduan bildurik daudenean? Zail da esplikatzen. Izua, mesfidantza, erdeinu pixka bat, akaso. Tristura klase definigaitza. Ile gorrixkaren puntta batek airera ihes egiten du, pintoreak azpimarratu nahi izan bailuen aurpegi horrek ixten dituen misterioa eta ustezko etsipena ezin daitezkeela forma biribil eta bukatuan bildu, gar bihur daitezkeela bat-batean, su. Erretratu zirraragarria da, zinez. Zer duzu, Carmen? Zer sekretu bortitz gordetzen da zure begi hotz, izu, uzkur, zauritu horien atzean? Zer infamia isiltzen dute zure ezpain haragitsu eta desiragarri horiek? Zergatik daude pittin bat behera kizkurtuta, pot emateko eginda izan direnean? Kontaidazu, Carmen. Margoten irudia berregin ezinean Carmenengan jartzen nituen begiak, eta Carmenek Margoten izpi bat nireganatzen laguntzen zidan.

      Fisionomiari buruzko kezka honek Ernst Gombrichen lanetara eraman ninduen, Margot izan zela tarteko, berak aipatu baitzizkidan austriarraren lan zehatz batzuk, ezagutzen nituenez landa —zer edo zer ezagutzen nituenez, egia esateko—. Gombrichek lan ederrak dauzka fisionomiaz eta karikaturaz. Ez dut ukatzen espazioaren sujestioa lorpen interesgarria dela, dio Gombrichek, baina artearen historia espazioaren gaineko obsesioaz askatzen badugu, duintasun bereko beste hainbat lorpen hartzen ahalko dugu aintzat, adibidez argiaren sujestioa edota adierazpen fisionomikoa menderatzea [16]. Fisionomiaren menderatzearen garrantziaz eta zailtasunaz jabetzeak eman zion abiapuntua Gombrichi. Aurpegiaren adierazpenaren itzulpen artistikoa ez da afera begi-bistakoa. Aurpegiaren aurrean gauza oso baten aurrean bezala erreakzionatzen dugu: adierazpen adiskidekorra, edo duina edo desirakorra ikusten dugu, edo triste edo sardonikoa, eta ondoren baizik ezin dezakegu esan zer marratan edo erlaziotan oinarritzen den atera dugun inpresio hori. Gainera, gauza bitxia da, gure berehalako erreakzioak uste sendoak sorrarazten dituelako, baina nekez konpartituko ditu uste horiek jende guztiak. Mona Lisaren irribarrea interpretatzeari eskaini zaizkion orriak horien lekuko dira.

      Alegia, beste baten aurpegiaren adierazpena ikusten dugunean, bi ikuslek ez dute sekula gauza bera ikusten. Zorionekoa naiteke, Carmen. Zorionekoa, Margot. Nire-nirea zara, beste inorena ez. Egin nion galderari erantzunez, Margotek bakarrik bizi zela aitortu zidan. Bere erabakiaren ondorioz, gaineratu zuen. Inork dudarik egin izan bailuen estaliko zuen erlemandoren falta eduki zezakeenik. Erlemando bat ez, erlemando batzuk eduki behar zituen. Nahi adina, nahi erara. Ia. Nire-nirea zara, pentsatu nuen, zeure fisionomiari egiten ahal diodan interpretazio bakandu eta konparaezinari esker. Artearen eginkizun ezezagunetakoa eta gutxien aztertu denetakoa da hau: erlemando eztenik gabeenei kontsolamendua ematearena.

      Baina, nor zen benetan Carmen la Rousse? Langile ilegorri soil bat. Carmen Gaudin zuen izena. Lautrecek halabeharrez deskubritu zuen, margolaria ere bazen Rachou lagunarekin bazkaltzera joan eta harekin gurutzatu ziren batean. Carmenen ile gorrikarak lurrikara sorrarazi zuen Lautrecengan. «Elle est bath!» esan omen zuen. Diotenez, bere amoranteak jo egiten zuen. Lautrecek atseginen zuen modeloetako bat izan zen. Hurbilketa intimoaren saioaren berririk ez dago jasorik, halakorik izan bazen. Izango zen, ausaz.

      Poliki-poliki, Carmenen erretratuarekiko lilura Lautrecen beste erretratuetara zabaldu zen, zabaldu zitzaidan. Hartu Femme au boa noir, ordurako Orsayko Museoan ikusita nuena, hartu Oscar Wilderen erretratua. Hartu bere puten aurpegiak. Hartu bere mozkorrak, bere kantariak, hartu putetxera izarak garbitzera doan lizun hori. Batek laster ikusten du hor zerbait badagoela. Hasteko: zer dira, erretratuak? Karikaturak? Erretratu karikaturizatuak? Erretratu aldera eramandako karikaturak?

      Emakumea etengabe dago, etengabe ageri da Lautrecen margo-lanean. Lautrecen lanak Parisko garai bateko kalea, giroa aditzera ematen duelakoa zeharo ulertu dut gaurko Parisen paseatuz. Lautrecen obra grafiko guztian bezala, emakumeak badabiltza. Gazteak, zaharrak, asebeteak, tristeak, harroak, xuhurrak, zoritxarrekoak, izotzezkoak, klitoridianoak, hotzak, kariñosoak, maitagarriak, aspergarriak, ektoplasma hankadunak, bururik gabeko izterrak eta buru izterdunak, bulartsuak eta bular handidunak, sentikorrak, sentiberak eta ankerrak, barregarriak, barre-eragileak. Toki guztietakoak dira. Mette dute izena, edo Mie, Trine, Anke, Anja, Lotte, Almut, Ululani, Edurne, Cécile, Pascale, Kathleen, Eneritz, Dolores, Oriana, Petra, Laura, Giovanna, Diana.

      Batek ikusten du Mette, edo Mie, bere hogei urteetako goren puntuan, eta maitatzea baino ez du. Ongi hazitako arraza dira, handi eta indartsu. Errape eta ipurdi kontundenteak dituzte, ilehoriak dira, pertsonak dira, eta pertsonak direnez aurpegi-keinu maitagarriak egiten dituzte, mainak, irribarreak. Batek desiratu egiten ditu, amodio fisikoaren goren puntuan zer piura egingo duten jakin nahiko luke. Ez nabil nazkagarriarena egin nahian; halaxe ohi da emakumeak gustuko dituenarentzat. Gero irabazi egin behar izaten ditu batek. Desioak oro edotariko mugak ditu, alabaina. Fisikoak, afektiboak, kulturalak, sozialak, erlijiosoak... Desioa behar beste ez betetzeak dakarren oreka faltak deabruak jartzen ditu dantzan. Desioa erabat sekula ez betetzea, desiratzen bizitzea amodioa bizitzeko beste modu bat dela deskubritzera —edo susmatzera— heltzen denean, errepresentazio itxurazkoak, xuriak, bere zentzu guztia galtzen du. Emetasuna zer orokor eta abstraktua izanik, buztingile ezezagun batek —dela jainkoak, dela deabruak, naturak, eboluzioak edo genetikak, berdin dio— eme bakoitzari ematen dizkion eite eta antz zehatza mirakulu beraren beste aldaera bat baino ez dira. Mais il faut la geule, toujours!, arranguratzen zen Yvette Guilbert Lautrecez ari zela. Emetasunak milioika moduz adierazten du bere burua, emakume bakoitza delarik emetasun abstraktu horren adierazpen jakin eta konkretua. Hortik aurrera ez da neska itsusirik, ez politik, ez mustrorik, ez aingerurik, emetasunaren adierazpen bakandua baizik. Norberak aukeratzea dauka. Hortik aurrera norberaren gustua baino ez dago, norberak lilura horren aurrean hartzen duen jarrera baizik ez. Norberaren ahalbideak. Norberaren desioa eta desio horrek aurkitzen duen erantzuna baino ez. Misia Natansonek edo Yvette Guilbertek esaten zutenez oso bestela, ez nuke nik esango Lautrecen neskak itsusiak direnik, bere adierazpena itsusia denik. Ez ditu muturrak (la geule) egiten, mundu bat eratzen du, edo mundua ikusteko prisma berezia, nahiago bada.

      Agian horretantxe dago koska. Lautrecen neskak —margoak, erretratuak, karikaturak— ikusi ahala, neskak oro Lautrecek ikusiko zituzkeen begiekin ikusten hasia nintzela iruditu zitzaidan. Alegia, Margoten hazpegiak Carmen Gaudinen erretratua ikusirik baizik ezin berregin nituen bezala, ezin nituen neskak, emakumeak, Parisko kaleetatik, Parisko metrotik zebiltzan emakumeak ikusi Lautrecek nola pintatuko zituzkeen irudikatu gabe, euren aurpegiak Lautrecen oihal edo kartoi baten gainean nola geldituko ziren imajinatu gabe.

      Denbora aurrerago eta nabarmenago gertatzen zitzaidan fenomenoa, eta kezkatzen hasi nintzen. Gombrich etorri zitzaidan laguntzera. Uste al duzu mundua koadro bat balitz bezala ikus daitekeela?, galdetu zioten behin. Neurri batean, bai, erantzun zuen. Museoan pare bat ordu pasatzen duzunean, ateratzen zarelarik mundua eraldatu egin da. Eta, batez ere, aurpegiak beste modu batez ikusten ditugu. Itzalak, koloreak ikusten ditugu... Mundua pintoreak bagina bezala ikusten dugu [17]. Beharrik, esan nion neure buruari. Ez da gaitz larria, ez. Toulouse-Lautrec bihurtzen ari naizela baizik ez da.

      Beharbada ez litzateke gai txarra egun hartan bertan Margotekin eduki behar nuen afariari hasiera emateko.

      [16] Ernst Gombrich: El experimento de la caricatura, in Arte e Ilusión. Gustavo Gili, Barcelona, 1979.

      [17] Ernst Gombrich - Didier Eribon, aipatu liburua.

Geroago eta karikaturago

Haussman bulebarrak Montmartre bulebarrarekin bat egiten duen tokian hartzen den zehar-kale bateko jatetxera eraman ninduen Margotek. Bouillon Chartier, Rue du Fabourg Montmartre. Behiala inprimategia izandako lokal handia zen, sabai altukoa. Ehun lagun inguru ariko ziren afaltzen mahai txikietan gu iritsi orduko. Ez zegoen japoniarrik, ezta arrotz itxurako bezeriarik. Prezioak ez ziren garestiak eta janariaren kalitatea, ondoren ikusi ahal izan nuenez, ez zegoen gaizki. Ikasleek, bulegariek, zerbitzuetako langileek, alargun tipikoek bere txakurtxoarekin, bikoteek osatzen zuten bezeria. Makina bat zerbitzarik egiten zuen hegan mahai ñimiñoen artetik. Paristar edo probintzietako paristartu arruntak afaltzen zuen tokia zela atera nuen kontu. Poztu nintzen Saint Michelgo zirkuituetatik kanpo ibiltzeaz, non, auskalo, herrikide lika eta sasi-kosmopolita batekin egingo bainukeen topo, non a zer kasualidadeka eta Parisen topo egiteaz elkarri gezur esaka justifikatu beharko baikenuen. Itxoin egin behar da, jakinarazi zidan Margotek. Larruzko praka beltz estuak zeuzkan jantzita. Aperitibo bana eskatu genuen itxoinaldia arintzeko. Afaltiarrek eta zerbitzariek eratzen zuten koreografia ustekabekoari begira jarri nintzen. Une batez amets egin nuen afari hura plazer hutsez egin ohi den horietakoa zen ideia burugabearekin. Pentsamendua baztertu nuen. Nire begiak bakarrik afaltzen ari zen gizon batengan finkatu ziren. Nahikoa edadetua zen eta sonbrerua erantzi gabe jaten zuen. Inon ikusirik nuelako susmoa egin zitzaidan. Ez zen posible, ordea. Zerbait esateko beharra nuen. Mahaien txikien arabera juzgatzera, Parisen metro koadroak izugarri garesti egon behar duela esatekotan egon nintzen. Jendea Lautrecek ikusten zuen moldean ikusten hasia nintzela esatea gehiegizkoa iruditu zitzaidan, baina solasean ekin behar nuen. Geroago eta geure karikaturago gara, esan nion Margoti. Ez nekien oso ongi zer esan nahi zuen, baina dotore gelditzen zen esaldia, inon irakurria, entzuna edo ikusia banuen [18]. Ordurako banekien Margotek zinezko pasioaz maite zuela Lautrecen pintura, eta susmatzen hasia nintzen pinturazale arrunt batek baino hagitzez gehiago bazekiela Albiko pintorearen bizitzaz eta obraz; gizarteak horrelakotzat hartua izan, edo ez, benetako aditua zela. Ez nion datuari zeukan garrantzia eman.. Une hartan gutxietsi egin nuen pixka bat. Ironiko, inmune eta mundutar agertzeko asmo txoroak galdu ninduen. Konturatua behar nuen, are eta gehiago horretarako datuak banituelako, Margot ez zela mozoloa, ez zela edozein. Isildu behar izan nuen, baina, hori egin beharrean, mintzatu egin nintzen, baldarkerian sakondu nuen, barregarri gelditu nintzen: lekzioa ematen hasi nintzen. Nori eta irakasleari! Ergel handiuste halakoa! Honela ekin nion: karikatura hitza italieratik dator, ritrati carichi izenekoek eman zieten izena. Ritrati carichi hauek Carracci margolari-familiaren espezialitateetako bat zen, jolas moduan praktikatzen zutena. Carraccitarrak XVI-XVII. mendeko margolariak izan ziren.

      Filippo Baldinuccik, XVII. mendeko kritikari handiak, honela definitzen du karikatura: erretratuak egiteko modua, erretratatzen den pertsonaren antzik handiena eduki nahi dutenak, nahiz eta, dela irri egiteko, dela trufatzeko, kopiatzen dituzten aurpegi eta irudien akatsak handiagotu eta desitxuratu, halako moldez non elementu-multzoak modeloa gogorarazten baitu, elementuak aldatuta dauden arren. Hortik atera kontuak noraino egin behar dugun atzera denboran helburu satirikoa duten hazpegien edo gorpuzkeraren desitxuraketa margotu hauen historia egiteko. Hori, nolabait esan, karikatura garaikideari dagokionez —segitu nuen, erroen sakonaren norainokoa azpimarratu nahiz, eta, hala edo nola, Carracci horien erabateko orijinaltasuna ukatzearren—. Aurretik ere, Egipton, Grezian eta Erroman erabilia izan zela kontu jakina baita.

      Geroago eta geure karikaturago gara, bai, erantzun zidan Margotek, espresio misteriotsuz. Sonbrerua erantzi gabe jaten zuen gizonari begira zegoela zin egingo nukeen. Begira, badirudi mirail handiaren ondoko mahaia libratu dela. Esan behar dut Margot Toulouse aldekoa zela, Parisen bizi zen arren. Nekazari edo meatzari baten alaba izan zitekeen, eta hala ere hiritar airos zen, bi zirkunstantzia horietan egon zitekeen kontraesana berezkotasun osoz bilduz. Higuina ohi diegu frantsesei, eta ez ditugu haien kulturaren lorpenak behar bezala baloratzen. Margot itxoiten ari zen taburete baten gainean eseririk, eta lokal hori Margot Lasalle bertan itxoin zezan egin izan balute bezala zen, eta Margot Lasalle lokal hark, dudarik gabe, behar zuen itxoiten ari den neska izateko jaio izan balitz bezala. Nik tratatu ohi dudan bezalako emakumea izan balitz, kezkatuta zegokeen gona ez zitzaiolako jakari ongi egokitzen, edo kexatuko zatekeen mahaiak txikiegiak zirelako, edo zotz bat nuelako hortz artean, edo jatetxe makrobiotiko batera joan ez ginelako, edo mahai gainera igoko zatekeen bezeriari, Frantziari, munduari aldarrikatzeko nahikoa dela baleak akabatzeaz, edo ttu egingo zukeen zopa-ontzian, edo berak ogitartekoa afaltzea, edota erregimenaren aitzakian batere ez afaltzea zuela nahiago esango. Horrelako kalamidadeak erruz eta azkar bururatzen zitzaizkidan heinean, umore txarrean jartzen hasi nintzen. Margoti begiratu nion berriz ere, ostia txarra uxatzeko. Zin egingo nukeen, berriz ere, sonbrerudunari begiratzen ziola, eta honek soakoa itzultzen ziola. Orduan konturatu nintzen. Sonbreruduna Liburutegi Nazionalean ikusia nuen. Berriro sentitu nuen zerbait esateko beharra.

      Lautrecen ikuspegi karikatureskoa oso ezaguna da, ekin nion. Karikaturaren zabaltzea, noski, indar kultural eta ekonomikoen harreman berezi eta jakin batean gauzatu zen. Kontuan hartu behar da prentsaren zabalkundea eta garapen teknikoa hagitz inportantea dela, Lautrecen garaian: 1870ean Parisko egunkariek milioi bat ale saltzen zuten; berrogei urte geroago, bost aldiz gehiago. Teknologia berrien garapena litzateke bigarren faktorea: erreprodukzio-teknika berriek ilustrazioen kalitatea hobetu eta prezioa merkeagotu egin zuten. Hori guztia gutxi balitz, Hirugarren Errepublikak zentsura arinagotu zuen. Hiru eragile horien ondorioz, karikaturak, Frantzian, XIX. mendean zehar, halako eztanda, gehiagotze, leherketa eduki zuen. Ezagutzen duzu Richard Thomsonen lana? Horrek berak ezin hobeki azaltzen du gorabehera hau guztia [19]. Hainbestekoa izan zen leherketa ezen Baudelaire bezalako batek, eta estetika-kritikaria den aldetik, bi artikulu eskaini baitzizkien karikatura-egileei Curiosidades estéticas delako artikulu eta saiakera-bilduma hartan. Karikaturak maiz izaten direla bizitzaren mirailik fidelenak, horixe dio. Karikatura-egileei errepaso galanta ematen die: Vernet ez dago gaizki, Pigal leunagoa da, baina ona; biak, beti ere, irudimen laburrekoak. Charleti, publikoaren gustukoa izanagatik, egurra ematen dio galanki. Daumier gailurra da. Kasik «baina» bat baizik ez dio paratzen: «Marrazkien oinean idazten dituen esaldiak ez dira oso onak, baina gehienetan marrazkiek ez dute hitzaren laguntzaren beharrik». Halako dohaina edukita, zer garrantzi du testua txarra izateak? Gavarni da Daumierrekin konpara daitekeen bakarra, baina Daumier artistagoa da. Daumier «arte modernoaren gizonik inportanteenetakoa» jotzen du [20]. Mundu guztia ados dago Daumier-Lautrec zuzenean lotzen dituen hari ikusezina badela esatean. Hortaz, hor dago guztia: karikaturaren pizkundearen arrazoiak, eraginak eta, beste ezeren falta baldin bazen, maisua. Hortik aurrera, Henri Toulouse-Lautrecen behaketarako dohaina, ikusizko oroimen izugarriak egingo luke gainerakoa.

      Margotek eskutik heldu zidan eta zerbitzariak seinalatzen zuen mahaira eraman. Laztana zelakoan —espero ez nuen laztana—, ez nintzen ohartu labirintuan gidatzeko keinua zela. Afaria eskatu genuen. Nire analisiak txunditua behar zuen, noski. Baina, egia esan, ez zirudien oso txunditua. Aitzitik, halako onespen orokor eta ez oso inpresionatua adierazten zuen keinuaz epaitu zuen nik liburuetan ikusiarekin josi nuen diskurtsua. Ez dago gaizki, esan nahi bide zuen, zuzena da, baina ez bikaina; nik zuk baino liburu gehiago irakurri ditut, gehiago sakondu dut, nire baitako hausnarketa eta emozioa ere gaineratu ditut. Jarrera horrek tokitik atera ninduen apurtxo bat. Irakaslea izanik ere, harro samarra ez al zen neskatoa?

      Lautrecen behaketarako dohaina eta ikusizko oroimena, errepikatu zuen. Hor dago koska. Ez nago konforme.

      Horixe besterik ez nuen behar. Lautrecen dohain horiek dira kritikari guztiek, ehun urte eta gero, aho batez onartzen dituzten bakarrak. Ezertan ez daude erabat konforme, eta arau horrek salbuespen bakarra dauka. Behaketa eta ikusizko oroimenarena. Hala jakinarazi nion Margoti, halako aitakeria ezin ezkutatuzkoarekin. Pixontzitik kanpo ari haiz, panpina. Hitzak ez ziren horiek izan, baina hitzen asmoa bai.

      Margotek kattagorri bat bailitzan jaten zuen. Ausiki txikiak eginez, beste zerbaitetan pentsatzen ari balitz bezala. Behin mokadua aukeratu eta ausiki egin, janariari edo afalkideari begiratu gabe, begirada urrun hegaldatuz. Nire jarrera ergelaren erantzuna izatea litekeena zen.

      Entzun duzu sekula Rodolphe Töpffer Genevako marrazkilariaren izena?, galdetu zidan. Ezetz aitortu behar izan nuen, gogo txarrez. Töp-ffer honek fisionomiari buruzko orritxo bat argitaratu zuen 1845ean. Berau margolari baten semea zen, baina arazoak zituen ikusmenean, eta horrek bideratu zuen literaturarantz. Hala ere, marrazten segitu zuen. Gauza xumeak egiten zituen, litografiak-eta. Amerikanoek nahi dutena esatea daukate: komikiaren lehen aitzindari garbia bera da. Fisionomiari buruzko orritxo hartan Töpfferrek deskubrimendu oinarrizko baten berri ematen du: garatzen ahal da hizkera piktoriko bat naturari begiratu gabe, naturatik kopiatu gabe. Bada naturatik guztiz autonomoa den margozko mundu bat. Ulertzen duzu? [21] Baudelairek berak, zuk hainbestetan aipatu duzun Baudelairek berak ere antzeko zerbait intuitu zuen karikaturistei buruz ari delarik, «jerga plastikoaz» ari denean. Töpffer aipatzea, bestalde, ezin egokiago da, Lautrecek bere lana ezagutu zuelako [22]; hamasei urte zituenean eta Celeyran osabaren lurretan zegoelarik, 48 orriko koaderno bat marrazkiz bete zuen, bere osabaren mahastietan filoxeraren kontra egiten ari ziren tratamendua deskribatzeko. Töpfferren marrazkiak ez ezik, litekeena da marrazkilari honen Essai de physiognomonie ere ezagutzea.

      Nire babo-aurpegiak nahikoa garbi adierazi behar zuenez, ez nintzen esaten ari zitzaidan horren ustezko garrantziaz batere ohartzen ari; beste modu batez saiatu zen.

      — Begira, demagun badugula urteak eta urteak inor ikusi gabe pasatu dituen preso bat, eta delako horrek, egun batez, pertsona baten aurpegia marrazten duela orri baten gainean, arkatzez. Demagun egin duen proto-karikatura hori pentsa daitekeen itsusien eta zakarrena dela. Hala izanagatik ere, egin duen zirriborro horrek bere espresioa edukiko du, bere nortasuna, karakterra, izaera. Hortik aurrera, pixka bat aritzen bada, konturatuko da agian begiak sudurretik apurtxo bat aldenduz bere aurpegitxoak beste espresio bat adieraziko duela, lehengoa baino intelijenteagoa, edo tristeagoa, edo alaiagoa. Arkatzarekin ari eta ari baldin bada, luze gabe ikusiko du nahi dituen tasunen jabe den fikziozko pertsonaia sor dezakeela modu horretan, eta, apur bat geroago, horretarako nahikoa trebezia badu, irudizko mundu oso bat. Mundu horren ezaugarririk funtsezkoena asmatua izatea da. Hau da, ez da naturaren kopia bat, autonomoa da naturarekiko. Ez da existitzen den ezeren kopia, bere legeak dituen mundua da; eta preso imajinatu dugun marrazkilari hori da mundu horretako legeak ezartzen dituena, ez natura. Sortu duen mundua sinesgarri eta osoa izango da, batzuetan egiazko munduak berak baino egiazkoago, arimadunagoa emango du. Orduan, zertarako ikusten dudana ikusten dudan bezala margotzen ibili, inpresionistek aldarrikatzen zuten bezala? Hauxe da Töpfferrek, edo, nahiago bada, XIX. mendeko karikaturistek deskubritu zutena.

      Ardoa kontrako eztarritik joan zitzaidan. Eztula egin nuen eta ipurdia jesarleku gainean mugitu, jarrera erosoagoaren bila. Margotek segitu zuen nire gorputzeko miseriei arreta jarri gabe. Sonbrerudunak agur herabe eta diskretua egin zion Margoti. Afaria ordaintzen ari zen eta alde egiteko prest zegoela zirudien. Nor da?, jakin nahi izan nuen. Margoten erdeinua eta nazka begi-bistakoak ziren. Ez da inor, esan zuen. Ondoren lehengo hariari lotu zitzaion:

      — Alegia, deskubritu zutena, Gombrichen hitzetan esateko, hauxe da: gauza bat dela antzekotasuna, eta beste bat baliokidetasuna. Eta askotan, gehienetan ez esateagatik, fisionomia-kontuak gehiago erabakitzen direla bigarrenaren bidez, hau da, baliokidetasunaren bidez, lehenengoaren (antzekotasunaren) bidez baino. Esate batera, adiskide baten argazki txarra ikusten dugunean, gaizki atera zara, esaten diogunean, zer esaten ari gara? Argazki-makinak ez dituela gauzak diren-direnetan atera? Ez noski. Hor ez dago antzekotasun-arazorik. Badakigu argazki-makinak ez duela gezurrik esaten. Gure laguna, hala badago, une hartan hala zegoelako da. Esaten ari garena da bere aurpegiko elementuek, argazki-makinak atxilotu zituen unean, ez zutela osatzen bere adierazpenik karakteristiko, polit edo ezagunena. Karikaturak ez du horrelako problemarik. Beti asmatzen du dianaren erdian. Antzekotasuna gutxienekoa da. Balio duena da karikaturak errealitatea egoki ordezkatzea, errealitatearen baliokide izatea. Irudi artistikoaren eta errealitatearen arteko baliokidetasunean, ez antzekotasunean, datza asuntoaren grazia guztia. Gombrichen arabera, gainera, hau ez da bakarrik karikaturaren arrakastaren gakoa, baizik eta artean, arte guztian, garapena eta aurrerapena sortzen duen mekanismo unibertsala; «artea edertasunaren nemoteknika da», Baudelairek esaten zuen bezala esateko; baina hori beste kontu bat da.

      Sonbreruduna bazihoan, eta gure aldamenetik pasatuz harrapatu zuen atea. Gure parera iritsirik burua jaitsi zuen amiñi bat, agur moduan, irriño burlatia egiten zuenarekin batera. Liburutegi Nazionalean ikusi dut, jakinarazi nion Margoti; ez dakit seguru, nire paranoia izatea ere litekeena da, baina iruditu zitzaidan zer material ibiltzen nuen jakiteko minez zegoela. Benetan ari zara? Bien sûr, bai horixe. Egia zena zen halakorik bazegokeenik iruditu zitzaidala behin, baina ez nuen inolako segurtasunik, are gutxiago frogarik. Baina garbi gelditu zen nire baieztapenak larritu, zapuztu zuela Margot.

      Guk ere luze gabe bukatu genuen afaria. Oraindik ez da ikasgaia bukatu, jakinarazi zidan Margotek. Ba al duzu segitzeko umorerik? Bai, baldin eta armagnac ona ematen duten tabernetara eramaten banauzu. Eskola nazazu, darling. Baina esaidazu nor zen sonbreruduna. Nazkagarri bat, putakume bat. Aspaldi ezagutzen dugu. Arte-negozioetan ibili ohi da, baina Poliziarekin kolaboratzen du.

      [18] Joseba Sarrionandia: Hitzen ondoeza. Txalaparta, 1997.

      [19] Ikus Toulouse-Lautrec liburuan (Julio Ollero Editor) Ilustración, caricatura y tipos izenburuko artikulua.

      [20] Charles Baudelaire: Algunos caricaturistas franceses.

      [21] Margotek egiten duen gogoetaren oinarria zein den jakiteko, ikus Ernst Gombrich: El experimento de la caricatura, in Arte e ilusión. Gustavo Gili, Barcelona, 1979.

      [22] Ikus Anne Roqueberten artikulua Toulouse-Lautrec liburuan (Julio Ollero Editor).

Karikaturak

Sonbrerudunak Nestor omen zuen izena. Margotek kontuz ibiltzeko berarekin aholkatu zidan, ez zela arropa zuzena. Nestor izeneko kolaboratzailea inguruan ibiltzeak ez ninduen gehiegi kezkatu, ohituta nago. Kolaboratzaileak, poliziak, tramak —gorriak, txuriak, beltzak eta grisak— beti daude. Goian, behean, ezkerrean, eskuinean. Esperientziak erakutsi dit unea iristen den arte ez dela horregatik gehiegi kezkatu behar. Bakoitzak bereari. Ni lapur zintzoa naiz. armagnac bat eskuan oroimen piktorikoaren asuntoari berriz heltzeko eskatu nion; Nestor hori azaldu aurreko hariari lotzeko, alegia.

      — Konforme. Orain lehen ezeztatu dizudan zure oroimenari buruzko uste horren mamiari goazkio. Lautrecen ikusizko oroimen harrigarria, eta topiko izatera iritsi diren axalkeria horiek guztiak. Benetan inportantzia duen baliokidetasun hori eman ahal izateko, artistak, marrazkilariak, ez du naturarik behar, ez du ikusizko oroimenik behar. Behar duena da hizkera piktorikoa. Karikaturaren balioaren eta garapenaren asuntoa artearen baitan —paperean eta arkatzean— erabakitzen da, ez artetik kanpo, ez natura izeneko izaki abstraktu baten baitan. Karikaturizatuaren sudurraren nolakoa gutxienekoa da; karikatura-egileak sudur hori ordezkatzeko egin duen trazoa da interesgarria dena, trazoa bera. Errenazimentutik datorren natura imitatzearen ideia alderantzizkatu egiten da, irauli: natura da artea imitatu behar duena; zentzu honetan interpretatu behar da esaldi famatu hau. Zuk lehen aipatu duzun Daumier, Lautrec, eta beste hainbaten oroimen izugarria mila bider goraipatu da. Ez al da egongo, oroimen handia baino areago, hizkera piktoriko jakin baten bidez fisionomia proiektatzeko gaitasuna? Ez al da hori, hain justu, euren artearen ezaugarririk nabarmenena?

      Niri ez galdetu, etorri zitzaidan mihi puntara; isilik iraun nuen, baina. Neska nora zihoan ikusi nahi nuen. Tarteka, konturatzen ez zenean, bere ipurdian iltzatzen nituen begi lerdetsuok. Ez da hain erraza derrota onartzea. Kontraerasorako modurik izango ote nuen hausnartu nuen.

      Bere diskurtsua josten ari zela, Margot izotzezkoa zen, eta gupidagabe zafratuko ninduela gaztigatu zidan keinu labur eta adierazkor batez; pikura min egingo dizu, agian, baina beharrezkoa da, mutiko, esaten zuen medikua bailitzan; bere basoa nirearekin topatuz leundu nahi izan zuen tratamendua. Edo hala uste nahi izan nuen nik, nitaz irri egiten ari zelako pentsamendu askoz ere atsegin gutxiagokoa uxatzeko baizik ez bazen. Ordurako taberna ilunenetan genbiltzan, Parisen egoteko merkeak izan arren, milioi bat libera balio duen horietako kopa batzuk edanez. Trago egin nuen. Bon, fini dezagun lekzioa.

      — Daumier aipatu duzu, eta oso ongi dago hori, segitu zuen Margotek. Izan ere, Daumierrekin hasi zen karikatura umore-kontua baino zerbait gehiago izaten. Ez da harritzekoa, eta honetan Gombrichen esana aipatzen dizut hitzez hitz, ez izatea inpresionistak, espresionistak baizik Daumier arbasotzat hartu zutenak; testuinguru honetan, behingoz inpresionista-espresionista terminoen kontraste nahasgarri honek zentzu apur bat hartzen du. Aipatu duzu Baudelaire, eta hori ere oso ongi dago; Baudelaire izan baitzen Daumierren mediku, abokatu, epaile eta abar edozer zirela barregarriak izan ezik ohartu zen lehena. Areago esango nuke, eta hau nik diot, ez Gombrichek: Baudelairek bazuen karikaturaren garrantziaren ideia osoa, oso gazte zelarik, XIX. mendearen erdi aldean jada. Bestela, errepara iezaiozu datu honi: hainbat karikatura-egile kanpotarrei eskaintzen dien artikuluan, zuk zerorrek aipatu duzun liburu horretan bertan, Goya sartzen du karikatura-egile gisa. Bai, Goya bera. Horrek esan nahi du, nire irudiko, Baudelairek, bere garaiko kritikak eta giro piktorikoak ez bezala, ez zuela uste karikatura bigarren mailako adierazpen artistikoa zela. Alegia, lehen mailako artetzat hartzen zuela jada. Eta orain esan behar dut, eta hau, berriz ere, Gombrichen aitorpena da, Daumierrekin gertatu zen, edo gertatzen hasi zen «karikatura ere Artea Letra Larriz bada» honekin, iritsi ahal izan garela Munch bezalako artista handi batengana. Hitz batez, karikatura da mende honetako margolaritzaren ardatzetako bat. Edo karikaturatik abiatzen da, bederen, abangoardiaren ildo bat. Bestea inpresionisten programak porrot egitetik eratorriko da, lehen ere esan dudan bezala.

      Bere jakituria handiagoa zela onarturik ere, zerbaitek ez zuen funtzionatzen. Konforme, esan nion. Baina aspaldi atera gara gaitik, ezta? Non gelditu da Lautrec? Erdi ilunean bazen ere, ikusi egin nuen aurpegian pintatzen zitzaion irribarrea. Margot, margotu nahi zaitut. Margot ez nazazu gehiago margotu. Margotuko ninduen, bistan zen. Are, puntu hartara iritsi nahi zen. Are, nahi zuen, berak azaldu baino areago, nik egin nuen galdera egin nezan. Alegia, guztiz margoturik nengoen.

      — Orain goaz Lautrecekin, berriz ere —esan zuen, garaile—. Kontua oso erraza da. Aplika diezaiogun Lautreci Gombrichen teorizazioa. Gauza bakarra ez dut Gombrichengan ulertzen, ez diot Gombrichi barkatzen, honela mintzatzea zilegi bazait. Zergatik ez zuen Lautrec erabili bere teorizazioetan, Daumier erabili zuen bezala? Ezagutza, tradizio kulturalaren kontua liteke? Bizitzarik parte handiena Ingalaterran pasatu izana liteke arrazoia? Tira, kasurako berdin da. Nik honela ikusten dut afera: karikatura-egileak, Daumier ere barne, bere garaian bigarren mailako artistak ziren, ez ziren Arte Letra Larriz idazten denaren partaide. Ilustrazio-egileak ziren, marrazkilariak. Gauza gutxi XIX. mendeko kritika artistikoaren begietara (Baudelaire alde batera utzita, baina Baudelaire berezia zen), txikiak ziren arte akademikoaren ustez. Goncourtek eta bestek Lautrecen erretratuak karikaturak direla esaten dute, baina erdeinuz esaten dute hori, pintorearen lana gutxiesteko. Are, gaur egun, oraindik ere jende askok esaten dizu: Lautrec? Ba! Marrazkilari bat. Ba, ez jauna! Karikaturak zeuzkan posibilitateetan sinetsirik, berau da Arte Letra Larriz idazten denean txertatzen saiatu zen lehenetarikoa, Van Gogh saiatu zen beste, edo areago. Nire ustez ez da batere kasualidadea bi artista handiengan, Parisen elkartu zirenean, Cormonen atelierrean biak ikasle zirelarik, sortu zen elkarrekiko begiramena eta errespetua. Lautrecek Van Goghen erretratua egin zuen, hori ez da kasualidadea. Azken batez, batak zein besteak azkar ikusi dute karikaturak aurpegiak desitxuratzeko duen ahalmena baliagarria dela pinturan. Horregatik Lautrecek olioz eginiko hainbat erretratu karikatura baizik ez dira, edo ia. Begira ezazu Oscar Wilde derrotatu hori, adibidez. Ulertzen duzu orain zergatik gelditu ginen hain denbora luze Orsayko Femme au boa haren aurrean? Ez al duzu gogoan behin eta berriz begiratzeko eskatu nizula? Are, bere koadroetako pertsonaia asko eta asko —edaleak, kantariak, jokalariak, putak— karikatura moduan emanak datoz. Baliokidetasuna da hor adierazten dena, ez antzekotasuna. Bere ofizio eta teknika izugarriaren bidez emana. Mundu bat, mundu oso bat. Koadroetan. Koadroetan —errepikatu egin zuen, eta isilune batez eman zien indarra bere hitzei—, koadroetan, ez hogei soseko aldizkarietan, edo txisteetan. Hori, orduan, iraultzailea zen. Da Vincirengandik hasita, fisionomia-azterketak ugariak izan dira. Le Brunek, 1696 urtean, pasioak marrazteko metodoa egin zizun. Le Brunentzat, arteak bazuen hizkera solemnea, alde batera utzi ezin zitekeena, bazter utziz gero kategoria galtzea zetorrelako. Horregatik, pasioak aztertzeko egiten duen tratatu fisionomikoan, bere irudiak beti «politikoki zuzenak» dira, Estilo Handiaren buru tipikoak. Nola margotu Benerazioa. Lilura. Min jasangaitza. Horrelakoak dira Le Brunek ematen dituen ikasgaiak. Tradizio hori, pinturak ordura arte eduki behar zuen dekoroa da karikatura-egileek apurtzen dutena. Baina karikatura-egileak aldizkarietan eta bigarren mailako adierazpen artistikoetan baizik ez ziren ari. Tradizio horren apurketa da Lautrecek, lotsagabe halakoak, koadroetara, margolaritzara ekartzen duena. Lautrecen zenbait lagunen testigantza oso azpimarragarria da, ikuspuntu honetatik; Gustave Coquiotek, adibidez, dio behartu egin behar zuela bere burua «polit egiteko», eta ez zuela erdiesten [23]. Coquiotek huts edo ezin bezala ikusten duena ez da horrelakorik, hizkera piktoriko propio baten agerpen energiaz betea baizik. Pintoreak traizionatu ezin dezakeen hizkera piktorikoa. Berak hala ikusten du, hala pintatu behar du. Hitz batez, bere paletan leherkari potentzia handikoa baduela konturatu da, bere paletan duelako munduak sortzeko ahalmena. Nekez aurkituko duzu, Lautrecen ondoren, halako artearen aldeko manifestua, halako artearen erreibindikatze errotikoa. Artearekiko sinesmenaren adierazpen puruagorik. Daumier, Van Gogh eta Munch aipatzen ditu Gombrichek, eta nik bere esana osatu nahi dut: Lautrec ere horien pare jarri beharra dago.

      Bazegoen pasioa hitzotan. Margot handiagotu egiten zen nire begietara.

      — Finean, arrazoi zuten Joyantek, eta Alexandrek, eta abarrek, putetxeetara joaten bazen arrazoi artistikoengatik joaten zela esaten zutenean. Lautrecek bazekien, jakin behar zuen, noski, piktorikoki, zer egiten ari zen. Eta bazekien, noski, margoaren dekoroa, ahalkea apurtzen ari bazen, bere bidea ez zela sekula izango markesen edo burgesen erretratuak egitea, inork ez ziola txalorik egingo, zirkulu ofizial eta akademikoetako inork ez, bederen. Oso erraz ulertzen den arrazoi batengatik: burgesek eta markesek apurtu egingo zituzketelako bere erretratuak, ez zituzketelako onartuko, ez zuketelako bere hizkera piktorikoa onartuko. Anne Roquebert bezalako aditu batek ere horixe aitortzen du: Lautrecen oso erretratu gutxi dira enkargu baten ondorio [24]. Gehiago, aditu honek berak jakinarazten du bere bizitzako azken urteetan aristokraziako partaideei erretratuak egitera bideratu nahi izan zutela, baina alferrik; esperimentua ez zen aurrera atera. Eta Lautrecek bazekien, noski, bere hizkera piktorikorik gabe bera, artista bezala, ez zela deus. Irtenbidea: putak, kantariak, mozkorrak, langileak... Izenik gabeko jendea, kexuka hasiko ez zitzaiona, nahikoa lan bazeukana eguneroko bizimoduaren ausikiari aurre egiten, bere ohoreaz kezkatzen ibili gabe.

      Dekoroaren asuntoarekin apur bat exajeratzen ari zela iruditzen zitzaidala esatera ausartu nintzen. Baina egia zen interesgarria iruditzen zitzaidala esaten zuena. Gogoeta oso pertsonala zela bi gauzatan nabari zen; lehena, ohiko kritika-bideetatik urrun bazebilela, eta bigarrena, sutsu defendatzen zituela bere ikuspuntuak. Margoten fisionomia, egiazkoa, benetan ikusten ari nintzela iruditu zitzaidan. Dekoroaren gaiari egin nion objekzioaren arrapostua luze gabe iritsi zen.

      — Dekoroarena norainokoa zen uler dezazun beste anekdota bat kontatuko dizut. Zidlerrek, Moulin Rougeko jabeak, tokia utzi zion Lautreci lanen bat eskegitzeko. Areto hartan eskegi zuen Lautrecek La Gouloue entrant au Moulin Rouge. Bertan La Goulue ikusten da, beste bi emakumezkorekin besotik helduta. Horietako bat bere ahizpa da, Jeanne Weber [25]. Honi begi-bazterra, mototsa eta sorbalda baino ez zaizkio ikusten. Baldarra eta potoloa zelarik, huraxe nahikoa gainerako demoiselleak algaraka has zitezen koadroa ikusita. La Gouluek protesta egin zuen Zidlerren aurrean, eta honek Lautreci koadroa kenarazi. Hortik atera kontuak: pixka bat gora egindako hirugarren mailako kantariak ahalmena bazuen, dekoroaren ideia hau dela-eta, Lautrec aristokrataren margo bat kentzeko. Zer ez zitzaiokeen, orduan, burges handiuste batekin gertatuko?

      Ezer esateko gauza ez nintzela izango bazirudienean, eta alkoholaren eraginez, beharbada, kontraeraso modukoa atondu nuen; konforme, baina gauzatxo batzuk esan nahi dizkizut. Lehena, Lautrecek ez al zituen modeloak, eta askotan gainera, erabiltzen? Eta ez al zituen, bere oroimen harrigarriari esker, sekulako balentriak egin ahal izan? Honetan kasurik deigarriena jartzen nion adibide: oso zelebratua da 1899an Sémelaigne sendagilearen klinikatik —alkohol-arazoak zirela-eta familiak sartu zuen tokitik— ateratzea nola lortu zuen: zirkuari buruzko marrazki-sail oso bat buruz eginez. Buruz, aizu. Hori ez al da oroimena? Eta hirugarrena, Lautrec, ilustrazio-egilea ere bazenez, karikaturak egin egin zituen. Karikatura-karikaturak. Horrek deuseztatuko luke Arte Handian txertatzearen teoria.

      Margotek orduan irribarre gozoa egin zuen. Beharrik erantzun duzun, esan zidan; zer edo zer erantzuteko gauza ez bazina, ez zenuke negozio honetarako balioko. Honezkero dudak egiten hasia nintzen. Karikaturak egin zituela, noski. Margolaria zen, baina ilustrazio-egilea ere bai. Horrek ez dio nire teoriari ezer ere kentzen. Modeloak erabiltzen ote zituen? Jakina. Bonnatek, bere bigarren irakasleak, bideratu zuen hartara. Horren eraginez, ausaz, askotan erabili zituen modeloak, baina ez beti. Gainera, maiz errepikatzen den beste datu bat badaukagu: bere modeloak ez zituen askorik nekarazten, saio laburrak baizik ez zituen egiten haiekin, gehienetan. Datu hau mila bider ageri da bere obrari eskaini zaizkion liburuetan. Hor dago, adibidez, Paul Leclerq idazlearen lekukotasuna. Nik ulertu nuen lanerako zuen erraztasuna, dio idazleak, erretratua egin zidan unean. Hilabetez asteko hiru-lau aldiz etorri naiz, baina segurua da ez dudala, denera, bi edo hiru ordu baino gehiago posatu. Minutu batzuez lan egiten zuen, eta gero «nahikoa lan egin dugu!» esanda paseatzera ateratzen ginen [26]. Eta, zirkuaz esan duzuna, horixe da nire tesiaren aldeko adibidea, hain zuzen. Batzuek diote litekeena dela Lautrec, internatua zegoen bitartean, zaindariren batekin Benouville kaleko Molter zirkua ikustera joan izana. Baina ez dago horren aldeko frogarik batere. Orduan, zeri leporatu ahal zaio estanpa horiek duten aberastasuna, detaileen joritasuna? Oroimenari, edo bere teknikaren bidez arkatzez mundu oso bat birsortzeko gaitasunari? Berak marraztu zuen zirkua guztiz imajinarioa da, inon inoiz existitu ez dena, errealitate fisikoan erreferenterik izan ez duena, eta, hortaz, guztiz sortu berria bere koadroetan. Jakina, Lautrecek zirku-espektakulo asko ikusi zituen bere bizitzan, oso zirkuzalea zen. Amazona, zaldia, pailazoa ezagunak zitzaizkion. Baina Sémelaigne sendagilearenean egin zituenak ez dira halako amazona, halako zaldia, halako pailazoa. Ez da pentsatu behar zaldiaren lepotik zintzilik, akrobazia egiten ari den amazonaren zilipurdi eta jauzia inork inon egin duena denik, Lautrecek sekula ikusi duenik, are egin zitekeenik ere; amazona eta bere akrobazia marrazkian baino ez dira. Ez, ez da oroimen-kontua, beste zerbait da. Arsène Alexandre kritikariak ere aitortzen du marrazkiak buruz egin zituela, dokumenturik edo oharrik gabe, erreferentzia edo laguntzarik gabe. Eta hortik ateratzen duen ondorioa da «intelijentzia plastikoaren mirakulua» dela. Bai, badakit hau guztia fenomeno bera bi modutara azaltzen aritzea baizik ez litekeela: azken finean, «oroimena» aipatuz edo «artearen naturaren gaineko nagusitasuna» aipatuz, gauza beretsua esaten ari gara: marrazkiak hor daude, Lautrecen zirkua hor dago, sinesgarria egiten zaigu, eta hori da dena. Badakit, halaber, orduak eta orduak egon gintezkeela afera eztabaidatzen inolako adostasun-puntura iritsi gabe. Berdin da; nik erreibindikatzen dudana ez da Gombrichengandik jaso eta Lautrecen obrari aplikatzen diodan kontzeptuaren erabateko nagusitasuna; ez dut esaten egia bakarra denik, ezta egiatik gehien duena denik ere. Esaten dudana da oroimena aipatzea arazoa gainetik aise kentzeko modua dela, errazkeria, nagikeria intelektuala. Esaten dudana da nire ikuspuntua zehatzago, landuago, iradokorrago eta zorrotzagoa dela. Eta hortaz, baliagarriagoa.

      Margotek hasperen egin zuen. Ordurako biak nekatuta geunden. Gainera, bukatu zuen, ideia-txikle zenbait eskatu zenizkidan. Nahikoa txikle eman al dizut? Azken buruan garrantzizkoena da orain bai, orain, eta batez ere gaur hitz egin ditugun ideiak zeureganatzen badituzu, laster egongo zarela Albiko zuzendariari sinesgarriki aurre egiteko moduan.

      Sukaldaritzan arraina edo okelaren puntua bezala, musikan Beethoven interpretatzeko tempusa bezala, ipurdientzat ere badago puntu, tenore zehatza. Berriz esan beharko dut ipurdiak ez direla nire espezialitatea, baina Margotek larruzko praka beltz horiek janzten zituenean niretzat ez zegoen gehiago eguzkirik, ez denborarik, ez espaziorik, ipurdi mozartar hura baino ez zegoen. Esan ohi da Toulouse-Lautrec hogei aldiz baino gehiago joan zela, segidan, Chilpéric izeneko opereta hala moduzkoa ikustera, bakar-bakarrik bertan dantzan egiten zuen Marcelle Lenderen bizkarra gustukoa, oso gustukoa zuelako. Nik egunak eman nitzakeen Margoten sorbaldaren bukaerari begira. Eduki zezakeen haragi guztia bazuen; zentimetro bat lodiago eta behera eroriko zen, zentimetro bat gutxiago eta ez zen erabat betea izango. Hitz egin al liteke ipurdiaz barregarri izan gabe? Nekez, segurutik, baina nik gura nuke nire jarduna txokarreroa ez izatea ipurdi-mazela unibertsal horien ohoretan.

      Batek zekik, agian puta estilo handiduna nauk. Orduantxe bota zuen. Ez zuen denbora luze faltako egun berria zabaltzeko. Hezurrak goizeko hotzak gogorturik neuzkan, beste gorputz baten kontra estutuz baizik kentzen ez den hotz horrekin. Ni hemen bizi naiz, esan zuen Margotek, eta ez nuen jakin bereizten gonbidapena edo baieztapen neutroa ote zen.

      Ibaia non zegokeen kalkulatu nuen. Agian Senarako bidean aurkituko nuen lepotik eskegitzeko harri pisu, oso pisua.

      [23] Gustave Coquiot: Lautrec. Nombreuses illustrations la plupart inédites avec des souvenirs par Gustave Coquiot. Paris, 1913. «Je l'ai vu se forcer en présence d'un modèle -un portrait payé- à 'faire joli', et ne pouvoir, à mon avis, y reussir».

      [24] Anne Roqueberten Retratos artikulua Toulouse-Lautrec liburuan (Julio Ollero Editor).

      [25] Anekdota hau François Gauziren liburutik hartua da. Beste hainbaten arabera, «ahizpa» hau egiatan bere amorantea zen (ikus Danièle Devynck, esate baterako).

      [26] Danièle Devyncken aipatu liburutik jasoa.

Geroago eta klonago

Litekeena zen Margotek bere teorietan arrazoi izatea. Edo ez. Azken buruan, zer esan nahi du arrazoi izateak honelako kontu batean? Ezer ez, edo ia ezer ez. Ez da arrazoi kontua izan ohi, erabat burugabea ez den ideia txukun adierazi ahal izatea baizik. Hartara ezkero, arrazoi bakarra da ez dela, gizonak produzituriko zirriborro eta txorimalo guztien aurrean, arrazoirik bilatzen ibili behar. Izan ere, eta zio ekonomiko larria tartean egon ezean, zer inporta zaigu halako artistak zer adierazi nahi zuen edo zer kezka zuen halako txotxongilo egin zuenean? Baina, hasiz gero, Margoten haria ez zen txarra. Txikle malgua. Gogora etorri zitzaidan Joyanten eta, oro har, Lautrecen beste hainbat lagunen desenkusa; bai, putetxeetara joaten zen, baina arrazoi artistikoa zela tartean; modelo ez profesionalen mugimendu-askatasuna maite behar zuen. Gogoan nuen nik neronek inozo iritzi niola desenkusa horri, irakurri nuen lehen aldiz. Baina Margoten ikasgaia entzun ondoren, eta orduan bakarrik hasi nintzen pentsatzen lehen aldiz desenkusa hura ez zela hainbat adiskide barkaberaren estakurua soilik. Alegia, adiskideak eta barkaberak izanik ere, epai artistiko zuzenaren bila aritu zirela, eta ez bakarrik adiskide zenaren izen ona garbitu nahian. Bestalde, zer esan zezaketen 1920 urte aldera, esan zutenaz landa? Ordutik hona makina bat azterketa eta lan egin izan da artearen hainbat gorabehera begi berriez ikusteko. Ikusizko pertzepzioaren psikologia, esaterako. Gombrichek eginak eta honek, horrek eta hark eginak. Hirurogeita hamar urte geroago badira datu gehiago, ikusmolde berriak, edo berrituak, garaioi egokiago zaizkien adierazpenak. Alde horretatik, pentsa liteke Margoten teoriak bazuela funtsik, artifiziozko suak baino zerbait gehiago bazela. Azken batean, Alexandrek, Joyantek eta, jakina, merkatuak lortu zuten Lautrecen izen ona garbitzea. Eta, zergatik ukatu, margolaritzaren aurrerapenak berak, publikoa gero eta tokitik kanpoago uzten zuena. Kritikak eta garapenak lan zikin hori egin zutelarik, horien ondorengoek ez zuten horrelako teorizazioetan asmatzen ibiltzeko inolako beharrik. Margolariaren egungo kritikariak ondare osasuntsu baten kudeatzaileak baino ez dira. Badukete, noski, etorri berri deseroso baten aurka edozein unetan erabil dezaketen hamaika tona informazio. Hainbat gorabehera tekniko, Albiko margolariaren biografia, bere obraren katalogoa, anekdota-sail luzea, eta horrelakoak, primeran menderatuko zituzten, enura gabe. Baina, finean, zer inporta ahal zitzaien arrazoi artistikoa eta arrazoi psikologikoa uztartzen saiatzen den edozein teoria? Horrelako balizko baten aurrean ere, gainera, bizkarrak ongi zainduta zituzten, han eta hemen argitaratutako euren artikuluek eta tesiek edozer esan nahi zezaketen esaldi anbiguoez ereinda utzi dituzten ber. Beti iruditu zait horretan direla maisu kritikari zelebratuenak; anbiguotasunean, formulazio engainagarrietan; txuri bezala beltz esan nahi dezakeen esaldia pertsonaren aurkako leherkari bailitzan fabrikatzen. Gero han eta hemen argitaratzen dituzte, eta artearen polizonte ero bat lotsagorritzen saiatzen ausartzen bada, beti aurkituko dute muturrean lehertuko zaion esaldia. Horixe esaten nuen, ba, nik, halako liburuan, halako aldizkarian. Nola, ez duzula halako liburua edo halako aldizkaria ezagutzen? Orduan zurekin hitz egitea ez du merezi, ezjakin galanta baitzara. Eta hortik aurrera, kontuz; alibi ona izan ezean, zureak egin du. Beti izan da horrela. Erudizioari, datu-metatzeari, edo zorteari esker erdietsi dute pagotxa galanta, eta ez dizute bazkatzera sartzen nolanahi utziko, ez horixe. Margotek ez zuen erraz edukiko ofizialtasunetik kanpo dabilen kritikari berritzailearena egin nahian bazebilen. Horregatik askoz zentzuzkoagoa da nik egiten dudana, hau da, engainatzen eta, ahal dela, lapurtzen saiatzea, hamarretatik bederatzitan galduko duzun eztabaidan sartzea baino.

      Edonola ere Margotekin izaniko elkarrizketek, eta begiratzeko eman zizkidan materialek —liburuak, aldizkariak, artikuluak, marrazkiak, nik zer dakit— garbi utzi zidaten gauza bat: Margotek antzerki hartan egiten zuen papera ez zela Yvesen idazkaria eta nire irakaslea izatea, edo ez zela hori bakarrik, edo, beste nolabait esatearren, pisu handiagoa eduki behar zuela trama hartan. Toulouse-Lautrecen gainean zeukan ezagutza sakonak Lautrecen ondarea kudeatzen zutenekiko nolabaiteko harremana eduki izana behar zuela pentsatzera eramaten zuen. Kritikari ofizialek eta kontsakratuek bazterturiko aditu gazte mindua zatekeen, esate batera. Autoritateen sanedrinera bidea oztopaturikoa, nik dakit zer bekatu larriren ondorioz janzkera sakratuak soin gainean ez jartzera kondenaturiko sazerdotegai frustratua. Mendeku bila zebilena. Mendekuarena finkatu zitzaidan buruan. Zergatik? Zail da adierazten, baina hainbesteko pasioa erakusten zuen bere teoriak azaltzen zituenean, ezen ezin baitzitekeen sinets diruarengatik ari zenik. Diruarengatik ari zenik bakarrik. Uste dut ordurako honetaz guztiaz konturatua nintzela.

      Buelta batzuk eman nizkion utzi materialari eta Liburutegi Nazionalean begiratzeko gomendatu zidanari. Gombrichen liburuek interesa apur bat piztu zuten niregan. Baina honezkero ez naiz garai batean bezain irakurzalea. Nire heziketa-urteak aspaldi bukatu ziren. Oso heziketa autodidakta eta berezia, hau da, oso txarra eta oso orekagabea. Bai. Eta? Orain ez naiz hasiko burutik kea daridala ondorio absurdu batera iristeko, edo, okerrago dena, hainbestetan gertatzen den bezala agerikora, nabarmenera, ebidentziara iristeko. Artearen apaizek, kritikaren artzapezpikuek eta, oro har, artea erlijioa dela eta erlijio horren sazerdoteak direla uste dutenek nazkatu naute aspaldi, barregura ematen didate, erdeinua baizik ez diet gorde. Ni ateoa naiz artean ere, jainkogabea. Horretarako nago ni, eta ni bezalakoak ere horretarako daude, artea sinesmen kontua dela uste dutenak barregarri uzteko.

      Hortaz, Liburutegi Nazionalera joateari utzi nion, eta hotelean gelditzen hasi nintzen. Horietako batean Parisko telefono zerrenda eskatu nuen harrera-gelan. Beliakov, Zederrunen Interneteko orrian mezuak uzten zituen hori nor zen jakin nahi nuen. Tontakeria handia egin nuen. Inoren errespetua lortu nahi izanez gero ez nukeen hau aitortuko, baina, ba al dakizue zenbat Beliakov dagoen Parisen? Ba al zenekiten Parisko telefono zerrenda Bilbokoa baino askoz handiagoa dela? Europarra, aditua, modernoa eta edozertarako prest dagoen gizonaren karikatura nintzen harreragileak zer arrondissementeko zerrenda nahi nuen galdetu zidanean. Sakelako telefonoa baino ez nuen falta nire piura erridikulua areagotzeko. Geroago eta geure karikaturago gara, esana dago. Utzi, utzi, esan nion hotelekoari. Telefonoz deituko dut. Zederruni hots egin nion. Ez zegoen, edo ez zuen hartu nahi izan, eta bere tramankulu automatikoarekin mintzatu nintzen: Zederrun, entera hadi nor arraio den Beliakov hori, eta non harrapatzen ahal dudan. Berarekin mintzatu nahi diat. Deituidak halako telefonora.

      Egun hartako egunkariak erosi eta harrera-gela ondoko egongelatxoan eseri nintzen, Zederrunen deiaren zain. Ohiturak oso aldatuak ez bazituen, laster behar zuen etxean.

      Egunkariak irekirik izanagatik, nire burmuinek beste bide batzuk korritzen zituzten. Inon irakurririko esaldia etorri zitzaidan burura: karikaturaren esentzia XX. mendeko artearen esentziaren parte da, karikaturak desitxuratu ez duen edozein errepresentaziok, kalitate teknikoa edozein izanik ere, anakronismoa dirudi. Nork idatzia zen? Beti bezala ez nintzen gogoratzen. Askotan gertatzen zaidan fenomenoa da. Musika klasikoarekin ere berdintsu gertatzen zait, gutxi gorabehera ahotsez kantatu ahal denarekin, esan nahi dut; pasarte oso bat eman dezaket ahoz (biolinaren melodiatik fagotarenera, klarinetetik tronpetara salto eginez, eta abar pasatuz, hori bai), baina inork norena den galdetzen badit, akabo. Gehienez ere aroa identifika dezaket: barrokoa, erromantizismoa, modernoa. Nire sailkapen honen zorroztasunaren ideia emateko, esango dut, adibidez, «moderno» horren barruan sartzen direla Prokofieven aurrerako guztiak. Beraz, esaldia nork idatzia zen ez, baina zer esaten zuen gogoan nuen [27]. Idazlea edozein izanik ere, bere tesia zen karikatura errespetuaren esparrutik kanpo dagoen orori aplikatzen ahal zaiola, baina ez errespetuaren esparru horren barruan dagoenari. Baina, egun gizonak ezer errespetatzen ez duenez, hau da, dena bere indar eraldatzailearen barruan sartzen dela uste duenez, dena da karikatura. Jakina, dena gizonaren indar eraldatzailearen barruan sartzen ez den arren (heriotza, zahartzaroa, mina, eta horrelako huskeriak aipatzea nahikoa); baina ezin dezakegu guztiahaldunak ez garelako ideia jasan; idazle horrek dioenez, ideia hori onartuko bagenu urtu egingo ginateke, ektoplasmak eguzkiaren pean bezala. Karikatura gure ustezko —eta gezurrezko— ahalguztiduntasunaren adierazpen patetikoa baizik ez da. Patetikoa, unibertsoko animaliarik ahulena garelako.

      Gozatu nintzen ideiarekin, intelijentea iruditzen zitzaidalako. Eta sakona ere bai. Ez, beharbada, osoa. Karikaturak errespetatu ezinarekin harremana edukitzea oso litekeena da, baina badu zerikusirik, baita ere, agian handiago nire ustez, ezertan sinetsi ezin izatearekin. Gauza antzekoak izatea baliteke, baina ez dut uste gauza bera direnik; ezertan ezin sinetsi horrek gizonaren indar eraldatzailea ere harrapatzen baitu. Bete-betean harrapatu ere. Beste hitzetan esanda, geure handinahi eta guztiahaldunahi horri, eta horri batez ere, algaraka baino ezin diezaiokegu erantzun. Niri behintzat inork ez diezadala eska serio har dezadala zientzia, teknika, politika, erlijioa, amodioa... Adibidez, inork serio har dezake mendebaldeko demokrazia, inork egin dezake demokraziaren analisi sakon eta solemnea, benetan sinetsiz horrek markatzen duela gizateriaren etorkizunerako aurrerapena, benetan sinetsiz merezi duela demokraziaz aritzea berau desitxuratzeko baliabideari eskua erantsi gabe? Demokrazia negozio bilakatu dutenek baino ez, eta, noski, horiek serio antzean ariko dira, baina hori ez da seriotasuna, antza, itxura baizik. Askoz normalagoa da demokrazia belauniko eta ahoa irekirik irudikatzea, Clintonen zupoa irentsi zain. Karikatura. Eta karikatura hori ez da prepotentzia eta guztiahalduntasun sentimendutik sortzen, etsipenetik eta beldurretik baizik: irri egitea negar ez egiteagatik. Ni lapurra naiz, baina ez naiz friboloa, edo ez komeni dena baino gehiago. Eta komunismoa? Fidel ostia santua jaten, Aita Santuak emanda. Nazioarteko politika? Sadam Hussein, bere ipurdia herri pobrearen gainean bermatzen duela, missile bat eskuan. Herrien arteko harremanak? Yankien bonbarderoetatik Sadamen gainean erortzen diren zakilak, zakil okertuak. Eta aurrerapena, progresoa? Afrikako haur gose hamikatuak Hiroshimako onddoa jaten. Amodioaren karikaturaren protagonista ni nerau izan ninteke, top-lessean dagoen puta bati jaka sorbalda gainetik pasatzen, edo beste bati Rolex faltsua oparitzen. Edo zakila tente dudala Cristinari ateko bidea erakusten.

      Cruikshankek, Rowlandsonek edo Gillrayk [28] markatu zuten bidea aspaldi, oso aspaldi dela. Margotek antzekotasunaz eta baliokidetasunaz esandakoa interesgarria iruditu zitzaidala aitortuko dut. Philipon izeneko batek marraztu zuen Louis-Philippe erregearen burua madari itxuraz. Jende guztiak ulertzen zuen madari hura erregearen baliokidea zela. Philipon prozesatu zuten. Epaileen aurrean egin omen zituen bozeto batzuk, erregearen karikaturatik abiatuz madarira eramaten zuten bozeto guztiak, hain zuzen ere, bozetotik bozetora erregea bere itxura galdu eta madariarena hartzen zuela, poliki-poliki. Transformazio honetako zein urrats zehatz dela-eta kondenatu nahi nauzue?, galdetu omen zien epaileei. Ez dakit erantzun zioten. Tira, bai, erantzun egin zioten. Kondenatu egin zuten. Erregeari, Estatuari jasangaitza zitzaion madaria izatea erregearen baliokidea.

      Margotek aipatu zidan arte, ez nuen Töpffer suitzarra ezagutu. Gerora bere marrazkiaren bidezko istoriotxo batzuk ikusi ahal izan nituen. Komikiarekiko parekotasuna bistakoa da. Komikia, egun, horien zordun da, dudarik gabe. Töpffer, Cruikshank, Daumier, Lautrec, horiek guztiak dira, apur batean bederen, komikiaren aitak, eta ez amerikarrak, beraiek besterik sinesten badute ere. Haiei esker komikia errealitatearen baliokide bezala Simonidesek marrazten dituen hatz ernegatu batzuetan ikus dezakegu, haiei esker onar dezakegu tmeo errealitatearen pare dela. Jakina, bi norabideko estrata da: haiei esker komikilariak ausartzen dira margoak egiten, baita ere, baina hori beste kontu bat da. Gure munduaren baliokideak ez daitezke amultsu, bare, harmoniadunak izan; desitxuratu, absurdu, anker, grotesko behar dute, sinesgarriak izango badira.

      Karikatura gure ezinaren neurria da, ez gure ahalaren. Geroago eta geure karikaturago gara, uste dut orain bilatu diodala zentzua esaldiari.

      Edonola ere, ni beti iristen naiz berandu toki guztietara. Esaldia onartu eta ulertu orduko, konturatzen naiz jada pasata dagoela, gainditua, zaharkitua. Orain ez baikara, bakarrik, geroago eta karikaturago, geroago eta geure telepanpinago baizik. Eta hau bera ere trantsizio-unea baizik ez da. Luze gabe geroago eta geure klonago izango baikara.

      [27] Pasarte honetan aipatzen den hainbat iritziren oinarria, Félix de Azúa: Diccionario de las artes. Planeta, 1995.

      [28] Hauek XVIII-XIX. mendeko Britainia Handiko karikatura-egileak dira (egilearen oharra).

Le Nouveau Nadar

Lur azpitik atera Place Pigallen eta bi minutura zegoen dendatxoa. Pigalle etorbidearekin elkarzut zegoen, kale txiki-estua zen. Bazkal ondoko ordu alferretan joan banintzen ere, hainbat neskak ironiaz eta kuriosidadez begiratu zidan. Kale estu hartara ematen zuten bere lantoki ziren klubetako atzealdeko ateek, eta goiz zen; eseririk ziren, nagi, zigarroak errez. Haientzat goiz zen ezertan jarduteko. Orritxoan neukan apuntea begiratu nuen berriz. Ez al zen Zederrun, txoropito halakoa, helbidez okertuko? Adar joka ibiliko al zitzaidan? Baina ez, kalean gora, hogeita hamar metro atzerago, han zegoen. Le Nouveau Nadar. Ez zen putetxea, nik une batez susmatu nuen bezala, baizik eta arte-galeria deituko dudan tokia. Nolabait deitzearren.

      Zederrunek eman zidan hartarainoko irispidea. Bezperan hots egin zidan, telefonoz, Beliakov hori non kausituko nuen esateko. Azaldu zidanez, Interneten bidez jarri zen harremanean Beliakovekin eta honek bere dendatxoaren helbidea eman. Zederrunen katxondeoa pairatu behar izan nuen: orain kexa hadi Internetez, hi hor ibiliko hintzen, telefono-zerrenden artean galdurik, mozolo halakoa... Betikoa. Ez nion atsegin hori eman nahi izan eta ez nion aitortu, segurutik hark berak sinesten ez bazuen ere, asmatu zuela telefono-zerrendei zegokienez.

      Le Nouveau Nadar ez zen arte-galeria arrunta, oso bitxia baizik. Kanpoko erakusleihoan, txartel batek Van Gogh faltsuen erakusketa iragartzen zuen. Eta horren azpian, beste txartel txikiago batek: Margolari inpresionisten kopiak egiten ditugu. Irribarre ironikoa ezpainetan bultzatu nuen Beliakov jaunaren negozioaren atea eta sartu egin nintzen. Alajaina, esan nion neure buruari. Ez nuen horrelakorik espero, baina negozio klase hori ezagun egiten zait.

      Beliakov jauna ez zegoen; bere ordez hogeita hamar urte inguruko mutil harroxkoa zegoen. Ez zegoen beste inor. Nire frantsesaren kaxkarra nahita areagotuz begiratzen ahal ote nuen galdetu nion. Bai, noski, erantzun zuen, ni aztertzeko, zer usain neukan atzemateko une bat hartu ondoren. Ez, ez naiz polizia, esan nion, eta gorritu egin zen. Gixajoa esperientzia handirik gabea zen.

      Van Goghetan denetarik zen; batzuk nahiko lortuta zeuden, paisajeak eta eki-loreak, esatera. Erretratuak eskasak ziren. Margoaren kalitateek nabarmen uzten zuten margolari batek baino gehiagok eginak zirela. Van Goghen faltsifikazioek «U» baten eitea zeukan aretoaren barrualdeko adarra hartzen zuten. Kanpoaldeko adarrean denetarik zen: Degas, Renoir, Monet, Cézanne, Gauguin, Bazille, Pissarro... Han ere esku asko ibilia zela nabari zen. Gauguinenak ez zeuden gaizki, Renoirren Moulin de la Galette famatua balekoa zatekeen bost metroko distantziatik jatorrizkoa aurrez aurre ikusi ez duenarentzat; gertutik eta egun gutxi zirela, nik bezala, ikusi duen batentzat, aldiz, nahiko ahalegin patetikoa gertatzen zen. Edgar Degasen hipodromo-eszena batzuk ere berdintsu. Urrundik zerbait baziren. Dena den, ezin zen gehiegi espero, oihal horien batez besteko salneurriak 5.000 libera egiten zuela kontsideratuz gero. Kalitatea salneurriaren araberakoa zen. Merkatu zabala al duzue?, galdetu nion. Baietz esan zidan, noski. Eta enkargurik onartzen al duzue? Nire artistek nahi duzun koadroa egiten ahal dizute, jakinarazi zidan, serio, harro. Burua egingo nuke baietz, pentsatu eta Trebian, trebian, esan nuen. Ez da beti gaizki pentsatu behar. Batzuetan zinema-industrian beharrezkoak dira. Gero bada, baita ere, kiebrak jota gelditu den aristokrata, lagunen aurrean bere miseriazko egoera berria aitortu nahi ez duena. Orijinalak saldu egiten ditu, zorrak ordaindu ahal izateko, eta kopiak paratu gazteluko hormetan. Lagunak oso adituak ez badira, kopia oso txarra ez bada eta argiaren baldintzek laguntzen badute, inor ez konturatzea litekeena da. Inoiz museoren batek edo erakunderen batek nahi izaten ditu leheneratze-lanak, eta orduan, segurtasun-kontuak edo beste edozein arrazoi dela-eta, hau bezalako kopiak erabiltzen dira egiazkoaren ordez paratzeko. Horrelakorik kapritxo hutsez erosten dutenak ere badira, bat edo beste. Hortik aurrera...

      Galeriak egiten zuen «U»aren barrualdeko adarreko azken muturrean apalategi txikia bazen, liburu eta bideoekin. Bideoetako biri erantsi nien begia: Fake, Orson Wellesena —Zederrunekin mintzatu nintzenean solasgai erabili genuen hura bera—, eta Moulin Rouge, Hustonek Toulouse-Lautreci buruz eginiko pelikula. «U»a bukatzen zen paretan ate txikia bazegoen. Ez zegoen erabat itxirik eta kafetera bat ikusten zen mahai baten gainean, baso batzuekin. Zaindariaren hatsa nabaritu nuen kokotean, eta bideoak seinalatu nizkion burua bueltatu gabe. Akura litezke? Beliakov jaunaren baimenik gabe ez. Orduan bueltatu nintzen eta nire txarteltxoa luzatu nion. Noiz ikus nezake Beliakov jauna? Itxoin. Ate txikitik desagertu zen. Telefonoz ari zela entzun ahal izan nuen. Atera zen ostera. Beliakov jaunak dio bi ordu barru etorri eta mintzatuko dela zurekin. Ordulariari begiratu nion. Hiru t'erdiak ziren. Tira, bost t'erdietan. Ez zen beranduegi. Konforme. Itzuli egingo naiz. Rolex bat, e?, esan zuen Le Nouveau Nadarko gazteak, miresmena ezin ezkutaturik. Eskarmentu gabea ez ezik, mutila nahiko ergela izatea ere litekeena zen.

      Ez nuen Pigalle ingurutik bi orenez ibiltzeko batere gogorik, are gutxiago ordu horietan, eta Montmartre aldera jo nuen. Zer izan zitekeen hura mende bat lehenago imajinatzen saiatu nintzen. Ez zen ariketa erraza. Oinez ibili nintzen, poliki, astiro. «Hemen hartu zuen ostatu Toulouse-Lautrecek» zioen etxetxo bateko oroitarriak, egun taberna badena. Amore eman nuen erreklamoaren aurrean, edozein turistak egingo lukeen lez, eta sartu egin nintzen. Armagnac bat eskatu nuen. A zer prezioak. Hemen hartu zuen ostatu Toulouse-Lautrecek. Eta segituan aitarenera joan zen diru eske, osatu nuen kanpoaldeko esaldia nire baitan, prezioak orduan ere oraingoak bezalakoak baziren. Gauza jakina da ezetz, baina. Ordulariari begiratu nion, berriz. Poliki-poliki joanez gero bost t'erdiak aldera iritsiko nintzen Nadar Berri horren txosnara.

      Denda berriro bistaratu nuenean, urrundik, atean gizon bat bazegoela ikusi ahal izan nuen. Hurbildu ahala, gizon txikia eta nahikoa edadetua zela ez ezik, sonbrerua bazeramala ikusi nuen. Gehiago hurbildu nintzenerako, ez nuen dudarik: Margotek, afaltzen egon ginen egunean, agurtu zuen agurea zen. Margotek Nestor izenarekin bataiatu zidana, Margoten arabera konfidentea bazena eta, konfidentea ez ezik, adi ibili beharrekoa. Ezin zitekeen kasualidadea izan. Bere parera iritsi eta egongo ez balitz bezala egin nuen atera, sartzeko asmoz, baina atea eta bion artean paratu zuen bere gorputz txikia. Enekoitz Ramirez, galdetu zuen, ahots meharrez. Ezin izan nuen berriro inoreztatu. Beliakov naiz, jakinarazi zidan. Ustekabean harrapatu ninduen arren, ez nuen keinu berezirik egin. Beliakovek, ordea, eztarriko marranta kentzeko ahaleginetan bailegoen egin zuen. Bere irri egiteko modua zen, nonbait. Ezagutzen dugu elkar, ezta? Dendatxo edo galeriaren barna abiatu ginen.

      Jada ez ditut nik margotzen, esan zuen, esku-ahurra zabaldurik eta besoaz zirkulu-erdi bat osatuz, koadroak erakutsiz. Garai batean neronek egiten nituen. Orain ez. Eskua galdu dut, pultsua. Nestor, edo Beliakov, edo dena delako horri hirurogei urtetik gorakoa jo nuen. Nire urrezko garaietan, baina, ez nituen bakarrik kopiak egiten. Kopiak ez du balio handirik merkatuan, hemengo prezioak ikusirik baieztatuko duzunez. Nik artisten teknikak imitatzen nituen, artista jakin baten garaiko oihalak bilatu, markoa eta gisakoak aukeratu. Halako artistaren antzera egiten nituen. Museoak ziren nire bezerorik onenak. Brueghel edo flandriar bat margotzeko berrogei egun behar izaten nituen. Imitatu beharreko artista zaharrago, eta zailago zailtasun tekniko guztiak gainditzea. Hortaz, denbora gehiago behar zen. Van Gogh bat lau egunetan egiten nuen, eta, nik esatea itsusia den arren, orain hemen ditudan hauek baino aise hobea. Modigliani bat hogeita lau ordutan prestatuko nizun.

      Poliki mintzatzen zen. Poliki, halaber, ibiltzen. Elkarren ondoan urrats labur eta geldoak emanez galeriaren barruko adarraren bukaeraraino, apalategi txikia eta atetxoa zegoen paretaraino iritsi eta han gelditu ginen. Dena legezkoa e? Nire margo guztiek faltsifikazioa autentikoa dela egiaztatzen duten agiria daukate. Museoek eta bildumagileek baimena ematen didate euren orijinalaren kopia bakarra egiteko. Jakina, pentsatu nuen. Eta nork egiaztatzen dit baimendutako kopia bakar horren ondoren beste berrogei egiten ez direnik, batere baimenik gabe? Are, nork berrogei kopia egiten dituzuela inori baimenik eskatu gabe? Ez zait interesatzen nire jarduna legetik kanpokotzat joa izatea, esan zuen Beliakovek, nire pentsamenduak irakurri izan balitu bezala. Nestor hura kolega bat zen, dudarik gabe. Legez kanpokoa beharko lukeena da milioiak kobratzea neronek edo nire artistek peto-peto egin dezaketen koadro batengatik, arranguratu zen.

      Lehen bisitaldian hartu ninduen morroia gure aldamenean zen, apalategiko liburuak txukuntzen zituen aitzakian gure solasari adi. Beliakovek keinu arina egin zuen buruaz, eta bestea erretiratu zen kaleko ate aldera. Morroiak apalategian utziriko hutsunea aprobetxatu nuen Fake eta Moulin Rouge pelikuletako bideoak eskuetan hartzeko. Fake ezagutzen? [29]. galdetu zidan. Ezetz erantzun nuen buruz, aurrena gezurra esateko ohitura ez galtzeko, batez ere. Orson Wellesen pelikula bat da, erdi erreportaia, erdi fikzioa, erdi adarjotze moduan antolatua, erritmo bizikoa. Munduan izan diren hainbat faltsifikazio handiren errepasoa egiten da filmean, eta margoen faltsifikazioak protagonismo handia hartzen du. Pelikularen bukaera aldera Wellesek hogei Picassoren faltsifikazioaren berri ematen du. Ikusleak amua jan duenean atzera egin eta Picassoren faltsifikazioena gezurra dela aitortzen du. Baina ordurako berdin da Wellesek zer esaten duen, eta are, gutxienekoa da Picasso faltsuen historia egiazkoa edo gezurrezkoa den. Berdin da, gutxienekoa da, ordurako Wellesek lortu duelako bere helburua, hau da, ikuslea mesfidantzan eta susmo txarrean instalatzea, «faltsu» eta «autentiko» kategorien arteko muga ezabatzea, bi kategoria horiek izatea bera zuzena ote den zalantza eginarazteraino. Wellesen pelikula gurtzeko objektua da nor den faltsifikatzaile-jendearen artean. Harritzen nau zuk ez ezagutzeak. Dudarik gabe Beliakovek eta biok elkar ongi ulertzen genuen.

      Baina ordurako, niri eskuetatik suabe kendu eta gero, Beliakovek Moulin Rouge zeukan esku artean [30]. Lautrecekin interesaturik? Ez zidan nire interesaren nolako edo norainokoa azaltzeko betarik eman, hizketan segitu baitzuen. Ikonoklasta samarra. Tipo bitxia. Edozein pertsona erotzeko menean jar dezaketen gauza gehiegi bere baitan bildua. Biografiak zanpatuko dohakabea, bere biografia laburra osatu baino lehenagotik. Artista zintzoa, e?, burutik orporaino artista, ikaragarri ona, gainera —miresmen-hitzak bihotzetik ateratzen zitzaizkiola iritzi nion—. Degas oso maitea zuen. Ez ziren lagunak, baina. Kontrarioak ere ez. Zakur zaharrak, batzuetan, nekez onartzen duela bere alboan zakur gazterik, hankalaburra izanik ere, besterik ez. Behin esan omen zion: Lautrec, ofiziokoa zara [31]. Arraioa! Degas kabroia. Lautrec ofiziokoena zen, Degas bera baino areago, gazteago zen arren. Margolari puska, oso pertsonala. Putekin liatzen ote zen-eta. Bizitza puta ederra da, putarik ederrena, eta handiena. Nik ez diot inoiz zakilaren puntari heldu arrosa-hostoen artean bildurik nuela. Bakoitzak berea. Picassok zorte handiagoa izan zuen. Ez izaki hankalaburra. Nik, norberaren gustuaren kontua baizik ez da, 1899-1900 urteetan egindakoak maite ditut gehien, lehenagokoak ez hainbeste, orduan ari zen margolari erabatekoa egiten, buruko iletik orporainokoa. Ordura artekoan marrazkilari aparta, bere bizitzako azken urteetan egiazko margolaria, paleta ilunduta, kolorea menderatuta. Auskalo horrek non bukatuko zuen hirurogeita hamar urtera iritsi izan balitz, zen bezalakoa izanik. Gazterik hil zen, gizajoa.

      Handik aste pare batera Albiko Museoko bat edo batekin mintzatu nintzenean baizik ez nuen horrelako zerbait sentitu: norbaiti Lautrecez mintzatzen entzutea bizirik dagoen inoren gainean ariko bailitzan, halako moldez non benetan pentsatu bainuen, une batez, zer izango litzatekeen Henri de Toulouse-Lautrec Monfarekin aurrez aurre topo egitea, bere arnasa hartzeko modua entzutea, ideia menderatu gabeko batek sorraraziriko ezinegonaren ondoriozko izerdia usaintzea, ezpain lodi horien itsusia bertatik bertara ikustea, maingu ikustea bere makilaren gainean, bere tormentu fisikoen aringarri sekretuak ikasten jardutea. Lautrec, transpiratzen duen gizaki inperfektu eta haragizko hori, aurrean edukitzea. Ideiak bizi harrapatu ninduen, ederra eta inkietagarria egin zitzaidan, aldi berean.

      Faltsuak?, segitzen zuen Beliakovek. Mordo bat, toki guztietan. Margolari famatu guztienak. Nola? Aise ulertzen da. Amerikarrek dute kulpa. Jo ezazu XX. mende hasierako Texasko lurjabe txiki bat. Petrolioa aurkitzen du bere lur miserableetan. Aberats izugarri bihurtzen da. Halako batean nazkatzen da zerga pagatzen. Orduan lagun unibertsitario batek esaten dio zerga gutxiago ordaintzeko modu legezkoa badagoela: eros ezazu artea, gizona! Zergetan kenkariak izango dituzu, eta filantropo bihurtuko zara. Goazemak Parisera. Hasieran Manet, Renoir, Cézanne, Degas erosten dituzte, egiazkoak. Frantziakoak, Europakoak, harriturik daude. Nondik azaldu dira zirriborro hauek prezio horietan ordaintzeko prest dauden txoro hauek? Eta, kontuz, orduan, gaurkoekin konparatuta, prezioak interesgarriak dira. Urtean behin osteratxoa egiten dute. Halako batean Texasko milioiduna aspertzen da Parisera joateaz, eta kontseilaria bidaltzen du, bakarrik. Kontseilari azkarra bestelako kontaktuak lantzen hasten da: margolari erdipurdikoak, saltzaile eskrupulo txikikoak... Faltsuak saltzen dizkiote hagitzez merkeago, eta kultur kontseilariak diferentzia eramaten du poltsikora. Izan ere, gure milioiduna ez da koadro bat eta azenario baten arteko diferentzia atzemateko gauza. Horrela hasten dira sartzen faltsuak Estatu Batuetan. Eta handik museora. Nola? Erraza da: milioiduna hiltzen da, eta testamentuan bilduma bere hiriari uzten dio, bere izena eramango duen fundazio bat egingo diotelakoan. Museoa egiten dute, eta kontserbatzailea, zaindaria, oso tontoa ez bada, konturatzen da dituen koadroen hainbesteko bat faltsuak direla. Baina zer egingo du gixajoak? Badu bilduma ikaragarria, koadro gehienak autentikoak dira, eta badu faltsuen ehuneko hamar bat... Ez da hasiko faltsuak direla esaten. Besterik ez bada, milioidunaren ondorengoek koskabiloak moztuko lizkiotelako. Koadro horiek dirua eta prestijioa dira. Faltsuak direla esaten hasten bazara, ez dira ezer. Ongi da, dio kontserbatzaileak, nik badakit, bakan batzuk gehiagok, baliteke, baina gainerakoek ez. Bizi gaitezen. Eta horrela. Egun zailxeagoa da, besteak beste katalogazio-lan serioak egin izan direlako, baina hala ere negozioak antzera irauten du. Oraingoan inbertsore asko japoniarrak, australiarrak dira. Amerikarrak ere bai. Non leitu dut orain gutxi McEnroe artearen negozioan inbertitzeko dagoela? [32] Nola ez dira faltsuak sartuko, bada?

      Kritikariek, museo-kontserbatzaileek, jendilaje horrek guztiak ez du puta ideiarik. Puta ideiarik ez, baina. Noiz eta Lautrecek hobekien margotzen zuenean, hau da, hil baino urte pare bat lehenago, orduan esaten dute alkoholak eta sifilisak sormenerako gaitasuna ahulduta zegoela. Puta ideiarik ez! Orduantxe pintatzen baitzuen hobekien, eta normala da, Lautrecek, Lautrec-artistak esan nahi dut, ez Lautrec-gizonak, inoiz ez ziolako utzi hazteari, handitzeari, pintzel bat eskuetan hartzeko gauza izan zeno. Zenbakiz, kopuruz, koadroen erdia egiten zuela? Eta zer? Baina zer espero daiteke astapotro sail horrengandik? Kojo, itxuragabe zela, «gaixo izan ez balitz, artista bat galduko genukeen» [33], hori besterik ez dute esaten. Denek, baina. Halakorik! Horren arabera, artea ahul, itsusi, gaixo, anormalen kontua da. Ezagutzen al duzu hori baino ideia faxistagorik? Lautrec gixajoa, makina bat faxista sentiberatasunik gabeko elikatzeko obra ikaragarria egindakoa! Gaixo izan ez balitz, laurogei urtetan hilko zen, ez hogeita hamaseitan. Gaixo izan ez balitz, egin zuena baino hiru bider gehiago egingo zuen larrutan, edo familia bat edukiko zuen, akaso. Lautrec-gizona gaixotasun genetikoak, deformidadeak eta aristokraziak suntsitu zuen, ez alkoholak, ez sifilisak, ez beste ezerk. Horiek txorradak dira. «Gaixo izan ez balitz, artista bat galduko genukeen»; entzuten dudan bakoitzean onetik ateratzen naiz. Lautrec-artista hazi egin zen fisikoki desagertu zen unera arte, egunetik egunera handitu zen. Lautrec-artista ez zen kojo, ez zen gaixo, ez zen desitxuratua. Lautrec artista handia, ederra, indartsua zen, gutxi bezalakoa. Gaixo izan ez balitz artista izango ez zelako ideia hori errepikatzen duten kritikarien eta hunkipen estetikoa zer den jakin gabe hamar mila milioi dolar koadro bat erosten erretzen dutenen artean ez da batere diferentziarik. «Gaixo izan ez balitz, artista bat galduko genukeen», diote kritikariek, adituek. «Milioi mordo bat balioko ez balute, uste duzu egongo nintzatekeela monigote hauei begira? Bai zera!», diote arte-merkatuko inbertsoreek. Batzuak zein bestetzuak, kaka bera. Sentiberatasunaren prezioa batere sentiberatasunik ez dutenek markatzen duten bitartean, jai daukagu. Gaixo gara, Lautrec baino mila bider gaixoago. Koadro baten aurrean jarririk —berdin zait zer koadro, norena, noizkoa, nolakoa— zerbait sentitzeko kapaz ez zaren artean, ez dago zer eginik. Bill Gatesek salduriko jolas informatiko batek koadro batek baino mila bider zirrara handiagoa sorrarazten dizun bitartean, gizakia putamierda bat da, eta ez daiteke ezer espero. Badakizue zer esan zuen Van Goghek hil zen egunean? «Miseria ez da sekula bukatuko», horixe esan zuen. Bazekien zer esaten zuen, bai horixe.

      Utzi nion barrena askatzen. Lautrecen obraren inguruan pasioa atzematen nuen bigarren aldia zen. Lehena, Margotekin izan zen. Artista handia behar du, hil eta ia ehun urte geroago grina pizten ahal duena. Bada jendea denetarako. Egin al duzu sekula Lautrecen kopiarik, edo Lautrecen antzerakorik? Sekula ez! Sekula ez!, egin zuen protesta, horrelako profanaziorik inola ere ez zitzaiokeen inoiz burutik pasako oso garbi uzteko moduan. Hustonen pelikula esku batean zuela, eta Wellesena bestean, biak inarrosi zituen nire aurpegi aurrean. Hortxe dago gakoa!, esan zuen, heiagoraka kasik, hortxe dago bi pelikula hauek elkartzen dituen gakoa, izena! Ez nuen ja ere ulertzen. Marcel Vertès! Horixe da gizona, horixe da izena, horixe da gakoa. Mendeak ezagutu duen Lautrecen faltsifikatzailerik handiena! Arte-merkatari ospetsu batek ez zion sekula ezer erosi nahi izaten. Baina bere atelierreko koadro bat gustatu zitzaion. Non lortu duzu Lautrec hori?, esan omen zion. Ez da Lautrecena, nirea baizik, Vertès bat da. Marchand harroak ez omen zuen sinetsi, edo sinesten ez zuenarena egin zuen. Ezjakina, zabarra edo dirugosea ote zen ezin jakin. Zure Lautreca eramango dut, esan omen zion merkatariak, eta halako gehiago aurkitzen baduzu, hartu egingo dizkizut, baita ere. Vertès Hungariako etorkina zen, Parisen, Lehen Gerra Handiaren ondorengo urteetan. Gose hamikatua bizi zuen margolari gaztea zen. Horrela atera zuen eltzekoa margolari gisa izena irabazi zuen arte. Hungariarra. Badakizu hungariarren txistea, ezta? «Tortilla bat egiteko, aurrena arrautza lapurtu egin behar da». Hungariarra. Wellesek halaxe kontatzen du bere pelikula hartan. Moulin Rouge filmean, hainbat aldiz ikusten da bigarren planoan garatzen ari den eszena bat marrazten duen esku bat. Batzuetan marrazki eginak errepasatzen ditu, bestetzuetan hutsetik hasten da. Bada, esku hori ere Marcel Vertès berarena da. Hain azkar marrazten zuenez, eszenaren marrazkia bukaturik zeukan eszena filmatzen bukatu orduko, gogoratzen du Hustonek [34]. Bereak dira, halaber, filmean azaltzen diren Lautrecen koadroen erreprodukzio gehienak. Baita Marieren erretratua ere. Baina hau filmerako propio egina da, Lautrecek ez zuelako sekula halako erretraturik margotu. Ikusgarria da, benetan. Eraman, eraman ezazu bideo-zinta, eta ikusi, merezi du-eta!, esaten zidan, zinta eskaintzen zidala. Konturatuko zara pelikulako kredituetan Vertès azaltzen dela, baina «Dekorazioa-Jantziak» kreditupean [35]. Beliakovek eztarria garbitzen ari bezalako bere barre hori egin zuen. Adierazgarria, ezta?

      Guztiarekin ere, Beliakov ez zitzaidan iruditzen ari Margotek esan bezain arriskugarria. Interneteko mezuaren gaia atera nahi nion, baita Albiko Museoko lapurretarena ere. Galeriari zergatik jarri zion Le Nouveau Nadar ere jakin nahi nuen, gauza asko jakin nahi nuen, baina ez nekien nondik heldu, ez nekien nondik eta nola galdetzen hasi. Azkenean argi eta garbi mintzatu nintzen, galdera zuzena egin nion, aizu, Beliakov, zein da zure jokoa? Oso serio jarri zitzaidan.

      Kasu, lagun. Hemen, Wellesen filmean bezala, ezer ez da ematen duena. Vertès aspaldi hil zen, eta Vertès bezalakorik ez da sekula izan, ezta izango ere. Partarrieurekin berotu nahi izan al zaituzte? Ez egin kasurik. Partarrieu margolari errespetagarria da. Zer kontatu dizute nitaz Yvesek, Margotek, Thierryk? Horiekin zabiltza, ezta?

      Zutaz kontatu? Deus ez, defendatu nintzen. Ni ez nabil inorekin. Nire desenkusak guztiz erretorikoak ziren, garbi zegoelako Beliakovek, nik edozer esanagatik, ez zidala sinetsiko.

      Ez dirudi persona txarra zarenik, jarraitu zuen. Aholku bat emango dizut, kontu handiz ibili. Horixe da nire aholkua. Ba al dakizu benetan norekin nahasi zaren? Ez zara haur bat, eta hala ere zerbaitek esaten dit nahikoa salduta zabiltzala. Luze joango litzateke zure sozioen bizitzaz jardutea. Seguru konfidentea naizela esan dizutela, edo okerrago, polizia naizela esan dizutela. Dena gezurra. Haietaz, aldiz, zer kontatu asko legoke. Yves Carreaux bere aitaren semea da, Parisko aberats baten semea, esan nahi dut. Apetatsu eta alferra, bizitza guztian kolpe zorririk jo ez duena. Bere aitaren asuntoek erreka jo zutenean semeak ez zuen ogibiderik, ez ikasketarik, ez ezer. Ordura arte aitaren fortunaren kontura parrandan ibiltzen baino ez zekien. Zerbait egiten hasi behar izan zuenean arte-kritikari bihurtu zen. Zekien apurra arteaz zekien, aitaren bilduma zela-eta, hain zuzen; gomendio-kartaren bat edo egingo zioten. Halakoetan beti izaten da zailtasunetan sartuta dagoen aitaren semeari eskua luzatuko dionik, aitak inoiz egindako mesede baten ordainetan. Arte-kritikari legez ospe pixka bat irabazi zuen. Mila asunto uherretan ageri da bere izena, makina bat afera zikinekin nahastu zaio. Horretan behintzat abila da: beti atera da aurrera, beti besteren kontura, kolperik jo gabe, besteren izerdiari esker. Thierry, Thierry Legrain Frantziak egun edukiko zukeen pintorerik onena izatera irits zitekeen, baina faltsifikatzaile triste bat baino ez da; ez fio Thierryrekin, biolentoa da eta, halakorik ez dirudien arren, erdi alkoholizatuta dago. Hirurogeita hamar urteen hasieran merituko koadroak egin zituen, baina ez zuen arrakastarik lortu eta amildu egin zen. Oraindik uste dut egunen batean, etorkizunean-edo, bere obrak kotizazio ona edukiko duela. Hiltzen denean-edo; daraman autosuntsipenaren bidetik —irri makabro laburra egin zuen— ez du, agian, denbora luzerik beharko. Thierry zonbi bat da, bereak egin du eta oraindik ez da horretaz jabetu. Eta Margot... Zer esan dezaket Margotez... Zu ere bildu al zaitu sarean?

      Zerbait esaten saiatu nintzen, baina ez zidan utzi.

      Tori, esan zuen, azkenik, Fake eta Moulin Rouge bideoak luzatzen zizkidala. Eraman eta ikus itzazu. Horrela ez duzu aitzakia falta izango berriz ere niregana etorri behar duzunean.

      Hizketan egon ginen denbora guztian ez zuen bekainetaraino sarturik zuen sonbrerua buru gainetik kendu.

      [29] Question mark /F for fake / Nothing but the truth, zuzendaritza eta gidoia, Orson Welles. 1973ko Donostiako Zinemaldian estreinatua.

      [30] John Huston: Moulin Rouge, 1952.

      [31] «Lautrec, tu est du bâtiment». Lautrecek eginiko erakusketa batean Degasek esan zizkion hitzak. Toulouse-Lautreci buruzko liburu gehienek biltzen dute anekdota hau.

      [32] El País, 1993-I-18.

      [33] Hau ere makina bat adituk, eta gutxien espero denean, errepikatzen duen klixe zabaldua.

      [34] John Huston: A libro abierto. Espasa, Madrid, 1986.

      [35] Bai, hala da. Decor & Costumes: Vertès. Ez du marrazkiei buruzko ezer esaten.

HIRUGARREN ZATIA

Troiako zaldia

Berbieko Jauregia adreilu gorrizko eraikuntza alimalea da, bere dorreak Albiko katedral erraldoiaren ondoan zerurantz altxatzen dituena. Katredralekoa da defentsarako prestatua behar zuen eraikin-multzoko dorrerik handiena, baina Jauregikoak ere ederrak dira. Larderia handiko gotorlekua da, XIII. mendean Albiko artzapezpikuek eginarazia. Zubia pasatuta, hau da, Tarn ibaiko ipar-ertzetik begiratzen denean, are eta larderiatsuago da, ibaiko hego-ertzetik gora, eraikuntzak altueraren araberako lau defentsa-maila bazituela susmatzen delako. Hegoaldetik, katedraleko dorreak eta Jauregikoek erdizka inguratzen duten plaza eguzkitsutik begiraturik, amultsuago da, humanoagoa. Plaza horretatik sartzen da, hain zuzen, Toulouse-Lautrecen obraren bildumarik handiena duen Albiko Museora. Hamar bat metroko harresia dago Jauregiaren sarrera iritsi aitzin; etxetxo batek osatzen du harresi horretako hego-ekialdeko muturra. Kanpoaldetik ikusirik ez daiteke apenas bereiz etxea denik. Lorategia irabazirik Jauregiko ateari buruz jartzen zarenean ikusten duzu barrualdera etxe normalaren modura itxuratu dela, lehendik ere egongo zen eraikuntza aprobetxaturik, nonbait. Zaindariaren etxea?, galdetu nion Margoti. Baietz erantzun zidan keinuaz, hitzik esan gabe. Larunbat goiz eguzkitsu batez elkartu ginen niretzat lehen bisita zena turisten antzera egiteko, elkarrekin. Ilea beltzez tindatua eta orrazkera aldatuta ageri zen, betaurreko ilunez eta gona koloreaniztunaz hornitua. Nik ezagutzen nuen Margot ez eta beste pertsona bat zirudien. Txartela ateratzeko lerrokadan jarri ginen, gainerako turisten antzera. Zigarroa erretzeko aitzakiarekin zaindariaren etxe aldera ibili nintzen, egunkarietan lapurretari buruz irakurri nituen datuak gogoratuz. Etxe parean, hurbil samar, hogei bat metroko beste harresi bat bazegoen, eta gainean terraza bat izan zitekeena. Terraza hartatik aise iristeko moduko leiho batzuk ikusten ziren, Jauregikoak. Hori zitekeen, nonbait, lapurrek aukeratu zuten bidea. Poteoan ibiltzeko bezain erraza ez zen, baina eskailera on baten laguntzaz terrazaraino igotzea ez zirudien oso zaila. Iparraldetik, Tarn ibaira ematen duen aldetik jaistea —lapurrek egin omen zuten balentria, periodikuek esaten zutena egia bazen—, eta eskailerarik gabe, hagitzez konplikatuago izango zen. Orokorrean hitz eginda, 82ko lapur horiek aukeratu zuten moduari konplikatu samarra iritzi nion.

      Museoa barrutik ezagutzen joan ahala, aldiz, margo bat bertatik ateratzea munduko gauzarik errazena izango zela iruditu zitzaidan. Eman dezagun, abuztuan. Eman dezagun, goizeko bederatzietan, museoa irekitzen den unean. Ia inor ez dago. Turista saldoak ez dira inoiz hamarrak baino lehen agertzen hasten. Albiko Museoan zaindariek ez dute armarik. Sarrera pagatuta, aurrera, ez da inolako kontrolik. Hiru turista sartzen dira euren motxilatxoekin, ordenadore portaila eramateko poltsarekin. Sarreran kamera bat badago: ongi da, pelukak, biboteak, bizarrak erabil daitezke. Bonjour, bonjour. Laugarren turista bat furgoia martxan duela itxoiten ari da ekialdeko sarreran. Turistek gustuko duten margoa aukeratzen dute. Margoak sabaitik behera datozen metalezko bi ziriren bidez daude eskegirik, erraz, oso erraz askatzen den ixteko metalezko sistemarekin: «Klak!, klak!». Segundo bat eta margoa turisten eskuetan dago. Margoa harturik, korrika, aterantz: bigarren pisuko margorik urrunena harturik ere, handik ateraino bi, hiru minutu baino ez dago. Zaindariren batek zerbait egin nahi badu, turistek ateratzen dituzte pipa eder batzuk ordenadoreak edo karterak eta metal-ura eduki behar zituzten poltsetatik, eta mehatxu egiten dute. Pistola erakustea nahikoa. Seguritate-buruak egin lezake, saia liteke zerbait egiten, beharbada. Hau da, berarekin topo eginez gero. Berrogeita hamar bat urte inguruko kankailu bat da, sud-ouesteko azentuarekin mintzatzen dena frantsesez, denen begikoa, bromazalea, tipo irekia eta tontakeria gutxikoa. Hala ere, txarrenera, airera tiro egin eta hau ere kikildu egingo da. Atetik autora, minutu erdi bat. Margoa hartu dutenetik bost, sei minutu baizik pasatu ez direlarik, turistak Tarn gaineko zubi zaharra pasatzen ari dira, abiada bizian. Eskailera, eskalada arriskutsu eta akrobaziarik gabe.

      Nik lapurretaren aferari ematen nizkion bueltak. Egia esan, ezin nuen ulertu zergatik tematzen ziren nire sozioak faltsifikazioa egiteko asmo zoro horrekin. Nire plana baino zoroagoa iruditzen zitzaidan, zailagoa, lan askoz handiagokoa eta errenta txikiagokoa. Albin izan nintzen bitartean, Margot Toulousen zegoen —hau da, 60-70 kilometrora—, ni laguntzeko eta Parisko taldearekin —Yves, Thierry— koordinatzeko. Horietako batean sekula ez ote zitzaien museotik koadro bat lapurtzea burutik pasatu galdetu nion, garbi asko. Ea zer irizten zion. Eta alarma?, erantzun zidan.

      Alarma liteke kezka bakarra, egia zen. Margo bakoitzari eusten dioten bastidoreetako batean bada plastikozko pieza elektroniko txiki bat, alarma hotsak zabaldu behar dituena margoa ukitu bezain pronto. Museoko seguritate-buruak bertako kontu-hartzailearekin izandako solasaldi batean pasadan entzun nuenez, komisaldegiarekin konektatuta zegoen zuzenean. Saguzarrekin arazorik ez bazuten, bederen. Sistema, osoa edo partez, informatikoa omen da; ni izan nintzen garaian problemaren bat-eta baitzuten birusen batekin, hainbat aldiz deskonektatzera beharturik izan ziren. Saguzar informatikoak. Alarma? Museoa ireki eta hamar minutura litekeena da oraindik konektatua ez egotea. Konektatua baledi, funtzionatuko baleza, eta jendarmeak azkar mugituko balitez, ordu laurdeneko abantaila eduki genezake, behintzat. Edonola ere, zeuen sistemen eta zeuen jendarmeen prestakuntza probatuko genituzke.

      Plana, errazaren errazaz, egin ezina iruditzen zitzaidan baita neroni ere, 1985ean Parisko Marmottan museoan Moneten Inpresioa, egunsentia nola lapurtu zuten egunkari batean leitu nuen arte [1]: hiru minutu baino gutxiagotan, museoa ireki eta bost minutu geroago (goizeko hamarrak eta bostean, zehatz esanda). Lapurrek armak atera eta Monetena ez ezik beste sei koadro ere eraman zituzten. Eta, onena: «Zaindariek lapurretaren berri eman zioten Poliziari lapurrek alde egin eta gero. Alarma-sistema ez zegoen konektaturik gertaerak jazo zirenean». Ongi da. Demagun. Zer eramateko?, Margotek. Niregatik balitz, hau da, etxerako balitz, eta gustukoen dudan Mesalina saileko koadroa Albin ez dagoela kontuan harturik, La loge au Mascaron Doré, Carmen la Rousse edo Un examen à la faculté de Médecine. Hau dirua irabazteko egingo genukeela aintzat harturik, baina, Au Salon de la rue des Moulins, noski. Lehen pisuan dago, atetik gertuenen. Postura egingo nizuke: baietz hiru minututan kontu guztia burura eraman, margoari eskua eransten diogunetik kontatzen hasita.

      Esan daiteke, batez beste, egunero lapurtzen dela balio handiko margo bat munduan. Kontu arraro samarrak ohi dira, askotan, edozer susmatzera eraman dezaketenak. Egunkariek albiste txikiak egiten dituzte, oharkabean pasatzen direnak: Montecarlo erdian, urlia milioidunaren etxean, maiordomoa eskulotu eta ahoa estali ondoren. Poliziak ez du azaltzen ahal nola sartu ziren alarma sofistikatua eta kanpoko zaindaritza zorrotza zeukan etxean. Baina, susmoak susmo, margo bat eguneko. Ez dut ukatuko ideiari halako kariñoa hartua niola. Le Palais de la Berbie konkistatzea bezala iruditzen zitzaidan. Uste dut Troiako zaldi barrukoek nik jauregi hartan sartu nintzenean sentitzen nuen antzeko zerbait sentitu behar izan zutela hiriko atea zeharkatu zutenean. Agian arrazoi duzu, esan zidan Margotek. Hau da, margoa ateratzea ez dela oso zaila izango. Baina arazo mordo bat ikusten dut, bai museora sartu aurretik, eta bai, batez ere, museotik atera eta gero. Adibidez, nori salduko diozu lapurretaren ondoren jende guzti-guztiak lapurtua dela jakingo duen koadro bat? Erreskatea eska daiteke, nik. Au Salon de la rue des Moulins margoa baino gehiago da. Ikurra da. Edo bildumagile apetatsu eta eskrupulo txikiko bati saldu, Ameriketan. Yves oso seguru ageri da merkatuen gorabeherei dagokienean, horretaz mintzatu garenean. Margotek ezetz esaten zuen buruaz: azpiegituraren aldetik eginahal izugarriak egin beharko genituzke: armak eskuratu, bi furgoneta (bai, bi: bata Albitik alde egiteko eta beste bat inguruetan aldaketa egiteko); gero lokal egokiren bat topatu beharko litzateke museotik ez oso urruti margoa gordetzeko, eta beste bat koadroa gure eskuetan egongo zen bitartean behin-betiko egoitza izango zena. Hau guztia Polizia orpoetan dugula. Ondorengo garraioak nola egin pentsatu beharko litzateke. Saldu edo erreskatea eskatu, negoziazioak oso delikatuak izango lirateke. Honek guztiak, beste alde batetik, dokumentazio faltsuak geureganatzea eskatuko luke, agian beste bat edo beste bi pertsona gehiago sartu beharko genituzke aferan... Ez da oso dotorea. Eta inportanteena: faltsifikatzaile bat harrapatu eta kartzelaratzea zaila da. Lapurreta arma, mehatxu eta agian bortxarekin, urte mordo baterako genuke itzala. Nik ez nizkieke jendarmeei hain lotsagabe koskabiloak ukituko. Beharbada ez dira zuk uste bezain alferrak. Industrialegia ikusten dut zure plana. Zatarregia.

      Ez al zen zoragarria? Industrialegia! Margotek industrialegi irizten zion nire planari, ekintza zuzenak sorrarazten duen adrenalina-jarioari muzin eginik. Artisautza hain maitea omen zuen hori ni baino bi urrats aurreratuago zebilen plangintzan, antza. Zergatik tindatu duzu ilea, Margot?

      Bestalde, ekintzaile ausartaren plantak gorabehera, neronek ere aitortu behar nuen Margotek arrazoi pixka bat bazuela. Baina hain zen tentagarria, hain zen erraza, ezen zaila baitzen burutik kentzea. Eta koadro-garraioren batean saiatuko bagina? Ez nuela etsitzen ikusirik, Margoten ezpainak zimurtu ziren, baina ez zuen ja ere esan. Duela gutxi gertaturiko historia sinestezina —baina egiazkoa!— kontatu nion [2]. Maria Blanchard margolari espainiarraren hainbat obra autopistako atseden-gune batean ostu zituztenekoa, koadro horiekin batera alkandorak garraiatzen zituen kamioi baten atzealdea irekirik. Noiz atera zen koadrorik hemendik azken aldiz? 96an, Madrilgo Juan Marchera eramateko. Noiz aterako da hurrengoa? Gerok proboka genezake. Nola? Egin litekeena da, nik. Nekez, museo garrantzizko bateko zuzendaria, edo zuzendari-ordea, saltsan sartzen ez baduzu. Egin litekeena da, nik, berriro. Egia da zenbait museotako goi-kargu batzuk ezagutzen ditudala, baina ez dakit orduan Margot inpresionatzeko nahiak ez ote ninduen urrutiegi eraman. Alferrik ari zara. Beste museo bateko goi mailako inor saltsan sartu behar izateaz gain, hemen ere, Albin, konplizeren bat bilatu beharko genuke, eta garraio-enpresan ere beste bat, gutxienez. Jende gehiegi ezer onerako. Au Salon horri eskua erantsiz gero, baduke denentzat. Au Salon de la rue des Moulins da, hain zuzen ere, Albiko Museotik inolaz ere ateratzen ez den koadro bakarra [3]. Inolaz ere ez. Eta zuk nola dakizu hori, zergatik zaude hain seguru, Margot? Badakit, eta kitto. Ilea zergatik tindatu dudan? Hori galdera! Nahi duzuna, baina zure ilea, zurea propioa, hobeki gelditzen zaizu.

      [1] El País, 1985-X-28.

      [2] Hau prentsako berria izan da 1998ko urtarrilean.

      [3] Mme Tachennek, orduko Museoko egiazko dokumentalistak, egileari 1997ko udan izaniko elkarrizketa pribatuan esandakoaren arabera.

Arte irakasle (faltsu) baten
arrangura egiazkoak

Albiko Museoa ez da bakarrik munduan Lautrecen obra-bildumarik handiena duen tokia, margolariaren bizitza eta obrari buruzko dokumentazio-zentroa ere bada. Hori profitaturik, zuzendari-andrearen aurrean aurkeztu nintzen astelehen batez, arte-irakasle nintzelakoan. Asuntoa aldez aurretik eztabaidatu nuen Yvesekin eta Margotekin, eta horixe zela erabaki zuhurrena deliberatu genuen. Imanolek gutun dotorea prestatu zidan, izan, ez den Euskal Herriko Unibertsitateko Arte Fakultateko buruak izenpetua. Esan beharrik ez da gutuna faltsua zela. Gutunak ederki asko adierazten zuen ni hango irakaslea nintzela, tesia egiten ari nintzela (Karikaturaren eragina XX. mendeko margolaritzaren bilakaeran), guztiz beharrezkoa zitzaidala Albiko margolariari buruzko hainbat informazio jasotzea, eta, hitz batez, Euskal Herriko Unibertsitateak bere esker ona erakutsiko ziola Albiko Museoari bizpahiru astez artxiboak eta materialak arakatzen jarduteko baimena emango balidate. Arte Fakultateko buruak fax eta telefono zenbakia ematen zituen, zuzendari-andreak, hala nahi izanez gero, dei edo idatz zezan edozeren gaineko zalantzarik baldin bazuen. Esan beharrik ez da, fax eta telefono zenbakiak Zederrunen jauregi teknologikoarenak ziren, Zederrun bera, nik hala eskaturik, arduratu baitzen jostailu elektroniko zenbait paratzeaz. Azaldu zidanez, paratu zituen dispositibo horiek atzematen zuten deia Frantziatik ote zetorren, eta hala izatera berariaz prestaturiko erantzungailu jakin bat jartzen zen martxan, Arte Fakultateko buruak une hartan ezin zuela deirik atenditu esaten zuena. Mezua inmobiliaria batean lan egiten zuen Zederrunen arreba batek grabatua zen. Frantziako deia hiru aldiz errepikatzen bazen, deiak salto egingo zuen —niri ez galdetu nola, horiek Zederrunen trukuak baitira— arrebaren inmobiliariako telefonora. Han arrebak —frantsesez pixka bat bazekienak— hartuko zuen, eta zin egingo zuen Euskal Herriko Arte Fakultateko buruaren idazkari pertsonala zela, Fakultateko burua bilduta zegoela eta mezua uzteko, bilera bukatutakoan deituko zuelako. Zuzendari-andreak horrenbeste lan hartzen bazuen nire nortasunaren gorabehera aztertzeko, azkenik Zederrunek deituko zion, esanez, baietz, Albira azaldutako gizaseme hori —hau da, ni—, Fakultateko irakaslea zela, eta lasai egoteko, eta aprobetxatu nahi zuela bere lankidetza eskertzeko; ez zitzaiola iruditu Unibertsitateko errektore jauna gutunaren asuntoarekin molestatzea, baina hala nahi izanez gero errektore jaunarekin mintzatuko zela, edo komunitateko lehendakariarekin berarekin. Gure hipotesia zen Albiko zuzendaria horrenbestez konforme geldituko zela; ezezkoan, zerbait asmatuko genuen. Auskalo zertan ibiliko haizen, esan zidan Zederrunek. Afari bana zor dizuet, hiri eta hire arrebari. Zederrun gozatu egiten zen bere tramankuluekin zer egin zezakeen frogatze hutsarekin, eta gainerakoa ez zitzaion gauza handirik axola.

      Aurkezpen-gutun faltsuarekin ez ezik, nortasun agiri faltsuarekin bertaratu nintzen, badaezpada ere. Ez nuen espero inork eskatzea, egia esan, baina ardura hori ere hartzea ez zitzaidan gehiegizkoa iruditu. Beraz, hara azaldu nintzen nire panazko prakekin, pare bat asteko bizarrarekin, graduatu gabeko kristala zeukaten betaurrekoekin eta ordenadore portaila lepotik zintzilik, arte-irakaslearen papera ahalik eta hobekien egiteko prest. Museoko zuzendariarekiko zitak argi erakutsi zidan, ostera, egoerak eskatzen zuenaren oso gainetik ari nintzela. Izan ere, zuzendariak apenas begiratu zidan; eskua eman, gutuna jaso zuela esan eta oso lanpetuta zebilelako aitzakiarekin kanporatu egin ninduen bere bulegotik. Hasierako topaketa hura nahiko dezepzionagarria izan zen. Erdibideko bizarrak azkura ematen zidan, eta ez nago ohituta betaurrekoak eramaten, graduatu gabe izanik ere. Ni Arte Fakultateko irakaslearen iruzurra susmatuko ote zuen beldurrez eta zuzendariak ez omen zekien Euskal Herrian unibertsitatea zegoenik ere. Are, komentario tokiz kanpokorik ere egin egin zuen, edo hala iruditu zitzaidan, ez niolako erabat ongi ulertu; hor konpon, ez nion kasurik egin. Orduan dokumentazioaz arduratzen zen emakume gazteari deitu eta nire ikerketetan laguntzeko agindua emanez, despeditu egin ginen. Edukiko dugu elkarrekin solastatzeko aukera, halako batean, bota nion. Baietz, jakina, erantzun zuen, horretarako batere gogorik ez zuela adierazten zuen irribarre izotzezkoaz. Izorratu egingo haut, izeberg puska halakoa!

      Albiko Museoa, dokumentazio-zentroa izanagatik, ez dago hagitz prestatua nirea bezalako bisitak jasotzeko. Dokumentalista eta kontu-hartzailearekin banatzen nuen gela txiki batean jarri ninduten; bertara iristeko lehen solairuan, publikorako eskaileren ondoan zegoen atea zeharkatu behar zen. Hantxe zeuden museoko tripak; gure gela, fotokopiagailua, eta koadroen diapositibak egiteko prestaturik zegoen gela txikia. Zuzendariaren bulegoak eta bere idazkariaren gelak hartzen duten partea handixkoa da; bigarren pisuan dago, Lautrecen afixak erakusten dituen aretoan hartzen den txuriz margoturiko ate batetik barneratuz gero. Museoak hirurogeita hamar urte baino gehiago badu, eta zerbitzuetako alde hura ezagutzean nabari da; tokia, zuzendariari erreserbatua dagoena ez bezala, txikia izanik, gauzak pilatzen direlako sentsazioa nagusi da. Ni neu kosmos txiki hartako beste oztopo bat izango banintz bezalakoa zen. Hala dokumentalistak nola kontu-hartzaileak gizabidez hartu ninduten, traba baizik egiten ez duten katxarroen artean lan egiten ohituta baileuden. Gehiegizko hurbiltasunak ematen duen nahitaezko intimitatea duintasun osoz eramaten zuten. Dokumentalista, madame Cahuzac, hogeita hamar urte inguruko neska fuertea zen, duela gutxiko amatasunak zabaldua. Nirekin poliki mintzatzeko kortesia bazuen, eta irribarre herabeak egiten zizkidan ez niola ulertuko uste zuenean. Kontu-hartzailea, monsieur Briatexte, berrogeita gehiago edukiko zituen gizaseme bat zen, eta irribarretan urtzen zen, bere gehiegizko atentzioen bidez gela hartako mundu txikian nork agintzen zuen garbi egongo ez zelako beldurrez-edo. Sinpatikoegi nire gusturako.

      Mahaitxo batean paratu nuen nire ordenadorea eta dokumentalistari liburuak eskatzen hasi nintzaion. Banituen Yvesen eta Thierryren instrukzio zehatzak bilatu behar nuenari buruz, baina nahikoa denbora ere banuen, eta jakinmin berezia ere bai. Egia esan, betiko ideia zebilkidan dantzan behin eta berriz burmuinean, temati; ziria sakatzen ari zitzaidalako ideia, faltsifikazioa burugabekeria zela eta lapurreta, aldiz, askoz ere egingarriagoa. Nola faltsifikazio bat sartu hain ongi katalogatuta dagoen obra batean? Bai eta inoiz desagerturiko gazta puska bat izanik ere... Eta, museoan hainbat egun eman ondoren lortzen ahal nituen informazioez baliatuz lapurreta prestatzen bazuten, ni bazterrean utzita? Ez nuen kontua batere garbi ikusten. Hortaz, lehenengoz eta behin faltsifikazioaren gaiaz interesatu nintzen, irribarre asko eginez eta nire frantsesaren kaskarra areagotuz, nire gelakideen begietara arte-irakasle inozo, ergel eta despistatuaren moduan agertzeko. Luze gabe ikasi nuen hamarrak aldera dokumentalista atera egiten zela geunden txokotik aldameneko taberna ugarietako batean kafetxoa hartzera joateko. Hura ikasi eta hurrengo egunean halabeharrez topo egin duenarena egin nuen berarekin, eta kafetxoa ordaindu. Handik aurrera dokumentalistak bere kafelagun izan nendin onartu zuen. Cahuzac andrea gaztea zen, irekia, eta museoko bulegoko paretetatik kanpo, zuzendari-andrea eta are kontu-hartzailearengandik urrun, bere barrena husteko gogoari men egiten zion, gustuz. Pertsuasiboa izaten ere badakit, beharrezkoa denean. Liburuetan lortzen nituen datuak dokumentalistak esaten zizkidanekin konparatuz eta osatuz informazio baliagarriak lortu nituen.

      Lehenbizi Joyantek idatziriko biografia eta Dorturen katalogoen liburukiak eskatu nizkion. Dorturen katalogoko eskaintza-hitzak interes biziaz irakurri nituen, pista batzuk ematen baitzituen. Dedikatoria Joyantentzat da: «Lehenengoz eta behin, ekin zenion ordurako azaltzen hasiak ziren faltsuen aurkako borroka egiteari. Zuk erabili zenuen juzku onez Toulouse-Lautrecen zigilu-monograma, jarri zenuelarik eskaini zizkizuten obretan, egiazkoak zirenean. Zuk baizik ez duzu zigilua erabili, zeren, nire eskuetara iritsi zenean, Albiko Museora bidali bainuen, arraiatua, beste inor gehiagok erabiltzeko tentazioa izan ez zezan, eta zure erabakiak inork zalantzan jartzen ahal ez zitzan» [4]. Bere hartan, ez zen asko. Cahuzacen laguntzarekin honela osatu nuen informazioa: Maurice Joyant —artista bizirik zegoela bere martxantea izandakoa— izan zen Toulouse-Lautrecen gaineko dokumentaziorik fidagarriena eta osatuena bildu eta jaso zuena. Bera da Albiko pintoreari buruzko informazio-iturri nagusia, garrantzizkoena, eta munduan ez da hori ezbaian jartzen duenik. Joyant hil zelarik, dokumentazio guztia M.G. Dortu andrearen eskuetara iritsi zen. Joyantek lehendabiziko katalogoa egin zuelarik, Dortuk eguneratu eta osatu egin zuen; Dorturena da egun ia biblia moduan —batez ere margoei dagokienez, ez hainbeste litografiei dagokienez— erabiltzen den katalogo nagusia. Dortu andrea, Albiko Museoko Fundazioaren lehendakaria izan zena, orain hamahiru bat urte zendu zen, eta bere materialak Méric izeneko jaunaren eskuetara iritsi dira. Méric hau Dorturen suhia zen. Egun Parisen bizi da eta mundu guztian Lautrecen obren egiazkotasuna zertifikatzen duen bi pertsonetako bat da, hau da, arte munduan expertiseur izenarekin ezagutzen dena.

      Esan behar da ez dela egia zehatza Joyant hasi zela faltsuen aurkako borroka egiten. Ez, Henri Toulouse-Lautrecek berak eman zion hasiera borroka horri: «1895 urte aldera Lautrecek Polizia higiarazi zuen hainbat faltsifikazio atzemateko». Faltsifikatzaileak harrapatu zituzten, baita ere.

      Izan ere, faltsifikatzailea eta arte-obraren arteko harremana pipia eta egurraren artekoa bezalakoa da.

      Faltsifikatzaileen motibazioaz mintzatzea alferrik da, agerikoa delako. Galdetzekotan, galdetu beharko genioke geure buruari, beharbada, zein izan zen 1895eko protofaltsifikatzaile horien motibazioa: Joyantek jakinarazten digunez (Joyant II, 144-145-146 orriak), 1891 urtean Lautrecen marrazki batek 3 edo 4 libera egiten zuen, bakar bakarrik. Hortik aurrera maula egiten saiatu direnen motibazioa datu hauen argira erraz ulertzen da: 1901ean, Lautrec hiltzear, bere margo batzuk 3.000 eta 4.000 liberetara iritsi ziren («cette vente avait fort réconforté Lautrec déjà près sa fin», dio Joyantek, goian esandako toki berean). Ez pentsa asko denik: konparazione, 1891 urtean Milleten L'Angélus izeneko margoak 800.000 libera egin zituen. 1905ean Lautrecen Intérieur de cabaret izenekoak 7.000 libera jo zituen. 1924an, Léclanché bilduma saldu zenean 70.000 liberetara iritsi zen. 1926an, Decourcelle bilduma saldu zelarik, 230.000 liberetara. Eta gisa honetan, urtez urte, prezioak gora egingo du. Maurice Joyantek bazekien zertaz ari zen hau idatzi zuenean: «Dudarik gabe Toulouse-Lautrecen obren prezioek gora egingo dute hemendik aurrera, honetan Artearen historian izan diren maisu egiazko guztien obren bidea segituko dutelarik, hau da, artearen historian kate-maila beharrezkoa eta ezaguna direnen obren bidea; bere meritua ez delako oinarritua egun edo garai bateko miresmenean, ofizio ikaragarri batek zerbitzatzen zuen sormen jenialaren oinarri sendoan baizik». Izan ere, Lautrecen inguruko gorabehera asko uler daiteke salmenta-prezioei begira. 1994an, New Yorken eginiko enkante batean, Premier maillot izenekoa 600 milioi pezetatan saldu zen. 1996an Danseuse assisse izenekoak 84.000.000 libera harrapatu zuen, hau da, 2.000 milioi pezeta inguru. Egun, arte-merkatuan, Van Goghek baizik ez omen du prezio altuagorik harrapatzen. Zeren, ez pentsa, Danseuse assisse Lautrecen obra ona da, baina ez da maisulana. 1890ean egina dago, margolariak oraindik bere heldutasun betea harrapatu baino lehen, beraz, eta ez da aparte handia, 57 x 46 zentimetroko neurriak ditu. Agian gutxi erakutsi dela publikoki (1890-1971 urteen artean sei aldiz bakarrik, eta beti Parisen, Dorturen katalogoaren arabera), eta beti bilduma pribatuetan izan dela, horra prezioa igotzeko litezkeen arrazoi batzuk.

      Arte-lana gari-zelaia bada, faltsifikatzailea txingorra da. «C'est la rançon de sa gloire», dio Joyantek. Gloriaren prezioa, alegia.

      Martxa honetan, koadro-salmenta finantzei buruzko orrietara pasatu beharko da, kulturari eskaini ohi zaion tartea utzirik. Izan ere, artea, gero eta gehiago, bere gisako burtsa paralelo moduko zerbait da, eta kasik ohiko burtsak bezainbeste bete ditzake inbertsioa, diru-garbiketa edo dirua erruz irabazteko helburuak; batez ere edotariko mafiek bere dirutza itzelak non inbertitu jakin ez eta arte-merkatuan begiak para dituztenetik, bildumagile pribatu klasikoek eta are museoek ere gero eta zeresan gutxiago daukate arte-gaien salerosketan. Egungo aditua ez da, jada, artean aditua, arte-merkatuan aditua baizik. Ez da gauza bera. Urteetan garatzen ari den prozesua da.

      «Nik dakidanez, Lautrecek hainbat dozena medikuri eta ia beste hainbeste notariori egingo zizkien opariak, eta erregaliz estaliko zituen ezin zenbatuko ditudan amonen, osaba-izeben, familiaren lagunak, gehi bereak, noski. Honek arriskutsua lirudike, zalantza eraman bailezake bildumagileen baitara» [5]. Dorturen hitz ironikoak dira, faltsifikazioen, faltsutu nahiaren norainokoa azaltzeko. Baina ez da beldurrik eduki behar: «Maurice Joyantek erakutsi digu, bere obran zehar, faltsuek ezin jasan dezaketela denboraren epaia», zeren eta «artistaren jenioa beharko litzateke (...) esku, hatz, begi, aurpegi bateko ahoa osatzen duen jaulkitako puntu bat ezin daitezke kopiatu, batetik bestera aldatu. Marrazkiari gagozkiola, ikasi ezin daitekeen sena eduki beharko litzateke, 'hau Lautrec bat da' esanarazten digun sen berezkoa».

      «Hau Lautrec bat da esanarazi». Nori esanarazi, baina? Kritikariei? Adituei? Museoko zuzendari eta kontserbatzaileei? Expertiseur direlakoei? Galdera honek beste bi galdera kezkagarri sorrarazten ditu, gutxienik: aditu, kritikari eta expertiseur guzti-guztiek zintzo jokatzen dute beti, beti baina? Galdera maltzurra da, ez dut eskubiderik besteren zintzotasunaz zalantza egiteko. Zer ari naiz? Madame Dortuk entzun izan balit! Berak kontatzen baitu [6] behin faltsifikatzaile batek milioi bat libera zahar jarri zizkiola mahai gainean margo faltsua egiazkoa zela zertifikatzeko. Dortuk egin ez zuena, noski. Are, sumindu egin zen proposamena entzunik.

      Bigarren galdera hau gelditzen zait: aditu eta kritikariak ez dira sekula, ezta behin ere, okertzen? Galdera honentzat erantzun bat behintzat badaukat: Livorno, 1984. Gazte batzuek Modiglianiren hiru eskultura faltsifikatu eta agerrarazten dituzte, «libertitzeagatik» eta «artearen ustezko objektibitateaz» barre egiteagatik. Zientifikoek, adituek, kritikariek, historialariek, denek irensten dute amua. Barru-barruraino irentsi ere: «Modiglianirenak dira. Barruan argia badute. Harri soil hauetan atzematen da hatsa, presentzia» dio adituetako batek. [7] Helburua beterik, gazteek berek jartzen dute engainua agerian. «Tinta eta guzti jango zituzten idatzi dituzten esaldiak», dio Erromako egunkari batek, adituen paperaren nolakoa gogoratzen duelarik. Adituak barregarri gelditzen diren pasadizoak biltzea ez da eginkizun zaila; aitzitik, han eta hemen arakatzen bada, nahikoa erraza da.

      Urdaiazpikoari harra, eta arte-lanari faltsifikatzailea.

      Joyanten ideia izan zen, Dortuk berak ere bildu zuena ondoren: Lautrecen obra imitaezina delakoan, edozein faltsifikazio-lanek ez duela jasaten egiazko obrarekiko konparazioa, Maurice Joyantek proposatu zuen areto berezi bat irekitzea Albiko Museoan, Lautreci egindako faltsifikazioak erakusteko, jende guztiak ikusi ahal izan zezan alderaketan ez zegoela kolorerik.

      Joyantek sutsu defendatu zuen ideia; alabaina, ez zioten jaramon egin: urte askotxo geroago Dortuk, lehen esan bezala, ideia jaso eta berriz jaulki zuen.

      Liburuetan begiraturik, aipatu areto berezi hori inoiz ireki zuten edo ez, ez nuen jakiterik izan. Nire informazio-emaileari, hots, Cahuzac andreari, galdetu beharko nioke, hortaz. Baina ez berehalakoan, susmo txarra har ez zezan.

      Baina, guztiarekin ere, niri lehengo galdera gelditzen zitzaidan buruan itsatsirik: nahiko talentu edukiko al zuten nire sozioek kasik XXI. mendean mila bider zapaldu den bidean belar-hosto freskorik dagoela inori sinestarazteko? Eta zergatik Camembert hura? Lautrecek egin naturaleza hil bakarra izateak ematen zion, noski, bitxitasuna koadroari; baina, bitxitasun horrek berak, epaimahaiari iseka egiteko gogotik sortua izateak berak, ez al zion zailtasun aparta ematen lan hari? Eta hori horrela zen bitartean, ezin nuen burutik kendu zer adrenalina-jario askatuko zen nire zainetan Au Salon harturik eskaileretatik behera lasterka abiatuko bagina, gure aurka ezer egiten saiatuko zirenei pistola erakutsiz... Hogei urteetara itzultzea bezalakoa izango zen.

      Zalantzak janda neuzkan barrenak.

      [4] M.G. Dortu: Toulouse-Lautrec et son oeuvre. Collectors Editions, New York, 1971.

      [5] Idem.

      [6] Toulouse-Lautrec, Collection Génies et Réalités, Hachette 1962.

      [7] El País, 1984-X-7.

Drakula kondeari
berakatza bezala

Mme Cartailhacek, zuzendariak, halaxe esan zuen, neronek aditu nion belarri hauekin: astero iristen zaizkiola Lautrec egiazko bat daukatela zin egiten duten gutunak. Eta zer egiten du?, jakin nahi izan zuen Margot Lasallek. Leitu ere ez omen ditu egiten; idazkariari pasatzen omen dizkio, eta —esan zuena hitzez hitz errepikatzen ari naiz— idazkariak ere ez omen ditu leitzen. Alegia, museoan ez dietela batere kasurik egiten iristen zaizkien gutun haiei, zuzenean eta begiratu gabe zakarrontzira doazela, segurutzat jotzen dutela faltsifikazio zabarrak izango direla. Ez nagoela oso konbentzituta adierazi nahi diot Margoti, nire zalantzen berri eman nahi diot, zehar hitzez baizik ez bada adierazi nahi diot susmoak baditudala, presentimenduak. Ikusi nahi dut zer erantzuten duen, zer jarrera hartzen duen nirekin. Zer dago faltsuen aretoaz?, galdetu du Margotek, ezer gertatuko ez balitz bezala, nik dakidala, ez zuten sekula eratu.

      Maurice Joyantek, Lautrec faltsifikatzea ezinezkoa zela konbentziturik, eginarazi eta atzemandako faltsu batzuk museoan erakusteko proposamenaz ari zen, halakorik zintzotasun eskaseko jendearen eskarmentagarri izango zelakoan. Joyant hil ondoren, Mme Dortuk ere proposamen bera egin zuen. Baina hil egin zen halakorik ikusi gabe. Eratu egin zuten, ordea!, esan dut, seguru. Informazioa Cahuzac andrearen ezpainetatik jaso dut, dokumentalistak ziurtatu zidan garai batez faltsuen aretoa hantxe egon zela, baina gero kendu egin zutela. Kendu!? Zergatik kendu? Finean, ez omen zitzaien ideia ona iruditu. Barre egin du Margotek nire erantzuna entzun duenean. Barre egin dut nik ere, azkenik. Ikusten, memelo? Begiez horixe esaten ari zaidala dirudi. Ikusten? Zu beldur zaude ez dakizulako, ez duzulako uste faltsifikazio bat sakatzeko gauza izango ote garen, eta Lautrecen erabateko faltsifikaezintasunaz konbentzituenen zeudenek ere amore eman zuten aspaldi.

      Parisko berriak eduki ditut, dio Margotek. Thierryk argibideak helarazi dizkit. Hauek denak behar omen ditu: 1884-87 urteen artean artistak egin zituen obren zerrenda, tamainak, margo-klaseak (olioa, pastela, tinta...), gaiak eta gainontzeko detaileak emanez. Non dauden ere bai: Thierryk bere begiz ikusi nahi ditu, oso urrun ez badaude bederen. Epe horretako obra guztien erreprodukzio grafiko ona, batez ere Ameriketan edo bilduma pribatuetan daudenena. Zer dago izenpeaz? Zenbat izenpe erabili zuen garai hartan? Non izenpetu ohi zuen koadroa? Eta zer dago Dorturen gutunaz?

      Horretarako kontratatu naute, azken finean. Horixe da nire lana.

      Ikus dezagun. Goazen poliki-poliki. Obra inportanteenak? Bon, garai hartan Artilleur et femme saileko guztiak sartuko lirateke, Carmen la Rousse saileko guztiak, Emile Bernarden eta Suzanne Valadonen erretratuak, La chaise Louis XIII gaia hartuta beste bi. 1887koak Van Goghen eta artistaren amaren erretratuak daude, Au Moulin de la Galette, La Gouloue et Valentin le Désossé... oso oker ez banago Thierryk esaten duen epea prestakuntza klasikoarekin apurtu eta Montmartre deskubritzen ari den garaia da. Epe horretan 51 margo daude katalogatuta. Batzuk Albin daude, beste batzuk Parisen, Madrilgo Thyssenen ere bada Carmen bat... Thierryk maite al du bidaiatzea? Hobe hala bada, badituelako epe horretako obrak, erakusketa publikoan, Belgraden, New Yorken, Kopenhagen, Londresen, Buenos Airesen, Stockholmen, Chicagon, Amsterdamen... Agian horietako batzuk ikusten ahalko ditu. Erreprodukzio onak lortzearena, ez da erraza izango, batez ere bilduma pribatuetan daudenen erreprodukzioak. Batzuetan guztiz ezinezkoa izango da, hainbat obra non dagoen inork ez dakielako. Beste batzuetan zaila izango da, Ancelin tabernako paretetan egin zuen hainbat, esaterako, 1926ko enkanteko katalogoan dago erreproduzituta... Thierryk izango du, noski, katalogo edota material horiek eskuratzeko modua... Firmarena konplikatuxeagoa da. Garaiko 51 koadro horietatik asko firmatu gabe dago, mordo bat H.T. Lautrec, gehienetan behean eta ezkerraldean, behin Tréclau, bere deituraren silabekin jolastuz, bere monograma famatua bitan baino ez da azaltzen... Baina apunteak errepasatu beharko ditut, batez ere Dortuk bere liburuan izenpeen aferari eskaintzen dion kapitulua. Zeren, oso oker ez banago, Albiko txikitoak 34-35 izenpe erabili baitzituen bere bizitzan. Izenpeaz mintzatu behar da, noski, eta kezkatuta nago.

      Margotek nire kezkak kanporatzeko eskatu dit. Gure Camembert hori izenpetu beharko ote litzatekeen eztabaidatu beharko genuke, nik. Gauzik hitz hauek jartzen ditu Lautrecen ahotan, Camemberten pasadizoa kontatzen duenean: «Je ne le signarai pas; je me bornerai à inscrire sur la notice un pseudonyme quelconque» [8]. Horrek ahalbidea ematen du ez izenpetzeko, Gauzik esaten duena ontzat emanez, edo izenpetzeko, Gauzik esaten duenari kasurik egin gabe. Eta, izenpetzekotan, Lautrecek erabilitako izengoitietako bat erabiltzeko (Trèclau, Tolag-Segroeg), edo berri bat asmatzeko. Ez da erraza.

      Ni Dorturen gutunak kezkatzen nau —esan zuen Margotek—. Egia izango da existitzen delakoa?

      Mme Dortuk [9] ziurtatzen du Joyantek eduki zuela Lautrecen gutun bat, zeinean azaltzen baitzion zer egin behar zuen, zalantzarik edukiz gero, autentiko bat faltsu batetik bereizteko. Gauza jakina da Joyanten material guztia, hau hil zenean, Dorturen eskuetara pasatu zela. Dortuk ez du datu hori ematen, baina uste izatekoa da eskutitz hori Joyanten paperetan egongo zela, eta bere eskuetara iritsi ez ezik, bere eskuetan ere hartuko zuela indarra, eta bere ondorengoen eskuetan. Dortuk oso diskretuki darabil gaia («Eduki izan dut esku artean» dio, kasualidadez inoiz ikusi izan bailuen edo), eta bere hitzetatik ez dago ateratzerik, ezta hurrik eman ere, nik ateratzen ditudan ondorioak, baina hala behar du. Lautrecek berak hari egiten ahal zizkioten faltsifikazioen aurka eginiko antidoto bat bezalakoa-edo. Eskutitza dagoelakoa sinesgarria egiten da Lautrecek berak harrapatu zituela faltsifikatzaile batzuk enteratzen garenean. Dorturen materiala Méricen eskuetara pasatu zen. Méricek eduki behar du gutuna, halakorik badago.

      Duda egiten duzu?, nik.

      — Esan nahi dut faltsifikatzaileak desanimatzeko beste truku bat izan daitekeela, Lautrecen koadro faltsuen aretoa eratzearena bezalakoa. Baina gutunarena askoz mehatxu boteretsuagoa da; faltsuen aretoa kendu egin zuten justu lortu nahi zuten efektuaren kontrakoa eragingo zuten beldurrez. Halako karta batek, ordea, Joyant-Dortu-Méric autoritate-lerroari sekulako indarra emango lioke, euren eskuetan nolabaiteko indar faktiko bilakatuko litzateke.

      Jakiteko modu bat baino ez dago: Mérici berari galdetu. Parisen bizi omen da. Méricek ez dizu gutuna nolanahi erakutsiko, baina.

      Agian... esan du Margotek, pentsakor. Ni ere zerbait pentsatzen ari naiz, neskaren ipurdia gogoan. Baina ez, txorakeria da, Méric hori agure beneragarria da. Margot konturatu da. Aizak, hi, txorradaren bat esateko, egon hadi isilik. Ez, ez da txorrada bat. Museoan pasatu ditudan egunetan ikusi dut, noizean behin, jendea badoala beren litografia zaharrekin, autentikoak ote diren esperantzan, kontsulta egitera; gehienetan ez dira jatorrizkoak, ez dira orijinalak, eta halaxe jakinarazten zaie. Gehienetan ere ez dira konforme gelditzen [10]. Orduan Méricengana joateko esaten zaie, helbidea emanda. Hortaz, nahikoa izango genuke litografia zahar bat nonbait bilatu, eta gisa horretan Méricengana iritsiko ginateke. Eta orduan, zer? Orduan... ez nintzen atrebitu pentsatzen nuena esatera, eta beste hauxe esan nuen, orduan hartu eta egurra eman gutuna erakutsi edo gutunik ez dagoela aitorrarazi arte. Ametsetan ari haiz, motel, esan zuen Margotek.

      Drakulari berakatza, arteari faltsua.

      Margotek nire kemen galdua berreskura dezadan nahi omen du, nabaritu egiten du ez nagoela oso animatuta, eta hauxe esan dit: Van Meegerenek Vermeer zuen espezialitate. Ikaragarri ona omen zen. Hainbeste non zenbait museori sakatu omen zion ziria. Zehatz esanda, 1937an aditurik adituena engainatu zuen, A. Bredius doktorea. Engainuari esker Rotterdameko Boyman Museoak Emmaüseko erromesak erosi zuen, Vermeerrena zelakoan [11] Goeringi berari ere sakatu omen zion ziria. Bihurrikeriak kartzelara eraman zuen. Van Meegerenek ez zituen, baina, Vermeerren koadrorik kopiatzen. Vermeerren antzera egiten zuen. Artista bat zen, azken finean, faltsifikazioaren artista bat. Banitaterik gabeko artista? Gosete handiak pasatutako artista? Auskalo. 1984ko irailaren 11n, zazpi hilabete lehenago zendu den Tom Keating faltsifikatzailearen obra batek (lorontzi bat, Van Goghen antzera) 3.500.000 pezeta harrapatu zuen Londresko Christie'sko enkante-areto printzipalean [12]. Keating famatua zen 1979 urtean epaitegietara eraman zutelako, inpresionista eta XIX. mendeko margolari ingelesen koadroak faltsifikatzeaz akusaturik. Baina baita ere Ingalaterrako telebistako programa-sail batean hainbat koadro faltsifikatu zituelako, xehetasunez esplikatuz Monetek, Cézannek edo Van Goghek nola margotzen zuten: «Hemen Van Goghek hodeiak kiribilduko zituen, haizearen indarraren inpresioa areagotzeko». Pintzela eskuan eta txorradarik gabe, esan eta egin egiten omen zuen. 1979ko epaiketa bertan behera gelditu zen, ezin zutelako ezer frogatu.

      Suari ura bezalakoa.

      Margoti ez zaio argudio-saila bukatu: kritikari eta aditu guztiek onartzen dute, gogoz kontra bada ere, bilduma pribatuek eta museoek faltsuen portzentaia txiki bat badutela. Ehunekoetan ez dira bat etortzen: %2 edo %3, baikorrenen arabera, %15, sistemarekin kritikoen direnek diotenez. Margot gaixoa. Egon liteke hiru aste faltsifikazio-kasu zelebratuenen zerrenda egiten, mila argudio arrazoizko eta logiko aletu litzake, eta ez zukeen nire une hartako eszeptizismoa deuseztatuko.

      «Egia esan, ikerketa serio batek eskatzen dituen baldintza guztiak betetzen badira, historiografiko hutsetatik hasi eta gaurko teknologiaren sofistikatuetaraino —gure zerbitzuan jartzen dituena koloreen analisi mikrokimikoa, erradiografiak, argi ultrabioleta, ordenadoreak eta laserra—, maula ia ezinezkoa da» [13]. Hauxe baino ezin diot kontrajarri Margot baikorrari, eta ez da gutxi.

      Zer, orain Louvreko zatiki-azeleradorearen beldur al zaude? [14] Sekula entzun duzu Alberto Fabra izena? Fabrak batez ere zinemaren industrian lan egin izan du. «Nik koadro faltsu ugari margotu dut —dio berak—, eta ez dut etsi: iritsiko da horietakoren bat Amerikako museo batean ikusiko dudan eguna» [15]. Zer uste duzu, gu, gure taldea, Fabra baino gutxiago dela?

      Ezer esan ez nuen arren, nik ere banuen Fabraren aditzea. Fabrak azaltzen du berak faltsu asko ikusi dituela hortik zehar —museo, galeria eta bilduma garrantzizkoenetan—. Ofizioa ezagutzen duenez, atzeman egiten dituela: «Margolari bati eskatzen badiote pelikula baterako faltsu bat egitea, errazena izaten da faltsifikatu nahi duen margolariaren hiruzpalau koadro erabiltzea, gero faltsua egiteko. Lehen planoan dagoen irudi jakin baten bariante bat egiten da, eta hondoan beste koadroetako elementuak sartzen dira. Koadro batean bi margo ezagunen elementuak ikusten badira, ia segurua da faltsua dela».

      Horiek ohi dira bi metodo garrantzizkoenetakoak: inoren antzera egitea, edota Fabrak lerro batzuk gorago adierazi duena, motiboen nahasketa hori. Inoren antzerako bat sakatu ahal izateko oso ona behar du izan koadroak. Elementuak nahastea beti zakarragoa izaten da. Toulouse-Lautrecen faltsuen historian margolariaren iruditeria ohikoena (La Gouloue, Jane Avril, Valentin le Dessossé, Marcelle Lender, Guilbert) nahastekatzen da entsaladetako elementuak bezala. Alde horretatik, Lautrec margolari-mauka da faltsifikatzaileentzat.

      Baina maularen eremuak oso zabalak dira. Koadroa faltsua eta firma egiazkoa izan daiteke. Halako koadro famatua prestatzeko bozeto bezala aurkezten den faltsifikazioa ere oso tipikoa izaten da. Kalkoarekin bezala eginiko kopia alde batera utzi gabe, jakina. Ezagutzen den baina desagertu den margoarena ere aintzat hartzekoa da. Zenbaitzuetan koadro ezezagun —baina «egiazko»— bat hartu, izenpe ospe handiko bat faltsifikatu eta, are, egiazkotasun-zertifikatua faltsutuz saia daiteke. Kontua nahiko nahasirik ez bailegoen, askotan artistak berak faltsuak egiten ditu, inoren antzerakoak, barre egiteko, dibertitzeko beste helbururik gabe («Eta Lautrecek berak ez al zituen faltsuak egin marrazki bat Forain eta beste bat Helleu izenpetu zituelarik?» [16]). Lautrecen kasuan, gainera, litografien saltsa gaineratzen badiogu (jatorrizkoa izateko bete behar dituen baldintzak: autoreak berak jatorrizko plantxekin eginiko lehen ediziokoa izatea, zenbakiduna, eta ez beste inork ondoren eginiko beste tirada batekoa), mundu oso baten aurrean gaude. Ez, etsi egingo dut, ez naiz kasuistika zabal hau sailkatzen saiatuko, arte-lizentziatuei uzten diet lana, baldin eta denbora luze dela bat edo batek egin ez badu. Baina, eta horixe zen nire kezkarik nagusiena, arte-lizentziatu horrek ahalik eta sailkapen zehatzen eta perfektuena egin badu ere, seguru ez duela bere sailkapenean guk egin asmo genuen bezalako faltsifikaziorik: Lautrecen antzera egin Albiko margolariak bere nortasun piktorikoa maskaratzeko berariazko grinarekin pintatu omen —omen— zuen koadroa. Hura inauteria!

      Garai bitxian bizi gara, dio Fabrak, «koadro hau faltsua dela egiaztatzen dizugu», diote saltzaileek. Eta hori garantia bat da. Halaxe ere Beliakoven negozioan.

      Zeren garantia, galdetzen dut nik? Bada, horixe koadroa guztiz faltsua delako garantia. Duda izpirik ez dago. Hori bai, faltsu pedigreeduna. Pedigreeduna, bistan denez, gabe baino gehiago da, beste prestijio bat. «Agiri honen bidez jakinarazten dizut zure koadroa guztiz faltsua dela, guztiz baina, Judasen musua bera baino faltsuago, faltsu autentikoa». Eta beste hau? Hori? —nazkaz zipaturiko keinu bat—. Hori? Auskalo! Faltsua da, hain faltsu non faltsua ote den ere ezin baitaiteke egiaztatu, faltsu-faltsua. Urdaiazpikoaren harra, gariaren txingorra, egurraren pipia, Drakularen berakatza, kondoiaren zuloa. Kaosa.

      Kaosaren aurrean faltsu autentikoak ordena garantizatzen dizu, eta prestijioa ematen du. Edozein polizia autonomikok bezala. Eta zer autonomiak ez du bere polizia autonomikoa eduki nahi?

      Faltsu autentikoa gizarte kapitalista garatuaren azken orroa da, asmazio ikaragarri ona. Nork eman dezake gehiago horren diru gutxiren truke?

      Guk egin nahi genuen faltsua, baina, ez zen faltsu autentikoa, autentikotzat sartu nahi genuen faltsu-faltsua baizik. Gizarte kapitalista garatuaren azken orroari iruzur eginez. Zer arraio, azkenik iraultza egiten ari nintzen.

      Besterik ezean, ideia horri atxiki nintzaion; ez zen nik horrelakorik benetan sinesten nuela, noski. Bazen zerbaiti atxiki behar niola zalantza guztiak desegiteko.

      [8] «Ez dut izenpetuko; izengoitiren bat ipiniko diot», François Gauzi: Lautrec mon ami. La bibliothèque des arts, Paris, 1992.

      [9] Toulouse-Lautrec. Collection Génies et Réalités, Hachette, 1962.

      [10] Lautrecek litografiaren kontzeptua, ordura arte arte-obra txikia, irauli eta duindu zuen, paperen kalitatea zainduz, tiraden zenbakia kontrolatuz eta harri gaineko marrazkiak tirada eta gero ezabatuz. Ikus Maurice Joyant, II. liburukia: «Lautrec avait, en effet, à notre contact d'éditeur, compris que pour qu'une estampe, conçue, dessinée, inprimée par l'artiste lui-même, oeuvre d'art dans toute l'acception du mot, puisse conserver sa valeur, le tirage doit être strictement limité au chiffre annoncé, et chaque épreuve signée et numerotée (...) il effaçait lui-même ses pierres après tirage, et détruisait impitoyablement les épreuves de passe».

      [11] Moreau-Vauthier: Historia y técnica de la pintura. Hachette, Buenos Aires, 1955.

      [12] El País, 1984-IX-12.

      [13] F. Calvo Serraller, El País, 1984-IX-12. «En realidad, si se cumplen todos los requisitos de una investigación seria, desde los puramente historiográficos hasta los más sofisticados de la tecnología actual, que pone a nuestro servicio el análisis microquímico de los colores, las radiografías, la luz ultravioleta, la microfotografía, las computadoras y el láser, el fraude es prácticamente imposible».

      [14] Zatiki-azeleradorea da Louvrek faltsifikazioak atzemateko duen azken bitxikeria teknikoa. El País, 1995-II-27.

      [15] El País Semanal, 1993-VI-27.

      [16] M .G. Dortu, in Toulouse-Lautrec. Collection Génies et Réalités, Hachette, 1962. «Mais Lautrec lui-même n'aurait-il pas fait des faux, en signant un dessin 'Forain' et un autre 'Helleu'?».

Paris, Troiakoa

Henri de Toulouse-Lautrec izen horrekin gelditu zen, eta bere izen hori monograma sintetiko, dotore eta famatuan bildu zuen. Ez da gutxi jaiotzez Henri-Marie-Raymond de Toulouse-Lautrec Monfa Tapié de Celeyran batentzat Séré de Rivières eta D'Imbert du Bosc familien ukituarekin, edo lau familia noble horien —lehenengo biena, batez ere— odola nahasirik —odolkidetasunezko proportzio ez oso gomendagarrietan bazen ere— zeraman batentzat. Monograma bat egin zuen bere zuhaitz genealogikoarekin. Ezin da era artistikoagoan eta dotoreagoan adierazi bazekiela geroagoko munduan ia tokirik izango ez zuen aristokrazia dekadente baten azken kate-maila zela. Toulouseko Kondearen azken ondorengoa. Lerro zuzenean.

      Toulouse-Lautrec margolariari buruz idatzi duten guzti-guztiek gogorarazten dute, euren liburuetan, lehenago edo beranduago, Frantziako aristokraziaren familia garrantzitsuenetako eta zaharrenetako baten ondorengo zela, lerro zuzenean. Askok hitz egiten du, baita ere, bere aitaz eta honen nortasun bitxiaz. Aita-semearen arteko harremanen zailaz. Amazulo izateaz, amarekiko miresmen eta maitasunaz. Baina ia inork ez digu ezer kontatzen bizkar gainean zeraman mendeetako leinuaren kargari buruz zuen jarreraz.

      Joyantek (Joyant, I. liburukia, 19-24) ematen digu bere leinuaren berri zehatza: alde batetik, Toulouse-Lautrec Monfa lerroa dago, aspaldiko —kasu honetan aspaldiko esaten delarik X. edo XI. mendeaz ari gara— Toulouseko kondeak, garai batean Frantziako Erregea bezain handiak izanikoak, Gurutzada guztietan parte hartutakoak, Jerusalem liberatzera lehenak sarturikoak. Amaren aldetik Tapié de Celeyrandarra da. Hauek ere lurjabe handiak izan dira historikoki, Erregearen zerbitzari leial eta goi-mailakoak —diplomatikoak, ministroak...—. Baina hutsaren hurrena, kondeen familiarekin konparaturik. Bi leinuek ahaidetasunezko harremanak badituzte. Henriren gurasoak lehengusu propioak dira.

      Ez dut seguru esango non, badakit baina ikusi ditudan liburu anitzen artean autore batek (Leclerqek? Duretek? Coquiotek?) aipatzen duela Lautrecek ez zuela gehiegi maite bere arbasoez mintzatzea; ia inoiz ez zela horretaz mintzatzen, hain zuzen ere. Ez dirudi arraroa. Ezagutu zuten beste askok esaten dute ez zitzaiola politikaz mintzatzea atsegin, are gutxiago margolaritzaz. Izan ere, hitz gutxikoa omen zen. Ahozkoan oso trinkoa omen zen, esaldi laburretan eta are hitz soiletan ideiak eta sentimenduak laburbildu eta adierazi zale. Lerroalde honetako hasieran aipatu dudan autore horrek berak dio, baita ere, egoerak behartuta baizik ez zuela bere jatorri aristokratikoa harira ekartzen. Alegia, berearekin konparatuta askoz ere garrantzi txikiagoko noble bat bere jatorriaz harrotzen zela baizik ez ziola bere arbasoen historia —demagun, Raymond VI.a Toulouseko kondearen historia— ateratzen, muturretik pasatzen, nahiago bada; horrelakorik ez omen zen maiz gertatzen, nonbait.

      Eta, hala ere, zer kontatua bazuen, bai horixe. Toulouse-Lautrecen arbasoek papera funtsezkoa jokatu baitzuten Albitarren Gurutzadan.

      Albitar horiek kataroak ziren, heretikoak. Euren doktrinaren oinarria dualismoa zen, hau da, munduaren jatorrian bi indar kontrajarri zeudela sinestea, indar ona eta indar gaiztoa. Honek manikeoen jarraitzaile ere egiten zituen. Ez zituzten sakramentuak onartzen eta katolikoen ez bezalako bizimodu eta hierarkiak bazituzten. Eliza katolikoak, eskumikatzeari gutxi iritzirik, nonbait, Gurutzada bat antolatu zuen, Albitarren Gurutzada izenarekin ezagutzen dena, noski. Europa guztian omen zegoen katarorik —tokirik toki izen ezberdinak hartzen bazituzten ere—, baina bereziki boteretsuak omen ziren Frantziako hegoaldean. Nobleak, jauntxoak, Frantziako Erregea, denak nahasten dira gurutzadan; izan ere, ohi bezala, erlijio-gerra da. Ohi bezala, interes ezkutu —bereziki ekonomiko eta politiko; linguistikorik?— bortitzak estaltzen ditu erlijioaren kapak. Raymond VI.ak, Toulouseko kondeak, albitarren alde hartuko zituen armak, eta urte luzetan zehar borrokatuko Frantziako Errege eta Erromako Aita Santuaren aurka.

      Bere anaietako batek, baina, Erroma eta Erregearen alde egin zuen. Raymond VI.ak hartu zuen preso. «Nire arbasoetako batek ez zuen zalantza txikiena eduki bere anaia preso urkatzeko, horra» kontatzen omen zien Henri Toulouse-Lautrecek bere leinuaz harro azaltzen ziren munta gutxiko aristokratei. Egia izan edo ez, Historiak kontatzen duena behintzat bada.

      Anaia urkatu zuen Toulouseko kondeak, luze eta gogor borrokatuagatik, gerra galdu zuen. Aurrerakoan, Toulouseko kondeak Frantziako Erregearen mendeko leial, otzan eta esaneko bihurtuko ziren, gizaldi batzuetarako.

      Anaia urkatzea. Horra balentria. Historiaren sail epikoenetan baduke bere tokia. Guzmán el Buenok bezala —nik dakita zer dela-eta deitu dioten honela—, sastakaia edo labana bota zuenak bere semea hil zezaten defendatzen zuen plaza etsaiei ez ematearren. Ez da harritzekoa. Historia horrelako pasarte epikoez josita dago. Historia eta gure iruditeria kolektiboa osatzen duten mila historia ere. Soka luzea, gero. Hor dago Abraham, Jainkoak hala aginduta semea erretzeko prest azaldu zena. Jakina, Abrahamen kasuan froga bat zen, gogorra, baino froga, azken finean. Gauza uste baino mamitsuagoa da, honelako zerbait esango baligute bezala da: froga gogorrak izango dituzu, baina, Jainkoak aginduta badira, ez da ezer gertatuko, berak askatuko du-eta egin duen korapiloa. Etsaiak behartuta bada... Jainkoaren amodioagatik dena emateko prest bazinen, ez zara etsaiaren aurrean kikilduko, ezta? Begira bestela Guzmán el Bueno. Italiako demokrazia kristauak primeran ulertu zuen kontua. Guzmán el Buenorena egin zuen Aldo Moro bahitu zutenean, Leonardo Sciasciak liburu eder batean kontatu digun bezala. Fanatikoak deitzen ditugu, kamikazeak edo, gerria bete leherkari oldartzen diren palestinarrak direnean, eta heroiak Guzmán el Bueno eta bere jarraitzaile —pilo bat, aizue— modernoak direnean, edo Arnoldo Abadea bezalakoak direnean. Azken honek, 1209 urtean Beziers erauzi zuen kataroen eskuetatik. Plaza irabazirik, soldadu batzuek galdetu omen zioten nola bereiziko zituzten heretikoak katolikoengandik, eta Abadeak honako hau erantzun: «Hil itzazue, hil itzazue denak, gero Jainkoak bereiziko ditu zeruan». Italiako demokrazia kristauak ezin hobeki bereganatu zuen Guzmán el Buenoren irakaspena. Ikasiko al dizkigute horren ongi auzoko batzuek Arnoldoren mainak? Ez pentsa txiste moduan esaten dudanik. Heroi edo fanatiko, ikuspuntuaren gorabehera da, antza. Norberaren buruko bartza eta bestearen begiko lastoaren kontu zaharra.

      Epikak epika, pentsatzen hasi eta konturatzen gara Raymond VI.a Toulouseko kondearen pasadizoan agertzen direnetarik bat bera ere ez dagoela, egun: kataroak aspaldi desagertu ziren, Toulouseko kondeak, konderria eta leinua bera ere bai, are Frantziako Erregea ere. Anaiak, urkatua eta urkatzailea, zer esanik ez. Okzitanoa —hizkuntza— ere bai, edo ia. Zer gelditu da? Lurraldea, erlijioa —bat— eta hizkuntza —bat, ez bi—. Elementu horiek nola nahasten diren, zer itxura hartzen duten, ikuspegi jakin batetik, kasik gutxienekoa da; hori baino garrantzizkoagoa da elementu horiek, horiek eta ez besteak, gelditzen direla baieztatzea. Gelditu diren gauza gehiago: iraganetik ikasi nahi ez duten gizakiak —beti perfekziorik gabeak, beti ahulak, beti justiziarik gabeak—. Eta Toulouse-Lautrec Monfa leinu harroaren epigonoaren artea.

      Albiko Museoko gelatxoan papertzarrotan murgildurik aste bete pasatu eta gero, azkenik, Mme Cartailhacek, Museoko zuzendariak, bere aurrera deitu zidan. Banekien borrokalaria zaldiaren sabeletik atera eta Paris, Troiakoarekin elkartuko zen unea iritsiko zela, eta, hala izango zela jakinik, unea noiz iritsiko nenbilen. Prestatuta nengoela iruditzen zitzaidan arren, urduritasun pixka bat ere banuen. Ez diot harritzekoa irizten; azken finean, arte-irakasle nintzelako itxura egin behar nuen espezialista baten aurrean, eta fartsa hark agintzen zuen paperari behar zen maila eman behar nion. Jakingo al nuen pertsonaiari sakontasuna, sinesgarritasuna ematen?

      Cartailhac nahiko abizen bitxia da. Okzitanoa, jakin ahal izan nuenez. Horrek eraman ninduen okzitanoaz, kataroez eta Lautrecen familiaz pixka bat estudiatzera, Paris Troiarekiko solasaren hasierak arlo horretara eramango ninduelako ustean. Are eta gehiago nik euskaldun aurkeztu nuelarik nire burua.

      Gezurrik biribilenak dira egiarik miresgarrienak, miretsienak. Sukaldari zoro batek, beharrak edo nik zer dakita nork zuzendua, osagarriak eltzera doaz. Gustu, asmo, kezka pixka bat behar da, besterik ez, eta urak diraki. Horrela gertatu dira munduko, mundu zabaleko, paella, paellak bezalako, guztiak. Plater eta errezeta nazional guztiak aspaldi daude eginda. Zaila da honezkero gastronomoek euren errezeta-liburu ongi bukatuetan tokitxo bat egitea mota horretako errezeta berri bati. Kapitulu hura bukatu zen gehienentzat. Orain osagarriak nahastea da moda; orain beste kontu bat da, baina, nahasketarik deigarrienak ere ez baitie mundu zabaleko paella guztiei bere bezeria kenduko. Munduko alderdi honetan —lehen munduan edo— bederen. Hala nahi dute behintzat.

      Mestizajea gauza handia da, aditu gehienek hala diote. Siouxak edo cheyenneak ere gonbidatuta daude arrago itzel bihurtzen ari den munduan. Gonbidatuta bere alea gehitzeko. Alerik gelditzen bada; bazegoenean, erruz egon ere ez zieten utzi, agian oso zeharka, agian dena aurka eduki eta hala ere. Estatu Batuetako indioak sarraskitu zituztenean ere kulturak nahasi egiten ziren igoal-igoal, mundua mundu denetik bezala, baina haiei ez zieten utzi. Ezta beste hainbati ere. Baina orduan mundu zabaleko paella guztien ordua zen, eta ez mestizajearena. Zorte txarra. Are txarragoa urteak joan, urteak etorri, paella prestatzaileak, nor eta paella prestatzaileak, hain justu, etorri zaizkigunean guri, Ramireztar euskaldunoi, hain zuzen ere, mestizajea zer zen erakustera. Guri, mestizooi. Infamia guztiak halaxe bururatzen dira.

      Baina Frantzia inperialeko esne eta mami zen Paris —bere urterik zelebratuenetan, batetik, bere langileria gero eta garrantzizkoagoarekin, bestetik— hiri handiko giroaren erretratu bikainena egin zuena okzitanoa, errurala jatorriz, eta aristokrata izatea ez da ezein euskaldun sano espantutan jarriko duena. Ohiturik daude. Makina bat ikusita herritik atera gabe. Paellaren ordua zela, bakarrik, eta ez mestizajearena. Zer egingo diogu, bada. Aspaldi ikasiak behar genuen: bada ordu bat paellarentzat, bada beste ordu bat mestizajearentzat.

      Toulouse —hiria— eta Albi inguruan ibili nintzenean okzitanoaren berri gutxi jaso nuen. Arras hizkuntza gutxitua —edo gutxiendua, barka nazazue termino egokia zein den ez badakit— dela garbi zegoen. Talderen bat edo badabil —bazebilen, gutxienez—, baina ikusi ahal izan nuenez, haien aldean Tuterako ikastolako koadrila lobby bat da. Margoti galdetu nion. Okzitanieraz mintzo? Okzitanieraz, zer? Margotek halako soako bitxia egin zidan, galderari tokiz kanpokoa iritzirik-edo. Bere aiton-amonek baietz, gurasoek pittin bat, berak ezer ez. Baina, oroz gain, galdera zertara zetorren, ez baitzuen batere ulertzen. Euskaldunek jada zerbait irabazi dute, pentsatu nuen nire kolkorako. Gainera bitez nahi diren arrazoi historiko guztiak. Margotek ez zuen ulertzen. Eta ez zuen ulertzen, ezta ere, mundu aurrean nire euskaldun agertu nahia. Berak nola uztartzen ahal zituen hainbeste graziarekin laborariaren manera lañoak metropoliaren alaba erabatekoaren mentalitatearekin nik ulertu ezin nuen bezala. Gure bi herriak urruntzen dituen 4-5 orduko bidaia itsasoa zen.

      Mundu aurrean nire euskaldun agertu nahia. Imajinatzen ditut —ikusiko banitu bezala imajinatu— batzuen begirada harrituak, bestetzuen soako maleziazkoak, askoren ezin ulertua, bat baino gehiagoren gorroto disimulagaitza. Nork esan du, non dago idatzita, ezin daitezkeela nazio-sentimendua eta iruzurgile profesionalaren interesa uztartu? Aitzitik, ez al dira nazio-egileak —paella-egileak— iruzurgile profesionalik handienak izan? Orduan, zertara datoz aurpegi horiek? Zer da, zer du, bada, iruzurgile izatea barkatzen didala munduak, baina ez didala euskalduna barkatzen? Zer bekatu konfesaezin darama bere baitan euskaldun izan nahi horrek, nire borondatearen nahi guztiak, baita zeken eta gaiztoenak ere, aldez edo moldez onartzen zaizkidala, eta hori, hori hain zuzen, ez? Gure behialako militantzia kakazten profesionalki jarduten dutenek dualismoaren arabera zatikatu gaituzte: ala anormalak ginen, sexualki ezinduak eta apaiz fundamentalistak, ala azkarrak, erabakigarriak eta Historiaren heroiak. Eta dualismo horren arabera eraiki dute Albitarren Gurutzada bere gisakoa: lehen sailekoak kondenagarriak dira, barregarriak, albora utzi beharrekoak. Bigarrenekoak, ostera, gizartearen zuzendari izatea merezi dutenak. Bigarren hauek, noski, eta azkarrak, aurrerazaleak eta justuak zirelako, preseski, aspaldi lurperatu zuten euskaldun nahi zoro hori bide-bazterrean. Inperioaren aldeko xaxatzaile profesionalak ez dira konturatu, ez dute jakin, bi mutur horien arteko tarte zabalean asko gelditu garela, inoreztatu dute tartean dagoen oro. Lur errea iritzi diote. Ez ginela santuak edo apaizak, ezta heroiak ere. Bizi nahi dugula, besterik gabe, matrakarik gabe, ahalik eta ondoen, baita eskrupuloak alde batera utzi behar badira ere. Ez dute kalkulatu halako batean atera genitzakeela geure bandera zaharrak, gure trapu zikin adabakiz josiak, gure gezi, azkon eta ezkutu matxuratuak, honezkero haiek bezalako eskasak beste inor beldurtzen ez dituztenak. Bazterrak nahasteko eta inkomodatzeko, beren xurikeria jasanezina izorratzeko baino ez bada. Nork sinets litzake, egun, gure kontsigna zaharrak? Nik ez, bederen; ordea, sinesten dut oraindik euren hipokrisia interesatuaren eta euren koldarkeriaren aurka borrokatzeak zentzua badukeela; horrek, horrek bakarrik egiten ditu eder gure trapu zaharrak. Ez naiz nire borondatearen jario nazional horren kariaz odola emateko gerturik dagoen gudaria, baina identitate bat behar dut mundutik zehar ibiltzeko, eta toreatzailea naizela uste dutenekin nazka-nazka eginda nago, potroetaraino nago, Frantzian pasatu dudan denbora guztian, etengabe flamenco ez dudala kantatzen azaldu behar izateaz.

      Ez nekien euskaldunek unibertsitatea zeneukatenik. Hitz horiekin ekin dio Cartailhac andreak elkarren arteko solasari, oraino elkarren bostekoak astintzen ari ginenean, eta ahotsaren tonuaren inflexioaz bakarrik ederki aski eman du aditzera benetan zer esan nahi duen, ez nekien euskaldunek, bonba jartzeaz aparte, beste ezertaz jarduten zenutenik. Nire irribarrerik xuriena eskaini diot. Badakizu, euskaldunak burugogorrak gara. Gure hizkuntza interesatzen zaigu. Zuei ez? «Je vous fait un poutou», idazten zion Henri txikiak bere amari, artean zortzi urte baino ez zituela. «Musu bat, amatxo». Musu, pa, pot. Poutou delakoa ez da baiser, baina. Okzitanoa da. Beste batean lehengusinari idazten dio bere txoriei buruz. «J'espère avoir des cagonits», diotso. Umeak izatea espero duela. Baina cagonit hitz okzitanoa da, herrikoia, afektiboa, markatua. Hankagorriren bat edo espero duela, txoriei buruz zilegi bada hala esatea. Kasu, baina: «Il ne faut pas 'canta aband d'avé fa l'iovu». Erran nahi baita, okzitanoz ez eta frantses batuaz paraturik: «Il ne faut pas chanter avant d'avoir pondu l'oeuf» [17]. Hori guztia aspaldi joan zen, esan du Cartailhac andreak, amatasunezko tonu faltsuki amultsu haren azpian gorde den herra eta beldurra ezin erabat menderatuz. «Henri gazteak bere frantsesa marka okzitanoekin nahasteak bere jatorri hegoaldetarra frogatzen du, bere kultura okzitanoa, herriko jendea tratatzen zuela, mirabeak («les domestiques»), Cèleyranen langileak eta enplegatuak» [18]. Are, «idatzian horrelako markak uzten bazituen, pentsatzekoa da mintzatuan marka hauek are eta handiagoak izango zirela». Euskaldunek zerbait badakite honetaz. Ez da hainbeste denbora Albiko alkate batek hitz horiek idatzi zituela. Jakina, jakina —Cartailhac andreak ni lasaitu nahian edo—, geuk ere ez dugu gure iragana ahazten.

      Henri Toulouse-Lautrecen jatorri okzitanoa gogorarazten zigun Albiko alkate jatorra, Michel Castel hori bera da ondorengo hitzak ere idatzi zituena Toulouse-Lautrecen omenez eginiko jardunaldi batzuen aurkezpen gisakoan: «Batere zalantzarik gabe, Henri de Toulouse-Lautrecek eduki ez balu osasun makala eta hezurrak hautsi izan ez balitzaizkio, ez zatekeen gaur bildu gaituen artista sortzailea izatera iritsiko». Beliakoven hitzak etorri zitzaizkidan gogora —«Horien arabera, artea ahul, itsusi, gaixo, anormalen kontua da. Ezagutzen al duzu hori baino ideia faxistagorik?»—. Albiko alkatearen hitzak irakurri eta berehala etorri zait burura Iruñeko alkate ohi batek urte gutxi direla —alegia, alkate zela— esan zuena bere bakantzei buruz: «Libururik? Ez horrelakorik! Ni ez naiz bakantzetan sekula aspertzen». Alkatea beti alkate. Horra hor Europako Batasunaren egingarritasunari buruzko zinezko adibide bat.

      Cartailhac andrea zer iruditu zaizu Bilboko Guggenheim Museoa galdezka hasi zitzaidalarik konturatu nintzen lehen asalto hori, aurkezpenarena, alegia, irabazi nuela, zoro arriskutsu bat zeukala aurrean sinesten hasia zela, baina arriskutsua zoroa zelako, ez inola ere bere industria kaltetuko zuen jukutriaren bat egiteko inolako asmorik edukiko zuelako; hau da, bere lepoa nire eskuz inguratu eta itotzeko tentazioa eduki nezakeela uste zuela, eta alde horretatik ematen niola beldur apur bat. Hala zela konprenitu nuenean humanoago agertzeko gogoa egin zitzaidan, kasik beharra sentitu nuen humanoago agertzeko. Baina beste barneko indar batek paper hari etekina ateratzen ahal niola esaten zidan, eta eusteko, eta areagotzeko nire aire obsesibo horiek, eta orduan honela erantzun nion: Bilboko Guggenheim? Gizakiaren handinahi arranditsu absurduaren azken adibidea, gure dekadentzian barna edonork uste lezakeen baino azkarrago abiatzen garelako seinale garbia.

      [17] Herbert Schimmel: Toulouse-Lautrec - Correspondance. Art et artistes, Gallimard, 1992. Ikus 6, 26, 146 zenbakiko gutunak. Azken hau, hitzez hitz, ez dela kantatu behar arrautza errun baino lehen. Ihizia hil aitzin jaleak gonbidatu, edo hartzaren larrua bera dabileno saldu, alegia, oso oker ez banago.

      [18] Hauxe jakinarazten digu Michel Castelek, Albiko alkateak, 1992ko maiatzean egin ziren jardunaldien hasierako hitzetan (Actes du colloque Toulouse-Lautrec), goiko estilokoen esaldi sail bat eskaini eta gero.

Paris, Troiakoaren liburua

Albiko Museoko zuzendaria zen Cartailhac andreak bazuen, kasu hauetan gertatzen den legez, Toulouse-Lautrecen obrari buruzko makina bat lan argitaraturik, baita, ohi denez, ilustrazio ederrez eta kalitate handiko paperaz eginiko liburu txukuna baino gehiago, luxuzkoa, ere. Troia hartako Paris emakumezkoa zen, baina hori berdin zen; Troiako harresiak gainditurik, Parisen —hots, zuzendari-andrearen— juizioa ere gainditu beharko nukeela jakinik, Cartailhac andreak sortu materiala aztertzen jarri nintzen, bere interesguneak zeintzuk ziren jakiteko, Margotek emandako noranahiko ideia-txikle horiek zer zirrikitutatik sartzen ahalko nizkion kalkulatzeko. Damurik, zuzendariaren azterketen gaiak karikaturatik, fisionomiatik eta margolariari arte-kritika historikoaren barruan beste toki bat aurkitu nahi izatetik oso urrun zeuden.

      Bere lanaren atalik interesgarrienetako batek topiko ospetsua, zeinaren arabera Lautrec «mugimenduaren margolaria» baita, berraztertzen zuen, pintorearen garaiko argazkigintzaren egoera kontsideratuz eta Baudelaireren iritziak aintzat hartuz.

      Zuzendari-andre txit prestuaren arabera, XIX. mendearen erdialdean fotografia agertzeak aldaketa handiak ekarri zituen orduko eta, batez ere, XX. mendeko ikonografian. Argazkilariak azkar konturatu ziren pinturaren ildoa segitzea ez zela bidea, eta margolariak, bere aldetik, ordura arteko tradizio errealistarekin eten beharra zegoela. Fotografiaren teknikaren garapenak bakoitza bere tokian jarri zuen arte, baina, hasierako harreman horiek ez zeuden hain garbi.

      «Margolaritza eta eskultura kontuan, mundua korritu duen jendearen sinesmena, Frantzian batez ere (eta ez dut uste inor kontrakoa esatera ausartuko denik), honako hau duzue: naturarekin sinesten dut, eta naturarekin baizik ez dut sinesten (arrazoiak badira horretarako). Sinesten dut artea naturaren erreprodukzio zehatza baizik ez dela, eta ezin daitekeela besterik izan (...). Honela, naturalezaren erreprodukzio zehatza emango ligukeen industria arte absolutua litzateke (...). Fotografiak zehaztasunaren aldetiko berme guztiak ematen dituenez (horixe uste dute, zentzugabe halakoek!), artea fotografia da» [19].

      Baudelaireren arabera, fotografiak herriari neurrigabeko narzisismoaren ateak zabaltzen zizkion industria zen, etsaia, egiazko artearenak ixten zizkion neurri berean. Kontsiderazio horrek ez zion galarazi ahal beste hainbat aldiz objektiboaren aurrean posatzea, gustuz, ausaz. Ez zen bakarra, noski. Lautrecek ere bere fotografia mordo bat utzi digu. Eta ez erretratu konbentzionalak bakarrik, ez horixe: makina bat argazkitan ikusiko duzu japoniarrez maskaraturik. Bereter bilakaturik beste batean, ondoren gradurik gabeko soldadua dela, Jane Avrilen jantzia jarririk aurrerago, edo ipurdia erakusten duela hondartzaren erdian. Gehienetan, askotan behintzat, mozorroturik, piura eta eszena bitxietan. Hainbeste non hil ondoren eskaini zaion bibliografia luzean, batek baino gehiagok halako psikoanalisia egiten baitio zaletasun horretatik abiaturik.

      «Industria fotografikoa margolari frakasatu guztien babeslekua zenez, hau da, gaitasunik gabeena edota ikasketak bukatzeko alferrak zirenena, argazkiarekiko zaletasun unibertsal horrek ez zuen bakarrik itsutasunaren eta ergelkeriaren nolakoa agerian uzten, baizik eta mendekuaren kolorea ere hartzen zuen».

      Baudelaireren hitz hauek 1859 urtekoak dira, beharrezkoa da hau azpimarratzea. Bere profeziaren arabera, industria —argazkigintza— artearekin nahasteak hondamendia —artearena, jakina— baina ezin ekar zezakeen. Argazkigintzari meneko izatea legokioke. «Zientzia eta arteen zerbitzaria, zerbitzari oso apala, baina (...). Izan dadin, azkenik, bere lanbidean halako zehaztasun material erabatekoa behar duen edonoren kaiera eta idazkaria, hainbat hobe».

      Alde horretatik, Baudelairek idazten zuenean bertan bazen asmazio berriaz baliatzen zen pintorerik: Ingresek berak, zen klasikoarekin, Nadarren argazkiak erabiltzen omen zituen. Lautrecek zer esanik ez. A la Mie, 1891ko akuarela ezagunean lan egiteko, Paul Sescau lagun argazkilariari eskatu zion eszenaren argazkia ateratzeko, modelorik gabe lanean segitu ahal izateko [20]. Modeloak Suzanne Valadon eta Maurice Guibert dira. Azken hau argazkilaria eta Henriren laguna, baita ere. Batzuetan Père Foresten lorategira doa kabailetearekin —Père Forest hau ere argazkilaria zen—, eta hantxe egiten du lan; hitz batez, Lautrec, argazkietan ateratzea maitatzeaz aparte, argazkilari asko ezagutu zituen, eta hori ez ezik argazkigintza baliatu zuen lanerako. Esan nahi dena da irudigintza berriari hasiera eman zion inbentuaren eraginpean aritu zela denbora guztian. Guztiz logikoa da, bere garaiko semea zen ber.

      Eraginak eragin, Devynckek —gehienbat arte japoniarrak Lautrecengan eduki zuen eragina aztertu duenak— orritaratzeetan edo enkuadreetan atzematen du bai japoniarren eta bai argazkigintzaren isla.

      Cartailhac andreak, finean, honela laburbiltzen zuen mugimenduari buruzko azterketa, hitzen bat gorabehera; joan den mende bukaerako argazkietan nabari da argazkiaren teknika ez dagoela oraingoz gaituta mugimendua, mugimendu bizia harrapatzeko. Horren ondorioz, argazkiak, alde horretatik, koadroak bezalakoak dira; modeloak geldirik behar du, ezer positibatuko bada. 1/500eko zatikietan gertatzen dena harrapatzen duen tresneria optikorik eta pelikularik ez dago. Horrek egin al zuen Lautrec mugimenduaren margolaria? Bai edo ez. Bai eta ez. Lautrec eta gainerakoak. Erreakzionatu beharra zegoen. Kontua da «mugimenduaren margolariarena» testuinguru horretan ulertu behar dela. Baudelaireren beste aipu batekin bukatzen zuen bere lanaren lehen zati hori, poeta frantziarrak egiten zuen galdera irakurleari ere egingo bailion: «Zilegi al da pentsatzea zientzia material baten emaitzak edertasunaren produktuekin nahasten ohitu den herriak, hainbat denbora pasatuz gero, ez ote duen benetan galdu etereoenetik eta inmaterialetik dagoena epaitzeko eta sentitzeko gaitasuna?».

      Cartailhacen lana nahiko animoa kentzeko modukoa gertatu zitzaidan. Izan ere, zer nekien nik Baudelaireren argazkigintzari buruzko irizpide estetikoez edota argazkigintza eta margolaritzaren arteko harremanez? Bere liburua leitzen segitu nuen, hala ere.

      Hurrengo partean Lautrecen obra bat hartzen zuen aintzat, Chocolat, lehen airean utzitako Baudelaireren galdera hori erantzuteko asmoz. Cartailhacek nahiko kontu luzea zerabilen koadro hori zela-eta. Irakurri nizkion orriak zuzendari-andreari. Ikerketak bertatik bertara egiteak abantaila hori dauka; esan nahi dut, Museoko gelatxoan nintzen, dokumentalista eta kontu-hartzailearekin, eta Chocolat ni eseririk nengoen tokitik metro gutxitara zegoen. Nire gelakideak agurtu nituen eta barneko gela hartatik dantzari beltza zegoen erakusgelara joan nintzen, baita koadroaren aurrean prantatu ere, koadroa bera, zuzendariaren ideiak eta nire usteak bat etorrarazteko asmotan.

      Chocolat zirkuan aritzen zen. Asmatuko al zenuten zergatik deitzen zioten gisa hartaz? Nik ere ez. Parisen arrakasta izan omen zuten, bai berak eta bai Footit bere lagunak. Zirkuan bukatu eta Irish American Bar-era joaten omen zen Chocolat, dantza egitera, bere gustuz eta hala nahi zuelako, besterik gabe. Hantxe harrapatu zuen Lautrecek. Trementina eta arkatza erabiliz marraztu zuen, paperaren gainean, 1896an.

      Erronka egiten diot nire ilobari, Londresen dantza garaikidea ikasten ari denari —Van Gogh gehiago maite duen arren, Lautrec baino—, Chocolatek koadroan agertzen duen gorputz-jarreran segundo bat baino gehiago iraun ezetz. Neuk irabaziko nuke, noski. Postura onartuko balit.

      Ikusiaz bat edonor konturatzen da, arretaz begiratuz gero; ez dago jarrera horri segundo batez eusterik. Ezkerreko oin-punta ekialdera —demagun— dago zuzenduta, eskuinekoa airean eta mendebaldera begira dagoen bitartean. Segundo bakar batez baizik ez bada ere jarrera horri eutsi nahi dionak zorua du aberri. Gorputz-jarrera horri dantzan, arin-arinean ari denak baizik ezin dio eutsi, segundo-hamarren batez.

      Chocolat, Lautrecek 1896an margotu digun bezala, dantzan ari baita, arin-arinean. Eta dantza horretako segundo-hamarren bat da Lautrecek atzematen duena, uzten duena bere pintzelaren preso. «Mugimenduaren margolaria». Bai noski. Orduko inongo argazki-makinarik harrapatu ezin zezakeena berak harrapatu zuen, begiez, behaketaz, lehen, eta paperaren gainean gero. Bere arte guztia zeukan arazo pertsonalaren proiekzio bezala ulertu behar delakoa saldu nahi izan diguten horiek guztiek gogoeta egin beharko lukete.

      Argazkigintzaren orduko mugetatik harantzago ari zen, dudarik gabe. Margolari batek argazkigintza asmazioaren aurrean zer toki bilatu behar zuen xerka. Lautrecek bazekien non bizi zen, zertan ari zen. Argazkigintzatik desmarkatzearen ideia. Gauzak ikusteko modu bat bada. Hona beste bat: «Unea iraupenari nagusitzea, edozein fenomeno iragankor eta bakarra dela, inor bi aldiz bainatzen ez den ibaiko uhin iheskorra delako sentimendua da inpresionismoa laburbiltzen ahal den formarik sinpleena. Metodo inpresionista guztiak, bere bitarteko eta kontzeptu guztiekin, nahi du, batez ere, munduari buruzko sentimendu heraklitiko hau nabarmendu eta azpimarratzea, errealitatea ez dela egotea baizik iragatea erakustea». [21]Zergatik dago Chocolat, finean, dagoen jarrera iragankor eta ez egonkor horretan? Desmarkeagatik edo Heraklitoren metaforarengatik? Biengatik, beharbada. Edo bakar batengatik ere ez, nork daki.

      Begira zer zioen Leonardo Sciascia idazle italiarrak argazkia eta denboraren arteko harremanari buruz: «...denbora deuseztatzen edo gelditzen duelako, edo geldiarazten duelarik deuseztatzen duelako deitzen ahal zaio argazkigintzari denboraren aurkako gerra...» [22]. Ez al litzaizkioke hitzok egokiak Lautrecen obrari?

      Baudelaireren hasierako diatriba horren ondoren, baina, argazkilariak ziren kezkatuta egoteko arazo gehiago zeuzkatenak. Eta hala ere ez zitzaien sekula burutik pasatu margolariekin muturtzea, elkarren kontrario moduan jokatzea. Alajaina, pentsatzen du batek, elkarrekin aditzeko gaitasuna bada, izan da bederen, inoiz, inon. Dudak egiten hasia nintzen honezkero.

      Margolariek-argazkilariek euren burua kontrario ikustea ez eta elkarren osagarri ikusteari esker badute, egun, batzuek zein bestetzuek, toki bat eguzkipean. Latzago daukate, orokorrean, argazkilariek. Eta —argudiorik eman gabeko iritzi bat baino ez da— normala da. Besterik ez bada, milioika argazkilari amateurren hilotzak zanpatu behar dituztelako berea erreibindikatzeko.

      Egun Chocolatek ez zuen agian zentzurik izango. 1896an ez bezala, bada ekia jaiotzen den tokiko seme-alabarik, zeinak, argazki-makina izugarri batez horniturik, lasterkari batek ehun metro korritzen dituenean bekainetik behera erortzen zaion lehen izerdi-tantari konposizio kimikoa ikusteko bezainbesteko zehaztasunarekin argazkia aterako dizun. Pintoreak aspaldi zaharrean konturatu ziren eta bide horri uko egin zioten, egun «ez dut ulertzen ezer»ka jende gehienak bazterrera uzten duen beste bati ekiteko.

      Argazkilariek, beren aldetik, anitz ikasi zuten. Eta pinturatik nola argazkitik edaterik bazuenak margoa argazkiaren gainean paratzeari ekin zion, edota tradizio piktorikoari bere lenteen boteretik kontuak eskatzeari. Egun inork ez dizu zalantzan jarriko argazkigintza artea dela —arte-asmoekin egiten denean, bederik—. Baudelairek aro bat aztertu zuen, eta klabeak eman zituen, hori da bere meritua. Ez zuen zertan beti asmatu. Ondorioetan asmatu ez zuela pentsatzen badugu, gutxienik. Hau da, Baudelairek natura zehatz-mehatz erakusten zuelako gorrotatzen zuen argazkigintza. Eta Baudelairek mendia, zelaia, basoa, gorrotatu egiten zituen, artifizioa maite zuen bezainbeste («sinplea eta argia den orok, instintiboa eta findu gabea den orok bere balioa galtzen du»). Artifiziala nahiago zuen naturalaren ondoan. Esandako guztia esanagatik, ez da dudarik egun bizirik balego Baudelairek argazkigintza artistikoa maiteko zuela.

      «Mugimenduaren margolaria». Beharko.

      Chocolat bere tokian utzirik, barneko gelara itzuli nintzelarik, Cahuzac andreak jakinarazi zidan zuzendariak deitu zuela nire eske. Bihar goizeko lehen orenetan gustuz hartuko zaituela esan du, jakin nahi duela zer moduz doan zure lana eta ongi moldatzen ari zaren. Halako irribarre herabea egin nion dokumentalistari, ulertu niola konpreniarazteko. Kafea hartzera joateko ordua genuen. Zuzendariaren liburuko kapitulu bat ikusi nahi nuen arren —Lautrecek bizirik zegoela eduki zuen arrakastaz aritzen zena—, neskarekin abiatu nintzen. Kafea eta arnasa hartzeko, zigarroa erretzeko. Profitatu nuen, baita ere, bere patroiaz zuen iritzia ateratzen saiatzeko. Mme Cartailhac biziki zorrotza da. Horixe izan zen atera ahal izan nion bakarra. Zorrotza? Bere mailako kategoria aitortzen dienei baizik ez die jaramon apurrik egiten. Esan beharrik ez da dokumentalistari ez zitzaiola burutik pasatu ere egin ni kategoriakidetzat hartzen ahal ninduenik. Hezur gogor horri ausiki egin beharko nion aldez edo moldez. Kafea bukatu eta gerorako utzitako kapituluari ekin nion, hurrengo egunean azterketa zaila duen ikasleak egingo zukeen modu berean. Eman dezagun aztertzaileak Lautrecen arrakastaz jarduteko agintzen didala. Ea zer erantzuten ahal diodan.

      Lautrecek bizirik zegoela, zeren hil eta gerokoa dudarik gabea baita —hil eta gero salda bero—, lortu zuen arrakastaren norainokoa oso erlatiboa baizik ez da. Nestor sonbrerudun susmagarriak utzi zidan filma, Hustonena, ikusirik nuen ordurako. Hustonek 1952ko filmean ekraneratzen digun irudi topikoa —azken unean arrakasta erdiesten duen artista malditoa— komenigarria zaio filmaren estrategia sentimenduzkoari baina guztiz faltsua da. Filmean Lautrec arranguratzen da behin eta berriz («Louvre hilerria da»), Joyant martxantea saiatzen da Camondo artezale aberatsari koadrorik saltzen, alferrik. Hiltzear dagoela aita agertuko zaio ohe aurrera eta Louvren bere koadroak onartu dituztela esango dio. Jules Renardek, ordea, kontatzen du Lautrec azken hatsa ematear zegoela bere ohean, eta aita, hurbildu zelarik, euli-harrapaketan hasi zela. Aitarentzat esaldi ez oso amultsua bota («zahar ero hori», dioenez) eta hil egin zela [23]. Natanson oraindik ere gordinagoa da pasartearen kontakizunean: «Une bat geroago Tapié, hiltzear zegoenarenganantz okerturik, konturatu zen Toulouse-Lautrec kondea bere lehengusuaren oinetan zegoela, kokoriko jarririk eta oso lanpetua. Zertan ari zen? Bere botinetatik elastikoak kentzen, habailatxo txikitxoa egiten, euliak, banan-banan, maindire gainean akabatu ahal izateko. Tapiéren begiradak Lautrecena aurkitu zuenean, azken honek, ehiztari tematia kokotsaz seinalatuz, oraino ulertzeko moduan esan zuen: 'Ergel halakoa!» [24]. Roquebertek eta, orokorrean, gaur egunean ere Lautrecen bizitza eta obra ikertzen duten gehienek leundu nahi izan dute anekdota makabro honek sorrarazten duen inpresio txarra, aitak Henri hil ondoren egin gutun amultsuak aipatuz. Louvrez denaz bezainbatean, gauza okerragoa da: aski ezaguna denez, Joyantek Lautrec zendu berriaren obra eskaini zien arte-agintariei, eta Musée Luxembourgek baizik ez zuen bakar bat onetsi (Femme au boa noir, egun Musée d'Orsayn ikus daitekeena), eta kostata. Bonnatek, dena lotsagarriagoa izateko bere lehen maisua izan zenak, honelaxe justifikatu zuen Louvren onartu ez izana: «Ederra geldituko litzaiguke Louvre halakorik onartuko bagenu!». Gure baionarra luzitu egin zen.

      Hitz egin daiteke arrakastaz bere bakarkako lehen erakusketa 1896an —hau da, hogeita hamabi urte zituela eta bere produkzioaren zatirik handiena egina zenean— eratu zuenean? Arrakasta erlatiboaz, oso erlatiboaz, gehienez ere. Egia bide da 1891 urtean, Moulin Rouge iragartzen zuen afixa Parisko horma guztietan paratu zenean publikoaren miresmena erdietsi zuela, baina ez da egia txikiagoa Londresen bere azken erakusketa egin zuenean, 1898an, harrera ezin hotzago egin ziotela. Garaiko kritikariek aho batez diote Moulin Rouge afixak bazterrak inarrosi zituela. Gaur egungo begiekin ikusirik, ez da batere harritzekoa, batez ere Chéretek garai bertsuan eta gai berberari buruz egin zuenarekin konparatzen bada. Egia esateko, gaur, ehun eta gehiago urte aurrerago norena den eta zer iragartzen duen jakin gabe ikusiko bagenu, gehienok esango genuke afixa ona dela, modernoa, gaurkoa. Beharbada bera baita bidea markatu zuena, gure afixak ikusteko modua hezi duena. Baina afixaren mundua teknikak sortu zuen, edo, nahiago bada, arte-obra kopuru handietan erreproduzitzekoa nahiko berria zen, eta artistek mesfidantzaz begiratzen zioten arlo berriari; afixagilea izatea ez zen margolari izatea. «Arlo honetan Toulouse-Lautrecek egin zuen lanak afixagile modernoen ildoa markatzen du, eta afixari unibertso piktorikoan leku behar bezalakoa ematen laguntzen; honek, gainera, artistak publikoaren artean izena irabaztea ahalbidetzen du», dio Devynckek [25]. «Afixa modernoaren paradigma», dio Félix Fénéonek, garaiko kritikari anarkizaleak, Lautrecen alde agertu ohi den bakarretakoak [26].

      Arrakasta, baina, beti da erlatiboa; Londresen 1898an Goupil aretoan Joyantek antolatu zuen erakusketak, lehen esan bezala, kritika txarrak eduki zituen, «Harrera etsai-girokoa», Devyncken hitzak erabiltzeagatik [27]. Joyantek kontatzen du bere liburuan Londresko kritikak, kalitate teknikoaren aurka ezin ezer esan eta gaien arrunta eta islatzen zen itsustasuna azpimarratu zituela. Eta hala ere, Galesko Printzea erakusketa ikustera joan zen [28]. «Esan gabe doa ez zela ezer saldu», bukatzen du Joyantek. 1896 urtera arte ez zuen bakarkako lehen erakusketa egin, baina hiru urte lehenago erdibana egin zuen Charles Maurinekin, eta Edgar Degas joan zen ikustera («Lautrec, on voit que vous êtes du bâtiment»). Erlatiboa; saldu ez saldu, Degasen hitzak eztia zitzaizkiokeen.

      Arrakastaren lelo honen beste ikuspegi bat hartzeko ariketa interesgarria da, bestalde, Salon ofizialeko sarien zerrenda errepasatzea. Honela ikusten dugu 1889an, esate batera, M. Dagnan-Bouveret izan zela Ohorezko Domina, eta Guay, Baschet, Berthelon, Boutigny, Gilbert, Outin, Montenard, Deyrolle, Loustanau, Vollon [29] eta horiek bezalako ezezagun ilustre batzuk irabazi zituztela urte hartako Salongo dominak. Erronka egiten diet, ez publiko zabalari, ez, baizik eta arte-lizentziatu ospetsuenei horietako bakoitzari buruzko bi hitz esan ezetz —entziklopedia edo apunteak errepasatu gabe, noski—; doktore tesia 1889ko Salonaz egin duenik bada, irabazi egingo dit apustua. Gainerakoan, nekez.

      Lautrecek epaimahaiko guztiak ergelak zirela uste zuen [30]. Zer arraio, onartu beharko da behingoz ez zuela arrazoi falta. Herra eta arrankunea ez zuela falta izango egia dateke, baita ere. Pinturaren mundu ofizialak beti itxi zizkion ateak; barregarria gertatzen da, gaur egun, Salonerako aukeraketa egiten ari ziren kritikari, irakasle eta pintore horiek guztiak argazkietan ikustea. Txisteradunak gehienak, bakoitza bere makilarekin, makila altxatuz egiten zen bozketaz erabakitzen baitzen zer koadrok pasatzen zuen galbahea. Benetan giro berezia sortzen omen zen Salonaren inguruan: azken unean obra ematera joaten ziren margolari presatuak, ikusle eta begiluzeen ikusmina, mesede eta entxufatuen zerrenda diskretuki errepasatzen aritzen ziren epaimahaikideak... Ikusgarri aparta bide zen [31].

      Hitz batez, Lautrecek, kabaretetan, tabernetan zein bere kondizio bereko margolarien artean eduki zuen egiazko arrakasta. Erosleen zirkuluek ez zuten gehiegi maite izan, kritika, orokorrean, kontra eduki zuen —alde zirenak, Fénéon, Alexandre... ale kontatuak ziren— eta pinturaren inguru ofizialek bizkarra eman zioten. Ez zen maldito bat izan bere gizartean, artista zen aldetik bederen, baina ukaezina da aldareetara ere ez zutela goratu.

      Arrakasta erlatiboa da beti.

      [19] Charles Baudelaire: Salones y otros escritos sobre el arte. Visor, Madrid, 1996.

      [20] Danièle Devynck: Toulouse-Lautrec.

      [21] Arnold Hauser: Historia social de la literatura y del arte, III. liburukia. Guadarrama, Madrid, 1980.

      [22] El País, 1988-XI-6. La Fotografía, una guerra contra el tiempo izeneko artikulutik hartua.

      [23] Jules Renard: Journal 1887-1910, Paris, 1984. Julio Ollero Editorren liburuan aipatua, Anne Roqueberten artikuluan.

      [24] Thadée Natanson: Un Henri de Toulouse-Lautrec. École Nationale Supérieure des Beaux-Arts, Paris, 1992. «Le vieux con!», bertan halaxe dago idatzirik. Pasartea behar bezala ulertzeko, ez galdu bistatik Tapié Lautrecen lehengusua zela, eta gogoratu berriz, aipatzen den 'kondea' artistaren aita dela, noski.

      [25] Danièle Devynck: Toulouse-Lautrec. Profils de l'art.

      [26] Ikus, esate batera, Chat Noir, 1892-IV-2.

      [27] Idem, «accueil assez hostile». Maurice Joyantek ere berdin: «La critique londonienne fut choquée et n'y comprit rien».

      [28] Diotenez, Galesko Printzea erakusketa ikustera joan eta Lautrec bertan omen zegoen, baina lo seko. Printzeak lotan lasai segi zezala agindu omen zuen. Printzea joanda, esnatu zelarik, gertatutakoa kontatu ziotenean, «hori tipo sinpatikoa!» esan omen zuen Lautrecek.

      [29] L'Art Français. Revue hebdomadaire illustrée, 1889-VI-8. Aldizkari honek, alez ale, urte bakoitzeko dominen berri eta haiei dagokien laminak eskaintzen ditu.

      [30] Herbert Schimmel, aipatu liburua. Besteak beste, 316 zenbakiko gutunean bada adibidea: «...epaimahai ergel bat, epaimahai guztiak bezain ergela...».

      [31] Honetaz artikulu interesgarria bada, Maria & Godfrey Blunden: Diario del Inpresionismo. Destino, 1997. Daumierrek gai horri buruz egin ilustrazioak erreproduzitzen dira.

Dreyfus

Kasualidade hutsa izan bazen ere, hau da, hartu nuen papera uneko zirkunstantziek hartaratua hartu banuen ere, irakasle euskaldun txoratu eta sutsuaren planta egoki etorri zitzaidan Mme Cartailhacekin. Elkarrekin izan genituen bizpahiru solasaldietan konbentzitu zen idealista astaputz eta mozoloa nintzela, oso erradikala hitzez baina inori —eta batez ere bere industriari— kalterik egiteko gauza ez. Nik neuk ere saio handiak egin nituen inpresio hori areagotzeko, itxurarengatik hasita; bizarra nahikoa hazita neukan, ilea ere bai. Bata zein bestea orraztu gabe eramaten nituen museora, nahasirik, lorategi zaindugabeak bailiran. Paperari gustua hartzen hasi nintzaion, baita bestela sekula egingo ez nituen gauzak egiten hasi ere: esatera, mukiak kentzen nituen mukizapi ximurtu batez, ozen eta zuzendari-andrearen aurpegitik zentimetro gutxitara, eta handik minutu pare batera mukizapi horrekin berberarekin garbitzen nituen graduatu gabeko betaurreko biribilen kristalak. Kristalak beti ahalik eta zikinen eramaten saiatzen nintzen, horrek aukera anitzak ematen baitzituen. Adibidez, alkandoraren —hau ere ximurtua eta hiru egunetan aldatu gabea— azpiak ateratzen nituen praketatik, inolako lotsarik gabe, eta puntarekin —bakailaoarekin— garbitzen nituen. Dutxatu egiten nintzen bi egunetan behin-edo, baina xaboirik gabe, ur hotzez bakarrik, eta ez nuen inolako kolonia edo usaingarririk erabiltzen. Cartailhac andreak, hasieran, halako nazka-itxura batzuk egin zituen, baina azkenik sinetsi zuen horrelakoa nintzela. Astapotroa, despistatua, grinatsua, zakarra, zikina. Ni gero eta gehiago gozatzen nintzen, hiru metroko sabaia zeukan bere bulego moketatura sartzen nintzenean, belarri zuloan sartutako hatzari eragin eta eragin, gero azkazalean gelditzen zitzaizkidan zikinak praka gainean konturatu gabe bezala garbituz. Orduan metro bateko bizkarra zeukan jesarleku dotorea eskaintzen zidan, higuinaz, eta nik zamarra bertan uzten nuen, hautsa ateratzeraino inarrosiz eta nire izerdi-usaina bulego zabalean barreiatuz. Kikildu izan banintz Sabako erregina zela uste zuen marisarjentu haren moldeen aurrean, nireak egingo zukeen. Baina nire papera areagotzen nuen heinean, dela basati zintzoak gizabanako kultuarengan zuzpertzen duen sinpatiaren kausaz, dela bizitzak ohi duen plegu esplikagaitz horietako baten kausaz, Cartailhac andrearen baitan hobetu egiten zen nitaz zuen iritzia. Hirugarren saiorako, ez zitzaiokeen inolaz ere burutik pasako antzerkia egiten ari nintzenik; aitzitik, bere errespetua irabazirik nuen, hainbeste non egiten ari zen ikerketa batean berarekin kolaboratuko ote nuen intsinuatu baitzidan. Nire aldetik, ordura arte jakin gabe nire barruan neraman arte-irakasle zatar, jakintsu eta despistatuari jartzen nion muga bakarra higienearen aldetik zetorren; hau da, nik neronek nire usaina jasan ezin nuenean gelditu egiten nituen nire pertsonaiaren ezaugarri bitxi horiek, nire onera itzultzeko. Oztopo bakarra Margot izaten zen; Margotek Toulousetik segitzen zituen nire ibilerak, astean behin edo bitan nirekin elkartuz informazioa jaso eta Yvesi zein Thierryri pasatzeko, eta horietako batean sudurra zimurtu zuen, bizarra hazten ari zaizu herabea baizik esatera ausartu ez bazen ere.

      Arrakastaren gakoa larru lodia izatean zetzala sinetsirik, alde batera utzi ditut Margoten ideiak —ideia-txikle horiek—, Cartailhac andreak bere liburuan esaten dituen guztiak, eta bide propiotik jotzea erabaki dut; eta hala, Mme Cartailhacen andrearen aurrean eseri nintzen horietako batean, Lautrecen engaiamendu politikoari buruzko teoria ofiziala amiltzera prestatu nintzen, Lautrec, orain arte inor konturatu ez bada ere, iraultzailea izan zela, anarkista izan zela esaten hasi nintzen, pasioaz, boz handitan, mukiak ozenki kenduz eta gero mukizapia izerdiz malkotutako kopetatik pasatuz. Banekien nire asmoa guztiz zoroa zela, flotazio-marraren aurkako torpedoa zela; izan ere, Albiko margolariaren oroimenaren albazeek arta handia eduki dute kontrakoa demostratzen eta batere zalantzarik gabe ezartzen. Hau da, Lautrec beti ibili zela ezein engaiamendu politiko-soziali itzuri. Orduan Mme Cartailhacek, nire argudioak entzun, irri egin eta gutun hau erakutsi zidan, zein okertuta nengoen demostratzeko edo:

                  Paris, 17 novembre 1897

                  à L'Aurore

                  142, rue Montmartre

                  Paris

      Monsieur,

      Je ne puis faire de dessin aussi vite et d'ailleurs jamais je n'ai fait d'actualité. Ça n'est pas mon genre. Si vous avez besoin de moi pour autre chose (en ce qui concerne mon métier) écrivez-m'en.

                  A votre disposition.

                  Bien vôtre

                  H. de Toulouse Lautrec [32].

      Horrelakoxea ohi da Lautrec kartaz. Zuzena, praktikoa eta inguru-minguru gutxikoa. Goiko hau A. Berthier, L'Aurore egunkariaren erredakzio-idazkariari eginiko arrapostua da. Berthierrek Dreyfus aferari buruzko marrazkirik eskatu zion. L'Aurore agertu berriak berehala hartu zuen parte Dreyfusen alde.

      1896an Alemaniako enbaxadan lan egiten zuen espioi frantziar batek eskuz idatziriko gutuna aurkitu zen, Frantziako kanoien teknologiari buruzko datuak ematen zituena. Kontua ez zen hil edo bizikoa, seguritate militarraren aldetik, baina bai larria, Frantziako Armadako Goi Zuzendaritzan alemaniarren aldeko salataria bazegoela adierazten zuen ber. Agintari militarrek zeken eta elkarri bizkarra babestu aldera jokatu zuten. Frantsesez esaten den bezala, «le bouc emissaire» bilatu zuten, suge erruduna, hobena nori erantsi. Dreyfus kapitaina izan zen inork jokatu nahi ohi ez duen papera egin behar izan zuena. Dreyfus judutarra zen. Antisemitismoa bazebilen airean. Frantziako biztanleen parte baten jokabide arrazistak ez izaki atzo goizekoak.

      Dreyfus kapitainak hasieratik aldarrikatu zuen bere errugabetasuna, harro eta duin aldarrikatu ere. Alferrik. Gradua kendu, publikoki umiliatu —armadako sarjentu batek sablea zorrotik kendu eta tropa aurrean bitan zatiturik—, Armadatik bota eta L'île du Diable-ra konfinatu zuten. Dreyfus errugabea zen, alabaina. Salataria beste bat zen. Errugabetasunaren aldeko frogak biltzen ahalegindu zen hainbat lagun. Frantziako iritzi publikoa bitan zatiturik gelditu zen, zauri sakona ireki zelarik, egungo Frantziak gogoan baduena, oraino. 1898ko urtarrilean Emile Zolak argitaratu zuen L'Aurore horretan bere J'accuse famatua. Ordurako Dreyfusek bazeramatzan ia bi urte irla hartan usteltzen. Datei erreparatzea merezi du: Zolaren erreakzioa bi urteko atzerapenarekin etorri zen, eta Cartailhac andreak erakutsi karta baino hiru hilabete geroago. Akusazioaren ondoren Zola atzerriratu egin zen. Jean Jaurések, Frantziako sozialisten aitak —eta Toulousekoa jaiotzez, horra kointzidentzia— lortu zuen alderdi sozialistaren hasierako jarrera —hasmentan Armadaren kontuak zirelakoan eta langileekin zerikusirik ez zutelakoan ezer egin nahi izan ez zuena— aldatzea, eta ez ahaleginik gabe. Aitzitik, Jaurések sozialistengan eragin zuen jarrera-aldaketa zedarria da Frantziako sozialismo historikoaren baitan.

      Azkenik Dreyfusen errugabetasuna, gorabehera handien ondoren eta hainbat epetan, frogatu egin zen. Baina une latzak izan ziren. Hain latzak non, hainbatek oraindik aurkitu nahi izaten du harremanen bat Zolaren heriotza bitxiaren eta Dreyfusen aferaren artean.

      Toulouse-Lautrec, bere aldetik, 1897an, alkoholismoaren amildegietatik behera abiatzen zen bizi-bizi. Urte hartako uztailean krisi gogor bat eduki zuen Natanson lagunaren etxean bolada bat pasatzen ari zela. Hiru urteko bizia baino ez zitzaion gelditzen. Lanean segitzen zuen —hil zen arte lan egin zuen; izan ere, lanerako gaitasun hori da Lautrecen biografian behar beste baloratzen ez den ezaugarrietako bat—, baina boladak bazituen. Aristide Bruantek Montmartreko giroa ezagutarazi zionetik Natansonekin La Revue Blancheko giro intelektual ezkertiarraren altzora etorri zen arte, jaiotzen ari zen aurrerazaletasun-abangoardiarekin nahasturiko arisktokrazia dekadente baten azken ondorengoa izan zen. Oscar Wilderen aldeko agertu bazen, nola ez zen Dreyfusen aldekoa izan?

      Nago puntu honetan kritikariek ez diotela justiziarik egiten, oihu egin nuen Albiko Museoko zuzendariaren aurrean, oina zapatatik nabarmen ateraz, eta azalduko dut zergatik: azken urte horietako —1897-1900 epearen artekoak, esan nahi dut— margoen balorazioan denak guztiz bat ez datozen arren, inpresio orokorra da margo horiek gutxiestearen aldeko joera badagoela. Hartu errukiorrenen juzkatzen duenetako bat, Richard Thomson, adibidez eta «azken margoak bere pinturari bultzada bat emateko ahalegin kontzientea» [33] izan zirela aitortzen duela ikusiko dugu, ahalegina beti ere garaiko testuinguru piktorikoan kokatzen saiatzen delarik. Hartu beste aldetik, eta ikusiko dugu Fermigierrek dioela azken etapa honek «ez diola bere gloriari ezer gaineratzen». Anne Roquebertek, bere aldetik [34], alkoholak sortzen dizkion arazoak azpimarratzen ditu, obrak ezin bukaturik zebilela jakinarazten du eta, are, azalpen fisiologikoak ere iradokitzen ditu («alkoholismoak, bere azken fasean, pupilaren uzkurtzea eragiten du, nerbio optikoaren funtzioak murrizten ditu eta munduaren gaineko pertzepzioa eta ikuspegia aldarazten ditu»). Orokorrean esanda, dekadentziaren ideia oso nabarmena da. Eskatzen ahal zaio alkoholiko dekadente bati, esne-katiluak hartzeko gonbitak banatzen ari den alkoholiko bati [35], Jaurèsen sozialistei postura aldaketa historikoa eragin zien edota Zolak atzerriratzearekin pagatu zuen jarrera konprometitu eta engaiamendu handikorik izaterik? Beste modu batez esanda; Zola ez ziren gainerako guztiak Dreyfusen aurkakoak ziren, edo indiferenteak ziren? Are, Lautrec Dreyfusen aldekoa izan zitekeelako ideiaren alde badira baita familia-arrazoiak ere; jakina da Lautrec bere aitarekin gaizki moldatzen zela, eta jakina da, beste aldetik, aita Dreyfusen aurkako amorratua zela [36]. Horra hor beste arrazoi, nahi baduzu, freudiano bat; aitaren agintekeriari aurre egin beharra.

      Baina 1897 eta hortik aurrerako margoak juzkatzerakoan oztopo nagusi bezala agertzen den arazo pertsonala —alkoholismoa— ez da aipatu ere egiten Dreyfusen kasuan partidu hartu ez izanaz mintzatzen denean. L'Aurorekoen enkarguaz hauxe dio Thomsonek: «Badirudi bere independentzia babestu nahi izan zuela (...). Lautrecek ez zuen inoiz garaiko gizartearekiko aurkakotasunik adierazi». Ez al dugu esan garai hartan ia beti mozkortuta zebilela? Lautrec nolabaiteko iraultzaile erreprimitua ez al da? Bere obrak badu alde batera utzi behar ez den osagarri politiko eta, batez ere, soziala. Iraun asmoz produzitzen den edozein obrak bezala. Eta, alde horretatik, ez genuke atzendu behar sentimendu aristokratikoari eman zion karpetazoa, karpetazo dotorea. Artistikoa eta duina. Ez batere arterik ez duten eta beti kuleroa-galtzontziloa belauna parean duten gaurko sasi-aristokrata hauek bezala. Edo produktu mediatiko izatetik nahiz gerra zikinetatik bizi-mailari eusten dioten azken errege-leinuak bezala, batere arterik gabeak, hauek ere.

      Nire predikuak Madame Cartailhac inpresionatzen ari zirela konturatu nintzen, hainbeste non keinu erabateko bat egin izan banu, bere hirurogei urteko duintasun dotore jakobinista guztia zotinka desegingo baitzitzaiokeen, erran nahi baita, urtu jario debekatuetan. Ez nuen horren ankerra izan nahi, ordea, eta eskuin eskuaz potroak nabarmen igurtzitzearekin konformatu nintzen, mirakuloski hitz bihurturiko nire pasio animaliarekin segitzeko, boz handitan: hala ere, ez dut ukatuko, ni konforme uzten ez nauena da kritikariek, batera zein bestera, hala edo nola, engaiamendu politikoa saihestean datzan zuhurtzia eta alkoholaren eragin txarra baizik kantatzen ez dituztela. Azken urteetako margoak, niri hainbeste gustatzen zaizkidanak, gutxiesteaz aparte. Cartailhac andreak, une hartan, menopausiaren ondoriozko osteroporosiak oro atzentzeko gertu zirudien. Badakit gaur den egunean marxistek egin zituzten arte-azterketek nahikoa fama txarra dutela. Ez daudela modan, esango nuke; egokiagoa iruditzen zait honela formulatuta, zeren, txorakeriak esaten hasiz gero, ez baitziren haiek handienak bota zituztenak. Ni baino are goapoago den kolega batek esaten duenaren arabera [37], Hegelen artearen heriotza esperientzia artistikoa artearen historiatik ezin bereizi izatetik omen dator: esperientzia estetikoa zeharo autonomo eta berez baliagarria den aldetik, hau da, beste inolako justifikaziorik gabe, ezin kontsideratu ahal izatetik. Hori hala bada, zertarako uka, kritikari marxistak izan ziren artearen asasinorik odoltsuenetakoak, guztiari bilatu baitzioten bere koartada sozial eta ekonomikoa. Baina gai hauetan espekulatzen ibiltzeak ezer onik baldin badu, kontrajarriak dauden ideiak onartu, erkatu eta ibili ahal izatea da, inolako lotsarik gabe, eta inori —inori ez baina— erabateko federik eta sinesmenik eman gabe. Gauzak honela, prest nago artearen heriotza ontzat emateko. Eta prest nago, baita ere, kritika marxistak dituen alerik onenak neure egiteko ere. Ale onenen horien artean badaude, nire ustez, Hauserrek inpresionismoari dedikatutako orrialdeetako zenbait [38].

      Adibidez, dioelarik, errealitatea itxura aniztuna dela, inoiz ez dela egonkorra, eta hortaz, errealitatetik jasotzen dugun inpresioa ezagutza eta ilusioa dela, aldi berean. «Inpresionismoa aroko estiloa da, hala pentsamenduan nola artean», horixe dio Hauserrek. Esaldia Marx eta, batez ere, Freud aintzat hartzen dituen pasarte baten bukaeran dago. Horixe da interesgarriena, inpresionismoa garai hartako pentsamenduaren oinarrian dagoelako kontu hori. Unean jasotzen den inpresioa, kolorea, argia, islatu nahi izate horrek ez duela bakarrik artean eragiten, baita pentsamenduan ere. Zeren eta, hala balitz, ez al litzateke posible izango inpresionismoaren eta bere ondorengoen adierazpen politikorik aurkitzea?

      Zuzendari-andreak fenomeno zoologiko bati begiratzen zaion moduan begiratzen zidan. Jada ez zitzaion inporta ezta galtzarbeetatik ateratzen zitzaidan usain nazkagarria ere. Aprobetxatu egin nuen, modu honetan: Frantziako III. Errepublikako historia ez da gorabehera eta asaldura askorik gabea, ez horixe. Anarkismoa indarrez zebilen. Hainbat datuk mugimendua arlo guztietan nahiko zabaldurik egon behar zuela ematen du aditzera. 1890 urtetik aurrera anarkismoa erreprimitzeko lege gogorrak aldarrikatu ziren, eta Montmartre Poliziaren jopuntuan dago. Felix Fénéon —Lautrec eta, orokorrean, haustura-jarrerari eusten ari zitzaizkion margolarien alde azaldu zen kritikari bakarretakoa— detenitu zuen Poliziak, Ministerioko bere bulegoan hainbat detonatzaile aurkitu zirelako. Beste 23 lagunekin batera prozesatu zuten 1894an, anarkistak zirelakoan. Thadée Natanson izan zen bere abokatua, eta errugabetasun epaia lortu zuen. Fénéon Lautrecen laguna zen; adibidez, La Gouloueren barrakarako egin zituen oihal handietan agertzen den pertsonaietako bat da, Oscar Wilde, Maurice Guibert eta beste askorekin batera. Tiroak, beraz, ez zeuden oso urruti. Sagnek ere gogorarazten du Lautrecen inguruko lagun asko —Tristan Bernard, Romain Coolus, Steinlen, Ibels— biziki kezkatuta zeudela anarkista horiek jasan zezaketen patuarekin [39].

      Fénéonen prozesatzearekin bukatu ziren gertaerek hasiera krudela eduki zuten. 1893 urtean Ravachol izeneko anarkista exekutatu zuten. Handik gutxira, 1893ko abenduan, zehatz esateko, Auguste Vaillant izeneko anarkista Parlamentuan sartu da eta bertako harmailetan lortu du osoko bilkura segitzeko tokia. Halako batean Vaillant altxatu da eta Ravacholen ajustiziatzeaz duen iritzia jakinarazi die parlamentariei. «Iritzia» airean eztanda egiten duen lehergailu bat da, barruan iltzeak eta metraila dituena. «Anarkista naiz —esan zuen Vaillantek, atxilotu zutenean—, eta indarrean dagoen gizarte-sistema aldatu nahi dut. Gobernuan biktima gehiago ezin eragin izana baizik ez dut damu». Vaillant gillotinatu zuten 1894ko otsailaren 5ean. Handik aste betera Saint Lazare geltokiko kafetegian bonba batek egin zuen eztanda, hildako bat eta dozena bat zauritu eraginez. Bonba ipini zuena Émile Henry izeneko anarkista gaztea zen. Hau maiatzaren 21ean exekutatu zuten.

      Odolak odolari dei; 1894ko ekainaren 24an Nazioarteko Erakusketa handia egin zen Lyonen. Sadi Carnot, Errepublikako lehendakaria, bertan zen, inaugurazioa zuzentzeko. Mila laguneko bankete baten ostean badoa Carnot bere sabairik gabeko kotxera, bere txisterarekin. Antzerki Nagusira zihoan, galazko funtzioan parte hartzeko. Kotxearen ibilera geldoa ikusten ari den jendetzaren artean gazte bat igo da kotxera, eta paperaren antzeko zerbait jarri dio lehendakariari paparrean, Legion d'Honneuren ondoan. Ez da paper bat, ordea, labana baizik. Carnot odolusten zen minutu gutxiren buruan. Hiltzailea Jeronimo Santo Caserio izeneko okin italiarra zen. Italiarra ere gillotinatu zuten.

      Maneten Inpresioa, egunsentia izeneko koadroak markatzen badu inpresionismoaren hasiera —mugimenduari izena jartzeaz aparte—, Vaillantek Parlamentuan probokaturiko eztanda, unean uneko bizipenen aldetik, bederen, ez zen arte gutxiagokoa izango.

      Anarkistak izan ziren, noski, politikoki mendearen maila estetikoan egoten lortu zuten bakarrak. Eta horregatik maite zituen Lautrecek. Maite bakarrik ez, haietako bat izan zen, estetika bat zeukaten elkarren artean, estetikoki kideak zituen. Horregatik margotu zuen Fénéon, horregatik egiten zizkion Fénéonek kritika onak. Lautrec anarkisten proiektu politikoaren alderdi ludikoa, artistikoa, aurrera eramateko deitua zen.

      Madame Cartailhacek barre egiten zuen, libertiturik, erreserbarik gabe. Zuek, euskaldunak, eroturik zaudete, esan zidan.

      [32] Herbert Schimmel, aipatu liburua. «Ezin dut marrazkia horren azkar egin, eta gainera ez dut sekula gaurkotasunezko gairik ukitu. Ez da nire jeneroa. Beste ezertan laguntzen ahal badizut (nire ofizioari buruzkoetan), idatz iezadazu».

      [33] Toulouse-Lautrec. Julio Ollero Editor, 1991.

      [34] Idem.

      [35] Anekdota famatua da, 1897ko maiatzean, lehen krisiak eduki eta gero, alkohola uzteko ahaleginetan ari dela, gonbidapen hau idatzi ziola hainbat laguni, bere etxe berria inauguratzeko: «Henri de Toulouse-Lautrec oso ondratua geldituko da baldin eta maiatzaren 15ean, larunbatean, katilulakada bat esne onartzen badiozu». Nork eta, Jean Sagneri sinestera, «esnea edango dut behiek errapeak beharrean mahatsondoak izango dituzten egunean» esaten zuenak.

      [36] Ikus Thadée Natanson: Antidreyfusard enragé.

      [37] Ikus Félix de Azúa: Diccionario de las artes. Planeta, 1995.

      [38] Arnold Hauser: Historia social de la literatura y del arte. Guadarrama, Madrid, 1980.

      [39] Ikus Jean Sagne: Toulouse-Lautrec. Libraire Arthème Fayard, 1988.

Kabaretetako erregea

Albin lanean hasi nintzen unean bertan bitxia eta ez ohikoa iruditu zitzaidan M. Briatexteren, hau da, museoko kontu-hartzailearen piura eta jokamoldea. Nik lan egiten nuen mahaitxoaren aurrez aurre zegoen, eta bere mahaia beti zegoen paperez beteta. Cahuzac andrearen mahaia bere ezkerrean, hots, nire eskuinean gelditzen zen, nolabaiteko epaimahaiaren lehendakariarena bailitzan. Monsieur Briatexte etengabe mintzatzen zen telefonoz, ozen, gu biok entzun genezan nahiko bailuen. Entzun eta ulertzen nuenaren arabera, kontu txikiak berdintzen zituen: zuzendari-andreak berriki eginiko bidaiaren dietak noren kontura joango ziren, museoko dendatxoa hornitzen zutenekiko harreman ondoriozkoak kudeatzen zituen, eta abar. Bestalde, telefonoa eskegitzen zuenean, bere paperen artean lanean jarduten zuenean berdin segitzen zuen ozenki mintzatzen, eta biraoak, oihuak —oh, merde!— zein esaldi osoak ahoskatzen zituen gutxien espero zenean. Dokumentalistak ez zion jaramonik egiten, eta nik ez nekien nire arreta bereganatzeko deiadarrak ote ziren edo bere lan egiteko era ohikoa. Jakin nuen Toulousen bizi zela, eta egunero egiten zuela hiri hartatik Albirako bidea, joan-etorrian. Margot Toulousen baitzegoen, niri otu zitzaidan Briatexte jaunari jarrai ziezaion eskatzea. Horrekin zer onura aterako nuen, ez nuen ideiarik ere. Batzuetan gauzak intuizio hutsez egiten dira.

      Albiko egonaldia gehiegi luzatzeko arrazoirik ez zegoen jada. Franko noraezean ikusten nuen nire burua. Nire baitan banuen ziria sakatzen ari zitzaidalako inpresio lauso eta desatsegina. Jada ez nekien Yvesen eta besteen benetako asmo ezkutua lapurreta egitea ote zen, ezta Lautrec bat lapurtzea gazta bat faltsifikatzea baino hobeki ote zen ere. Ez nekien, faltsifikatzen hasiz gero, zergatik faltsifikatu behar zen gazta hura, eta ez Lautrecen beste obra bat; ez nekien zer esan nahi zuten Nestor sonbrerudunaren gaztigu ilunek. Pazientzia, esaten nion neure buruari, pazientzia... Iritsi haizen tokira iritsita, hobe duk lasai esertzea; argituko dik eguna, hodei beltzak desagertu egingo dituk; orain, susmo txarrak eta nerbioak direla-eta, dena zapuzteak ez likek zentzurik.

      Halako batean deitu dit Margotek Toulousetik, joan eta afal dezakegula elkarrekin. Afaria? Zergatia jakin nahi izan nuen. Briatexte jaunaren berriak baditut, eta Pariskoak ere bai. Afaria nire kontu, atera zitzaidan. Ez dakit zergatik atera zitzaidan, baina atzera egin nahi izan nuenerako berandu zen. Ez dakit, agian itsututa nengoen nire ustez nahikoa idealizatuta daukagun Belle Époque hari buruzko material gehiegi irakurri eta esku artean ibili izanagatik, eta argi, kolore, luxu eta parranda etengabekoarekin amesten nuen. Autoa hartu eta Toulousera abiatu nintzen, ordu erdiko bidaian zehar nire jokabidearen nondik norakoa aztertzeko prest..

      Toulouse ez da Paris, noski, baina Frantziako hirugarren edo laugarren hiria bada. Kontuan hartu nuen datua poltsikoan zenbat libera sartzen nituen erabakitzeko orduan. Inon irakurririko zerbait etorri zitzaidan kasko barrukora. «Mila bider aldarrikatu izan da tonu guztietan: espektakuloak garestiegiak dira Parisen, eta plazerrak aberatsentzat baizik ez dira» [40]. Kronistaren hitzak, ehun urte beranduago, argigarriak dira. «Maila ertaineko fortuna bat har dezagun: andreak ez du antzokira joan nahi izango ileapaindegitik pasatu gabe, azken modako kapelurik gabe, n botoi dituen eskularru parerik gabe; jaunak, sakrifiziorako biktima aukeratuak, jantzi beltza eta gorbata zuria jantzirik, txartelen prezioa, berez nahiko garestia, bi autoren dirua —bata joateko, bestea itzultzeko— gehitu beharko dio; ondoren zerbitzuaren eskupekoa, eserlekua eta egitaraua. Berriz etxean, jaunak harriturik ikusten du bere kartera: berrogei edo berrogeita hamar libera joan dira paseatzera, bera paseatzera joan den aldi berean; horiek ez dira sekula etxera itzuliko, baina; ez esateagatik antzerkia, kazetarien komentario laburrek besterik esaten bazuten ere, ezin hutsalagoa zela, asperdurak gainez egiten zuela bere hiru edo lau ekitaldietako eszena guztietan». Orain ehun urte Parisen; berdin liteke herenegun Donostian edo Iruñean. Edo egun hartan Toulousen. Jendeak bestelako gauzak nahi zituen, eta batez ere, merkeagoak, baita zabarkeria gehiago edo gutxiagoren trukean bazen ere. Konparazioa egiteagatik, La Revue Illustrée, artikulu hau argitaratu zuen aldizkariak, libera bat eta erdi balio zuen 1896 urtean. Egun aldizkari batek balio duena neurri harturik, atera daitekeen ondorioa da 15.000-20.000 pezeta gastatu beharra zegoela gau bateko ateraldian. Badaezpada, mila libera gehitu nizkion poltsikoan neraman diru apurrari.

      «Gustu honi plazer egiteko sortu da Montmartreko kabaret artistikoa: bertara zakar jantzirik joan ohi da, nahi den gisan, erre ohi da, edan ohi da, izpirituaz gozatzen da, ikusgarria berandu hasi eta goiz bukatzen da, eta merkea baino gehiago bada. Montmartrera joateak, munduko jendearentzat, behialako auzo latinorako edo Bulliereko bisita ordezkatu du. Montmartre Parisko zilborra bilakatu da, edo, Rodolphe Salisek dioen bezala, hiriburuko titi intelektuala. Abeslari-poeta artista da, eta ez sasi-komikoa». Aita Poltsikoak eta Ama Aurrezkiak sasi-komiko egin zuten artista, dekretuz. Ez naiz zikoitza, baina esan beharko diot Margoti toki egokia aukera dezan.

      «Ikusgarri gorena: abeslaria ikusleekin nahasten da, bostekoa zuri emateko konforme dago, bere lanen berri emateko erreparorik ez du, bere azken abestia dedikatzen dizu autografoa eta guzti; eta, atsegin izaten jakin baduzu, afaltzera gonbida dezazula onartuko du». Kabaretak zizak bezala ageri ziren: Le Chat Noir, Les Quat'Z'Arts, Le Cabaret des Assassins, Le Mirliton, Le Carillon...

      Lekukotasun idatzi ugari bada garai hartako Montmartreri buruz. Jendeak La Butte —muinoa— izen familiarrarekin izendatzen zuen; Montmartre Sena gainean dagoen muinoa da, XIX. mende bukaeran oraindik erabat urbanizatu gabea; baratzeak-eta badira, oraindik, eta hiru errota zahar gelditzen dira, iragan zaharreko hondarrak. Auzo merkea denez, langileak bizi dira, batez ere. Langileei artistak gehitzen zaizkio poliki-poliki. Azken hauek auzoa merkea izateak erakartzen ditu, baina laster batean aldatuko dute bertako giroaren ezaugarriek. L'Elysée-Montmartrek dantzaldiak antolatzen ditu. Le Moulin de la Galette errota zahar horietako bat da, dantzaldiak eta jaiak egiteko moldatua. Han, langileak libertitzen ziren; edan egiten zen, dantzan ere bai: le chahut izaten zen numerorik azpimarragarriena. Horixe zen dantzaren izena; hiru edo lau neska elkartzen zirenean quadrille bat antolatzen zen, guk gehienbat Can-can izenarekin ezagutu duguna dantzatzeko. Gero Moulin Rougen-eta jardun profesionala izango zena, hasieran era inprobisatuan antolatzen zen, eta gero txapela pasatzen zen, sos batzuk biltzeko. Hainbat neskatila prostituitzen omen zen, Poliziak zaintzen zituen moral publikoa eta aztura onak. Le Père la Pudeur izengoitiaz ezagutzen zen polizia batek zaintzen zuen, batez ere, moralitatea; le chahut dantzatzen zuen nesketako batek hanka altxaturik, gona azpian deus jartzerik «ahaztu» zitzaiola deskubritzen zenean bera sartzen zen demasakeriei alto paratzeko. Giroa ez omen zen beti baketsua. Bistan da lokal bakoitzak bere nortasuna bazuela, eta, normala den bezala, etapa ezberdinak pasatu zituela urteak aurrera ahala. Gauzik, bederen, aitortzen du haiek «ez zirela sekula Moulin de la Galettera joaten gaua abailtzen zenean». Zer gerta ere.

      Aristide Bruant izan zen Lautreci Montmartre erakutsi ziona. Bruant ezaguna da gure artean Lautrecek egin zizkion afixengatik, noski. Abeslari herrikoia zen aldetik lortu zuen ospea. Le Mirliton kabaret ospetsua ireki zuen. Kantatu ez ezik, bertan lan egiten zuen. Abegikorra eta lotsagabea omen zen, eta azken hori zen, nonbait, burges aspertua gehien erakartzen zuena. Jendea probokatu zalea, irainaren mugan zeuden zentzu bikoitzeko hitz-jokoak maite zituen. Bi bezero sartzen ziren kabaretean, hala diote bederen, eta Bruantek zerbitzariari «hi, ateraiek pare bat zerbeza izkinako zerri mutur zikin horiei», eta gisakoak oihukatzen omen zituen, bezeroak entzuteko moduan esanda, noski. Hortan zetzan asuntoaren gatza. Oscar Méténierrek [41] kontatzen duenaren arabera, Bruant trenbidean lan egin izandako langilea zen, herria, pobreen eta gizajoen kondizioaren oso kontzientea, eta idazle trebea. Kantuak konposatzen eta kantari hasi izandakoa idazteak ez ziolako irabazirik uzten. Méténierek bestearen idazle-talentuan sinesten zuen: «Boulevard Rochechouarteko kabaretariak gelditu egingo den liburua idatzi du: itxura friboloaren eta forma basatiaren azpian poz mingotsa eta filosofia beltza ezkutatzen duen liburua: Dans la rue. Méténierrek dio justiziagabekeriaren aurkako amorruzko oihua dela. Azkenik eskerrak ematen dizkio aldizkariaren zuzendariari «aukeratu nauzulako irakurleei aurkezteko bere egunsentia ezagutzen ari den artista handi bat, etorkizun hurbilak betiko ospetsu bihurtuko duena».

      Kabaretak irekitzeko horretan Rodolphe Salis izeneko bat izan omen zen aitzindaria, Le Chat Noir deitutakoa ireki zuena. Salis hau margolari frustratua zen, tabernari sartua beharrak eraginda. 1885ean lokala utzi zuen beste batean instalatzeko, eta Salisek utzitakoa Bruantek hartu zuen Le Mirliton irekitzeko. Salis gizajoari Louis XIII aulki bat ahaztu bide zitzaion aldaketa egitean, ziztuan kabaret berriaren ikur bihurtu zena, batez ere Salisek berreskuratzeko gogo bizia agertu zuenean. Bruantek sabaitik eskegi zuen, eta kanta hau asmatu: Ah! Mesdames, qu'on est à l'aise / Quand on est assis sur la chaise Louis Treize / Elle est à Rodolphe et cependant / Pour s'asseoir dessus faut aller chez Bruant / Au Cabaret du Mirli / Du Mirli-ton-taine-ton-ton / Du Mirliton! (A!, andreak, eroso egoten da / Louis Treize aulkiaren gainean eseririk / Rodolpherena da, eta hala ere / esertzeko Bruanten etxera joan behar da / Mirlitonera...). Pasadizoak eta honi dagokion kantak bi koadro egiteko gaia eman zioten Lautreci: Le Refrain de la chaise Louis XIII eta Le quadrille de la chaise Louis XIII à l'Elysée-Montmartre. Bruantek eskegi egiten zuen maiz Lautrecen obra bere kabaretean, uko egiten zion bere emankizuna hasteari Lautrecen afixa eszenatokiaren alboetan ez bazegoen. Lautrec bera baino hamar urte zaharragoa, bere aita pontekoa zen. A nous la gloire et fortune / Massacrons les bidards / Et faisons la Commune / Des letres et des arts! eta gisakoak kantatzen zituen [42].

      Ramoncinen eredu honi, Bruanti alegia, horrelako jendeari gertatzen ahal zaion gauzarik okerrena gertatu zitzaion, ordea: burgesak irainduz arrakasta erdietsi zuen eta aberastu egin zen. Le Mirliton ireki eta hamaika urte geroago, kontuak zeharo aldatu dira, Schneiderrek azaltzen duenez: «Alde batera utzi dut, nahita, Bruanten kabareta, non Bruant ez baitago, non patroiaren izpiritua desagertu eta zakarkeria baizik ez baita gelditzen». Triunfadoreekin beti gauza bera gertatzen da.

      Bai, enura gabe, Bruant «oilasko frijituaren erregearen» aitzindaria da. «Langabetuen aldeko manifestazio batean agertuagatik, Bruant patronoen klasekoa da», idatzi zuen Marcel Schwobek 1892an [43].

      Ausardia pittin batez, nire gisako soziologia eginez, esango nuke, finean, Montmartrek bere garaian jokatu zuen papera, gizartean, gure hirietan orain hogei-hogeita bost urte parte zaharrek jokatu zuten berbera dela. Hasieran langile, ikasle eta artisten atseden, jolas, eta askatasun-guneak ziren, parrandazale gutxi batzuek gozatzen zuten espazioa; halako giro berezia eta deigarria sorturik, burgesia ere zaletu zen. Egia da burgesei irainka egiten zitzaiela askotan, baina burgesek, trukean, beste inon aurkitzen ez zutena bazuten: langile, ustezko iraultzaile eta abarrekin topo egiteko gunea, «gauzak zertan diren», «tiroak nondik nora doazen» jakin ahal izateko toki aproposa. Hizkera berezi batez jabetzeko lekua. Hori bakarrik ez, noski; merke libertitzeko tokia ere bai. Gero eta gehiagoko masifikazioaren erdian bizitza ordenatua daramala itxura egiten duen hipokritak errealitatetik ihes egiteko modua bertan aurkitzen zuen. Bere funtzio, esan dezagun, katartiko hori bete ondoren, negozio bihurtu ziren, edo bestela, auzo bazterreko eta bizigaitz.

      Albitik Toulousera hirurogeita hamar bat kilometro dago; autopistaz joanez gero, ordu erdi bat. Pentsamendu hauek buruan, ordu bete baino lehenago Toulousen nintzen, Place du Capitoleko zitatokian; hiri bakoitzak kanpotarrentzat duen zitatoki horietako bat. Toulouse gorri da, eta gorri zegoen egun hartan ere, inoiz baino gorriago, agian, oraino erabat ezkutatu ez zen eguzkiaren azken printzen azpian. Margot eseririk da eta zerbeza bat edaten ari, nagi. Agurrak trukatu ditugu. Eseri egin naiz eta Ricard bat eskatu. Nora joan nahi duzu?, galdetu dit. Modan dagoen azkeneko fartsantearena ez den toki apal eta era berean txukun batera, asko eskatzea ez bada. Zuzenean nire begietan iltzatu ditu bereak. Oso tipo arraroa zara. Ongi da, nik, hasperen txikia eginez. Zuk zer pentsatu duzu? Zu nora, ni hara. Zer moduz zuzendari-andrearekin? Ezin hobe. Dena kontrolpean. Margotek ez du sinetsi, adar joka ari naizela uste du. Ez da izango!, esan du azkenik. Eta zer egin duzu basapiztia hura aplakatzeko? Puzkerka ari, horra zer egin dudan. Margotek irri. Berriz ere ez du sinesten. Albiko egonaldia bukatu da. Dei egin didate. Parisen egon behar dugu halako egunean, halako ordutan, halako tokian.

      Aperitiboak ordaindu egin ditut. Nork ordainduko ditu, bada? Neronek, jode!!

      Ni baino gehiago da, ezin dut erremediatu. Ez naiz Margotez ari, kontu orokorra da. Alde egin beharra dagoela eta hasten dira: niri jus de raisin bat. Hamar libera. Niri pression bat. Hamabi. Niri menthe à l'eau. Hamalau. Bere edari koloreaniztunak edan eta ez dira erronda bat ordaintzeko gauza. Ni Gauloises paketeko legeari, minbizia sorrarazten duenari begira gelditzen naiz, eta miseriari buruzko hausnarketan murgiltzen. Askotan nahiago izaten dut pagatzea. Oraindik ez didate tirano deitu. Ez dakit, prezio hauek zentzatuko ninduten, agian, eta haiek bezalakoa bilakatuko nintzen.

      Baina hau ez da txarrena. Txarrena da duinarena egiten dutela.

      Burura etorri zait Nestor-Beliakovek utzi zidan pelikula. Hustonek Le Mure izeneko batek Toulouse-Lautrecen bizitzari buruz eginiko nobela oinarritzat harturik egin zuen filma. Filma ikusi baino lehen ere banuen hala moduzko teoria bat, eta filmak tinkoagotu egin nau teoria horretan; Lautrecen biografoetan, bada halako joera bat Lautrec adiskideen adiskidea bazela esatekoa, eta adiskide asko eta handiak bazituela. Gizonezkoak, batez ere. Baina han eta hemen, nabarmen gelditzeko besteko maiztasunarekin, gutxienez, bere adiskidetasuna «tiranikoa» zelakoa azaltzen da. Hala Jean Sagnek: «Sukaldari tiraniko bihurturik, esklaboek, lagunek, kideek inguraturik...» [44]. Zer esanik ez Natansonek: «petit tyran» [45] deitzen dio. Are, behin baino gehiagotan azaltzen du liburuan zehar bere adiskide izateko modua «tiranikoa» zela. Vuillardek, bera bezala pintorea, laguna ere bai, antzera: «Gau osoan, kabaretetik kafeko dantzaldira, beti ibiltzen zen harat-honatean bere koadrila atzetik zuela, ez baitzen sekula bakarrik egoten (...). Bere adiskidetasuna tiranikoa zen» [46]. Askotan irakurtzen da, lagunek kontatua, ikusgarri batez txoratzen zelarik, hogei, hogeita hamar aldiz joaten zela ikustera, segidan, eta lagunak ere joanarazten zituela. Tiranikoki. Hala ere, Vuillardek berak aitortzen du: «Gizon gutxik ernarazi du hainbeste lotura egiazko». Nola jaten da hau guztia? Bada, banuen hau guztia jateko teoria, filma ikusi baino lehen. Zeren, Lautrec agian apur bat tiraniko izango zen, baina, zer ziren hainbeste eta hainbeste aldiz tiranoa zela gogorarazten digutenak? Hogei aldiz segidan ikusgarri bera ikustera joatea? Eta zergatik laguntzen zenion? Asko mintzatzeak gauza hauek ditu: azkenerako esaten dituzunak ez ezik, esaten ez dituzunak ere esaten dituzula. Horregatik diote, aho itxian, eulirik ez. Margoti jakinarazi nahi nion: kopak ordaintzen zituen, horra. Kopak, afariak, espektakuloetako sarrerak. Berak ordaintzen zituen, Lautrecek.

      Aurrez uste nuen bezala, Margoti txorakeria galanta iruditu zitzaion. Oso modu dotorean, oso hitz doietan —eta laburki, gainera— adierazi zidan zenbait gauza materialismoaren gainetik daudela. Jende honek ikaragarri ongi daki egoera guztiak, baita konprometituenak ere, hitz egokiez janzten.

      Ekin nion, ostera. Lekukotasunak badaude: «Cézanne Aixen zegoen, etengabe margotzen baina ezer erakutsi gabe Tanguyren, bere margo-saltzailearen denda ilunean ez bazen, Clauzel karrikan. Manet hilik zegoen ordurako, baina bere oroimenak bizirik zirauen bere obrek saloietan sortu zituzten eskandaluei esker. Monetek, bere eraginaz Maneten azkena uhertu zuenak, izen oso diskutitua baizik ez zuen. Pissarro, Renoir, Sisley, nekez bizi ziren beren obrengatik, zale gutxik maite baitzituen...» [47]. Lautrec gurasoen diruaren kontura bizi zen, gehiena. Ez zaie errurik bota behar. Gose hamikatuaz bizi ziren. Petiri Santzen lagun minak ziren. Baina ez ziren gaiztoak. Ezta zeharka baizik ez bada, bestea tiranoa zela eta haiek aldiz oso lagun leialak oso modu finean erorarazten uzten badute ere. Nahi al duzu datu gehiago? Izan zen afera ezen Arthur Huc izeneko morroi bat izendatu zutela La Dépêche de Toulouse egunkariko zuzendari, eta delakoak arrangura estetiko eta are hezitzaileak bazituela. Alegia, nahi zien hemen bertako, Toulouseko —probintzietako— burgesei azaldu abangoardiako artearen nondik norakoa. Horretarako erakusketa bat antolatu zuen 1894 urtean, La Dépêcheko bulegoetan, hamazazpi artistak parte hartzen zutela, Toulouse-Lautrec ere barne. Richard Thomsonen aburuz [48], Huc delakoak bestelako interes politikoak ere gordetzen zituen kultur-interes hauen atzean. Ez naiz berak aipatzen dituen interes horien nolakoa ezbaian jartzen hasiko; ez naiz gauza, ezin ninteke. Bere baieztapena guztiz logikoa iruditzen zaidala ez dut ukatuko, baina. Noiz ez da horrela izan, bestelako helburu zuzena duen nolabaiteko erakunde publiko batek —egunkari batek, gure kasu honetan— kultur gauzetan interesik hartzen duelarik? Dena dela, bistan da Hucek astindu bat eman nahi diola bere probintziako gizarteari, bere horretan asmo guztiz loriagarria: «Les audacieses recherches et les oeuvres si curieuses des peintres de la jeune école sont encore mal connues en province». Margolari gazteen obra ausartak ez direla probintzietan oso ezagunak. Orain ere igoaltsu. Lautrecek bi margo eta afixa batzuk bidali ditu. Bonnardek ere parte hartu du, orobat Vuillardek, litografia batzuk igorririk. Huc ez da inozoa, haatik, eta badaki gauzak ez direla berez etorriko. Artikulu sail bat prestatu du erakusketa eskegi orduko, Homodei izengoitiz izenpeturik, erakusketa egin baino lehenagoko giroa berotzeko. Artikuluetatik zehar saiatzen da Toulouseko burgesei azaltzen margolari gaztetxo horien xelebrekerien norabidea. Xelebrekeriak ez nolanahikoak; ehun urte geroagoko burgesek makina bat klixe eta hamar tona topiko behar izan dute Toulouse-Lautrec bezalakoen margoak bere egiteko, ez ahaztu. Gerora kritika munduan batere arrakastarik izan ez duen izen bat asmatzen du Toulouse-Lautrec bezalakoentzat, propio: néo-realiste. Etiketak etiketa, Hucen jukutria, azpijoko, trikimailuari, guztiz ulergarria eta sinpatia piztaile deritzot. Alferrekoa gertatu zen, baina. Ez dago datu jakinik Toulouse-Lautrecek erakusketa horretatik zer atera zuen, ezer atera bazuen. Vuillarden testigantza badugu, haatik, eta pentsatzekoa da Toulouse-Lautrecentzat gauzak ez zirela oso bestelakoak izango. Vuillardek: «Matinée passée a dormir. J'attends l'argent de Toulouse. Huc!» (Toulouseko dirurik iritsi ez. Ni lotan). Hamar egun beranduago: «Bonne journée avec Bonnard... Nous n'avons pas le sou, ni l'un ni l'autre. Huc!» (Bonnardekin gustura. Sosik bat ez, ez batak, ez besteak). Lau egun aurrerago: «Enfin reçu 250 de Huc. En attendant le reste» (250 libera jaso ditut. Gainerakoa itxoiten ari naiz). Hamabi egun geroago, erabatekoa: «Les projects vagues que je faisais d'aller un peu au dehors sont irréalisables, Huc en m'ayant envoyé que la moitié de la somme sur laquelle je comptais» (Egin gogo nituenei adio. Hucen dirua uste nuenaren erdia baino ez izaki).

      Vuillard hau, diru kontuan bederik, hileta-jole samarra ez oten zen egin zait susmoa. Bere arrazoiak bazituen, baina. «En supposant que tous les artistes, comme Vuillard, n'aient reçu que la moitié du versement promis contre leur concours à l'exposition et la contribution d'une lithographie au catalogue, il est probable que les résultats de l'exposition, en ce qui concerne les ventes d'oeuvres et de catalogues, aient été bien au-dessous des espérences de Huc», idazten digu Thomsonek. Hau da, Hucek ez zuela espero baino erdia ere saldu toulousetarren artean, eta artista abangoardista horiek, ia beti bezala, tripa bete arkakuso gelditu zirela.

      Lekukotasun gehiago, lehen esan dizudan Hustonen pelikulan bertan. Filma ez da txarra, film bat dela eta 1952an egina dela kontuan harturik. Lehen partean Lautrecen egiazko biografiaren jarraipen nahiko zintzoa dago. Bigarren partean, ordea, ipuinak nagusitzen dira. Hala ere, zinemak hain bere duen sintesirako gaitasuna eta giroak birsortzeko ahalmena miretsi behar ditu batek, ezinbestean. Girotzea oso zaindua da. Margolariaz ematen den irudia errukibera eta topiko samarra. Orobat bizi zuen garaiaz.

      Pelikulan bada bigarren mailako eszena oso esanguratsua. Lautrec kafetegi bateko kanpoko mahaietara doa, eta Anquetin eta Seurat —pintoreak biak, lagunak biak— aurkitu ditu eseririk. Solasgai hau darabilte:

      Seurat: Gosez hilik ere, ez diot inoiz gehiago koadro bat eramango. Esplotadore hutsa da.

      Anquetin: Zazpi libera eman ohi didate Ascension baten truke. Gaur bost eskaini dit. Elizkoitasuna jaisten ari dela dio. Edozeinek daki ez dela egia. Zoaz edozein igandetan eliza batera, protestantea bada ere, eta jendez mukuru dagoela ikusiko duzu.

      Orduantxe Lautrec eseri da eta koñaka eskatu du.

      Lautrec: Kaixo, Serac, zer moduz, Anquetin. Aizu, koñak bat!

      Seurat: Koñaka hirurontzat! Zuk gonbidatzen baduzu...

      Lautrec: Horregatik deitu nauzue? Ekarri botila bat.

      Ondoren margolaritzari buruzko eztabaida nahiko burugabea daukate. Filmaren egituraren aldetik, adierazi nahi dena da Lautrec pintura-gaietan inkonformista dela eta mingostasunez beteta dagoela. Liskar estetiko antzeko zerbait bada hiruren artean. Azkenean Lautrecek ordaintzen du (eskua ez da ikusten planoan, baino jestua eta sosaren txin-txina aditzen dira) eta alde egiten du beste biak bertan utzirik, nahikoa haserre. Azkeneko esaldiak, Lautrec jada ez dagoela, hauexek dira:

      Anquetin: Koñak hau behar izan ez banu, goitik behera botako nion.

      Seurat: Zer dela-eta dabil beti hain sumindurik?

      Filma baino ez da, noski. Haatik, halabeharrak hala agindurik, nire teoriaren azalpena eta filma elkarren ondoren etortzearekin, efektua erabatekoa izan da. Henrik ordaintzen zituen kopak. Bera gainera oso kontzientea zen pintorearen egoeraz: «Robert maitea, laguna naizen aldetik aholku bat ematen ahal badizut, hau da: egin ezazu kontu aldizkari horrek ez dizula ordainduko (...). Ez zintuzket desanimatu nahi, baina, buka itzazu zure ikasketak margolariaren ofizio zikinean sartu aitzin, ofizio hau ematen duena baino gehiago kostatzen delako» [49]. Robert Montcabrier urrutiko lehengusu gaztea omen zen.

      Leku itxuroso samarrean eseri gara, eta afaldu dugu. Margotek, afariak iraun duen denbora guztian, edozer esan nahi zezakeen begiradaz so egin dit, nik kontu hauekin aspertu dudan bitartean. Defendatu ere egin da. Ditxosozko bohemiaren irudi topikoa baino ez da, esan dit, garrantzi handirik gabea. Konforme, nik, baina ez dut justiziarik inondik ere ikusten. Zuk ikusi duzu sekula, Anquetinen bizitzaz eta obraz, demagun, ari den liburu batean, «Anquetin pintore ona zen, baina bizkarroi eta aprobetxategi samarra, hori bai, lagunen kontura koñakak edan zalea» tipoko esaldirik? Errematerako hitz hauek irakurri ditut: «Bere diruak ematen dion askatasuna (...) dirurik ez zuten bere lagunak pintore bezala daukaten talentua aitortua izan dadin saiatzen diren bitartean, horrek emango baitielakoan erosotasun ekonomikoa» [50]. Enfin, kopak ordaindu eta hala ere tirano deitzen zioten.

      Atera baino lehen, komunera joan naiz. Gero zeharkako argiez argituriko jatetxeko barra txikira hurbildu naiz, ordaintzera. Ordainduta dago, mademoisellek ordaindu du, jakinarazi dit zerbitzariak.

      Zerbitzariarekin bukatu orduko Margotek bilduak zituen bere gauzak eta atean itxoiten zidan. Begi burlatiez begiratu dit. Besotik heldu diot poliki, ateratzeko gonbita eginez. Tiranoa, xuxurlatu diot belarrira. Neska arraioa!, hau esan ez, hau pentsatu egin dut, oraintxe utzi nauzu barregarri, oraintxe utzi nauzu zapata-zolaren pare. Goazen —esan dit—. Zerbait erakutsi nahi dizut.

      [40] Louis Schneider: A Montmartre - Les cabarets artistiques, in La Revue illustrée, 256 zenbakia, 1896-VIII-1.

      [41] Ikus Oscar Méténier: Aristide Bruant, in La Plume, 43 zenbakia, 1891-II-1.

      [42] «Loria eta fortuna guretzat / txikitu ditzagun pribilejiatuak / Letren eta artearen Komuna / Egin dezagun». Roinard, 1887, Julio Ollero Editorrenean aipatua, Claire Frèches-Thoryren artikuluan.

      [43] Julio Ollero Editorrenean aipatua, Claire Frèches-Thoryren artikuluan.

      [44] Jean Sagne, aipatu liburua. «En cuisinier tyrannique, il s'entoure d'esclaves, amis, compagnons...». Sagnek askotan erabiltzen du «tirano» hitza.

      [45] Thadée Natanson: Un Henri de Toulouse-Lautrec. École Nationale Supérieure des Beaux-Arts, Paris, 1992.

      [46] Lautrec raconté par Vuillard, in L'Amour de l'Art, 4 zenbakia, 1931ko apirila.

      [47] Emile Bernard: Gazette des Beaux-Arts, 1934ko otsaila, Vol XI.

      [48] Toulouse-Lautrec, Arthur Huc, et le 'néo-réalisme, Richard Thomson, professeur à l'Université de Manchester, in Actes du colloque Toulouse-Lautrec. Albi, 1992ko maiatza.

      [49] Herbert Schimmel, aipatu liburua. 496 zenbakiko gutuna.

      [50] Danièle Devynck: Toulouse-Lautrec. Profils de l'art. «La liberté que lui procure sa fortune personnelle (...) alors que ses amis désargentés recherchent davantage une reconnaissance de leurs talents de peintre, qui doit leur garantir l'aisance financière».

Bihotzean min dut
eguraldia aldatzen denean

Briatexte jauna drag queen bat zen, eta horixe zen Margotek erakutsi nahi zidana. Neoi-argizko kobazulo batean ikusi genuen, bera bezalako beste erregina batzuekin batera. Margotek seinalatu zidan. Ez al zenuen informaziorik nahi? Tori, bada. Probetxua aterako al diozu? Saiatu egingo naiz. Errukia sentitu nuen, une batez, Briatexte jaunarengatik; ez hainbeste bere betile luzeengatik, bere begi ondoko makillaje ugariarengatik edota bere peluka ilehoriarengatik; are gutxiago praka kanpaidun edo takoi luzeko zapatengatik. Ez horregatik guztiagatik, baizik eta bizimodu bikoitz horrek sorrarazi behar zizkion min eta ezinegon ezkutuengatik. Berak ere ikusi gintuen, eta ez ikusiarena egin zuen. Baina geure begiradak gurutzatu ziren tarte laburrean gauza asko esan genion elkarri.

      Ustezko zuhurtzia, zentzutasun eta normaltasunaren zakuak izugarrikeria asko ezkutatu behar izaten ditu gure beste aurpegia estaltzeko, zenbat ahalegin ez ote dugu egin behar geure baitako amildegietatik ez jausteko, geure barneko putzu beltzetan ez itotzeko, eromenaren besoetan ez erortzeko. Nola jakin duzu. Jarraitu egin diot. Besterik ez, jarraitu egin diot eta laster atzeman dut bere sekretua, denok daukagu sekretu bat. Bat gutxienez. Eta zein da zurea, Margot? Eta zurea? Et, et, et, horrek ez du balio, neronek galdetu dut aurrena. Nire sekretua?, etsi zuen. Ez dakit kontatu nahi dizudan, eta are okerrago, ez dakit kontatu nahi izanez gero ere gauza izango ote nintzen behar bezala adierazteko. Yves eta zu...? Hura aspaldi bukatu zen —irribarre neutroa—. Orain negozio bat aurrera ateratzen saiatzen garen kideak baizik ez gara. Eta zu, zer? Zein da zurea, zure sekretua, esan nahi dut. Nik ez dut sekreturik, zuek kontrataturiko langile bat baizik ez naiz, zeuen zakur leiala, eta zakurrek ez dute sekreturik. Hori ergelkeria! Ongi da, bada: nire sekretua da barruan daramadan gizonik gaiztoenak ez diola barruan daramadan onenari ezer ulertzen uzten, guztiz nahasirik duela. Zure barruko horiek denak euskaldunak izango dira, ezta? —ironia nabarmena—. Denak ez badira, horixe da gehienen borondatea. Kondenatu behar nauzu nire borondatea dela kausa? Kondenatu dezakezu nire borondatearen agerpena ni neu kondenatu gabe? Eta zer da euskaldun izatea? Horixe galdera ederra, orain egin didazuna. Begira, euskaldun izatea bada inongo mapatan ageri ez den eta existitzen ez den herri batekoa izatea; eta gainera nik halaxe nahi dut: banderarik gabea, mugarik gabea, Polizia, aduana eta agintaririk gabea, aberririk gabea. Baina herri. Eta zuek, paranoiaraino abertzaleak zaretenok leporatzen diguzue guri, aberririk gabeoi, fanatismoaren gaitza, zeuen bekatuen erantzule egiten gaituzue. Ulertzen duzu orain euskaldun izatea zer den? Margotek ezetz egin zuen buruz. Jakina, nahiko gauza korapilatsua da. Bizia korapilatsua da. Bai, Margot, bai, arrazoia ematea baizik ez zait gelditzen.

      Maitasun istoriorik onenak zubi baten gainean gertatzen dira. Imajinatzen dut Margot eta biok Pont neuf gainean gaudela, Toulouse hiria zabaldu eta mundu bihurtzen den tokian, besoak petrilean bermatuta, Garonari begira. Imajinatzen dut aurpegiari ez, eta ipurdiari ere begiratu ezin diodan unea iritsi dela, puta eta señora gauza bera direla konbentzitu naizen unea heldu dela, imajinatzen dut Margotek ezpainak babesteko kakao-barra horietako bat atera duela eta bere ezpain haragitsuetatik pasatzen duela, egunsentia den arren. Imajinatzen dut nire gizonik txarrena ere gaiztakeriarik gabe gelditu dela eta onena on-nahirik gabe. Imajinatzen dut Margot belarri-girgila ferekatzen didan neskatxa herabe bat dela, munduan nagoela ere ahanztarazten didan gazte kementsua, heriotza-amodioaren-truke eragiketa eginarazten didan emakume guztien ama, gaztetasunaren azken orro more-zukutsuak desesperatuki bizi nahi dituen emakume heldua, sexua bera ere beste helburu batzuen mende jartzen duen alargun beltza, kariño pixka bat baizik nahi ez duen neska beldurtia, ahate itsusia dela uste duen lotsatia, gimnasia egiten konplexuak gainditu nahi dituen ahizparen ahizparen ahizpa, beheko ahoan haginak hazten zaizkion zakilfagikoa, haurrak puzkerrak baino aiseago botatzen dituen hauspoa, biziarekin batera herioa ere ematen duen hiltzailea, sartuz gero sekula ateratzen utziko ez dizun etxea, errepikarik ez egitera kondenaturiko kanpaia, errauts bihurtuko nauen sua, muskulurik indartsuen, bihurrien eta hezeenen atleta, gizonak gorrotatzeko maitatzeko baino arrazoi gehiago dituen objektu sexuala, xamurtasuna pasatzen den lehenaren besoetan aurkituko duela amesten duen eme etsia, egitekoaren erdian aketz barregarri sentiarazi nahi nauen zalantzaduna, maitasuna benetan aurki daitekeela azken aldiz sinetsi nahi duen emakume kolpatua, inbertsio zaharren korrituak ustekabean kobratzera azaltzen den bankaria, gizona negu hurbilaren antidoto daitekeela uste duen inozoa, bere nagusitasuna sanoki bizi nahi duen eme betea, animalien espezie guztietako adar-kontuak xehetasunez ezagutzen dituen mendekatzailea, arratsaldero aspertzen den ergela, gizona etxean praktikoa dela uste duen emakume langilea, gizonik ez edukitzea elbarritasun-klase bat dela erakutsi dioten neska ongi hezia, gizonak bekaizkeriaz maite dituen heldugabea, katxondeoa maite duen arduragabea, oraindik kuriositatea pasatu ez zaion sinplea, beste emakume baten besoetan abailtzera deliberatzen ez den dudatia, zuku lika orotan igerian dakien anbiguoa, ankerkeriaren ostia guztiak jaso dituen danborra, plazerraren erreibindikazioaren bidez bere buruari dion beldurrez beldurturik dagoen koldarra, beti berdin eta beti berberarekin egiteaz asperturiko asegabea, zakila ondasun urria dela uste duen despistatua, biktima eta hobe beharrez ari dena eta adar-kontu aspaldiko bat dela kausa mendekua hartzen ari den aihertsua, eta imajinatu dut, finean, Margoten baitan biltzen direla izan diren, diren eta izango diren emakumezko guztiak.

      Ez naizenak, izan ez naizenak eta jada izango ez naizenak ematen dit min, mainguari eguraldia aldatzen denean zango anputatuak min ematen dion bezala, Rimbaudi ebaki zioten zangoak min ematen zion bezala. Bihotzeko zer zati erauzi didate? Edo bihotza bera da, bere osoan, bere saihets hezurreko kaiolatxoan falta duena? Eguraldia aldatu da derrepentean eta bihotzean min dut, min izaten baitut bihotzean eguraldia aldatzen denean. Izaten jakin ez dudanak ematen dit min, nire mundualdiaren mahats-sortari aletu dizkiodan ahalak, honezkero lurrarekin bat egin direnak, inoren ahoa gozatzera sekula iritsi gabe. Margot, hau da nire muturra eta hauek nire orbainak, eta bata zein besteak ongi merezirik ditut, esku ikusezin batek estutu du behiala zabal-zabal, zubi honetatik ikusten dugun espazioa bezain zabal zegoen abanikoa. Jada ezer ez da leheneratuko, abanikoaren ertzak loditu dira eta txikia da haize emateko agerian gelditu den azalera. Larrua ere loditu zait, elefante batena bezainbestekoa da dagoeneko, ni ere banaiz Lautrecek margotu zuen haginik gabeko krokodilo bentzutu horietako bat, edo okerrago, bakailao lehor puska bat baino ez. Hotz egiten du, egunsentia delako, eta euri tanto finek ihes egiten diote zeru inkontinenteari. Eguraldia aldatu da eta min ematen dit jada bere tokian ez dagoen, bere tokitik erauzi didaten bihotzak.

      Afektoena enpresa hagitz serioa da, Margot, eta urteko balantzea egiterakoan ezin daiteke galerarik onets, despido librea beharrezkoa da, eta kontratu behin-behinekoa. Gure esfinter matxuratuen gorabeherak ez du funtzionariotza merezi, ez badugu gehiago matxuratu nahi. Gurago dut desiratzen bizitzea desirarik gabe hiltzea baino. Gurea kontratu-zaborra da, eta izango. Afektoen enpresa besteak bezalakoa da, eta inongo enpresak ez du galerarik gura. Esfinterrak laxatzen hasten zaizkizunean baizik ezin esan ahalko dizut maite zaitudan ala ez, eta orduan ere gezurra izango da.

      Dena dago idatzirik koadernotxoan, eta koadernotxoa nekez heltzen den gelako azken muturrean dago, hautsak jan du ia, aspaldi ez dudalako ireki, irekitzeko beldur naizelako, eta, zenbat eta denbora gehiago pasatzen den, orduan eta beldurrago naiz irekitzeko, eta nork daki, akaso etxez aldatuko naiz, eta koadernoa ahaztu egingo zait, eta induskailu batek berdinduko du lurrarekin nire etxea izan zena, eta koadernoa betiko desagertuko da, eta bertan idatzirik zeudenak, beldur ematen duten horiek, ez dira berriz ere sekula zuzpertuko.

      Txarrena da norberaren ezina, ez besterena. Besterena beti da. Besteren soldadutza, besteren etxea, besteren zorabioa, besteren grina, besteren haurra... Norberarena da larria, norberarena, eta hor inork ezin dezake norberak egiten ez duenik egin. Orduan errukia baino ez da gelditzen. Errukia, induljentzia. Edonork ez daki errukia ematen, edonork ez daki errukia jasotzen. Ikasbide latza eta luzea da, eta gu pazientzia laburrekoak gara. Esfinterrak ezin kontrolatuz aurrez aurre gaudenean gorrotatuko dugu elkar, orduantxe, elkar gehien maite dugunean, maite beharko dugunean. Ustelaren arragoan forjatuko da gure gezurra. Kiratsa darionean sinetsi nahiko dugu bazela, bazegoela, eta orduan ere ez da egia izango.

      Esan zenidan: zutaz gehien behar dudana zure konfiantza da, naizen bezala maite ote nazakezun jakitea, nire sentimendua ez dezazula zauritu, ni ez bainaiz sentimendua besterik, sentimendua. Delikatua izan zaitez. Saiatuko al zara? Gorputz asko ibili ditut, gauero gorputz horietan mozkortuz konortea galtzeko, ahazteko, jakin ahal izateko sakonki maite daitekeela ordu gutxi batzuk baizik ez bada ere. Gizon horietako batzuk benetan maitemindu ziren nirekin, eta sofritu egin zuten, eta nik ere haiekin. Gutxienik beren barrenetan lurperaturik uste zuten zerbait mugitu ahal izan nuen. Beren sentimenduak birmoldatzeko lanari ekin nion. Bakoitza modu ezberdin batez konpondu nuen. Lortu egin nuen; aurrerantzean gure harremana librea eta ederra izango zen, eta betiko adiskidetasuna edukiko zuen sari. Eta halaxe da. Azkenik, lagun hauek konkistatu naute, nire maitasuna eta xamurtasuna lortu dute. Baita nire gorputza ere. Baina inoiz ez dute nire arima ukitu. Inoiz ez. Kontraesanez beteta nago. Jakingo al duzu ni errespetatzen?

      Ordurako kartak markatuta zeuden, eta zuk bazenekien ez nintzela ez begiei eta ez ipurdiari begiratzeko gauza, ezin nuela ironia mingotsaren kapa bat ehundu eta begi aurrean para zure lohi berdezko bi boladak geldiarazteko. Hain garbi ikusiko zenuen nire hiztegi afektiboak ez duela puta eta señora bereizten, hain erraz iritziko zenion, hain ederki ikusi magma ezkutuen jarioa nora zihoan ezen teleserie bateko hizkera merkea nahikoa izan baitzitzaizun. Izan ere, puntu batetik aurrera hitzak alferrekoak direla ongi dakizu, eta afektoen itsasoan singladura asko eginak erakutsi dizu puntu horretara iristen den une zehatz-zehatza zalantzarik gabe bereizten, atzematen, Suitzako erlojugileei suposatzen zaien prezisioarekin.

      Ez naiz defendatuko, nire buruaren biktima naiz, berrogei urtetik aurrera norberak merezi duen aurpegia duela esan ohi da, eta hala da. Cortazarren ipuineko nerabea baino zerbait gehiago banaiz, eta hala ere ez zenituen zure lohi berdezko bi boladak, ez lohienak eta ez berdeenak, bederen, erabili behar izan. Nire buruari egozten diodan gauza bakarra da horren erraz sarean erori izana, literatura merkeenak engainatu izana, nor eta ni, Cortazarren ipuinak eta Argensolaren poemak ezagutzen ditudala harro aldarrikatzen dudan hau, eta gaur egiten dut zin, Margot, inork ez nauela berriro engainatuko bere ahalbide literarioak agortarazi eta gero ez bada; zeren zuk, Margot, bazenuen literatura gehiago eta hobea zure barnealdean, eta ez nizun aterarazten jakin, dela desioaren hutsarengatik, dela une hartan uste izan nuelako, ergel halakoak, benetan teleserie bateko pertsonaia bezain hutsala zinela.

      Erantzun nizun: ez dakit, ez dakit deus, honezkero ez dakit deus, ez dut deus jakin eta etsi dut ez naizela sekula ere deus jakitera iritsiko. Maitasuna apustua da eta ni ludopata hutsa naiz. Eguraldi aldaketa zetorren eta halakoetan min dut behiala bihotza eduki nuen tokian.

Lupus

Briatexte jaunak ez zirudien oso lotsaturik hurrengo aldiz ikusi nuenean. Aitzitik, esan daiteke inoiz baino alaiago zegoela, dena irribarre eta dena molde on. Barkatu maitea, esan dio dokumentalistari, ni aurrean nagoela, baina gaur kendu egingo dizut Ramirez jauna kafe orduan. Horrela hitz egin ahalko dugu lehengo egunean aipatu zenidan aferaz, ezta? Azken hitzak niretzat ziren. Ni konforme egon nintzen, noski.

      Kafetegi batean eseri garenean ere ez du umore onik galdu. Ezer ez da dirudiena, nork bere bigarren bizitza, sekretua eta askoz interesgarriagoa eraman ohi du. Itxurakeriaren azpian dagoen bizitza egiazkoagoa izaten da azalean ikusten dena baino. Gizartearen zurikeriatik libre den bizitza horretan baizik ez gara geu. Cartailhac andreak dio literaturzalea zarela; hala bada, jakingo duzu XIX. mendeko errusiarrek, Txe-khovek-eta, maiz ibiltzen zuten gaia zela. Bizitzak ustekabeak ematen ditu, eta horrek egiten du interesgarri. Gero, bikoiztasun hori nola aurkezten den, esan-eginei zer tankera ematen zaien, horixe izaten da kontua. Izan ere, prentsa ona izatea oso beharrezkoa da; beti izan da oso beharrezkoa, eta egun sekula baino beharrezkoagoa. Ezin nindukezu sobera kaltetu bart ikusitakoa zabaltzen hasiko bazina, baina ez dut ukatuko diplomatikoa izatea komeni zaidala. Prentsaren kontu horrengatik. Gertaerak nola aurkezten diren, horixe izaten da garrantzizkoena, berriz diot. Adibide praktikoa eta hurbila jarriko dizut; orain Toulouse-Lautrecekin interesaturik zabiltza eta, ba al zenekien margolariak sekulako buztana bazuela? Bai, askotan aipatu izan da ipotx itxuragabea zela: «Alabaina, handitzeari uko egin zion haur-gorputz horrek bazuen, bai horixe, ar guztiak apalduko zituen zera» [51]. Bai, badakigu, kontua ez da tamaina. Baina kasu honetan anaiaren tamaina bat omen zetorren desioaren tamainarekin. «Hilko naizenean Cyranorena bezalako sudurra edukiko dut» [52]. Hitzak Toulouserenak berarenak omen dira. Sudurra eta sexuaren arteko harremanari buruzko hitz-jokoa da. Jakingo duzunez, sudurraren eta sexuaren arteko balizko harreman hori aspaldiko kontua da. Espainian ere bai, ezta? Laurent Jobertek [53], XVI. mendeko medikuak, Rabelaisen garaikideak, jasotzen du herriaren sinesmenetan guztiz txertatua dagoela sudurra eta zakilaren artekoa: sudurra zenbatekoa eta nolakoa, zakila hainbestekoa eta hainbesterainokoa. «Lautrecek berak itxi du bere monograma elefante baten ziluetaren barruan, tronpa luzeko animalia delako, gogorarazteko, gaiztoz, bere proportziorik gabeko organo barregarri hori» [54]. Arraren harrokeriaren seinale, haur-kontua eta aldi berean magikoa, totema. Ez da oso azkarra izan behar proportzio gabezia dela mingarria, eta ez tamaina, eta proportzio gabezia horrek —horrek beste edozerk baino gehiago— laburbiltzen dituela ezin hobeki, ezin grafikoago, ezin sinbolikoago, Albiko margolariak bere bizitzan pairatu zituen oreka-falta guztiak. Proportzio gabezia hori bailegoen gainerako demasakeria guztien oinarrian. Eta aletzen hasita, luzea da demasakerien zerrenda, eta kolore bizietakoa: alkohola demasa, margotzeko obsesioa demasa, margo eta marrazki-gaien gorabeherak ikasteko grina demasa... Henriren bizitzak bere obra grafikoak duen kolore bizia bera du, kolore bizietako bizitza da. Medikuek diotenez, osteodisplasia piknotikoa deitzen den gaixotasun batek jota omen zegoen gure Henri. Hala uste dute behinik behin Maroteaux eta Lamy doktoreek. Vangt Schmidt doktoreak, aldiz, beste hainbat diagnostiko ematen ditu. Piknodisostosisa ote zen irakurri dut, baita ere. Ez gaitu harritu behar bat ez etortze honek; patologia hauek 1960 urte inguruan deskribatu dira, margolaria bizi zen garaian ez ziren ezagunak. Goikoak bidaliriko sofrikarioa iritziko zieten, edo zorte txarra, guk egun beste hainbat bezala. Medikuek gaixoa aurrean ez zutela diagnostikatu zuten. Biografia ofizialak hanka hautsiko ipotx eragabea zela esatea edo sekulako ziria zuen margolari on eta aberatsa —terminoaren bi adieratan, gainera— zela esatea ez da gauza bera, ezta? Nondik heltzen zaion. Ikusten? Gertaerak nola aurkezten diren. Prentsaren garrantzia. Baina susmoa dut beste zerbaitetaz hitz egin nahiko didazula.

      Harrigarriago zait Briatexte drag queena, Lautrec ipotx zakil handia baino. Briatextek nonbaitetik atera behar zuela konprenitzekoa da, ordea. Baina bai, jakina, beste zerbaitetaz hitz egin nahi dut. Zehatz esanda, nahi dut hemen, hau da, museoan 82an gertatu zen lapurretaz dakizuna konta diezadazun, zerbait baldin badakizu. Eztarriko marrantak garbitu zituen. Ez dakit gauza handirik, ni orduan behin-behinean ari nintzen museoan lanean, boladaka, ez dakit gauza handirik, galde iezaiozu Cartailhac andreari. Briatexte adarra jotzen ari zitzaidan, dudarik gabe. Bai eta zera ere, soka urkatuaren etxean aipatzea izango litzateke, nahikoa kosta izan zait Cartailhacekin ongi moldatzea, orain ez dut dena pikutara bidaliko. Zer egiten zenuen museoan orduan? Lupus jaunari laguntzen nion. Lupus? Nor zen Lupus? Lupus orduko Museoko kontu-hartzailea zen. Ezizena zen, noski, halaxe deitzen zioten, eta egia esan ez dakit zergatik. Ez behintzat otsoa bezain maltzurra zelako, nahikoa tipo apala eta amultsua zen; arraro samarra, egia esan, baina nahikoa apala. Orain ez dut gogoan bere egiazko izena, ekialdeko herrialderen batekoa zela uste dut, jatorriz, bederen, nazionalitatez frantziarra baitzen, oso oker ez banago. Eta zuk zertan laguntzen zenion Lupus delako hari? Bon, garai haietan ez zegoen, gaur bezala, agirizaina eta kontu-hartzailea, eta Lupusek bi egitekoak betetzen zituen. Lan gehiegi omen zuenez, neu astean hainbat ordu aritzen nintzen berari kontuak eramaten laguntzen. Lapurreta izan eta gero Lupus joan zen, eta orduko zuzendaria ere bai. Ondoren sartu zen Mme Cartailhac, eta berak berrantolatu zituen lanpostuak eta egitekoak. Berak sortu zituen bi lanpostu lehen Lupusek egiten zuena egiteko, eta harrezkero naiz ni museoko kontu-hartzailea.

      Zenbat bisitari ditu Albiko Museoak urtean? jakin nahi izan nuen. Briatexte lasaitu egin zen, betarteko giharrak, ordura arte tenk eginda, laxatu zirelako, nabari zen. Uste zuen, nonbait, nire galderen zatirik konprometituena bukaturik zegoela. Bostehun bat eguneko, batez beste, hau da, 160.000-170.000 urtean. Parisko museo handiak kenduta, Frantziako lau inportanteenetakoa da. Nik kalkuluak egin nituen, isilik. Sarrerak 24 libera balio du: hortaz, 160.000 x 24 = 3.840.000 libera urtean. Pezetatan jarrita, ehun bat milioi urtean, bakarrik sarreretan. Horri gehitu beharko litzaioke dendatxoan aterako zutena, bederen. Ez dakit Frantziako museoentzako dirulaguntza politikaren berri, baina uste izatekoa da hortik ere zer edo zer eroriko zaiela. Non eta Albiko Udalak berak ez badio laguntzarik ematen, oso harritzekoa izango ez litzatekeena, museoa hor egoteak 50-75.000 biztanle dituen eta turismoari begira bizi den hiri bati ematen dizkion zeharkako sarrerengatik baizik ez bada. Eta kopuru horiek urtero-urtero, duela hirurogeita hamar urtetik hona, Albiko Museoa hiri txiki hartako ekonomian puntu fuertea izango zela ez zen dudarik. Ez, han bazen oso normala ez zen zerbait, eta aprobetxatu nuen Briatexte hor neukala nire zalantza zein zen jakiteko: aizu, Briatexte, jakin ahal izan dudanez, eraman zituzten koadroak aseguratu gabe zeuden. Nola liteke horrelakorik Frantziako lau museo inportanteenetako batean? Aurrekontuz estu zebiltzalakoa ez da aitzakia, ezta?

      Briatexteri berriz tenkatu zitzaizkion betarteko giharrak, konturatu zelarik, nonbait, bere lehengo inpresioa, hau da, galdetegiaren zati konprometitua bukatuta zegoelakoa, inpresio faltsua zela, eta ez nintzela ehizakia hortz artetik uzteko gertu. Briatextek hasperen egin zuen. Nondik dakizu datu hori? Egunkarian irakurrita. Isilune bat egin zuen abiatu baino lehen. Bada, orain kontatuko dizudana ez zen, noski, egunkarietan atera. Nahikoa trebezia eduki zuten pasteltxoa ez aireratzeko. Bazegoen, noski, margoen aseguruentzako aurrekontuko kontu-sail bat. Obrak aseguratu gabe zeudela orduantxe jakin zen, lapurtu zituztenean. Bazegoen poliza bat, baina konpainiak esaten zuen polizaren saria ez zegoela ordainduta. Lupusek esaten zuen saria aseguru-konpainiako poliza-egileari ordaindu ziola, eta erreziboa bazuela. Poliza-egile hori ez zen jada konpainian lanean, eta hau guztia gertatu zenean ez zen inondik ere ageri. Konpainiak ez zuen erreziboa onartzen, ez zuen berea zenik aitortzen, eta dirua ez zuela sekula jaso esaten zuen. Lupusek, negarrez ia, aitortzen zuen inozo jokatu zuela, engainatu zutela, bere errua izan zela gauzak behar bezala ez egiteagatik, baina berak ez zeukala dirua. Inork ez zion sinetsi. Ondorioz, ondorio logikoz, Lupus bota egin zuten, kudeatzaile txarra zelako, polizako diruarekin gelditu zela demostratzerik eduki ez bazuten ere; Albiko alkatearengandik hasita denek uste izan zuten aseguruentzako dirua bere poltsikoan gorde zuela, ordea. Kontu-hartzailearen zabarkeriak arrastaka eraman zuen zuzendaria, Legrain, azken finean arduradun nagusia bera baitzen. Eta Noire, zaindaria, bota egin zuten, baita ere, lana behar bezala bete ez zuelakoan. Noirek gaizki pasatuko zuen. Alargundu berri zegoen. Bera zen denetan kulparik gutxien zeukana, eta garestien ordaindu zuena, jubilatzeko hamar bat urte falta zituelarik langabezian gelditu zelako.

      Alajaina, pentsatu nuen. Horrek bai, horrek bazuen beste itxura bat. Drag queen hura informazio iturri interesgarria gertatzen ari zen. Soka tinkoagotzeko profitatu nuen. Gaur egun non daude? Legrain, Noire, Lupus... zer gertatu da haiekin? Briatexte lasaitu zen berriz ere. Ez dakit gauza handirik, eta dakidanaren arabera, ez dago jakiteko gauza handirik ere. Legrain hil egin zen handik bost bat urtera. Ez zen zaharregi, baina gaixotasun gaiztoren bat ba omen zuen, minbizia-edo. Noirek pasatu zuen okerrenen. Lanik gabe gelditu zen, emaztea hil berri zitzaion istripuan; bazuen alaba gazte bat, baina gaizki moldatzen omen ziren, eta bakarrik utzi omen zuen... Bere buruaz beste egin zuen. Eta Lupus? Desagertu egin zen. Nora, norekin, zer egitera... ez dakizu? Non dabilen ez dakizu? Ezta ideiarik ere. Desagertu egin zen, eta hori izan zen dena. Gaixotasun oso arraro horietakoren bat ote zuen entzun dut, bere jatorrizko ekialdeko herrialde horretara itzuli ote zen ere entzun dut, baina seguru esateko ez dakit ezer.

      Bazegoen oraino ukitu gabe genuen gai bat, inportanteena, agian, eta ez nuen elkarrizketa bukatu nahi atera gabe. Aizu, Briatexte, zer deritzozu akrobata pare batek Aux Courses bezalako koadro bat eraman eta handik hamabost urtera koadroa inondik ere ez agertzeari? Briatexteren lehen erreakzioa ergelarena egitea izan zen. Niri ez esan horrelakorik, nik zer dakit, eta abar. Ea ba, Briatexte, ea ba: zuk ere badakizu hemen badirela elkarrekin ongi uztartzen ez diren bi kontu: lapurrak txorizo ezjakinak izatea, egunkarietan-eta esan zen bezala, eta margoak oraindik desagertuta egotea. Zuk eta biok badakigu edozeinek ezin dezakeela halako koadro ospetsu eta balio handikorik nolanahi saldu. Beste modu batez esanda, norbaitek bidali zituen akrobata horiek, lapurrak inoren kontura ari ziren. Briatexteren aurpegia ilundu zen. Jesarlekutik altxatu zen. Berandu egin da, askotik gainditu dut kafea hartzeko dudan astia, banoa. Hori guztia esan eta ateko bidea hartu zuen.

      Nik jada ez nuen egiteko handirik Albiko Museoan. Ikusi beharreko guztia ikusirik zen. Arratsaldez itzuliko nintzen nire gauzak jasotzera eta Cahuzac zein Cartailhac andreei agur esatera. Arratsalde hartan bertan abiatuko nintzen Paris aldera, eta bidean egingo nuen lo. Hurrengo arratsaldean espero ninduten Parisen. Yves, Thierry eta Margot, hirurak edukiko nituen zain. Margot goiz hartan bertan abiatu zen Parisera.

      Albiko erdiguneko kaleetatik paseoan ibili nintzen, beste turista bat gehiago bainintzen, Briatexterekin hitz egindakoa marruskatuz. Tarn gaineko zubi zaharra zeharkatu nuen, eta iparreko auzoko eraikinak, Erdi Aro kutsukoak baina berrituak, miretsi nituen, baita Berbieko jauregiak katedralarekin batera osatzen zuen multzo trinko eta boteretsua ere. Tarn berriz zeharkatu eta hiriko hegoaldeko kale apainak korritu nituen. Hotelek, jatetxeek, tabernek eta dendek aise salatzen zuten Albin ez zutela motxila hutsez doan turista-klase hori sobera maite. Arteak goi mailako turismoa erakartzen omen du. Eguneko plater nahiko merkea agintzen zuen kafetegi handi batean sartu nintzen zerbait jateko asmoz. Luze egon nintzen bertan eseririk, kaleari begira. Eguraldia unetik unera aldatzen zen; eguzkia kuriketan zebilen, haize bolada batek hodeiak ekartzen zituen eta minutu laburreko zaparrada jaurtitzen zuten, eta gero eguzkiak dirdirarazten zituen, berriz ere, harri zaharrak eta adreilu gorri bustiak. Ortzadarra ere ikusi nuen. Nahi eta nahi ez, eguraldiaren eta nire barne-egoeraren arteko antzekotasuna bilatzen pasatu nituen minutuak. Udaberria nahasi zetorren.

      Arratsaldean museoratu nintzen berriz. Nire ordenadore portaila eta karpeta parea bildu eta agur esan nien Cahuzac andreari eta Briatexte jaunari. Biek erakutsi zuten, zein baino zein, frantziarrek ohi duten politesse delako hori. Nire lana gustu handiz jasoko zutela, bukatutakoan bertara bidaltzeko nekea hartzen banuen. Daturen bat gehiago jakin nahi izanez gero, deitzeko, edo idazteko, eta abar.

      Cartailhac andrearekin guztiz bestelakoa izan zen. Ordu erdi bat itxoinarazi zidan bere bulegoan hartu aitzin, eta lanpetuta zegoelako aitzakiarekin bost minutu laburretan egin zuen nirekikoa, hotz, urrun. Ez zidan bere lanerako kolaboraziorik eskatu, ez zidan nire ustezko lanari eta unibertsitateari buruz ezer esan. Beraz, Espainiara itzuliko zara, noski, esan zidan; agurtzeko modu horrek etsaiaren lurraldean nengoela sentiarazi zidan, lehen egunean agurtu ninduenean bezala edo areago. Ongi ibili Espainian. Bostekoa eman eta ospa egin nuen, arineketan, puzkerrik edo horrelakorik botatzeko inolako animorik gabe.

      Arrazoi bakarra zegokeen zuzendari-andrearen jarrera aldaketa hartan. Eta arrazoi bakar hori izango zen, nire irudirako, Briatexte kontu-hartzailea joan zitzaiola nirekin izandako elkarrizketaren kontuarekin. Zer beste arrazoi egon zitekeen, bestela?

      [51] Hau da, «cependant, ce corps d'enfant qui s'est arrêté de grandir avait de quoi, certes, humilier tous les mâles». Thadée Natanson: Un Henri de Toulouse-Lautrec, Paris, 1992.

      [52] Jean Sagne, aipatu liburua. Hitzaurrean: «Quand je serai mort, j'aurai le nez de Cyrano».

      [53] Jean Sagnek hitz egiten digu horretaz.

      [54] Antzera Thadée Natansonen liburuan: «'La cafetière' est le surnom qu'aurait valu à Lautrec la proportion ou la disproportion d'un de ses organes. Le mot joue sur l'importance du bec dans les cafetières qu'on apelle des verseuses». 'Verseuse' kirten zuzeneko kafetera da, eta 'bec', kirtena.

Margoak

— Zein izan da mende luze batean camembert gaztak egiteko prozedurak ezagutu dituen aldaketak? Zer diferentzia fisiko eragin lezake prozeduren aldaketa horrek? Hori ere ikertu dut, hori ere hartu dut aintzat, eta esan dezaket aldaketak uste baino txikiagoak izan direla, eta batez ere ez diotela itxura fisikoari horrenbeste eragiten. Esan zitekeen, prozeduren erosotasuna eta gaztagileen lana errazte aldera egin diren aldaketa, esan dezagun, teknikoak, alde batera utzirik, ia-ia aldaketa funtsezko bakarra kontserbazioan eman dela. Gaur egungo hozkailu, kamara hotz eta abarrekin, gaztaren zahartzea hagitz aiseago kontrola daiteke. Hau da, mikroorganismoek eragiten duten usteltze-prozesua tenperatura, argia, hezetasuna eta horrelako aldaeren arabera kontrola daiteke zehazkiago; egungo gaztagileak, baita kontsumitzaileak ere, erabaki dezake zer nolako camemberta jan nahi duen. Pentsatzekoa da orain ehun eta gehiago urtekoak, gaztak gordetzeko toki hotz, lehor eta ilun samarrak bilaturik ere, baldintza klimatologikoen eta denbora joanaren mendeago egongo liratekeela. Pentsatzekoa da, gure camembert zehatz eta jakinaren itxurari dagokionez, gaur egun fait à coeur deitzen denaren alderago izango zela jeune deitzen den aldera baino. Egun, jeune agortze-data baino hogeita hamabost egun lehenagokoari deitzen zaio. Hogeita hamabost-hogei egun lehenagokoari mi-affiné, eta agortze-data iristeko hogei egun baino gutxiago falta duenari, fait à coeur. Zenbat eta zaharrago, kanpoaldea horixkago edukiko du, eta zimurtuago. Barrualdea lehorrago eta ilunago. Edo, alderantziz esanda, zenbat eta gazta gazteago, orduan eta kanpoalde zuriago eta barrualde beteago, krematsuago edukiko du. Hortaz, atezainak Lautreci ekarri zion camembert hura fait à coeur izango zen, usteltzetik, esan dezagun, gertu. Eta gainera, ez bakarrik gordetzeko baldintzak duda-mudazkoak zirelako; uste izatekoa da atezainak frankotan eramango zizkiola camembert gaztak, eta ezagutuko zituela Lautrecen gustuak. Dudarik gabe, gazta ongi lehortua eramango zion, gauza jakina baita Lautrec gourmand handia zela, eta gauza jakina baita, halaber, mokofinek nahiago izaten dutela gazta ongi egina, haurrek freskoa nahiago izaten duten bitartean. Lautrecek gai fuerteez gozatuko zuen ahoa, bestela esanda. Azken ondorioa: gaur egungo camembert arrunta hartuko dugu eredu, baino nahikoa zahartuta. Xehetasun handiagoekin azaltzen ahalko nizuke kontua, baina zuri, egia esan, ez zaizu askorik inporta. Kontatu dizut hau guztia ikus dezazun, besterik gabe, zer seriotasunez eraman dugun afera, zer puntutaraino mimatu ditugun detaileak, baita txikienak ere.

      Yves arduratzen zen bileraz, bera zen, hala esaterik bada, bilera haren haria eramaten zuena. Ordura arte sekula ikusi ez nuen Thierry horri begia gainean jarri nion unetik hartu nion halako herra esplikazina, halako erabateko arbuioa; sentimendua norabide bikoitzekoa zela konturatu nintzen. Elkarren atzealdeak usaindu eta gero elkarri hortzak erakusten dabiltzan bi zakur bezala aritu ginen, hasieratik. Nekez da esplikatzen, baina batzuetan gertatzen da. Tipo zaildua zirudien, metalikoa, eta nik sekula entzuniko Parisko azenturik konprenigaitzena, jergarik kriptikoena ibiltzen zuen, ni inkomodatzeko beste helbururik gabe. Konturatu nintzen Margot ileapaindegitik pasatu zela berriz, Albira iritsitakoan zeukan tindadura beltza garbitu zuen, eta ilea lehen bezala zeukan berriro. Toulouseko moda eta Pariskoak diferenteak ziren, nonbait.

      — Markoen aferak ez du arazorik sortzen; badauzkagu, aukeran eduki ere, garaikoak. Izan ere, 1890-1900 urteetako hainbat pintura baliorik gabekori kentzea erraza da, hori ez da problema. Oihalekin zorte handia eduki dugu; beti zegoen koadro kaxkar horien berorien oihalak kendu eta garbitzea, edo marouflage bat egitea [55], baina ez da oso prozedura garbia —arrastoak uzten ditu eta—, eta ez da erosoa. Gabiltzan kontuarekin gabiltzala, halako zakarkeriarik ez zaigu komeni. Alabaina, handik eta hemendik mugituz, han eta hemen galdetuz mauka bat aurkitu nuen: Villeneuve-sur-Loire izeneko herrixkako sakristia. Historia zaharra da; dirudienez, orain mende bat ibili zen erretorea pinturazalea zen, ama birjinak bere aingeruen konpartsarekin egin zale, eta, gainera, pinturazaletasuna herriko zenbaiti ez ezik ondorengoei ere iraganarazi zien. Xehetasunak munta handirik gabeak dira, haatik. Kontua da herri hartan, sakristia hartan, tamaina eta kalitate guztietako oihal erabili gabeak badirela. Erosi egin ditut, margolaritzan erabilitako materialen kalitateaz ikuspegi historikoa emango duen erakusketa bat prestatzekotan nagoela aitzakiarekin.

      Ulertzen nionaren arabera, horixe zen Thierryk esaten zuena.

      — Denborak ematen duen zikina lortzeko ohiko prozedura erabiliko dugu: erregaliz-zukua, bertan disolbatutako errautsa eta betun beltza. Oihalaren gainera bota eta esku-ahurraz igurtziko dugu. Modu honetan zuku hori enpastean sartzen da, sakonki. Eulien kakak sepiaz eta tinta txinarraz tindatutako gomaz lortuko ditugu, goma tindatu hori uretan disolbatu ondoren: brotxa bat kargatzen da isuri honekin eta brotxaren gainetik eskua pasatuz eulien kakak bezalako tantoak erortzen dira. Oihalaren zati batzuk lizundu egingo ditugu, zatiok oihal busti batekin igurtziz eta gero giro epel eta hezean utziz. Barniza barra-barra erabiliko dugu, batez ere ahulenen edo okerren gelditu diren detaileak mozorrotzeko. Margoa, zahartzen denean, zikindu, horitu, arrakalatu eta arraildu egiten denez, koadroa labetik pasako dugu; badaukat, honezkero, okindegi bat begiz jota. Okina nire ezaguna da eta labea utziko digu galderarik egin gabe. Labetik pasatzeak abantaila bikoitza du, margoa arraildu egiten da, eta gainera, lehortu [56].

      Noiz Thierry, noiz Yves, bata zein bestea arduratzen da ordura arte eginiko lanen azalpena emateaz. Teknikoagoak diren gaietan Thierry da nagusi. Yvesek bestearen azalpenak, askotan lehorrak eta konprenigaitzak, biribiltzeko hartzen du hitza.

      — Izenpeaz mintza gaitezen. Oraindik ez dugu erabaki izenpetuko dugun edo ez, eta izenpetzekotan, nola; une egokia iristen denean hartuko dugu egokien iruditzen zaigun erabakia. Esan gabe doa Lautrecek 1885etik 1887ra egin zuen produkzio guztia arreta mikroskopikoz aztertu dudala; baita Lautrec bera bezain anitza eta teknikoa den margolari batek badu, garai jakin batean, nekez ezkuta ditzakeen ezaugarri batzuk, trazaduraren luzerari, pintzela ibiltzeko moduari, obra bukatzeko erari eta horrelako beste hainbati dagozkionak; pintore batentzat nekeza da eskuan duen giharra, arnasa eta trebezia ezkutatzea, baita bere nortasuna ezkutatzeko saioa egiten ari denean ere. 1885eko Lautrec-margolaria ez zen 1896koa: aro horretako ezaugarri tekniko intimoenak aztertzen saiatu naiz. Azterketa hau biribiltzeko, bi-hiru urte horietan erabiliriko motiboak errepasatu eta sailkatu ditut, arinkeriatan dabilenari oharkabean pasatzen ahal zaion ezaugarri komun edo bateratzaile baten xerka. Ez hori bakarrik. Beste hainbat margolari ezagunen urte horietako natura hilak ere errepasatu ditut arreta handiz, batez ere Degas eta Van Goghenak. Lautrecek Degas miresten zuela ez da inolako sekretua, Van Gogh errespetatzen zuela inolako sekretua ez den bezala. Oso litekeena da bere maisuen natura hil horiek aintzat hartuak izana, inkontzienteki bazen ere, gaztaren konposizioari ekin aurretik. Hitz batez esan dezadan: bide onetik goaz, eta ia dena prest dago.

      Zuk zerorrek margotuko al duzu gazta, atera zitzaidan, Thierryri begira. Nork egingo du, bestela? Partarrieuk? Eta zer dago merkaturatzeaz? Faltsifikazio egoki bat pintatzea ez da nahikoa, ongi saltzeko modua aurkitu behar izaten da.

      Thierry gorritu egin zen, eta jarrera oldakorra hartu zuen, ukabilak itxiz; hura ikusirik ni ere oilartu nintzen. Yvesek jarri zuen bakea, arin demonio, gu bion artean sartuz.

      — Ez da komeni, eta ez da beharrezkoa margoa nork egingo duen zuk jakitea. Merkaturatzearen kontuaz neu arduratuko naiz, —zioen Yvesek—. Koadroa Bordele inguruko herrixka bateko ferme zahar eta galdu batean aurkituko du baserri hori herentziaz jaso duen Parisko gizaseme batek. Herria, baserria eta gizasemea badaude, egiazkoak dira eta guztiz errespetagarriak. Gizaseme horrek ez du orain arte ondasun berri hori gehiegi bisitatu; ez du herri-giroa maite, baserria erortzear dago; han ez dago bere bizimodu hiritartu-lasaia aldatzera erakar lezakeen ezer; alabaina, halako batean pentsatu du ideia ona izan zitekeela etxea poliki-poliki berritzen joatea. Lehenengo berritze-lana, noski, bertan, sabaian pilatuta dauden gauza guztiak botatzea izan da. Hara non, espero ez zituen bitxikeria batzuk aurkitu ditu, eta gorde nahi izan ditu. Tartean gazta-puskaren koadroa. Bitxia iruditu zaio, baina ez du uste izan balore handikoa izan zitekeenik. Badaezpada ere, Parisko kritikari aditu bati, hau da, niri, ekarri dit. Nik hasieran ez diot inportantziarik eman, baina, halako batean, nire senak agindu dit koadro horrek zerbait bazuela. Hasi naiz koadroa serio hartzen, eta azkenik iruditu zait oso litekeena zela Lautrecek egindako gazta izatea, atelierraz aldatu zenean, Joyantek berak gogorarazten duenez, atelier zaharrean, ahazturik, bestela bezala utzi zuen horietako bat. Hortik aurrera hasiko naiz prentsa eta aditu-jendea mugitzen. Txarrenean ere, inor ez da bat-batean faltsifikazioa dela esaten hasiko, bi arrazoirengatik: nire prestijioaren aurka ez direlako horren erraz ausartuko, baga, eta aurrean edukiko duten koadroak gutxien-gutxienez dudak, zalantza larriak eragiteko bezain faltsifikazio ona izango delako, biga. Badaezpada ere, Bordele inguruko fermier berriari iraganean Montmartren errekaituak eta txatarrak biltzen ibili zen halako arbaso konprobaezina asmatu diogu. Prentsan hots handiak ateratzea eta sinpatia piztea lortzen badugu, egina dago. Mèric ere bigundu egingo dugu, ez al da hala, Margot? Ea faltsifikazioa dela salatzera ausartzen den. Bere aldeko epaia, edo behintzat bere isiltasuna lortzen badugu, ongi salduko dugulakoa seguru-segurua da. Zer iruditzen zaizu simulakroa?

      Beste bat hamaika simulakroren artean, pentsatu dut. Baina egia da egiarik biribilen eta sakratuenak simulakrorik lortuenak direla. Izan ere, ikuspegi berezi bat harturik, zer ez da simulakroa? Ongi atera daitekeela uste dut, esan diot Yvesi erantzun moduan, eta Margotek nola bigunduko duen Mèric galdetu nahi izan gabe. Baina bada arazo txiki bat, esan du orduan Yvesek, niri begira. Thierry mintzatu da berriz ere.

      — Margoak. Olioak. Pigmentuak, linazi-olioak, lehortzaileak. Ezin erabiliko ditugu bihar denda batean erositakoak, zakarregi litzateke. Edonork atzemango luke iruzurra, berehala atzeman ere. Eta guk lortu behar duguna zera da, Louvreko zatiki-azeleradorearen froga ere gaindituko duen faltsifikazioa, kinka horretan jartzen badute. Buelta batzuk eman dizkiot gaiari, eta ez dut konponbide itxurazkorik aurkitu. Egokiena margoak geuk egitea litzateke. Geuk egitea baina material antzinakoak erabiliz, hau da, 1900 urte inguruko pigmentuak, linazia eta lehortzaileak erabiliz. Alabaina, nola lortu hau guztia?

      Konponbidea bilatu nahian eman dituen bueltak zein izan diren azaldu digu. Funtsean, hau da, eman dituen xehetasun teknikoak aipatu gabe ni ez bainaiz espezialista, eta esan dudanaren erdia baizik ez baitut ulertu gauza da pigmentuak ateratzeko metodoak aldatu direla, erabiltzen diren lehortzaileak ere aldatu direla berunezko lehortzaileak, egun, debekatuta omen daude, linazi-olioen antzinatasuna, azterketa batean, nabari litekeena omen dela, eta, batez ere, aldaketa tekniko hauek aintzat hartu gabe, gaur egungo moduan egitera koloreak nahiko diferente aterako lirateke, aditu baten susmoa pizteko moduan bederen.

      Zer dago Père Tanguyz? —jakin nahi izan du Yvesek—. Dakidanaren arabera, Père Tanguy margo-saltzailea zen; bere dendan erosten zituzten koloreak, Lautrecek ez ezik, beste margolari askok ere. Akademiak abandonaturiko margolari horiei ere uzten omen zien denda beren lanak eskegi zitzaten. Tanguy ez zen fabrikantea, saltzailea baizik, esan du Thierryk. Beraz, alde horretatik, segurua da Tanguyk garaiko fabrikanteekin lan egingo zuela: Ranson, George Benda & Frère, Delestre & Petit, Richter, Bruno Lampel... Arkeologia hutsa. Bakar bat ere ez da gelditzen. Ezaguna da, era berean, eta neurri handian eskuragarria, bibliografia: Encyclopedie-Roret, Fabricant de Couleurs, Paris, 1884, Les Origines de la peinture a l'huile, Paris, 1904, Coffignieren Nouveau Manuel du Fabricant de Couleurs, Paris, 1900, Halphenen Couleurs et vernis, Paris, 1894... Horietan formulak, prozedurak, bitxikeria guztiak ongi deskribaturik daude. Alferrik da, baina: lehengaia da problema, ez bibliografia.

      Non aurki genezake lehengaia, Enekoitz, galdetu du Margotek.

      Alajaina. Iritsi gara tunelaren bukaerara. Beraz, hori al zen?

      [55] Teknika hau honetan datza: antzinako koadro baten kopia berria hartu eta oihal zahar baten gainean itsatsi, antzinatasun-itxura emateko. Horretarako erabiltzen den kolatik (maroufle) datorkio izena. Ikus Ch. Moreau-Vauthier: Historia y Técnica de la pintura. Hachette, Buenos Aires, 1955.

      [56] Ikus faltsifikatzaileen prozedura hauek, eta beste batzuk, Ch. Moreau-Vauthierren aipatu liburuan.

LAUGARREN ZATIA

Homo homini lupus

Preso izan dena ez da sekula erabat bergizarteratzen. Ez da sekula lehenera itzultzen, gizartearekin, pertsonekin eta gauzekin dituen harremanak ez dira sekula lehengoak izatera bihurtzen. Galdu egin dut esan dezake, agian, preso izan den batek, baina ezin onar dezake galdu egin naiz bat. Izan denaren, sinetsi duen fedearen eta amestu dituen kimeren puskak bildu, hala edo nola itsatsi, eta aurrera egiten du puskekin osatu den irudiaren nolakoari gehiegi erreparatu gabe. Bizirik irauteko kontua ere bada. Dashiell Hammettek hainbatero atea ireki-itxi behar zuena idazten zizun preso izaniko bati karakterra, nortasuna eman nahi izaten zionean. Atea ireki behar izaten zuen libre zegoela baieztatzeko, alegia. Baliabidea, baliabide literarioa, eraginkorra eta konbentzionala da, baina errazegia. Gauzak nahasiagoak dira, inondik ere, atea ireki eta ixtea ez ohi da nahikoa. Ezin onar daitekeen galdu egin naiz horrek aldaketa sakonagoak sorrarazten ditu. Norbera mundu bat da, baina, orokorrean, gutxi dira etxean gelditzearekin konforme ageri direnak. Besteak beste, batek baino gehiagok ez duelako ezta gelditzeko etxea ere. Eta bazuenetako asko, horregatik egin zuelako egin zuen guztia, etxean ez gelditzeko. Ché izatearen ideiarekin biziki gozatu ginen, baina ezinezkoa gertatu zitzaigun. Rimbaud izateko tentazioa ere handia zen, baina hau ere, arrazoi asko direla tarteko, ez da hain erraza. Agian Hammetti bere presoak ez zirelako politikoak zitzaion egoki atearen ireki-ixte hura preso izan denari nortasuna emateko, politikoak ez zirelako, gizabanakoak baizik, gizartea —zer esanik ez politika— bigarren mailako zera delako bere liburuetako presoen mundu hartan. Baina iskanbilak belaunaldi oso bat harrapatzen duenean, eta belaunaldi horrek frustrazioa baizik ezagutzen ez duenean, paisajea belztu egiten da. Frustrazioa baizik ezagutu ez duen belaunaldia, azkenik, arriskutsu eta deseroso bihurtzen da mundu guztiarentzat; bere kide izan direnentzat, bere proiektu politikoaren kontrarioentzat, kartzelara eraman zuen proiektu politikoaren alde segitzen dutenentzat, baita proiektu politiko horrek sortu dituen dinamiken inguruan, preso ez erori arren, saiatu direnentzat ere. Bere buruarentzat berarentzat ere bihurtzen da deseroso eta arriskutsu, ez gutxitan, Vietnamgo beteranoek harrapatu duten mailara ez iritsi arren —hau da, supermerkatu batean sartu eta hogei lagun kalitu kolpe batez—, guzti-guztientzat bihurtzen dira arriskutsu. Erosi ezean. Hagitz ale gutxik egiten dio ihes eskemari.

      Vázquez Montalbánek askoz egokiago adierazten du Hammettek baino, edo egokiago zaigu guri: bizia aldatzeko proposamenak, Rimbauden araberakoak, eta historia aldatzekoak, Marxen eta besteren araberakoak, itsutu ninduten, eta nire bidaia intelektual eta kultuaren hondarrean, bai biziari eta bai historiari zilegitasuna ematen dien etengabeko ankerkeriaren motorra deskubritu nuen. Onena errealitatearen itxurarekin konformatzea da, eta itxura horren alderdirik ederren eta plazentenak aukeratzea. Halaxe mintzo dira Montalbánen pertsonaiak. Haatik, ez zaigu nahikoa; jakina, Montalbánen pertsonaiek, burgeskume handi eta iraultzaile damutu horiek, diseinuzko altzariak dauzkate euren etxe familibakarrekoetan, eta guk izenez ere ezagutzen ez ditugun markak kontsumitzen dituzte bizitzak kontsumitzeko aukera ematen duen orotan. Ez dira sekula preso egon, gehienez ere ostia pare bat jasan behar izan dute, eta euren iraultza liburuetan zegoen, Charles Eames besaulkietan irakurtzen zituzten liburuetan. Prometeok jainkoei sua kendu gizonei emateko bezala, haiek hizkera kendu diete langileei aitaren etxera itzuli aitzin. Orain hitzarmen kolektiboa erabateko abantailazko jarreratik kudeatzen dute: ez dira bakarrik produkzio bitartekoen eta kapitalaren jabe (edo kudeatzaile), beren langileen hizkeraren jabe ere badira. Zer egin lezake sindikalista zailduenak halako hidra, halako marmoka baten aurrean?

      Gu mila bider apalagoak gara, eta Montalbánek txaketazoaren kultura adierazteko baliatzen duen moduak hein batean baino ez digu balio; gurean gutxik, oso gutxik zeukan administrazio-kontseiluko jesarlekua zain aitaren etxera itzuli zenean. Guk, gutariko askok, gutariko distirant, kultu eta prestatuenek, zeukaten guztiarekin pasatu behar izan dute etsaiaren lerroetara. Guztiarekin diot, zeren, hain baitzen gutxi saltzeko zeukatena ezen etsaiak ez baitzituen bere lerroetan onartuko guztiaren truke ez bazen. Eta horregatik, Ché ñimiñoak, Rimbaud miniaturazkoak izatetik, miserable itzelak izatera pasatu ziren, eta putakume ez nolanahikoak: handi ala txiki, denak tamainak ematen zien luze-zabala osoan putakume, energia-gramo bakar bat ere alde batera utzi gabe; potentzia gutxiko autoak, bai, baina motorrak ematen dien abiada guztian lantzatuta, semaforoak eta zirkulazio-kodeak ezertarako ere errespetatzeko asmorik gabeak, are eta gutxiago badakitelarik edozertarako bula badutela, norabide egokia asmatzeko baldintza bakarra betez gero. Montalbánen txaketista batek erdeinuz begiratu diezaioke Estatuaren edozein zerbitzari apali, bai baitaki bera eta bere klasea horrelako troparen gainetik badagoela. Gureetako batek behetik begiratzen du beti, eta ama ere salduko luke El Paísen orri erdi bat eskuratzearen truke. Gure belaunaldiak nagusiaren zaldia uhaletik helduta behorra estaltzera daraman morroiak produzitu ditu.

      Ale gutxi libratu da, gutxik eutsi dio gutxieneko duintasunari; edo, beharbada, ez hain gutxi. Asko izatea ere litekeena da, baina berdin da: asko edo gutxi, bizien mundutik desagertu dira, ez dira inor, ez daude inon. Ni neu, tropa horretan, zintzoenetakoa naiz, edo halakotzat daukat neure burua, eta ez da harrigarria, inork ez duela bere buruaren kontra zertan deklaratu dioen printzipioa jeneralki onartzen den ber. Bizimodutzat hartu dudan lapurreta-klasea denetan ohoregarrienetakoa zait, eta badakit zertaz mintzatzen ari naizen. Imanolez denaz bezainbatean, eta egin didan alukeria egin ondoren, neure zalantzak badauzkat. Orain ez naiz hasiko inozoarena egiten; badakit Imanolek alukeria asko egin ditzakeela, egin egiten dituela, alukeriaren arabera eta inguruan montatu duela bere industria, baina ez nuen sinetsi nahi neroni ere txanda iritsiko zitzaidanik. Imanol zeharo espabilatu zen Sadar futbol zelaian egin genuen ekintza baten ondoren. Erakundeak eskatu zigun mezu bat zabaltzea futbol zelaiko megafoniaren bidez. Gu Osasunak partida eduki baino aste bete lehenago joan ginen, Promesasek jokatzen zuenean, hain zuzen, tokia ikuskatzeko, megafonia bera non zegoen ikusteko, zaindaririk ba ote zegoen jakiteko. Ederki, esan genuen bueltan, hau haur bati karameloa kentzea baino errazagoa duk. Aste bete geroago lehenak iritsi ginen, autoa toki ederrean utzi genuen. Partida hastear zegoela, megafoniatik hamaikakoak, eresia, iragarkiak eta horrelakoak botatzen dituztenean abiatu ginen. Jakina, aste bete lehenago mila pertsona edo egongo ziren Sadarren, baina lehen taldea ikusteko hogei mila lagun inguru elkartu ziren. Ez genuen detailetxoa aintzat hartu. Autobusean eta ordu gorietan bezala ibili behar izan genuen, megafonia eta prentsarako kabinetara iritsi ginenean. Imanolek pipa atera zuen eta aginduak ematen hasi. A zer nolako iskanbila. Mojak ere baziren, baita mojak ere, konturatu haiz?, esaten zidan Imanolek minutu batzuk geroago, artean ekintzak sortu adrenalina-jarioa eten ez zela. Konturatuko ez nintzen, ba. Horixe konturatu nintzela, udaltzainen moduan ibili behar izan nuen-eta: zuek, mesedez, kendu hortik, bestela nire lagunak ezin dezake kaseta bere tokian sartu. Ea, moja horiek, etorri pixka bat ezkerretara, bestela haur horiek zanpaturik geldituko dira kristalaren kontra. Eta horrela. Baina txarrena izan zen ihesari eman genionean; seiszientosa aste bete lehenago utzitako toki berean utzi genuela, oso toki eroso eta egokia zelakoan. Baina, bigarren hartan, hogei mila pertsona gehiago zegoen modu berean, hamar mila auto gehiago ere bazegoen, eta gure seiszientosa, hain toki ederrean aparkaturik utzi genuen hori, milaka autok inguraturik zen, toki guztietatik, ur-tanta bat itsasoaren erdian bezala. Erretirada moztu zigutek!, egin zuen oihu Imanolek, pipa partida ikustera berandu joandako baten autoko leihatilatik sartuz. Hain modu dotorean osturiko auto hartan egin genuen hanka. Zin egiten diat ez nautela berriz tonto moduan harrapatuko, zioen Imanolek, zin egiten diat. Harrapatu zuten tonto moduan beste askotan, baina, denborarekin, hobetzen joan zen, eta esperientzia-klase horrek ematen duen norberaren larruarekiko atxikimendu izugarri indartsu horren jabe egin zen, norberaren larrua garrantzizkoena dela, norberaren larrua salbatzearen truke edozer sal daitekeela aise erakusten duen atxikimendu horren jabe bazen. Alegia, larritasunean Imanolek ez zuela ni saltzeko hainbeste eskrupulorik ibiliko.

      Orain badakit zer esango didan erasoka hasiko natzaionean. Lasai, Enekoitz, lasai, esango dit, ez huen nahi izango Ismael Ispizuarengana nerau joatea, ezta? Badakik porkulo hartzera bidaliko ninduela, are, badakik Ismael Ispizuak munduan gustukoen eduki dezakeen gauzetariko bat ni porkulo hartzera bidaltzea izango dela, ezta? Ez nioan gustu hori eman nahi. Harrigarria egiten al zaik? Nik ekingo diot ostera, baina, nola liteke, ez duk posible, margo horiek Ispizuari eskatzeko horrenbeste buelta, horrenbeste itzulipurdi, ez duk posible. Berak, niri ez eta hiri bai, hiri eman egingo dizkik, niri ez zizkidaan emango, horra. Ispizuak uste dik saldukeriaren itsasoan egiten dudala igeri, niri ez zidak sekula mesede bat egingo. Hiri bai, hi bere adiskidea hintzen barruan, eta ondoren ere adiskide izaten jarraitu duk, Sanferminetan mozkortu zarete askotan, Sanferminetako mozkorrek asko elkartzen diate, hi bere kuttuna haiz, bere napar kuttuna, napar kuttun bat edukitzeak laguntzen baitio erreketeekin aberria egin daitekeela sinesten, eta Ismak sinetsi behar dik, Ispizuari sinesmena kentzen badiok, akabo Ispizua. Ispizuak itsasoa badik, nik. Itsasoa? Itsasoak bertan galtzeko, itotzeko baizik ez dik balio. Txibitara joateko, gehienez ere. Ikusten? Ikusten? Hi bere adiskidea haiz, eman egingo dik. Hik bere margoak hartu, afaltzera gonbidatu eta gero arte, margoak Parisera eraman eta kitto, ez zegok arazorik. Hire partea hartu eta alde. Kexatuko haiz, gainera. Imanol, mekaguendios, ziria sakatzen ari zaizkidak, ez zekiat nola, ez zekiat nondik, baina ziria sakatzen ari zaizkidak. Imanol, hik zer eraman duk, hi noren alde hago? Ni? Nik zer jaso? Ezer ez, motel, huskeria bat, nik komisio bat jaso diat Madrilgo bilera antolatzeagatik eta hirekin kontaktua egiteagatik. Eta Madrildik Zumaiara joateko Paristik eta Albitik pasatu behar al nian? Tira, Enekoitz, ez hadi paranoiko jarri: zuzenean esan izan banu, hoa Zumaiara eta eskatu Ispizuari Zuloagaren pintura-fabrikatik hartu zituen koloreak okerrago izango huen, orduan ez hintzen geldirik egongo asunto guztia zertan zen jakin arte, orduan ez huen hatzik mugituko zer egosten ari huen enteratu arte, aitortu ezak. Honela hobe huen denentzat. Hiri laguntzeagatik egin diat, pagotxa ederra bilatu diat, orain ez haiz hileta jotzen hasiko, ezta? Bai, pagotxa ederra, espero dezagun ederregi ez izatea.

      Ongi gogoan dut Ismael Ispizuak noiz eta nola kontatu zidan zer modu bitxiz egin zen Ignacio Zuloagaren Zumaiako pintura-fabrikan zeuden azken hondakinen jabe.

      Zuloagak, zaharrak, 1925ean erosi zuen Larramendiko finka. Hantxe jarri zuen Antoniok, semeak, pintura-fabrika. Berak jarri, edo aitak berarentzat jarri, nahiago bada. Antonio paristarra zen, Sorbonan Kimika ikasia, apareju ederra. Esaten dute aitak semea lanean jartzeko-edo paratu zuela pintura-fabrika, eta hemengo lur-saila eta etxeak gertuagotik zaintzeko. Egia esan, mutilak Paristik zuzentzen omen zuen fabrika, eta hona gutxi batzuetan baizik ez omen zen etortzen. Pintura-fabrika, antza denez, ongi ibili zen hainbat urtez; dudarik ez da koloreak egiteko tresnak, materialak eta abar, baita lehengaiak ere batzuetan, Frantziatik ekarriak zirela. Teknikak ere Europan garai hartan erabiltzen zirenak ziren; ikusiko duzu, nahi izanez gero, eskuliburu eta manual-saila. Frantsesez dira gehienak, baina badira ingelesez idatziak, eta baita alemanez idatziak ere. Egia esan, hortik zehar entzun edo irakurri dut pintura-fabrika jarri baino lehen makina bat saio egin zutela aitak eta semeak. Aitak probatu egiten omen zituen bere obretan. Normala, ezta? Nik dauzkadanak —batzuk, ez denak— pintura-fabrika ireki baino dexente lehenagokoak dira, 1920 edota lehenagokoak ere. Fabrika 1930ean jarri zuten martxan.

      Ispizuak konfiantza bazuen, bazidan. Ispizua bezalakoek konfiantza handia dizutenean baizik ez dizute horrela hitz egiten. Ispizua bezalakoekin, bestela, konfiantzarik ezean, jai daukazu. Jai daukazu esaten dudanean begirada isil, trufa ezkutu, aho-korapilo eta asmakizun ugari esan nahi dut. Iniziatu eta arituentzat asmakizun bihurturiko kontu zahar asko. Irristakorra, harrapagaitza, kriptiko eta iluna da Isma, nahi duenean: «Urik balego, ardoa edango, urik ez denez, ura edan behar». Holakoak botatzen dizkizu eta hor uzten zaitu, harrapa ezak hori.

      Ismak bazekien arte-gaiak saltzeko denda paratu berri nuela, eta elkartu ginen batean kontatu zidan Zuloagaren negozioa. Niri traba baizik ez dit egiten. Agian zuk... Orduan ez nizkion hartu, baina galdetu egin nion. Zer daukazu, justu?, moztu nion. Hogei zapata-kutxa beirazko poto txikiez bete, poto bakoitza bere pigmentuarekin; linazi-olioak, lehortzaileak, liburutegiaren zati handi bat, kartelak, gutunak, Antoniorenak eta Ignacioren ale bat edo beste ere bai... Nola lortu zenuen?

      — Zuk ere ezagutzen duzun zulo hartatik atera nintzenean, urte mordo bat dela, banituen proiektu zoro samar batzuk —erakusketak antolatzea, bertako produktuak eskaintzeko toki bat edukitzea, eta horrelakoak—. Proiektuok aurrera eramateko ezinbesteko zitzaidan lokala. Zuloagatarren finkako pintura-fabrika han zen, ez zerurako ez lurrerako, erabilpenik gabe, alegia. Ondorengoei eskatu egin nien; ilobari, zehatz esanda. Utzi egin zidan. Urte batez edo pentsatutako proiektu batzuk aurrera eraman nituen. Baina halako batean bota ninduten, pintura-fabrika luxuzko jatetxe bihurtzeko asmoa bazegoelako. Jatetxe bihurtzeko aitzakian hango guztia zakarrontzira botatzen hasi ziren, edo erretzen: liburutegia, pintura fabrikatzean erabiltzen zituzten makinak eta tresnak... Ikaragarria zen. Kamioia hartu, etxabe bat alkilatu eta dena eramateko tentazioa eduki nuen. Baina ez nuen egin. Gustagarri iritzi zein eramangarri ziren gauzak etxeratzeko beste erreflexu eduki nuen; izan ere, izugarria iruditzen zitzaidan hango ondare hura zakarrontzira botatzea edo erretzea, ez zitzaidan buruan sartzen.

      Paol mutur berritik urari begira gaude; Domingo Agirrek deskribatzen zuen Arranondoko eszena horietako baten partaide garela iruditu zait. Rolak, baina, ez daude hain garbi. Ispizuarena bai, agian; zein da nirea, ordea?

      — Zabarrak gara, zabarrak garenez, —zioen Ispizuak—. Hau egiteko 2.000 milioi gastatu dute, eta barrako sarrera beti bezain gaizki dago. Gogoan al duzu «urik balego, ardoa edango...» leloaren kontu hura? Zumaiakoa «mareanteen kofradia» edo zen, hau da, mareen arabera arrantza egitera ateratzen zirenena. Portuan sartzea, sartu ahal izatea, marearen araberakoa izaten zen, baita ere. Barrako sarrera beti izaten baitzen txarra, eta marea beheretan ezin izaten zen portura sartu. Marea behean iristen ziren koitaduek zain egon behar izaten zuten hainbat ordu, marea gora iritsi eta nahikoa ur bazegoen arte; hortik esamoldea: urik balego —portuan sartzeko— ardoa edango —portuan—; urik ez denez, ura —ontzian— edan behar. Porturako gogoa ekarriko zuten, noski. Abisatu egin genuen, baina kia. Obra guztia egin eta sarrera beti bezala dago.

      Pazientzia pixka bat edukiz ulertzen ahal zaie. Baina, pazientziaz, edo, hobe esan, pazientzia faltaz ari zitzaidan Ispizua, hain justu ere.

      — Haiek itxoin egin behar izaten zuten, eta itxoin egiten zuten, eta igarkizunak, asmakizunak, esaerak asmatu. Gaur egun alferrik da; gaur egun behar guztiak sortzen diren une berean asetu behar dira; dena da premiazkoa; dena da oraintxe bertan egin beharrekoa, eta ez du inporta zer prezio ordaindu behar den horretarako. Gero eta absurduagoa iruditzen zait oraingo munduaren martxa. Zahartzen ari ote naiz?

      Txundituta gelditu nintzen Ispizuak Zuloagarenetik hartu zituen liburuak ikustean; izan ere, Parisen bertan ezin aurkitu ziren margoa egiteko eskuliburu batzuk baziren. Eskuliburuez aparte, liburuetan, nik Francisco Pachecoren 1641eko Antigüedad y grandezas de la pinturari eman nion begia, hasiera batean. Baina bazen gehiago. Antoine-Joseph Pernetyren 1757ko Dictionnaire portatif de peinture izeneko ale bat. Eta halako makinatxo bat. Pigmentuak zapata-kutxetan zeudelakoa egia zen. Horietako bakoitzean berrogeita hamar-hirurogei bat beirazko poto txiki zegoen, bakoitzak kolore jakin bat egiteko hautsak zituela. Kutxa bakoitzean zenbat poto, hainbat kolore bakar eta jakin baten aldaera zegoen. Horrela, berrogeita hamar hori, gorri, berde ezberdin zeuden kutxetako bakoitzean. Kolore bakoitzaren tonu eta ñabardura guztiak. Thierryri materiala erakutsi nionean, bota zuen lehen begiradan atzeman nion pigmentuez baliatu ahalko zela, hauts horiekin margoak egin ahalko zituela, nekez eutsi baitzion harridura eta emozio biziari. Hori kolorearen kutxan kadmioa bilatu zuen berehala. Baita aurkitu ere. Hori kadmioa, dio beirazko potoaren gaineko etiketa txikiak. 1906 urtea. Berundun lehortzaileak aurkitzeak ere oso zoriontsu egin zuen.

      Ismari ordaindu nahi izan nion, baina ez zuen dirurik hartu nahi izan. Aitzitik, bere etxera gonbidatu ninduen. Bere emazte Arantxa eta seme-alabekin bazkaldu nuen.

      Normalean ez nuen bazkari hartako berri emango, ezer berezirik gertatu ez zelako. Bazen aspaldi elkar ezagutzen duten eta aspaldi elkarrekin egoten ez diren hiru lagunen solasaldi arrunta, etxekoa, horretan daudenentzat baizik batere interesik ez duena. Ezer esaten badut bada ni lasai eta bare nengoelako, baso bat ardo zuri eskuan, Ismaren txikienaren buruari fereka eginez, distraiturik, ardoak eta giroak pixkatxo bat lokarturik bezala, aspaldiko kontuak berritzeak eta aspaldiko ezagunen bizitza interesik gabeen berri entzuteak ematen duen poz ergel hartan murgildurik. Solasaren haria bihurria zen ordurako. Arantxa medikua da eta ari zen bere eri baten xelebrekeriak errepasatzen. Hasieran ez nion kasu handirik egin, baina arreta pixka bat jartzen hasi nintzaion Arantxaren eri horrek ez zuela inoiz txapela burutik kentzen bigarren edo hirugarren aldiz entzun nuenean. Eta belarria tente, erabat tente jarri zitzaidan bere berbaroaren erdian niretzat hitz-gakoa zena aditu nionean: Lupus. Zeeer?, asaldatu nintzen. Arantxak ezin zuen ulertu zergatik eman nuen jauzi hura. Lupus, esan zuen berriz, berezkotasun guztiarekin, halaxe deitzen genion txapela sekula kentzen ez zuen gaixo hari. Lupus larruaren gaitz baten izena da. Zergatik uste duzu, bada, ez zuela txapela burutik sekula kentzen? Gaixotasunak buruko larruan egin zizkion txandrioengatik, horrexegatik.

Lautrec Euskal Herrian

Zumaiako negozioa egin bitartean Thierry eta Margot Donostian izan dira, udaberriko eguzkiaren laztanak gozatzen eta pintxoak jaten. Haientzat, esku artean darabilgun aferatik ateratzea eta pare bat eguneko oporrak edukitzea bezalako zerbait izan da. Donostiak piztiak baretzen ditu, euririk ari ez badu, poltsa ongi hornitua edukiz gero, norberaren digestiboaren martxa ona denean, itsasoari begira egotea beste kezkarik ez dagoenean. Thierry eta Margot, Zumaiatik bueltan, berraurkitu ditudanean, umore onean daude; irailean bageunde zinemaldira Catherine Deneuverekin —demagun— etorritako ekipoko bi litezke. Agian haientzat familiartekotasun urrutikoa duen giro horrek hartaraturik, Thierry konforme, oso konforme gelditu da eman diodan materialarekin; horrek areagotu du airean eskegi den harmonia, denboraren etengabeko joanetik erreskataturiko astronautak garelako inpresio beratz, iragankor eta epela. Margotek ez zekien Donostiya bat badela munduan, baina jakin du laburbiltzen, zorrotz, hiriari darion belle époque usaina, edo nahia: zergatik daramate bibotea gizonezko guztiek?, galdetu du.

      Napar batek Donostiari gorde ohi dion txiste partikularren zakua ireki ez ireki egon naiz: irla konkistatu eta bertatik, bozgorailu erraldoietatik, jotak ipintzen hasten den komandoarena, bibotea parte zaharreko denda batean saltzen dutenekoa —eta beste hainbat—, baina isilik irautea erabaki dut, Margotentzat inolako interesik ez dutela iritzirik, txisteak esan eta gero, azalpen luze eta korapilatsuak emanez denbora galdu nahi ez dudalako. Beste batean, lasaiago gauden beste batean. Beste batean, Thierry gurekin ez dagoela. Canotier-a dute falta, esan dut, bakarrik. Margotek behatzaile ona dela erakutsi du bigarrenez. Hara! —esan du, mintzaldi bat eman behar duen politikari ezagun baten argazkiari begira—, May Miltonen itxura du. Irri egin dut oraingoan, gustuz. Egia esan, Margotek ohartu arte ez nintzen konturatu. Gauean bulebarrean poliziek eta manifestariek Donostiaren beste aurpegi horren lagina eskaini digute. Thierryk gogor gaitzetsi du matxinada. Aldendu egin gara.

      Henri Toulouse-Lautrec Euskal Herrian egon zen behin baino gehiagotan; are, Euskadin ere bai. Abuztuaren bukaera aldera edo irailaren hasieran etorri ohi zen, Miarritzera edo Donostiara. Ez dirudi Euskal Herrian egon zela sekula susmatu zuenik. Udatiar aristokratikoak ez zuen zertan kasu egin behar izanik Arana Goiri izeneko ezezagun bat prestatzen ari zen istiluaz. «Donostiatik heldu naiz, eta istiluak ikusi ditut» [1]. Jarrai-koak ote? Ez, ez horixe. «Abuztuaren 27ko gauean herria Práxedes Mateo Sagasta Espainiako lehen ministroaren aurka matxinatu zen. Toulouse-Lautrec Hotel de Londres y de Inglaterran zegoen, bertan istilu bortxazkoak izan zirelarik. «Hurrengo goizean lekutu zen», dio bere gutunak bildu dituenak, orri-azpiko ohar batean. Gamazo zen Sagastaren ministroa 1893ko maiatzetik, pentsatzekoa da istiluak Gamazoren dekretu famatuak sorraraziko zituela. Lautrec indiferentea da oraino kimua den abertzaletasunaren aurrean, indiferentea karlista zaharren erreibindikazioen aurrean. Horren berririk ba ote zuten galdetu diet, gonbidatu gisa tratatzen ditudan sozio frantziarrei. Ezetz. Lekutu egin zela? Ez da harritzekoa, esan du Thierryk.

      Ez da harritzekoa. Lautrec gustu oneko udatiarra zen, atseden hartzera joandako turista. 1890eko txangoa neketsua gertatu omen zitzaion, haatik: «Larunbat goizean, Taussatetik abiatu goizeko 5etan, trenez, Boucaura iritsi, Baiona baino lehen. Eguerdian bazkaldu toreatzaileen koadroa egiten ari den nire lagun batekin. Miarritzera abiatu, zezenketarako txartelak erreserbatzeko. Afaria, kasinoa eta lotara. Hurrengo eguneko goizean, Donostiara joan naiz indigena batzuekin, oso amultsuak. Bazkaria espainiarra eta, 4etan, zezenketa 5 urteko sei zezenekin. Kalapita, tripa ateratzeak, usainak, ezer ez dugu falta izan, eta arratsaldez Miarritzera buelta, trenez berriro». Sekulako beroa omen zen, Lautrec kexu ageri da beroa zela-eta. «Hurrengo egunean Hondarribian egon naiz (Miarritzen lo egin eta gero), Parisko kazetari batekin».

      Eguraldiarekin zortea zuen gure margolariak, zeren 1894an amari egiten dion eskutitzean eguraldia zoragarria dela eta Kontxan bainatzera joan dela esaten baitu. Urte hartan ere zezenketa ikustera joateko aprobetxatu zuen. Zezenketa Donostiyan Lautrec ikusle dela. Ederra, koadroa. Lautrec zezenketetara etortzen zen Donostiara, jakinarazi diet. Eta non dago zezenplaza? Orain ez dago. Maite duzue zezen-jokoa? Ez, Margotek. Edozer esan nahi zezakeen keinua egin du Thierryk. Nahiko nuke inoiz bat ikusi, jakinmin hutsez baino ez bada. Laster duzu Apirileko Feria, Thierry. Edo San Isidro, Madrilen.

      Euskal Herria Lautrecentzat Espainian sartzeko atea ere —ezer harritzekorik ez, hala izan da historikoki jende gehien-gehienentzat— bazen. 1894ko egonaldia aprobetxatuz Burgos aldera abiatu zen lehen, eta Madrilera gero. Madrilen ere egonaldi bat behintzat egin zuen.

      Madrilgo egonaldi honetaz gelditzen diren lekukotasunen arabera, Lautrec aprobetxategiren baten eskuetan erori omen zen, putetxez putetxe eta tablaoz tablao eraman omen zuena, sosak kentzen zizkiolarik. Gustave Coquioten arabera [2], Espainian bitan egon omen zen, horietako bat Maurice Guibertekin. Putetxeak bakarrik ez; museoak ere bisitatu omen zituen. «Ongi gogoan dut zer estima gutxi zion Espainiako populu honi...» [3]. Mc Orlanek egiten du aipu hau, Joyant dela komentarioaren egilea gaineratuz. Adibide gisa kontatzen digu antzerki-obra bateko espainiar itxurako figuranteek zer nazka sorrarazten zioten.

      Lautrecek Euskal Herriarekin eta Espainiarekin eduki zituen harremanak errepasatzen ari naizela, ari garela, nabarmen gelditzen da, berriz ere, XIX. mendean zehar, gure iparreko auzokoentzat Euskal Herria ez dela izan, Espainia bakarrik izan dela, eta, zehatzago esateko, Espainiaren irudi folkloriko, erromantiko eta topikoa. Eguzkipeko ijito, bailaor, toreatzaile eta gitarra-jolearen irudi higatu hori. Nazkagarria gertatzen zaigun irudia, ukatzen gaituen ber. Zeharo ukatu, esan nahi dut, euskaldun zein espainiar. 1997ko udan Castresko Musée Goya izenekoan paratua zeukaten «Margolari frantsesak eta Espainia» izeneko erakusketa bat ikusteko aukera eduki nuen. Margolari frantsesek Pirinioetatik behera zer ikusi duten salatzen zuen erakusketak. Berrogei koadroetatik bi baizik ez ziren betiko estereotipo horretatik aldentzen: Pirinioetako leku ezezagun batean kokaturiko eszena eta Bidasoa ibaiaren itsasoratzea errepresentatzen zuen koadro ttikia. Ez gaitezen umeak bezala engaina; gu han ez baginen ez zen euskaldun eta ez espainiar jotzen gaituztelako, ezer jotzen ez gaituztelako baizik. Euskaldun agertu nahi dugu mundura eta munduak —munduko zati handi batek, bederen— ez dauka gure berri, ez daki garenik ere. Kriskitinekin eta larru beltz nahi zaituzte eta harritu egiten dira zurean elurra egin ohi duela jakiten dutelarik. Eta orduan, ezinbestez, eta batere abangoardistak ez izanik ere, bat gogoratzen da Zubiriren Gamazadaz, paisajeez, Cigaren Viaticoaz, Artetaren idi-pareez eta tipoez, Arrueren erromeriez...

      Gure paradoxa itzelaren beste agerkunde bat. Munduak ez gaitu ulertzen.

      Thierryk interesa agertu du eman dizkiodan pigmentuen eta materialen jatorriaz. Gure solasa, berezkotasun osoz, Lautrec eta Zuloagaren arteko harremanak aipatzera bideratu da.

      Lautrecen lagun mina zen Maxime Dethomas. Mahai berean esertzen ziren Moulin Rougen. Bidaiak egiten zituzten elkarrekin. Dethomas hau antzerki-dekoratzailea eta marrazkilaria zen. Altua omen zen oso, halako moldez non, Holanda aldera eginiko bidaia batean, haur saldo batek atzetik jarraitzen baitie bikotea zirkuko atrakziotzat hartzen dituelako [4]. 1896an Lautrecek erretratua egin zion.

      Zuloaga 1890ean Parisen zen. Eibartarra handia zen, alaia, bizi-zalea. Rusiñol kataluniarrarekin dabil hasieran, baina laster egingo du lagunartea Frantziako hiriburuan. Degasekin adiskidetasun handia eduki omen zuen, edo hala diote bere biografoek. Degas dezente zaharrago zen, askoz izen handiagokoa margolaritza-kontuetan; agian Degasek toleratu egiten zuela Zuloaga bere aldamenean esan nahiko dute «adiskidetasun handi» hori aipatzen dutenean. Zuloagak Maxime Dethomas ere ezagutu zuen. Beharko; handik gutxira bere koinatua zen, honen arrebarekin ezkondu zen eta. Zuloagak Degasen lana maite du, Puvis de Chavannesena ere bai. Baita Lautrecena ere, antza, hau Puvisen klasizismoaren antitesia bazen ere.

      Zuloagak eta Lautrecek elkar ezagutu zutelakoa guztiz historikoa da. Dethomas izan zen, jakina, elkar aurkeztu zituena. «Manziren marrazki batean, eseririk dago (Lautrec), Zuloaga eta Maxime Dethomas margolarien artean, zanpaturik ia. Zuloagak bizkarretik heltzen dio babesa eman nahian bezala» [5]. Manzi hau Joyanten sozioa zen arte-galerien aferetan. Marrazki hau Ricard Opisso marrazkilari kataluniarrak egina, egun Zuloagaren museo-etxean dago ikusgai. Zuloagak Montmartren du atelierra, Lautrecek berak bezala, eta, hori halabeharra, Caulaincourt kaleko 54 zenbakian. Lautrecek kale bereko 27an du. Beste datu bat: 1891ko abenduan Le Barc de Bouteville galeriako Margolari Inpresionista eta Sinbolisten Lehen Erakusketan biek hartu zuten parte, beste askorekin batera. Lautrecek zazpi lan eskegi zituen, Zuloagak bi. Galeria margolari gazteek euren lanak erakusteko zegoen nolabaiteko erakusketa iraunkorra omen zen [6], Le Peletier kalean kokatua.

      Honek guztiak frogatzen du Lautrec eta Zuloaga elkarren ezagunak zirela, dudari inolako zirrikiturik utzi gabe frogatu ere. Are, ofizio bereko, bi urtez —gutxi gorabehera— auzoko, erakusketa-kide, eta, nolabait esanda, mundanoak zirelarik biak, nor baino nor, kasik harrigarri gertatzen da hortik zehar biak lotzen dituen anekdotarik ez edukitzea, Sagneren liburuan aipatzen den marrazkiaz aparte. Holako espekulaziorik egitea nahikoa tontoa dela onarturik, zilegi bekit pentsatzea Lautrecek ez zuela Zuloaga gehiegi maiteko; Zuloaga, sei urte gazteago izateaz aparte, Lautrec ez zen guztia baitzen: altua, sendoa, garailea. Ez zitzaion gustatuko bizkarretik nola heltzen zion. Harroxko baboa, ez dut zure babesik behar, pentsatuko zuen.

      Zuloagaz denaz bezainbatean, esan beharra dago orduan oso gaztea zela; Parisen nahikoa txunditurik ibili omen zen inpresionista eta postinpresionistekin, baina gerora Espainiako margolari klasikoengana itzuli zuen begirada. Onartu beharra daukat, ordea, ezin dezakedala Zuloaga begiratu aurreiritzirik —iritzirik?— gabe. «Ona zen, langilea, Eibarko espainiarra» eskribitzen du Rosa Suarez Zuloagak, bere ilobak, J.M. de Arozamena donostiarrari egin zion gutunean [7], gero bere buruari «kronikari ofizialtzat» irizten diona argitaratzen duena. Gutunaren menbretea ere ikusgarria da: Santiago Echea (sic) Zumaya. Haiek euskarazko «z» eta «k» nazkanteak bezainbeste edo areago gorrotatzen ditugu guk «ch» lotsagarri horiek, esan nahi duten guztiarengatik. Zer esan, alde horretatik, Zuloagaz? «Zuloaga El Pardo jauregian, Kristo bat polikromatzen ari dela». Arozamenaren liburu horretan aurkituko duzue hori eta hori bezalakorik, aise. Bai, gauza segurua da nire belaunaldikoentzat, baita belaunaldi zaharragoenzat ere, horrelako detailetxoak erabakigarriak direla. Ezin izango naiz inpartziala Ignacio Zuloaga Eibarko espainiarrarekin, aitor dut. Margolari handia izanagatik.

      «Zuloagak badu begi zolia negozioa eta erosketak egiteko» [8]. Hala aitortu omen zion Juan Marchek Antonio Zuloagari, Ignacioren semeari. Eskerrak pintore izan den, negozio-gizona izan balitz... denok kiebra jota utziko gintuen. Horrelako zerbait esan omen zion. Kontadorekuakoa [9]abila izaki, eta ez bakarrik zezenak toreatzen. Batzuentzat begi zolia dena beste batzuentzat esku luzea dela, bakarrik. «Bada Lautrecen obrarik Zuloagaren bilduman», gaztigatzen du Arozamenak.

      Non, baina? Museo-etxean? Hala bada, nahiko nuke ikusi, gaztigatu du Thierryk. Ispizuari galdetu nion. Ez dakit, besteak. Baliteke. Baliteke ezetz. Jendaurreko erakusketan ez, behintzat. Orain, beren etxean zer duten, beraiek baino ez dakite. Nahi baduzu zita egiten saia naiteke Rosa ilobarekin. Etxea —ez museo-etxea, bestea baizik— erakutsiko liguke. Eta bertako obraren bat edo beste ere bai, agian, baina gutxi fio. Ez dute maite inork han zer dagoen jakiterik. Ez nion Thierryri honetaz guztiaz ezer ere esan. Ez dakit ba... esan diot Thierryri. Ez dakizu zer? Ba ote dagoen, edozein egunetan bisita daitekeen. Enteratu egingo naiz, saiatu egingo naiz bederen. Denbora bukatzen ari zaigu, Parisera itzuli beharra daukagu, Thierryk. Margotek politikariaren argazkia seinalatu du berriro. May Miltonen peto-petoa da.

      «Nor gogoratuko litzateke egun May Miltonez Lautrecek litografia bat egin izan ez balio?» [10]. Inor ez, bistan denez. May Milton Parisen agertu zen eta agertu bezala desagertu, oso denbora epe laburrean. Parisera joandako neskak dantzari talde batetik ihes egin omen zuen. Batzuek diote Jane Avrilekin eduki zituela harremanak. Mende bukaerako galaxiako izarloka baizik ez da.

      Ba al da May Miltonena Au Moulin Rouge margoko (olioko, ez afixako) eskuin ertzean azaltzen den aurpegi argitsua? Zalantzak badira. Are, misterio moduko bat bada horren inguruan: hasierako margoari «l» eiteko oihal-zatia erantsi ote zitzaion koadroa bukatu eta gero, bertan Miltonen aurpegia pintatzeko, edo dena garai berean egin eta ondoren moztu, eta azkenik berriz pegatu ote zen, Miltonen joera sexualaren gorabeherak zirela-eta... 1902ko aldizkari batean azaltzen den koadroko argazkiak —Milton omen dena eskuin ertzean falta duena— mota guztietako espekulazioei ireki die atea.

      Baina hor konpon Au Moulin Rouge horren kontuak. Hori baino deigarriagoa eta garrantzizkoagoa da jakitea Picassok, 1901 urtean egin margo batean —La Chambre Bleue edo La Toilette, bi izen horiekin ezagutzen baita— May Miltonen afixa sartzen duela koadroko konposizioan. Koadroan gela bat ageri da. Ezkerreko ertzean leihoa ikusten da, eskuinean mahaia lorontziarekin —bata zein bestea moztuta, hau da, koadroak jasotzen duenetik kanpo osatzen direla—, eta hondoan ohatzea. Ohatzearen gaineko paretan May Miltonen afixa ikusten da, goi partea moztuta, hau ere, baina guztiz identifikagarria gelditzeko moduan. Koadroaren gaia, dena den, bere burua garbitzen ari den neska bat da. Degas halako gai eskandalagarria —esan nahi baita, berak margolaritzaren alorrean sartu zuen garaian eskandalagarria— margotzen hasi zenetik jenerikoki Femme au tub deitzen dena, Neska bainontzian edo euskaratuko genukeena. Kontuan hartuta, beti ere, orduko bainontziak ez zirela egun ezagutzen ditugunak bezalakoak, metalezko paellera moduko batzuk ziren. Ura txarroetan zegoen, pitxerretan, eta bainontzi bere gisako horrek pitxerretatik botatzen zen ura bildu behar zuen. 1901 urtean Picasso bere hasieratan dago, baina, obra honek berak adierazten duenez, ordurako margolari aparta da. Koadro horretan aukeratzen duen gaia —Degasen ondoren Gauzik, Lautrecek, eta beste makina bat pintorek klasiko bihurtuko zutena—, batetik, eta aukeratzen duen afixa, bestetik, garrantzizkoak dira, bertan azaltzen baita, batere dudarik gabe azaldu ere, zein ziren Picasso gazteak maite zituen margolariak, zein ziren bere iturriak, zer tradiziotara lerratzen zen. Azkenik baietz esan behar izan diot Margoti, baietz, politikari horrek May Miltonen itxura baduela.

      Kontuak badu bere zera; kontsideraturik politikarien industriaren funtsa herritarra seduzitzea dela, eta aurreko mende bukaerako nola gaurko kupletistena ere horixe bera dela, eta kontsideraturik, hortaz, bi lanbide horien alderdi zehatz hori kasik berbera dela; eta kontsideraturik bi lanbideak propaganda eta kartela erabiltzera oso emanak direla, kupletistak bezala politikariak beharrezkoa baitu herritarrak ezagutzea; eta kontsideraturik, azkenik, genetikaren edo halabeharraren kausaz May Miltonen hazpegiak eta egungo politikari famatu horrenak oso antzekoak direla, proposatu beharko bainioke politikari entzute handiko hari kartel hori bera edo kartel horren bertsio eguneratua erabil dezan hurrengo hauteskundeetako kanpainetan herritarren grinaren pizgarri, zuzpertzaile eta seduzio-eragingarri. Orain arte emakumeen artean oso maitea izaki, hemendik aurrera gizonezkoen artean ere oso apreziatua izango delako esperantzan, modu erraz honetan batzen dituen sufragioen kopurua bikoiztuko zaiolakoan. Azaldu diot hau guztia, hala edo nola, Margoti, eta despeditu egin naiz nahiko berriketa egin dugula iritzirik, eta Donostiara itzuli naizenetik badudalako gauza bat egiteko gogo bizia, gogo izugarria. Koldo Mitxelenara joateko, dermatologia tratatu bat eskuratzeko, ea erraiak kiskaltzen dizkidan susmoa egia ote den baieztatzeko.

      [1] Herbert Schimmel: Toulouse-Lautrec - Correspondance. Art et artistes, Gallimard, 1992. Ikus 178, 311, 383 eta 384 zenbakiko eskutitzak. Horiexetan dago hemen aipatzen den guztia. Gutunak 1890, 1893 eta 1894 urteetakoak dira.

      [2] Gustave Coquiot: Lautrec - Nombreuses illustrations la plupart inédites avec des souvenirs par Gustave Coquiot. Paris, 1913.

      [3] Pierre Mc Orlan: Lautrec le peintre. Librairie Floury, Paris, 1934.

      [4] François Gauzi: Lautrec mon ami. La bibliothèque des arts, Paris, 1992.

      [5] Jean Sagne: Toulouse-Lautrec. Libraire Arthème Fayard, 1988.

      [6] Herbert Schimmel, aipatu liburua. 212 zenbakiko gutuna.

      [7] J. M. de Arozamena («Cronista oficial de la ciudad de San Sebastian»), I. Zuloaga, el pintor, el hombre. Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1970.

      [8] Enrique Lafuente Ferrari: La vida y el arte de I. Zuloaga. Editora Internacional, Donostia, 1950.

      [9] Kontadorekua, Zuloagaren Eibarko jaiotetxearen izena.

      [10] Claire Fréches-Thory, Julio Ollero Editorren liburuan.

Dermatologia tratatua

Nestor sonbreruduna harrapatzeko zailtasunak eduki nituen, eta harrapatu nuelarik dir-dir berezia zeukan begietan, agian sonbrerua kendu gabe eman berri zuen mintzaldia emateko erabilitako hondar energia-printzaren ondorioz. Oraindik ez al dakizu 1982ko urtarrileko gau hartan zer gertatu zen? Entzulegoa aukeratua zen oso, eta hainbaten zorion-agurrak jasotzen zituen, punttu harroa zuen irribarrea ezpainetan. Komeni zaizu jakitea, orduan, gau hartan zer gertatu zen.

      Baina aurreratzen ari naiz; gelditu naiz dermatologiaz pixka bat ikasi behar nuela; bada, hartu dudan Dermatologia Tratatuak kolagenopatien larruazal-agerpenetan deritzon kapituluaren azpian biltzen du. Lupus Eritematosoa du izen zehatza eta osoa. Gaixotasunak aldaera batzuk baditu: larruazaleko lupus eritematoso kronikoa, lupus eritematoso sistemikoa... Berdin dio. Larruan sortzen den gaitza da. Larruazalean lesio kronikoak azaltzen omen dira, hedatzen eta hanpatzen diren plaka more-gorrixkak, nonbait, betirako orbanak eragiten dituztenak. Gorputzaren edozein ataletako larru-azalean sor daitezke, baina normalean eguzkiaren argitan erakusten diren ataletan sortzen da —aurpegia, belarriak, lepoa, buru-azala...—. Eragin genetikoa garrantzizkoa omen da, baina argi ultrabioletak koadroa larriagotzen eta azkarragotzen omen du. Ukitutako larru-azaleran larrua markatua gelditzen da eta ilea erori egiten da. Gaixotasunaren bilakaera ez omen da oso txarra, gehienetan larruan gelditzen baita, nahiz eta gero, ehuneko proportzio txikian, gorputzaren beste hainbat ataletara, erraietara eta, pasa daitekeen, eta kasu honetan hil egin dezake, antza. Gaixotasunari aurre egiteko kortikosteroideak eta pomadak erabiltzen dira. Liburuko irudietan lupus zeukan baten burua ikusi nuen, eta, zin dagit, ez zuen batere itxura onik. Ez zen oso estetikoa, nolabait esatearren. Hortaz, hasieran uste izan nuen Nestor-Lupusen sonbreruak miseria itsusi bat estaltzea beste helbururik ez zuela izango, baina dermatologia liburuak argi esaten zuen, pixka bat aurrerago, kortikosteroide eta pomadaz aparte, prekauzio oinarri-oinarrizkoena zela ukitua zegoen larruazala eguzkiaren argiaren eraginetik gordetzea. Alegia —eta adibide hau bera jartzen zuen tratatuak—, gaixotasuna buru-azalean sortzen bazen, oinarrizko prekauzioa zen burua estaltzea, demagun, sonbreru batez. Beraz, ez zegoen dudarik. Sonbrerudunak, nik lehen Nestor bezala eta gero Beliakov izenpean ezagutu nuen horrek, Albiko Museoko kontu-hartzailea izandako Lupus hura behar zuen.

      Orain jauzi bat egingo dut denboran, eta kontatuko dut nola, Donostia utzirik, berriz ere Parisera arribatu nintzenean, egin nuen lehenbiziko gauza Lupus-Nestorrekin kontaktuan sartzen saiatzea izan zen. Kasu edukitzea komeni zitzaidala konturaturik, nire sozioek non nenbilen jakin ez zezaten neurriak hartu nituen. Bereziki zaila gertatu zitzaidan Margot despistatzea, neska horrek oso usaimen fina baitu; konturatu nintzen konturatzen zela konturatzen nintzela konturatzen zela maniobra ustekabekoren bat egin nahi nuela. Halarik ere Nestorren Le Nouveau Nadarrera iritsi ahal izan nintzen besteen oharkabean. Nestor jauna? Zertarako? Utzi zizkidan bideoak itzuli behar dizkiot, esan nuen, Wellesen Fake eta Hustonen Moulin Rouge filmen bideoak erakutsiz. Ez dago, jakinarazi zidan dependienteak. Eta gainera ez dut uste aise harrapatuko duzunik, lanpetuta dago-eta, errematatu zuen, nire dezepzioa areagotzeko, hor nonbait zeukan egunkari bateko orriak seinalatzen zituela. Atera, egunkariak erosi, metroa hartu eta kafetegi anonimo bat bilatu nuen Porte de Clignancourtetik gertu zegoen auzo apartatu batean, inork aurkituko ez ninduelako segurantziaz.

      Egunkariek ez zuten besterik esaten; George Garastas, milioiak irabazi eta irabazarazten dituen hungariarra, Parisen dago. Hiru hamarkada gailurrean, sekula ezagutu ez den bezalako kasua da. Botere harrigarri eta arraroaren jabea da: jendeak segitu egiten dio. Munduko merkatu guztietako marrazoak Garastasek zer egingo zain daude, jarraitu egiten diote. Sorrarazten duen imitazio-efektu hori dela-eta merkatuak hondora edo altxa ditzake. Europako Moneta Sistema asaldatu zuen lurrikara eta gero, Garastasek onartu zuen publikoki 1.000 milioi dolar irabazi zituela Ingalaterrako Bankuak ez zuela libra esterlinaren gaineko presioa jasango postura eginez. Financial Worlden arabera, Garastas diskretua da, hain zuzen, joan den urtean Wall Streeten dirurik gehien irabazi duten ehun pertsonen zerrendaren lehen postua betetzen duena. Garastas Hungarian jaio zen, 1930ean. Bigarren Mundu Gerra bitartean klandestinitatean bizi izan zen bere familia juduarekin, nazien errepresioa saihestu ahal izan zuelarik. Gerra bukatuta, Garastas Britainia Handira joan zen, eta London School of Economicsen egin zituen ikasketak. 1969an Estatu Batuetara joan zen, eta Wall Streeteko hainbat firma garrantzizkoetan broker zein analista ibili ondoren, bere karrera hasi zuen Cosmic Fund buru. Urteak direla, Berlingo harresia erori baino lehenagotik, SESB zenaren estatuetan adierazpen askatasuna eta mugimendu demokratikoak bultzatzeaz arduratzen da. Arlo honetan aurrera eraman duen jarduera eta inbertitu duen dirua zehaztea zaila da, Garastasen diskrezioa eta zuhurtzia azpimarragarriez aparte, ezaguna baita ez duela prentsarekin mintzatzea maite.

      Prentsa asko estimatzen ez bazuen ere, Le Mondeko kazetari batek lortu zuen elkarrizketatzea, ni orduan irakurtzen ari nintzen hura guztia lekuko. Garastasek berak irekitzen duen hoteleko suiteko atearen atzetik, aurkezten du kazetariak, ezer ez da bat etortzen milioi-askodun baten irudi topikoarekin. Garastasek, jantzi diskretua soinean, ilea apurtxo bat nahasirik eta montura fineko betaurreko handiak dituela, unibertsitateko katedradun itxura du. Ez du laguntzailerik aldamenean, lur honetako gainerako handikiek ez bezala, horren beharrik ez duelako, esaten duenez. Izugarri amultsua da eta entzuten duenean irribarre pikaroa zabaltzen du, eta horrek guztiz hurbila egiten du.

      Galdu dut «diskretua» adjektiboa zenbat aldiz irakurri dudan kontua. Le Figarokoek, beharbada elkarrizketa eman ez dielako haserre, ez dute horren irudi ona ematen. Bai, Garastas hagitz kritiko agertzen da kapital finantzariak botere politikoa kontrolatzeko duen gaitasunari buruz, hagitz kritikoa da, baita ere, finantza-munduaren kodeak eta jokaerak bizitzaren gainerako arlotan hartzen ari diren indarraren aurrean, baina Asiako gobernuak inarrosten ari da hartu duten erabaki politiko bat —Birmania ASEANen sartzen uztea— dela kausa, eta, edonola ere, milioiak irabazteari ez dio utziko, ez horixe. Elkarrizketatzen duen Le Mondeko kazetariak, aldiz, bere alderdi filantropikoa nabarmentzen du. Hiesaren aurkako fundazioak bultzatu ditu, SESB zen hartako zientzilariak subentzionatu omen ditu, Karl Popper pentsalariaren filosofia irekia eta aniztasunaren aldekoa zuzpertzeko fundazioa sortu du... Eta artean inbertitzen du, mezenas bat da, Garastas Centers for Contemporary Art (GCCAk) sortzen ditu nonahi: Sofian, Zagreben, Pragan, Vilniusen, Bratislavan, Kieven... Kontaezinak dira Garastasen filantropiak, bere fortuna ez bezala, azken honek 5 trilioi (bai, trilioi) dolar jotzen omen duelako. Zail da kalkulatzen nora ez diren iritsiko olagarro alimale hauen besoak, baina datu hauen argitara, dudabakoa da Tío Gilitoren bertsio postindustrial honek artearen munduan, behintzat, ongi erroturik dituela.

      Zergatik zegoen George Garastas Parisen? Bistan da egunkariek ez zutela esango egiazko arrazoia zein zen. Egunkariek diote badagoela enpresa talde handi bat, enpresa talde horrek banku talde bateko buruari eman diola sari bat, urteko mezenasik handienari —izan ere, banku talde horrek artea erosi eta lagapenak egiten dizkie museoei zein erakunde publikoei—, eta saria ematen dela ospatzeko erakusketa bat antolatu dela (Klee, Kandinsky, Modigliani, Braque, Matisse eta Vlaemincken obrak erakusten dira), gehi arteari buruzko bi mintzaldi sorta: bata, goi-mailakoa, lau hitzaldik osatua, Parisko hotelik inportanteenetako batean emango ziren, eta mundu mailako hizlari ezagun eta ospetsuek emango zuten (Garastas bera ere barne). Esan beharrik ez dago berariaz horretara gonbidatuak baizik ezin zitezkeela hitzaldietara sartu. Bestea hainbat zentro publikotan gauzatuko zen, anitzagoa zen gaiaz eta demokratikoagoa izaeraz, hots, sarrera ordaintzearen truke entzutera joatea bazegoen. Are, azken hauen artean dohain ziren batzuk ere baziren; ordaindu beharrekoak kanpotik etorritako bigarren mailako ordezkariei zerbait eskaintzeko, nonbait, bigarrenak, debaldekoak, herri xehearen balizko protestak isilarazteko. Sariaren ematea bi egun geroago zen, eta festa izugarria antolatu zen, Errepublikako lehendakariak, Europako beste hainbat goi mailako politikarirekin batera, parte hartuko zuelarik. Festa baino lehen, Lehendakariak Garastas deitu zuen Eliseora lan-bilera batean parte hartzera joateko; Frantziako agintearen ordezkaririk handienak ez ezik bere ministro batzuek ere parte hartuko zuten. Egunkariek azpimarratzen zutenez, EBko herri guztiek eta Europako Ekialdeko askok ere euren kultur delegazioak bidali zituzten ospakizunera, euren artean lankidetzako eta elkar ezagutzeko bileratxo paraleloak egingo zituztela. Espainiaren aldetik Ministerioko bi goi kargu daude, gehi ministro-ohi pare bat, bi bankari, kazetariak, idazleren bat... Bistan zen feria hartan erabakitzen ziren negozioek, zirenak zirela, beren munta bazeukatela.

      Lupus egunkariko argazki batean agertzen zen; Garastas izanik ere argazkilariaren helburua, ongi ikusten zitzaion handikiaren aldamenean, bere sonbrerutxoarekin, irribarre pikaroa erdizka baizik ez ezpainetan marrazturik. Argazki-oinak aipatu egiten zuen Garastasek aprobetxatu zuela Parisko egonaldia herrikide batzuk agurtzeko, eta argazkian berarekin azaltzen zena, Gica Beliakov —nik Nestor edo Lupus izenpean ezagutzen nuena—, jaiotzez hungariarra ez ezik, hizlaria ere bazela, publiko zabalentzako sarrera doan zen mintzaldi horietako batean, hori bai. Mintzaldi hori, halabeharrez, egunkaria leitzen ari nintzen egun hartako arratsaldean zen.

      Arin bazkaldu, metroa hartu eta Lupusen hitzaldira baino lehen, erakusketatik zehar buelta bat ematera joan nintzen. Kandinsky koloretsu eta benetan atsegin bati begia jarri nion unean, orduan itzalaren moduan atzeman irudi ezagun bat gurutzatu zen nire begiaren eta koadroaren arteko bidean. Doi-doi erreparatu nion buru zilarreztatuari, gorputz meharrari, ebakera oneko jantziari. Bere atzean jarri nintzen, Kandinsky hura ahazturik. Gizona espainieraz mintzatzen zen taldetxo baten erdian zebilen. Hasieran ez ninduen ikusi. Behar bezala ikusteko aukera edukita, ez nuen zalantza izpirik eduki: gizon hura Fuentes zen, kontratista. Bai, abentura hau guztia hasi zenean, Madrilgo hotelean Imanolek Margotekin eta Yvesekin batera aurkeztu zidan gizon hura bera, Fuentes izena edukiko zuenik eta kontratista izango zenik une batean ere sinetsi ez nuen hura. Talde hartako hainbat aurpegi lausoki ezagun egiten zitzaizkidanez, egunkariek «EBko herri guztiek eta Europako Ekialdeko askok ere ospakizunera bidaliriko kultur delegazio» horietako bateko kide, Espainiakoa delegaziokoa, hain zuzen, zela duda gutxi eduki nuen. Arraioa. Zertan ari zen Fuentes, edo zena zelako hura, han? Azkenik ikusi egin ninduen; bere soak nire gorputza zeharkatu zuen, garden bailitzan, bizkarrean nuen koadroari begira bailegoen egin zuen. Nerbiostu samarturik alde egin nuen, hura kasualidadea ezin zitekeen uste osoarekin, eta hagitz ongi ikusi ninduelako duda izpirik gabe.

      Lupus hizlari txukuna zen. Ematekoa zen hitzaldiak «Peritazioa arte-lanetan» zuen izenburua, eta balizko inbertsoreak lasaitzeko pentsatua zirudien. Hasteko, autentiko-faltsua dikotomiaren gainean egin zuen halako gogoeta historikoa: «Margo-lantegi bakoitza fabrika modukoa zen garaian, lantegi jakin bateko lanek formula eta ideia komunak zituztenean, horrelako arazorik ez zegoen», zioen Lupusek, eta gero adibide sail bat jarri zuen: «Artea goi mailako ofizioa zen, eta norberaren ideiak denon ideiak ziren. Baziren beste artista batek kontratatzen zituen talentu handiko artistak. Rafaelek bazituen bere zuzendaritzapean oso margolari onak, askatasunarekin amestu ere egiten ez zutenak, sekula ere obra bere-berea egiterik burutik pasatu ez zitzaiena. Rubensek ere berdin, eta batzuetan bere zuzendaritzapeko artisten lanak ez zituen errepasatu ere egiten. Izan ere, ia segurua da Rubensen erretratu jakin bat Van Dyckek margotu zuela [11]. Rubensen margotzeko modua, Van Dyckek imitaturik, guztiz gauza bitxia eta biziki interesgarria da zale batentzat. Baina zer iritziko dio autentikotasunarekin kezkaturiko zale batek?». Ondoren faltsifikazioari buruzko datu batzuk eman zituen: «New Yorkeko aduanaren datuen arabera, hogei urtetan honako koadro hauek iritsi ziren portu honetara, Europatik: Rembrandten 9.428 koadro, Coroten 103.227, Watteauren 113.254 sangina...» [12]. Honen sarrera beldurgarriaren ostean, perituen jakinduria eta euren eskuetan zeuden bitarteko teknikoen zehaztasuna eta garrantzia azpimarratu zituen behin eta berriz, halako moldez non, hitzaldia bukatzerako, inork ezin baitzuen pentsatu ere egin artearen historian norbaitek sekula faltsifikazio bat autentikotzat igaroarazteko nahiko abilezia eduki ahal izan zuenik. Halako limurtzailea zen gure Nestor.

      Mintzaldia bukatu orduko hurreratu nintzaion. Besoa sorbalda gainean jarri zidan, bere behialako adiskidea bainintzen, edo nire bisitaren zain aspalditik egon izan bailitzan.

      Oraindik ez al dakizu 1982ko urtarrileko gau hartan zer gertatu zen? Komeni zaizu jakitea, orduan, gau hartan jazotakoa. Zure erabakiak hartzen lagunduko dizu, esan zuen, areto hartatik ateratzeko gonbita eginez.

      [11] Ch. Moreau-Vauthier: Historia y Técnica de la Pintura. Hachette, Buenos Aires, 1955.

      [12] Idem.

Hura gaua, egun hartakoa

Ordu erdi luzea itxoin behar izan nion, mintzaldi ondokoak burutu zitzan. Itzuli zelarik, eman zuen hitzaldiarengatik zoriondu nuen, lehendabizi. Indioilarren antzera puztu zen. Garai batean ez ninduten areto honetara ekarriko, doako mintzaldien sailean, noski —esaten zuen—; alabaina, publikoaren artean baziren arte-munduan nor badiren pertsonak, bai horixe, Gica Beliakoven hitza entzun nahi dutenak, oraino, Gica Beliakovek zer esana badaukana badakitenak.

      Bazegoen zerbait barregarri gizonttoak hartzen zuen piura harroxko hartan, eta zerbait hori piura harroxkoak egiten dituen edonorengan nabari daitekeen tasun —edo keria— berbera zen; ez nuen barre egiteko gogorik, baina, gizon adinduari itxura antzaldatzen zion tasun —edo keria— horren betikotasunak beldur apur bat ere ematen baitzuen, banitateak berak, zauriturik, gizon hura, haragi hura aukeratu izan bailuen bere bat-bateko agerpenaren bitarteko.

      — Higuin dut artea erlijioa bezala bizi duen jendea, esan zuen. Gehiengoa, alegia. Ezin dezaket jasan. Horiei, koadro bat eraman eta «nire hamabi urteko haurrak margotu du» esaten badiezu, aurpegira botako dizute; orain, koadro bera Durerorena dela esaten badiezu, irainka egingo dizute zorabiaturik gelditu ez zarelako, sentibera ez zarela eta, aldiz, ezjakina zarela iritziko diote [13]. Edozer merezi dute.

      Dudaren itzal batek isilarazi zuela profitatuz bideoak itzuli nizkion.

      — Ikusi dituzu filmak?

      Ikusiak nituen bai, baina ile urdinduriko Fuentesen berririk ote zuen jakin nahi nuenez, erakusketan egon nintzela kontatzetik hasi nintzen, Kandinsky hura ikusi nuen unetik kontatzen hasi ere. Fuentes deskribatu nion. Meharra, ongi jantzia, planta onekoa, zilarrezko kaskoa, ile urdindua, alegia. Ezagutzen? Ez zidan bukatzen utzi; agian bai, agian ez. Fuentes bezalako asko dabil egunotan Parisen. Zertan ari dira? Irri egin zuen, maltzur. Hori ezin jakin, bakoitzak bere aferak edukiko ditu. Monipodioren beraren aurrean nengoela egin zitzaidan susmoa. Baina hosto bat haizearen eraginez bezala dar-dar egiten zuen eskuaz heldu zidan mahukatik, eta suak harturiko begiez eraso: hitz egidazu Kandinsky hartaz. Gustatu zaizu? Baietz, nik, hala zen eta. Kandinsky hori nirea da. Zorakeria zela sinetsiko nuen ez banio distira sukarti hori ikusten ahal izan. Ona, ezta? Baietz erantzun nuen, beste ezer gehiago esateko kemenik gabe. Ni bezala hungariarra zen beste bat eduki nuen maisu, Marcel Vertès, horra. Vertès izan da nire maisua, Vertès izan da maisuen maisua. Thierry nire ikaslea izan zen, inoiz eduki dudan ikaslerik onena. Baina hondatu egin zen, galdu zuen eskuan zuen dohaina, abusatu zuen alkoholaz, emakumeez eta drogaz, eta, sekula barkatuko ez diodana, nire aurka jarri zen, nik Vertèsen sekretu guztiak irakatsi eta gero. Ulertzen duzu orain zergatik utzi nizun Wellesen pelikula?

      Erdizka baizik ez nuen ulertzen. Ez, ez nuen ezer ulertzen. Wellesek kontatzen zuen hungariarren txisteaz gogoratu nintzen. Tortilla egiteko errezeta, hungariar baten arabera: tortilla bat egiteko, aurrena arrautza lapurtu egin behar da. Garastas hungariarra zen, Vertès hungariarra zen, Beliakov ere bai. Galdera berez atera zitzaidan. Aizu, Thierry ere ez al da, menturaz, hungariarra izango? Kanporatu zuen emozioak alaitasunik gabeko irriaren itxura hartu zuen.

      Wellesek erauzi egiten dizkio artearen ohiko diskurtsuari janzten dituen arropa guztiak, erantzun zidan, edo horrelako zerbait, eta luzitzen dituen galak usurpatuak direla, eta ez bereak, demostratzen du. Gala, luxuzko arropa horiek faltsua deitu ohi denaren gorputzean janzten ditu eta horrekin ikuslea itsutzen du, engainatzen du; hortaz, zer zen distira sortzen zuena, gorputza hala gorputz horien gainean janzten diren arropak? Welles jolasean ari da, ez du gezurrik esaten, are, filmean gezurrik ez esateaz bereziki arduratzen da, baina gu denok ataka horretan jarri gaituenean, konturatzen gara autentikoa-faltsua dikotomian oinarritzen den diskurtsua, bata bestetik bereizten duen marra disolbatu egiten dela, ke bihurtzen dela gure begi harrituen aurrean. Welles zen hungariarra izan behar zuena.

      Berriz ere mahukatik heldu zidan bere esku dardartiaz. Engainatu egingo zaituzte, euskalduna. Zin dagizut. Ez dakit zertan ari zareten, baina engainatu egingo zaituzte; haurra bazina bezala, Fake horren hasieran Wellesek bere trukuen ikusle egiten duen haur hori bazina bezala.

      Zinez deserosoa da erabateko nagusitasunetik mintzatzen zaizun batekin ulertu ahal izatea. Esperientziak erakutsi dit horrelakoetan oso arriskutsua dela listoarena egiten ibiltzea, zuhurragoa dela garbi aitortzea zure maila apalagoa, besteak tontotzat hartuko zaituelakoak beti ere min ematen duen arren. Hortaz, egia al da aseguruaren dirua zerorrek poltsikoratu zenuela?, galdetzeko tentazioari muzin egin eta honela esan nion: egon berri naiz Albin —isildu eta zuzen-zuzen begiratu nion, kontura zedin horrek esan nahi zuela banekiela—, baina ez dakit zer gertatu zen 1982ko urtarrileko gau hartan.

      — Konforme —esan zuen, ulertzen zuelako keinua eginez—. Ez zara kexatuko, e, euskalduna? Partida zuk nahi duzun erara jokatuko dugu. Dakizunez, ni 1982 urtearen hasiera hartan Albiko museoko kontu-hartzailea nintzen. 1982ko urtarrilak 12ko gauean Aux Courses eta beste bost margo lapurtu zituzten bertatik. Agian zehatzago litzateke esatea Aux Courses lapurtu zutela, horixe baitzen eraman nahi zuten margoa, eta ez beste ezein. Adi, orain kontatuko dizudana oso jende gutxik baizik ez dakielako, une hura bizi zuten protagonistek baizik ez dakitelako bere xehetasun guztiekin orduan gertatu zena; gutxi batzuk gehiagok badakite funtsezkoa, xehetasunetan sartu gabe. Hagitz historia bitxia da. Pertsonaia nagusietako batzuk aita jeloskor, alargundu berri eta suminduraz beterikoa, hamazazpi urteko neskatila zoragarria eta oraindik sasoian zegoen gizon heldua dira. Aita eta alabaren arteko harremanak txarrak dira. Maitasun-gorrotozko harremana badute. Neska, ederra ez ezik, bizkorra da; emakume egin da ezari-ezarian, horrelakorik onartu nahi ez duen aitaren sudur azpian. Aita nekazari izandakoa da, instrukzio gutxikoa, odol berokoa, haserrekorra eta fededuna, estua sinesmen moralari dagokionez. Neskak batxilergoa bukatu du, ikasle aplikatua da, badu jakinmina gauzen gainean, badu imajinazioa, kanpora ateratzen bada estudiatzera urrun irits litekeela susmatzen da. Aitak ez du horrelakorik aditu ere nahi. Ez du aukerarik galtzen alabaren hegan egiteko grinari oztopoak jartzeko. Izugarri estu hartzen du alaba, ez dio bakar bat ere barkatzen, ez dio ezta guraso normalek beren adin bereko alabei egiten uzten dizkietenak egiten uzten. Gizona alarguntzen delarik, egoera oraindik okerrago bihurtzen da. Sarri zigortzen du, tarteka eskua gainean jarri ere bai; uler bedi, egurtu. Gure aitak, bere txepelkeriak munduaren aurrean armarik gabe uzten diola ezin eramanez, edan egiten baitu, baita ere, tarteka. Hirugarren gizonak, heldua baino oraindik sasoian dagoen horrek, ikusi egiten du, argi asko, zer gertatzen den. Ulertzen ere du, agian, alabak ez duela benetan aita gorrotatzen, baina ezin jasan dezakeela, horrek guztiak ezin dezakeela fin ona eduki, egoerak hemendik edo handik lehertu egin behar duela. Hirugarren gizon horren buruak eta bihotzak irakin egiten dute. Neskari lagundu nahi dio; zertarako uka, neskak liluratu egiten du, eta bere formak ikuste hutsak sutan jartzen du, amatatzen utziz gero sekula gehiago horrenbeste indarrez piztuko ez den suaz, agian. Gizona ez da Nabokoven Humbert bezalako gaixotasuneraino paidofiloa, eta neska ere ez da Lolita, ordurako oso gazte izanik ere emakumea, emakume osoa baita. Iniziatua izan ez den emakume gaztea. Bien arteko jolas arriskutsu eta isila hasten da. Neskak, jakinminak bultzaturik, probokatu egiten du gizona. Bere probokazioa esperientzia gabearena da, baina ez haurrarena. Ulertzen duzu diferentzia? Gizonak ez du haur aratz, inozo eta errugabetzat hartzen, eta jakin badaki bere pasioa modu bakar batez iraungi daitekeela. Haatik, badaki, baita ere, inork ez diola, zirkunstantzia haietan, ontzat hartuko otso bakarti zaharraren eta neskatilaren arteko harremana. Harremana paidofiliaren mugan legoke. Ondorioa, gizonarentzat, garbi dago: harremanak ezkutukoa behar du. Zita bat eskatzen dio neskari. Neskak hasieran ezetz esaten dio, aitak jakinez gero hil egingo duelakoan. Gizona tematu egiten da. Neskak gizon horrengan ikusten du askatasunera eraman dezakeen aukera bakarra eta amore ematen du. Azkenik plan bat zertzen dute. Aita Albiko Museoko zaindaria da. Neskak laguna duen beste neska bat gonbidatzen du etxera, ikasteko aitzakian, eta gauez, ikastaldia bukatua, paseoan ateratzen dira biak harresi barruko lorategietan barna haizea hartzera. Aitak ezin dezake horrelakorik galarazi. Aita lo dagoela kalkulatzen duenean adiskidea despeditzen du eta gizon helduarekin lorategian elkartu.

      Lupus azkar mintzatzen da, eta baxutik, eskuin ukabila ezker ukabilean bildurik, eta kokotsa bertan bermatua, eta esan liteke inora ez duela begiratzen, eta, halaber, toki guztietara begiratzen duela.

      — Hiru hilabetez ikusten dute elkar, gutxi gorabehera, astean behin edo bitan, baina gizon helduak badaki egoera horrek ezin dezakeela luzaro iraun, eta gainera beste plan batzuk baditu. Plan horien arabera, laster egin beharko du hanka Albitik, baina neskari agindu egiten dio nahikoa diru bidaliko diola aita nazkagarriaren etxea uzteko, Parisera joan eta bertan unibertsitatean ikasi ahal izateko. Babestu egingo duela agintzen dio, hitz batez. Gizonak diotso, halako batean, asteazkenez egin beharko duela alde, presaz eta inori ezer esan gabe, eta asteartez azken bilera egiteko lorategian, besteetan bezala. Gertatzen dena da, ordea, gizon horrek plan bat baduela beste gizon batzuekin, asteazken gauez aurrera eramango den plana. Gertatzen dena da plan hori lotzeko trabatu behar izan diren harietako batzuk, azken momentuan, askatu egiten direla, eta, horren ondorioz, asteazken gauez aurrera eraman beharreko plana astearte gauera aurreratzen dela. Baina, gizon helduak ez dionez inori ere —inori ere ez, baina—, bere lorategiko ibilaldien berririk eman, bere kideek ezin diote abisua pasa, ezin diote plan-aldaketa presazkoa, bat-batekoa, gaztigatu. Telefonoz deitzen diote lehen, gero bere etxera doaz haren bila, gero dituen adiskide gutxiren etxeetara. Gero Albi osoa miatzen dute. Alferrik. Azkenean, nerbiosturik, erabakitzen dute plana, kolpea, asteartez ematea, gizon helduarekin edo gabe. Azken finean, pentsatzen dute, lehenago edo beranduago etxera etorriko da, eta orduan kontatuko diote zer gertatu den, eta hanka egiteko esango diote. Eta, plan-aldaketa premiazko eta larri hori gertatzen ari den bitartean, gizon heldua Albiko Museoko lorategian dago, zaindariaren alabarekin.

      Orain Lupusen aurpegia maskara bat da, inoiz esku ahurretan ezkutatzen dena, hatz puntez begiondoak igurtzitzen dituelarik, kontatzen ari dena gogoratzea oso mingarria gertatuko bailitzaion.

      — Fama da zaindaria zurrungaka aritzen dela aise, zer esanik ez zurrutean ibili denean. Baina gau hartan, 1982ko urtarrilaren 12ko gauean, hain zuzen, susmoren bat badabilkio, edo deabruak iratzartzen du. Behin iratzarririk, zalantzarik ez da, eguraldia aro horretarako epel badakar ere, gaueko ordu biak oso berandu dela bere alaba lorategian ibil dadin iruditzen zaiola; zarata susmagarri batzuk aditzen ditu eta irten egiten da lorategira.

      Nestor orain kasik irri egiten hastekotan dagoela dirudi, eta begietara so egiten dit.

      — Behin lorategian, miazka hasi zelarik, zaindariak berak baizik ez du jakingo zer ikusi zuen aurrenen: bere alabaren ilargi biluziak gau iluna argitzen, sasitik ateratzen denean, presaka gordetzen den amorante frustratua, edota, lasai asko, Museoko ate nagusitik —museoko ate nagusitik— Aux Courses ateratzen ari den hirukotea. Nire ustez zaindariak ez zuen hainbeste kolpe, braustean, bereganatzeko modurik izan, ez zen benetan konturatu gertatzen ari zenaz. Izan ere, alaba harrapatzera egin zuen lehen-lehenik, aitaren eginkizunak zaindariarenak baino garrantzitsuagotzat zituela demostratu nahi izan bailuen, edo museoko ate nagusitik ateratzen ikusten zituenengan inolako susmorik ez zuelako, agian. Hirukoteko bat arduratu zen zaindaria lasaitzeaz. Jo egin behar izan zuen, hiltokira eramandako zerria balitz bezala hasi baitzen kurrinka. Zeren, eta hori da onena, margoa ateratzen ari zen hirukote horretako batek zaindaria ezagutzen zuen; ezagutu bakarrik ez, museoko hierarkiaren arabera, zaindariari agindu ezin erantzutekoak emateko boterea bazuen. Pertsona hori bera egin zen egoeraren kargu; aurrena bere burua baretu, ondoren bere kide harrituak lanean jarri, zaindaria lasaitu —pilula lasaigarri potentea eman omen zioten, shockaren atarian zegoen aitzakiarekin—, lapurreta-itxurak prestatu, zaindariaren alabari ospa egiteko agindu eta laugarren lapurrari, artean zintzilikarioak galtzontziloan biltzen ari zenari, koskabiloak bere eskuez erauziko zizkiola hitz eman zuen. Dena kontrolpean zegoela iritzi zionean, Poliziari deitu zion. Hortik aurrera, zerorrek egunkarietan segurutik irakurri duzuna. Gezurra, den-dena.

      Aitorpena bukatuta, Nestor-Lupusek ordua galdetu eta erantzunaren zain bailegoen begiratzen zidan berriz ere.

      Beraz, ez zen eskalada arriskutsurik izan, ez saguzarrik, ez alarmarik, eta atetik atera ziren!, egin nuen oihu. Eta nork ireki zien atea? Ateko giltza zuen inork, bistan denez, erantzun zuen Lupusek. Nor zen pertsona hori? Nor zen zaindaria lasaitu eta egoera menera ekarri zuena? Eta gizon heldua? Zu al zinen gizon heldua, Nestor? Eta neska? Nor zen neska, arren!? Horiek denak galdetu nizkion, bata bestearen ondoren, Nestor hari.

      Baina Nestorrek ezetz egiten zuen buruaz. Alferrik ari zara, euskalduna, esaten zidan. Alfer-alferrik. Nahi dituzun suposizio guztiak egin ditzakezu, baina nik galdera bakar bat baizik ez dizut erantzungo. Neska Margot Lasalle zen, edo Margot Noire, orduan, oraindik ez baitzuen erabakirik aitaren abizena beharrean amarena paratzea.

      Horregatik tindatu zuen ilea Albira joan zenean?

      — Adi ibili, euskalduna. Ez dizut horren jende gutxik dakien hau guztia kontatu deusen truke. Nik zuretzat funtsezkoa den informazioa eman dizut. Bat, sartu zaren banda horretako egiazko buru nor den esan dizut, eta buru hori Margot baizik ez da; bi, Margoten egiazko motibazioa zein den adierazi dizut: mendeku-gosea; eta hiru, prebenitu egin zaitut: engainatu egingo zaituzte, haur txikia baitzinen. Honenbestez salbazio-bidean jarri zaitut. Bai, orain salbatzen ahal zara. Salbatzen ahal zara prestatu dizuten engainutik, salbatzen ahal zara zure patutik. Baina azkarra izan behar duzu, intelijentea. Zure salbazioak oso prezio xumea dauka. Beste informazio bat baizik ez. Ez Margotek, ez Yvesek eta ez Thierryk ere niri inola ere emango ez didaten informazioa; baina niretzat funtsezkoa dena, eta niretzat bakarrik ez; nik ordezkatzen dudan pertsona-multzo txiki baina oso aukerakoarentzat ere bai. Eta zuk ematen ahal didazuna. Ez dizut gehiegi eskatzen. Informazioa hauxe da: zer prestatzen ari da Margot? Zer ari zarete prestatzen?

      Eta informazio hori ematen ez badizut?, jakin nahi izan nuen.

      Beliakovek hasperen egin zuen, eta eskua pausatu zidan sorbalda gainean, aitakeriaz.

      — Izan zaitez azkarra, euskalduna, fio zaitez zuk baino hogei urte gehiago duen agure honetaz. Azkarra bazara jakingo duzu zer komeni zaizun. Zer espero duzu, zer espero dezakezu, honezkero, bizitzaz? —Eta ez nuela ezer erantzuten ikusirik—: Berdin zait, zuk ere, denok bezala, suizidatu ez garen guztiok bezala, esperoko duzu zerbait bizitzaz. Bada, informazioa eman ezean, zure ilusioak, direnak direla, zure esperantzak, zapuztu egingo dira, zapuztu egingo ditugu. Zure patutik libratzeko azken aukera eskaintzen ari natzaizu. —Eta dudatan bezala nenbilela iritzirik—: Diruaz kezkatzen zara? Utikan! Eduki dituzun gastuak poltsikoratuko dituzu. Are, konpentsazio arrazoizkorik ere eduki dezakezu. Izan zaitez azkarra, behingoz. Ez zara damutuko.

      Minutu batez ez nuen ezer esan; eta gero: emaidazu denbora apur bat. Pentsatu behar dut.

      [13] Argudio hau bera erabiltzen du Gombrichek, baina aurkako ondorioak ateratzeko, hau da, artea, nolabait, erlijioa delako ideia ontzat emateko, in Lo que nos cuentan las imágenes. Editorial Debate, 1992.

Camembert usaina

Pigmentuak, olioak eta abarrak jaso zituenetik koadroa bukaturik izan zen arte ez zen denbora luzeegi joan. Thierryk jarri zituen eguna eta ordua; faltsifikazioa gauzatzeko berariaz alokatu zuen gelatxo batean bildu ginen, koadroa ikusteko asmoz.

      Egia esan, ez zen koadro bakarra. Thierryk azaldu zuen bezala, bi margolari aritu ziren lanean bere gidaritzapean, nahiz eta, harro esan zuenez, guztietan Thierryk trazorik erabakigarrienak sartu zituen. Baziren gehiegi landu gabeko sei bozeto, okerreko saiotzat jotako hiru koadro ia erabat bukaturik, eta beste bi Camembert erabat bukatu. Gero bazegoen azken saio bezala sorturiko beste bat; hau da, merkaturatu nahi genuenaren peto-petoa zena, baina material modernoekin egindakoa, hots, gaurko oihalen gainean eta gaurko margoekin egina. Eta gero bazegoen Koadroa, honela, letra larriz idatzirik, merkaturatuko genukeena. Hainbeste ahaleginen ondoren eginiko faltsifikazioa. Oihal zahar baten gainean pintatua, Zuloagarenetik jasoriko materialez eginiko pinturez margotua, zaharreriaren markak eta gainerako detaile guztiak milimetroraino zainduak. Beraz, hamahiru koadro ziren guztira; hamabi saio, tamaina antzekoak, prestaketa-fase diferentekoak, material diferentez egindakoak, eta beste bat, egiazko faltsua, faltsifikazioaren obrarik inportanteenetakoa, dudarik gabe. Thierryk pazientzia eta arta handiz azaldu zigun aurkitu zituen arazo tekniko zein materialen nolakoa; bakoitzari aurkitu zitzaion irtenbidea; arazo bakoitzari aplikaturiko irtenbideen ondorioz sartu ziren aldaketak edo hartu ziren erabakiak. Eta horrela, poliki-poliki bere historia ezagutuz, dastatu ahal izan genuen azken emaitzaren balioa. Bistan zen Thierry harro zegoela; azalpenetan jarri zituen energiak eta ordura arte inork susmatu ezin izango zizkion didaktismo-dosiek horixe adierazten zuten ezin garbiroago. Behin ere ez zuen esan nortzuk izan ziren lanean lagundu zioten margolariak, eta inor ez zen horri buruzko daturik eskatzera ausartu.

      Koadroari begira jarri nintzen. Zail da esplikatzen zer sentitu nuen. Oso koadro xumea zen, gauza handirik esaten ez zuena. Eta hala ere, detailetxo batzuek —kadmio-ukituak multzoari ematen zion zirrara estrainioak, kasik preso dagoen jenio baten oihua bezalakoa zenak, edo labanaren giderraren proportzio pittin bat exajeratuak, kasurako— ohartarazten ahalko zioten adituari, itxura arruntaren azpitik, koadro hartan aparteko margolari baten bihotzak egin zezakeela taupa. Hortaz, esan dezaket nire sentimendua hirukoitza zela; oso izpiritu fin batek ezarririko tranpa ñimiño horiei esker gainditzen zen hasierako dezepzio moduko hura, bat; bi, miresmen harritua, ikusirik Thierryk eta bere gidaritzapeko margolariek zer perfekzio muturrekoaz lortu zuten koadroa zaharra zelako simulazioa; eta hiru, hain emaitza xumean laburbiltzen zen afan alimaleen batuketan nire alea gehitu izanagatiko harrotasuna.

      Arte-ikusleak maiz goratzen du koadro bat esanez badirudiela bertako pertsonaia, edo eszena, koadrotik jalgi eta gure aldamenean bizirik balego bezala jarriko dela koadroan dauzkan jantzi berberekin, koadroan diharduen jardun horretan beretan ari. Damurik, kasu honetan ezin zitekeen horrelakorik pentsatu, gazta bat ez delako bizirik dagoen zerbait. Dudarik ez zen, hortaz, Camembert horren aurrean kontrako bidea egin behar zela; hau da, norbera zela koadroan sartu behar zena, gazta koadrotik noiz jalgiko egon gabe. Gogoratu nintzen horixe zela Cortazarrek bi lohi berdezko boladak aipatzen dituen ipuin hartako protagonistak egiten duena, protagonista horrek berak ateratako argazki bati begira; eginiko argazkiari begira jarririk, bertan harrapatu duen eszena hartan berriz sartzea lortzen du. Gogoratu nintzen, halaber, Nabokovek Madonna baten erretratuaren inguruan zertzen duen kontakizun bateko pertsonaiak horixe bera adierazten duela; alegia, lortzen duela gustatzen zaizkion koadroei begira kontzentratzea, hainbesteraino non koadroan sartu egiten baita, eta orduan koadroetako eszenetako solasak entzuten ditu, neskekin olgatzen da; Rubensen koadro bateko emakumeak emaniko sagardo fuerte bat edatearen ondorioz larritzen da sabelaz, eta abar. Gure Camembertari begira ahalmen harrigarri horren jabe nahi izan nuen, eta hala, kontzentratzen hasi nintzen, nire zentzumen guztiak koadroan paratuz; poliki-poliki mahai gaineko amantalaren oihala ukitu ahal izan nuen, eta gaztaren azalaren zuri-horixka-nabarraren nolakoak neure begiz neurtu; eta laster sentitu nuen gazta-usain gutxitan urrindutako bezain sarkorra, eta azkenik —hori ezin kontatzeko moduko une gozoa!— labana hartu, gazta puska bat ebaki eta ahora eraman nuen. Zer esango dut sentitu nuen gozoaz? Nola adierazi gazta puska horrek aho-sabaian egin zidan zirrara? Behialako zapore ahantzi bat berreskuratu nuen, tetrabrik-esneaz ohiturik dagoen haurrak sekula probatu ez duen egiazko behi-esne katilukada lehen aldiz hartzen duenean bezala-edo.

      Nire baitako kontzentrazio-egoera intentso hartatik atera eta errealitatera itzuli nintzelarik, konturatu nintzen lehendabizikoa Margotek tinko-tinko begiratzen zidala, arretaz aztertzen ninduela izan zen.

      Gizonaren alderdirik primitiboenen aldetik, ahula naiz. Nigan, goiz edo berandu, erori izanaren aseak gai hartzen dio autokontrolatu ahal izateak sorraraz dezakeen —sorrarazten duen, inoiz proba eginda bainago— plazerrari. Heldugabea naiz? Apetatsua? Izan ere, bizitzari tentazioan erortzeko goxoa kentzen badiozu, zer gelditzen da? Ospea? Etika? Posizio indartsua? Besteren miresmena? Tentazioa mereziz gero, hori guztia hutsala da, grisa, ezdeusa. Badakit hau kontraesanean dagoela nire berezko mesfidantzarekin. Eta, horrekin ez ezik, negozioetan begirik erne ibiltzeko printzipioarekin. Printzipio sakratuarekin. Baina nigan, denongan bezala, elkarren aurkako indarrak batzen dira, eta batzuetan zaila da asmatzea indar horien topaketatik aterako den erresultanteak nora egingo duen apuntea. Zer geldituko zaigu zahartzean, zahar izatera iritsiz gero, bederen? Pare bat aldiz asmatu izanaren sentsazioa, agian. Ongi egindako hiru gauzaren akordua. Tripekin eta buruarekin, auskalo astroen zer elkartze berezia zela medio, zoriontsu sentitu gineneko une goxo eta labur hura. Amodioa jarduera fisiko naturala da; are, mekaniko izatera ere irits daiteke. Orduan desakralizatu daiteke, gehienetan ez ohi dator gaizki. Baina une gutxi eta sublime batzuetan magia izatera ere iristen da; eta orduan ez da bakarrik fisikoa. Agian horien oroimena baizik ez dugu hilobira eramango.

      Nik uste nuen, orduan, egoera kontrolatzen nuela. Zuk eta biok badakigu ezinezkoa dela. Goia jo dugu, egur bereko ezpalak gara, guretzat ez dago zerurik. Ez didazu ezer zor, ez zegoen kontratuaren barruan. Orduan?

      Erdeinu gramo-erdi batez begiratu zidan eta ez zuen erantzun.

      Orduan ez nuen jakin eskertzen merezi nuen poesia txarra barkatu izana. Neskak estiloa bazuen, horixe bazuela. Hala ere, zerbait egin dezakegu elkarren alde —esan nion—. Ez gara zerurako, baina ez gaitezen infernurako izan, horrenbeste zor diogu elkarri. Agindu iezadazu gauza bat. Agindu iezadazu, nik agintzen dizudan bezala, ez dugula elkar engainatuko, ez dugula elkar hondoratuko. Edozer egiteko gertu egongo garela elkarri kalte egin baino lehen.

      Agindu egiten dizut.

      Esan zuen Margot Lasallek. Bere hitzek bazuten aire solemne bat.

      Margotek zertzeladaren bat gaineratu zion Beliakoven kontakizunari. Ez nion bere aitarekiko harremanaz deus galdetu, ezta bere orduko amorantea Lupus bera izan ote zen —esan ez bazidan ere, nik segurutzat jotzen nuen—. Berak hori guztia nola bizi izan zuen besterik zen. Egiaztatu zuen aitarekin ez zela ongi moldatzen, eta etxetik alde egiteko asmoa bazuela, baina ukatu zuen aitarekiko gorrotoa; bere aita, urteek ematen duten perspektibak ondurik, nonbait, gizajoa zen, baina ez gaiztoa; are eta gehiago, lapurreta egin zutenei leporatzen zien bere aitaren ondoko eromena, eta, nolabait esan, haiek omen ziren bere buruaz beste egitera bultzatu zutena. Lapurrak nor izan ziren, museoko ate nagusiaren giltza nork eman zien ere ez zidan esan, baina aldez edo moldez mailarik gorenera apuntatzen zuen, nik une hartan jakin ez nuelarik goreneko maila hori orduko zuzendaria bera edo are herriko alkatea, bere karguaren arabera museoa zuzentzen zuen Fundazioko lehendakaria, ote zitekeen; oraingo zuzendaria, Cartailhac andrea, hain zuzen, orduan museoan ari ez bazen ere, goreneko maila horretan zegoenaren amorantea izan zela ere iradoki zuen. Horrenbestez, ez zuen mendeku nahia ezkutatzen; aitzitik, aitortzen zuen aitaren etxetik alde egin eta gero xede bakar bat baizik ez zuela buruan eduki: bera eta, batez ere, bere aita erabiliz lapurreta egin zuten horien aurkako mendekua aurrera eramatea. Ba omen zekien hasieratik ez zela bi egunetan aurrera eramango zuen kontua, eta iraupen luzeko lasterketarako prestatu zen. Parisera joan zen, ama zenaren lehengusina txiki baten etxera; unibertsitatean sartzea lortu zuen, arte-irakasketak egiteko. Urte gogorrak pasatu omen zituen. Bere izeba txikia senarrarengandik banandurik bizi zen, bazituen lau seme-alaba adin gutxiko, diruz urri zebilen, eta berak ezin zion sekula gehiegi lagundu —bere lorategiko amoranteak ez baitzion txakur txiki bakar bat ere sekula eman, besterik agindu bazuen ere—; denentzat nahiko toki ez zuen apartamentuan bizi ziren. Gauzak horrela, arratsetan eta gauetan —platerak garbitzen jatetxeetan, haurrak edo agureak zaintzen— lan eginda atera ahal izan zituen ikasketak aurrera, ahalegin handiak eginez. Unibertsitatean laugarren urtean zegoenean utzi zuen izebaren etxea, euren elkarren arteko harremanak erabat eta betiko hondatu aitzin, eta trapitxeotan zebilen gizon gazte batekin joan zen. Hura laster utzi zuen, eta, handik aurrera, hainbat urtez hemendik hara ibili zen, gizon diferenteekin, oreka eta sosegua inon aurkitu gabe; baina, eta hau kemen handiz azpimarratzen zuen, denbora horretan guztian, baita gaizkien pasatu zituen uneetan ere, ez zen mendeku-goseak zutik iraunaraz ezin zezakeen egun bakar bat ere izan. Unibertsitateko ikasketak bukatu zituen, eta, halako batean, Yves ezagutu zuen. Honi esker eduki zituen urte lasai batzuk, Toulouse-Lautreci buruzko tesia egiteko aprobetxatu zituenak. Bai ekonomikoki eta bai afektiboki onak izan ziren urte horiek heldutasuna eta hala-nolako bakea ekarri zioten. Ondoren krisia etorri zen berriz, baina Yvesekiko krisia, afektiboa, oraingoan. Handik aurrera bere medioz bizia aurrera ateratzeko gauza bazela demostratu nahi izan zion bere buruari, eta baita lortu ere. Yvesekin apurtzea mingarria suertatu omen zitzaien biei, baina, Margotek zioenez, Yves ez zen tipo gaiztoa eta ulertzen jakin zuen. Eta, halako batez, bizitzak bere bideak gurutzarazi zituen, berriro ere; baina orain bakoitzaren jarrera, egoera eta sentimendua ez zen lehengoa. Alabaina, hori ez zen oztopoa izan Margotek Yvesi plan bat proposa ziezaion. Urte luzeetako eskarmentuak ondutako plana, plan heldua eta egingarria; iritsia zen, azkenik, urte gogor, luze eta malkartsuen ondoren, Margot Lasalleren ordua.

      Aurreko guztia izan zen Margotek kontatu zidanaren laburpena, eta nik alde batera sinesten nion, baina beste alde batera ez nion sinesten. Eta Camemberta lehen aldiz ikusi genuenean, nik bihotz eta arima koadro haren kontenplazioan eduki ondoren, ametsetik bezala itzultzen nintzelarik, Margotek tinko-tinko begiratzen zidala ohartu nintzen, nire epaia zein zen jakin nahiko bailuen, zer esango nuen berarentzat oso garrantzizkoa bailitzan, eta nik, horretaz konturaturik, uste izan nuen, lehen uste izan nuenaren aurka, ezusteko baza bat banuela, sekula pentsatu gabeko baza bat banuela, eta ongi da, zein da hurrengo urratsa galdetu nuen, ozen eta bare, eta Lupusen gaztiguak —«horiek engainatu egingo zaituzte!»— erabat baztertu gabe, baina ezer manifestatu barik. Hurrengo urratsa zein?, galdetu zuen Yvesek, galderak erantzun bakarra baizik ezin eduki bailezakeen, hurrengo urratsa koadroa agerraraztea da, eta eszenografia artaz prestatu beharko da. Zenbat denbora horretarako? Jo ezazu hilabetea-edo. Eta bitartean? Bitartean denok etxera, azken eszenaren zain. Eta gazta non gordeko da? Bitartean gazta hementxe gordeko dut, esan zuen Thierryk, orduan, oldarkor eta erronkari.

      Orduan ikusi nuen argi. Orduan hartu nituen aintzat, sekula baino gehiago, Nestor edo Lupus haren hitzak. Margotekin fidatzerik ba al nuen? Lupusen mehatxuak teatral samarrak iruditzen zitzaizkidan. Zer egiten ahal zidan sonbrerudun txikiak? Zaunka bai baina ausiki ezin egin zezakeen zakurra zen, Margoten arabera. Orduan ikusi nuen argi zein zen hartu behar nuen bidea. Ez, ez nion Lupusi ezer esango, baina prekauzioren bat hartuko nuen. Lehenengoz eta behin, hartu beharreko lehen prekauzioa zen gezurti-koadrila hori gaztarekin geldi ez zedin. Ez nien gazta utziko, han, Parisen, hilabetez, nik etxean itxoiten nuen bitartean. Itxoiten zer? Nork segurtatzen zuen, ni eszenatokitik desagerturik, ez zutela koadroa salduko? Nork segurtatzen zuen koadroa saldu ondoren ez nindutela albora utziko? Nork ez zirela desagertuko niri sosik ere utzi gabe? Zer berme nuen hori gertatzea galarazteko? Margotekin eginiko hitzarmena egiazko ote zen jakiteko unea iritsi zen. Ez nuen nahi, hala ere, hitzarmena pisuegi egin zekion. Zerbait egin beharko nuen, aldez edo moldez, gure hitzarmena tinkoagotzeko.

      Ez nago konforme, esan nuen, pentsatuta daukazuenak ez dit inolako garantiarik ematen. Ez? Thierry ari zen. Eta orduan, zer egin behar da, zure ustez? Gazta seinalatu nuen. Neronek eramango dut gazta, neronek gordeko. Nik ezin dezaket saldu, zuek bai. Neuk gorde dezaket, eta, zuek agerrarazi nahi duzuenean, hona ekarri. Gazta nik edukita, zuek ez duzue inolako kuidadorik, eta nik badut behar dudan garantia. Thierryk ero baten moduan jaulki zuen: nire gazta? Ezta pentsatu ere! Zure gazta ez, zure gaztak, nik, odol hotzez eta Thierryk ematen zidan higuina disimulatu gabe. Denak! Frogak, bozetoak, apunteak, denak. Hamahirurak. Thierryk, koleraz gorriturik, niregana egin zuen, ukabilak itxirik. Neuk ere ukabilak itxi nituen eta hurbildu nintzaion, geure sudurrak zentimetro gutxitara gelditu ziren arte. Thierry hasi zen eskuin besoa atzealderantz mugitzen, eta ni makurtu nintzen, besoa ateratzen bazuen oldartzeko prest. Orduan Margotek egin zuen oihu: geldi!!!

      Konforme, esan zuen, justua da. Ez bazara fio, justua da. Eraman itzazu gaztak, hilabete barru deituko dizugu. Eraman bitza, esan zion Thierryri, artean koleraz gorriturik, dardaraz eta ahoa irekitzen zuena ezer esaten asmatu gabe, bisigu bat bailitzan, erantzunik onartzen ez zuen tonuarekin esan ere. Gero niregana itzuli zuen burua. Bere begiei elektrizitatea zerien. Agur, Enekoitz. Gogoan har ezazu behin elkarri esan geniona.

      Nire ametsetan gorpuzten denean, Thierry eta bion arteko mokokaldia neurrira ekarri eta egoera menderatu zueneko planta izugarri eder eta indarrez beteko hartan azaltzen zait Margot.

Zein larretan

Egun hartan bertan abiatu nintzen etxe aldera, gaztak nire, aspaldiko partez umore onean, lasai, patxadatsu. Ziztuan eta ustekabekorik gabe zeharkatu nuen Frantziako hegoaldea.

      Mugan ez nuen aparteko arazorik eduki. Nire Golfak badu, gidariaren aldeko alfonbratxoaren azpian, behealdeko txapan, tranpa moduko bat, ezagutu gabe edonola atzematen ez dena. Tranpa irekirik, gordetegi handi samar bat ageri da. Hantxe neramatzan nire gaztak, zer gerta ere. Kartzelan bigarren aldiz egon nintzenean ezagutu nuen Ultzamako kontrabandista batek eman zidan txapistaren helbidea. Ultzamakoak ez zuen kartzelan luze iraun; kamioia klenbuterolez gainezka zuela harrapatu zuten, eta barruan egon zen hilabeteetan nirekin banatzen zituen ogitartekoak eta tabakoa. Adiskidetu egin ginen, eta horietako batean esan zidan, halako lanik behar izanez gero zoaz nire koinatuaren tailerrera, esaiozu nik bidalita zoazela, koinatuak lan fina egingo dizu ezer galdetu gabe, ohituta dago. Merke-merke, horrela esateko, ez da, baina gauza txukuna egingo dizu. Ordudanik koinatuarenera eramaten ditut autoak, eta ez naiz damu. Benetan lan onak egiten ditu. Horregatik, muga pasatzean zer jaramon gutxi egin zidaten ikusirik, kasik minduta sentitu nintzen, ia autoa erregistratu ziezadaten eskatzeko gogotan gelditu nintzen.

      Euskal Herriratzean, autotik udaberri heze, berde eta aldakor horren usaina sentitzean, Iparragirreren eresiak kantatzeko grina ergel bat etorri zitzaidan; ez ohi dut halako izpirituaren hegaldatze zororik askotan izaten, eta uste dut, orduan ere, egoeraren jabe nintzela sentitzeak, gaztak nire ontziaren sentinan zeudela jakiteak ematen zidala poz neurrigabe hori. Larrungo kaskoa lainoan galdurik zen, Aiako harri zorrotzak kotoi beltzezko hodeiak urratzen zituen; haize firrindariak ia minutuoro aldarazten zuen zerua eta nire misioa arrakasta handiz bukaturik nuen. Iparragirre atzerritik itzultzean bezala sentitzen nintzen, edo Santa Kruz apaiza Aiako enboskadatik irtetean bezala, estu baino bizi, larri baino libre, zauritua baino peliarako gogoz oraino. Aiako harriaren ertzak ebakitzen zuen hodei-piltzar horietako baten gainean nengoela otu zitzaidan, Sarako plazan ixten ari den tratuari adi, Berako Altzaten erabakitzen ari den eztabaidari so, Hondarribiko arrain-enkantearen hotsei erreparaka. Horrelako ideia bukolikoek kulunkaturik nire orduko bi munduak —Lautrec eta berriz zanpatzen ari nintzen lurra— elkar zitzakeenik ba ote zegoen pentsatzeari ekin nion.

      Horrela, burura etorri zitzaidan lehena Bonnat izan zen. Bai, Baionan museo ezin ederragoa eskaini dioten bera. Bonnat ez zen Lautrecekin txunditu, ez horixe. Bera irakaslea izaki, eta gero Akademiako goi kargua, hainbat eta hainbat koadro baliotsu eskuratu ahal izan zituen. Ez Lautrecenik, baina. Ez zuen maite. Gero otu zitzaidan artikulu bakarra aurkitu dudala euskaraz idatzia Toulouse-Lautreci buruz. Egan aldizkarian argitaratu zen [14], eta Txomin Peillenek idatzi zuen. Nik ez bainuen oso ongi ulertzen, gazteleraz paratu zidatelarik eman nion begia. Gai faltan ibiliko zen gure Txomin, edo euskaldun beti tripazaleari beste tripazalekeria exotikoagoak gustatuko zitzaizkiola pentsatu. Auskalo. Kontua da artikuluak margolariaren mokoxuri fama ongi frogatuz eta egiaztatuz diharduela. Sarrera labur eta topiko samar baten ondoren, Peillenek «aho xuri fama zuela» gogorarazten digu. «Parisko jatetxe onak oro ezagun zituen».

      Eta ez Pariskoak, bakarrik. Joyantek kontatzen du berak, Lautrecek eta Whistler margolari ingelesak afaldu zutela Londresen, azken honek gonbidatuta. Afaria txarra izan omen zen, edo hala iritzi zioten. Erronka zen Whistlerri, sukaldaritza-kontuan, bere etxean irabaztea, Joyantek dioenez. Eta orduan, afariaren ordean, ingelesa bazkaltzera gonbidatu zuten Criterion izeneko jatetxean, non Lautrecek esku luzea omen zuen, etxean bezala ibiltzen omen baitzen. Bazkaria, Joyanten arabera, perfektua izan omen zen.

      Bere jaidurak «Henri le cuisinier izena irabazi-erazi zion Albin, jaioterrian bizi zelarik (...). Lautrec sukalde kontuetan ezjakin zirenei ziria sartzen oso laket zen». Gogoratzen hasi eta bada Vuillardek Lautreci egindako erretratua, eltze artean ari den batean egina. Peillenen arabera, Edwards izeneko ingeles bati ziria sakatu nahi dio: «Kangurukirik jan al duzu?». Ingelesak horrelakorik jaten zenik ere ez zekiela aitortzen du. «Baina, gaixoa, Parisen gaurko egunean ez da besterik jaten».

      Gero bazkariaren deskribapena dator. Jaki arraro eta ohiz kanpokoak jateaz aparte, edariaz ere ez omen ziren labur ibili, zerbeza-basoa erdia gin erdia vermouth duenetik hasita, aperitibo gisa. Alkohola lagun ondorio eztabaidaezinetara iristen dira: «Kangurukia haragi ideala da, jeniozko gizonen janaria».

      Edariak edari eta bromak broma, azken aldera Peillen gauza serioez aritzen zaigu: «Baina Lautrecek bazekien tranpa horiez kanpo ondo jaten eta janarazten, gainera sukaldaria zen». Zer egiten jakin, eta, hala dio Peillenek bederik, «Bizkaiko moduan bakallaua egiteko prestaera berezi hau utzi digu: kaxola batean, olio onean, pika tipula, porru eta su eztian frijiarazi, kobrezko kaxolan derrigorrez. Gero bakallau gezatu zati txiki batzuk bota; usan-belarrezko xorta bat, tomate pikatu, azafrai, piper beltz eta gorri nasaiki eman; ardo xuri onetik baso bat ixuri eta su eman kaxolari. Zartagin batean bakallau zatiak, zati handiak frijiarazten dira eta frijitu ondoren, lurrezko kaxola batean zatiak ipintzen; zati handi horien gainean, iratziz, husten da kobrezko kaxolan adelatu saltsa. Gero guzia bost edo hamar minutuz su eztitan uzten da. Zerbitza jakia, baratzuriak igurtzi ogi koskorrez nasaiki inguratua».

      Lautrecen mokoxuri fama ongi irabazia bazen. Ez bakarrik jakietan, edakietan ere bai. Edarirako ez zen makala —izan ere, azken urteetan erabat alkoholizatua zegoen—; horretan anekdota oso ezaguna da barmanarena egin zuenekoa [15]. Natansondar anaiek [16] gonbidatu zuten antolatzen zuten dantzaldi horietako batera, eta Lautrec zerbitzari jarri zen, koktelak prestatzera. Bizarra egin zuen okasiorako: «Natansonek gonbidatu nau bere festara; nik zerbitzariarena egingo dut, eta, badakizu, zerbitzaria bizarduna, sekula ikusi gabea da horrelakorik. Bizarra egin dut, haziko da berriro!».

      Anekdota pintoreak xehetasunei ematen zien garrantzia ikusteko aukera ona da. Eta garaiko ohituren berri ikasteko; zerbitzari bizarduna ez zen, nonbait, ongi ikusia. Denborak aldatzen dira, gero; haurraren gibela izango nukeen zerbitzari bizardunak ateratako kopa bakoitzari muzin egin izan banio. Koktelak ederki prestatu eta bertara joandako guztiak mozkor-mozkor eginda atera omen ziren Natansonen festa hartatik. Lautrecek, denetan hordiena izanik ere, ez omen zuen tantarik probatu, okasioko ofizioa behar bezala betetzeak hainbeste merezi zuen-eta. Bezeria mozkortua esker oneko gelditu bide zen. Festaren biharamunean, Roman Coolusek —poeta sinbolista, nobelagilea eta antzerkigilea— txarteltxoa bidali zion:

                        Ah! je comprends que l'on jalouse

                        En barman ton profil grec

                        Extraordinaire Toulouse

                        Lautrec [17]

      Baina, edariak nahasten ibiltzeak bere arriskuak baditu. Zeharo alkoholizatua dagoenean, bere bizitzaren azken hiru-lau urteetan, desintoxikatzera eraman dute klinika pribatu batera —ama eta lehengusuaren erabakia izan omen zen, hainbat lagun, Joyant kasurako, oso konforme ez zegoen arren—. Itxuraz sendatzen delarik atera egin da, eta amak halako aingeru goardakoa jarri dio —Viaud izeneko bat—, edan ez dezan. Lautrecek, orduan, eginarazi du makila berezia, kirtena erroskaz kenduz gero barruan botilatxo estua eta kopa txiki-ederra badituena. Lautrec total eginda ageri da edozein unetan eta Viaud gaixoak ezin dezake nola hartzen duen ulertu [18].

      «Ez zuen edaten bere zoritxarra ahazteko, baina egia da edaten zuelarik ahaztu egiten zuela» [19]. Natansonek esaten du behin eta berriz alkoholizatua zelarik ere, ez zuela inoiz edari onaren gustua galdu. Oraino guztiz alkoholizatua ez nagoelarik, xehetasun horrek harritu egiten nau apur bat, edanzaharra eta kalitatea ez baitira beti ongi uztartzen. «Berak zekien edonork baino hobeki zein zen oporto baten prezioa, edo halako koktelak zenbat balio zuen. Armagnacez, cognacez, champagnez jakituna zen. Bete eginda egoteko likido gutxiago behar zuen neurrian, bere zientzia oraindik baliagarriago zitzaion». Gourmandaren sentimenduak eraman zuen Lautrec alkoholismora, Natansonen arabera. Bitxia da. Eta erreibindikazio bat: «Oihu egin dezagun gure indarrik handienarekin Lautrecek ez zuela sekula lanik egiten mozkorturik zegoenean».

      «Bakallu horrekin opa dizut, jauna, Lautrecek hitzemaiten zuen liluraldia, hots janariaren gozoa, pabo-oilarraren isatsa legez zure mingainean zabal dadin», dio Peillenek bere artikuluaren bukaeran.

      Nik, nire aldetik, goian idatzi ditudanak eta beste asko aurkitu ditut Toulouseren jan-edanarekiko gustuari buruz, ibili ditudan dozenaka liburuetan. Inon ez, ordea —Peillenenaz aparte, jakina—, bakailaoa bizkaitar erara prestatzeko gertuera bazuenik. Edonola ere, on egin dizuela.

      Honelako kontuekin distraiturik nenbilelarik Donostiaraino iritsi nintzen, eta etxera joateko bideaz kezka egin zitzaidan. Ez, ez zen bakarrik Zarautzen bukatuko ote nuen kezka (gogoratu nintzen kamioizale batek esan zidanaz, Europa guztia zeharkatu diat, Frankfurt eta Parisko saihesbideak ere barne, behin ere bidea galdu gabe. Donostiara iritsi behar nian okertzeko!), beste zerbait baizik. Une hartako aldarte bereziak paisajea gozatzea eskatzen zidan. Pago berdeen arteko bihurgunean galdu. Pentze-musker hezeei begia eman ahal izatea. Azkenik, Amaran sartu nintzen eta etorri nintzen bidetik atzera egin nuen, Belate aldetik hartzeko, mendi-zoko misteriotsuak berriz ikusteko. Nekatuta nengoen porlanaz eta galipotaz. Nekatuta presaka ibiltzeaz eta jende-saldo handiek inguraturik ibiltzeaz. Hiria eta mendiaren arteko kontrastea behar nuen, autotik baizik ez bazen ere. Ia konturatu gabe gogoak eskatzen zidan kontraste hori pinturaren arlora eraman nuen.

      Anekdota ezagunaren arabera, bere anaia txikiaren bataioan [20], ikusirik ahaide denek izenpetzen zutela, Lautrecek liburua eskatu eta, eskribitzen ez zekielarik, idia marraztu zuen. 1868 urtea zen, Lautrecek lau urte betegabe zituen. Lautrecek idia marraztu eta hilabete beranduago jaio zen Luzaiden beste margolari bat, euskal idazlea ere izan zena: Enrique Zubiri Manezaundi. Biak, Manezaundi eta Lautrec, garaikide petoak ziren.

      «Gauza jakina da Nafarroak edo Iruñeak ez dutela XVI. mendeaz geroztik inolako tradizio piktorikoa izan» [21]. Zubirik erretratuak eta paisajeak egiten ditu. Formazio klasikoaren jabe da. «Segurutik Gaya Nuñoren epai zorrotzak ez du arrazoi falta, baina ez da harritzekoa, kontuan hartzen badugu Iruñeak, mendea hasterakoan, 28.886 biztanle zituela (...). Hau honela, esan daiteke XIX. mende osoan zehar eta XX.aren parte handi batean, Nafarroakoa bezalako gizarte baten kultur bizitza, gaur egungo ikuspegitik ikusirik, hutsaren hurrengoa dela, eta artistek bizitza profesional independentea eduki ahal izan zezaten imajinatzeak lanak ditu» [22]. Zubiri erretratuak egiten famatu zen, gehienbat. Horrek eta irakaskuntzak emango zion bizimodua aurrera ateratzeko adina. Arazoekin, beti ere: «Arrakasta ekonomiko handirik ez zuen ezagutu. Estu bizi izan zen beti. Bere produkzio artistikoaren zati handia ahaideen eskuetara pasatu zen. Diferentzia ekonomikoak eduki zituen, baita enkarguzko lanetan ere» [23].

      Zubiri marrazkilari ona zela ikusi zutelarik, Nafarroako Diputazioak beka bat eman zion Madrilgo Academia de Bellas Artes de San Fernando delakoan ikas zezan. Rosa Miren Pagolak, Euskal Klasikoak bilduman ateratako liburuan, Manezaundiren kazetaritza-lanak biltzen dituen horretan, Parisko egonaldi zehaztu gabe batez hitz egiten digu («Garaiko modari amore emanez Parisera ere abiatu zen ikasketak jarraitu eta pintatzeko asmoz, baina hango aireek, gure ustez, ez zuten eragin handirik izan Enrike Zubiriren pinturan eta gutiago oraindik haren barneko pentsakeran» [24]). Manezaundiren biografiaren datuak ez dira sobera ezagunak; nire aldetik, Pagolarena da Parisko ustezko egonaldiari buruz aurkitu dudan datu bakarra. Alde batetik, ez litzateke oso harrigarria izango. Orduko moda zen, izan ere, eta hala, Asarta, Arteta, Jose eta Alberto Arrue, Aranoa, Ciga, Ucelay... Parisera, lehenago edo geroago, gehiagorako edo gutxiagorako, joan zirenen zerrenda izugarri luzea da. Lautrecek ere prestakuntza klasiko irmoa eduki zuen Bonnat eta Cormonekin. Manezaundi Parisen egon bazen ez bazen, hango aireek Zubirirengan eraginik eduki ez zutela begi-bistakoa da, ordea. Lautrecek putak margotzen zituen bitartean, Zubirik paisaje, erretratu txukun eta eszena historikoentzat (La Gamazada, El Doctor Navarro, Santxo Azkarra Miramamolinen kateak apurtzen) baizik ez du pintzelik. Lautrecek bi emakume elkarri musuka jartzeko pena handirik ez zuen bitartean, Manezaundi harritu egiten zen, bere artikuluetako batean (Mando putarkaria) [25], emakumeak hondartzan eta arropa gutxirekin ikusteaz: «Gero hurbildu ziren itsas hegirat, eta han ikusi zituzten yendeak erdi buluziak uhinen artean; emazte ausartak, batere axolarik gabe beren buluztasunaz». Mando putarkaria —mando ostikokaria— artikuluko protagonistak Pettan eta Betti dira, «errumatisma» sendatzeko urak hartzera joandakoak, bueltan Miarritze-Baiona aldea ezagutu nahian dabiltzan baxenabartar edo luzaidarrak. Lautrecek bere garaiko aurrerapenak —fotografia-eta—, ikusgarriak eta giroak ezagutu nahi ditu. Manezaundiren artikuluetako protagonistak, hirira joaten direlarik, bestela txunditzen dira. «Ai urde zerri haundia!!! Hortako yuana hintzana Iruñerat?» [26] galdetzen diote Iruñea ezagutzera joan den Mañexi, «egundaino ikhusi ez diren pixitegi ederrenak eta garbienak» hirian kausitu duenari. Pello eta Beñat Parisera abiatzen dira, eta han zinema batean sartzen dira. Astoa dago pantailan —uste izatekoa da—, «Pelloz ohartu balitz bezala, hari so». Baudelaireren emakume ibiltari ezezaguna hilik zatekeen, zaharraren zaharrez, ordurako. Rimbaudi beltzak saltzeko gogoa akituko zitzaiokeen, gaixotasun benereo guztiak harrapatua izango zatekeen. «Bainan, nundik demuntre ezagutzen ahal nu asto debru horrek?» [27].

      «Honezkero ez litzateke beharrezkoa izango esatea Nafarroan ez dugula kausitzen ahal, aintzat hartzen ari garen epean, abangoardien arrasto ñimiñoenik ere» [28]. Nafarroa esan edo Euskal Herri osoa esan, kasu honetan, gauza beretsua esatea da. Zeren, Manterolak berak aipatzen duenez, ez baita «XIX. mendeko bigarren erdialdeko Bilboren garapen industriala baina lehenagoko euskal pinturaren tradiziorik».

      Zubiri eta Lautrecen arteko gauza komunak bilatzen hasiz gero, biek pairatu zituztela amodiozko penak litzateke lehena, nahiz eta bataren eta bestearen kasuak oso diferenteak izan. Eta bada, Lautrecek margolari gisa bete-betean eta Manezaundik idazle zen aldetik oso saihetsetik izanik ere, biek ukitu zuten gaia, biak errealitate historiko bereko, planeta bereko egiten dituen ikusgarria: zirkua.

      Lautrec zirkuzale handia izan zen, eta obra asko egin zituen gai horri buruz —horien artean, desintoxikazio-tratamendua segitzen ari zelarik, sendaturik zegoela frogatzeko guztiz buruz egin zuen sail guztia—. Lautrecen pailazo eta amazonen kontrapuntua litzateke Mando putarkarian azaltzen den eszena. «Euskaldunari arras laket zaio Circoko yostakeriak» gaztigatzen digu Manezaundik. Horregatik Pettan eta Betti Cirque Françaisera abiatzen dira, Baionan daudela. «Yaun anderiak: orai ateratuko dugu mando putarkari eta izikor bat; eta norbait ardiesten balin badu haren gainean egoitea, ehun liberaz saristatua izanen da». Inork ezin dezake, noski mandoa menderatu. Baina Pettan hamar urtez egona da Kalifornian zaldi basa hezten, eta saria irabaziko du. Istoriotxoa Manezaundik idatzi ederrenetakoa da. Baina, noski, Zubirik ez zuen horrelakorik pintatu nahi izan. Are, uste izatekoa da inork horrelakorik proposatu izan balio erotzat, heretikotzat hartuko zukeela.

      Zubiriren akademizismoa eta klasizismoa hain da neurriz gainekoa ezen 1919an, San Ferminetako jaiak iragarriko duen kartela egiteko lehiaketa irabazi duelarik, zutabe jonikoen aurrean paratzen baitu emakumezko irudi klasiko horietako bat —musa bat?—, tronpeta, lira eta guzti. Kritikak, «estetizista» zela iritzirik, kartela gaitzetsi zuen. Urte hartan Picassoren Avignongo andereñoak koadroak hamabi urte zituen. Zubiriren kartela gehiegizkoa gertatu zen baita Iruñekoa bezalako gizarte milinga, elizkoi eta txepelarentzat ere.

      Guztiarekin ere, Zubiri, teknikoki, margolari txukuna baino gehiago da. «Orokorrean, esan daiteke pinturaren kontzepzio errealista eta akademikoa oinarri zutelarik, erromantizismoak blaitu egin zuela gure artisten lanen zatirik handiena». Zubiri, ikuspuntu estetiko klasiko eta akademiko horretatik, margolari oso ona da.

      Gelditzen zaidan koherentzia apurra dela-eta, ezin dut Zubiri —margolaria—, ezta Manezaundi —idazlea— ere arbuiatu. Nire birraitona madarikatuko ez dudan arrazoi bertsuengatik. Irauteko mesedea egin duenari ezin zaio konturik zorrotzegi eskatu. Gure paradoxa izugarri eta itzelenetakoa duzue honako hau.

      Hain itzela eta izugarria non munduak —munduaren erdiak, behintzat, beste erdiak akaso ongiegi ulertzen gaitu— ez baikaitu ulertzen, noizean behin zenbait poeta munduari hau guztia azaltzen saiatu bada ere.

      Non zineten, zein larretan.

      Baina onartu beharra daukat eztabaida zaharra dela hau, eta ez dagoela inondik ere erabateko adostasunik. Eta normala da. Gauzak zeharo bat eta zeharo kolorebakarreko ez izateko beste pintore baitago Euskal Herrian XIX. bukaeran eta XX. mende hasierako buelta hartan, eta interpretazio bakarra saihesteko beste obra, obra anitza, utzi baitzuten. Garai batean sutsu eztabaidatzen genuen; nora hoa Arrue anaiekin? Eta Arteta? Kontuz, gero, Artetarekin, Artetak tranbiak margotu zituen, eta gerra, eta Athleticeko jokalariak! (esan beharrik ez da azken hau athleticzale batek esaten zuela). Baina Artetaren estiloak gaina hartzen dio gaiari: futbol jokalaria, marinela, nekazaria, denak bat eta bera dira, ez dago tonu-aldaketarik, Arteta Arteta eta bere estiloa da, gai eta uneoro. Museo-zaindariek dute errua, folklorekeriak baizik ez baitituzte aintzat hartu. Kontuak potroak baditik, gero, García Asarta nafar bilbotartua izan zen industria-eszena behar bezalako bat margotu zuen lehenetarikoa: atuna potetan sartzen ari diren industria bateko langileak, emakumezkoak, gainera [29]. Uztak, motel, Asartak denetarik margotzen zizun, langileak, eta idi-parea uztarpean, eta eszena historikoak, eta erretratuak, eta... Eta zer esaten didazue Lorenzo Agirrez, Iruñean 1884an jaioa. Hura pintore modernoa duzue, nahikoa ezezaguna izanik ere. Ikusi duzue Ahuntza izenekoa? Ahuntzatxoa loturik labore alorrean, lehen planoan, eta fabrika itzela atzealdean, bi munduen arteko kontrastea areagotzeko. Baina Agirre Madrilen hil huen, erdi madrildarra huen!, protestatzen zuen beste batek, eta puntu hartara iritsirik inork ez zekien zehazki Lorenzo Agirreren bizitzaren nondik norakoa.

      Baztango mugak zeharkatzen ari nintzelarik Ciga Etxandiz gogoratu nintzen, bere Biderakoaz, zehatz esanda, eta bertan azaltzen diren mendiak nik orduan ikusten nituen berberak zirela ohartu nintzen, eta eder zeudela mendiak, eta eder zeudela ere koadro hartan, eta gero Txakolindegia deitzen den koadroaz ere gogoratu nintzen, non lehen planoko laukoteetako batek, besteak ez bezala, larruzko zapata dotoreak eta janzkera modernoa baitaramatza, eta horrek salatzen duela txakolindegi hura, 1915ean margotua, hiri-girokoa dela, hau da, hiri-girokoa baldin eta orduko Iruñeari hiri izena egoki bazaio, eta aita zenari entzun niola behin baino gehiagotan Ezkabako txakolina egina zenean sotoak edo etxabeak baizik ez ziren txakolindegietan izara zuri bat paratzen zutela, txakolina bazegoela gaztigatzeko, eta jendea bere merenduarekin joaten zela, txakolina edatera, eta koadro hartako laukotekoek kazuela bat badaukatela elkarren artean, eta txakolindegi hura 1915eko Iruñea baizik ezin dela izan, eta Ciga Etxandi Poliziak atxilotu zuela gerra garaian bere semetxoarekin pastelak erostetik bueltan, ohartarazi ziotela etxean Polizia zegoela, baina ez zuela kasurik egin nahi izan, berak ez zuela gaiztakeriarik egin eta ez zuela ihes egingo, eta eraman egin zutela pastelak erosi ondoren itzuli zizkioten sosak bere emazteari ematen ahal gabe, eta kalabozoan astindu eta egurtu zutela, eta Ciga Etxandiren semetxoa, honezkero gizon edadetua, azken txikiteroa, ordu hartan basoerdi bat edaten egongo zela San Nicolasen, Jarautan edo Estafetan, eta... etxean nengoela berriro.

      [14] Toulouse-Lautrecez bildu buruxka batzu, in Egan 4-6, 1961.

      [15] Anekdota hau hainbat aldaerarekin kontatzen dutenen artean, merezi du François Gauzi ikustea.

      [16] Natanson anaiek La Revue Blanche eratu zuten 1891 urtean. Intelektualen biltokia zen. Dantzaldiak ere antolatzen zituzten.

      [17] François Gauzi, aipatu liburua. Baina beste toki askotan biltzen da poesiatxoa eta anekdota. Itzulpen narras samarra eginda: «Ulertzen dut zure zerbitzariaren profil grekoaz jeloskorrik dabilenik egotea, Toulouse-Lautrec izugarria».

      [18] Makilatxoa Albiko Museoan dago ikusgai.

      [19] Thadée Natanson: Un Henri de Toulouse-Lautrec. École Nationale Supérieure des Beaux-Arts, Paris, 1992.

      [20] François Gauzik bere liburuan dio, lehengusuaren bataioa dela. Maurice Joyantek, aldiz, haurra zelarik hil zen bere anaia txikiarena.

      [21] Gaya Nuño: Historia de la Pintura Española del siglo XX.

      [22] Pedro Manterola Armisen: Arte navarro 1850-1940, in Panorama aldizkaria, Nafarroako Gobernuaren argitalpena.

      [23] J.M. Satrustegi: Enrique Zubiri 'Manezaundi' - El hombre y el escritor, in Fontes Linguae Vasconum. Jatorrizkoa erdaraz.

      [24] Rosa Miren Pagola: Manezaundi. Klasikoak bilduma, Eusko Jaurlaritza. Jatorrizkoa euskaraz.

      [25] A. Irigaray: La obra literaria de Enrike Zubiri, in Fontes Linguae Vasconum 108-109 zenbakia, 1967.

      [26] Klasikoak liburukoa, Iruñeko itzulia, 48-51.

      [27] Klasikoak, Parisen, 55-58.

      [28] Pedro Manterola Armisen, aipatu liburua.

      [29] Interior de una fábrica de pescado koadroari buruz ari da, egun Bilboko Arte Ederretako Museoan eskegirik.

Home, sweet home

Etxera iritsi nintzenean aurkitu nuen lehen gauza Cristinaren oharra izan zen. Hala zioen: «Mutil bat ezagutu dut. Ez naiz zurekin itzuliko». Gaztak gorde nituen, arropa zikina ikuzgailuan sartu nuen, dutxatu egin nintzen. Ez zen Cristinak utziko ninduelakoa egiten zuen lehen aldia. Baina zerbaitek erakusten zidan oraingoan ez zela aurrekoetan bezala. Mezua laburregia zen, uztearen eszenaratzea oso urria zen: lehenagoko errietarik gabe, «lau egia» kantatu ahal izateari zirrikiturik utzi gabe. Gero mutil bat ezagutzearena zegoen. Hori guztiz berria zen, eta nahikoa ezagutzen nuen Cristina, nahikoa ezagutzen genuen elkar, jakiteko gure artean, nerabeen jeloskorkerietan aritzeko tentazioak oro sobran zeudela. «Mutil bat», gainera, ez «gizon bat». Arratsalde hartako planak zapuztu bazizkidan ere, kiroltasunaren alde egin nuen. Oso ongi, Cristina, oso ongi egin duzu, zorte ona opa dizut. Oraintxe demostratu duzu oraindik bizirik zaudela. «Mutil bat»? Nor izango zen inozoa? Ez nion telofonoz hots egin nahi izan. Mintzatuko ginateke hurrengo egunetan, ikusi egingo genuke. Une hartan, hala ere, oharrak pixka bat ernegatuta utzi ninduen, etxeko sarrailan giltza sartu orduko banuelako pentsatuta afaltzeko menua, banuelako pentsatuta Cristinarekin konpartitzea afaria, banuelako pentsatuta gero, akats handirik ezean, berarekin oheratzea. Denbora luzexka etxetik kanpo egon denean horrelako arrats bat pasatzea nahi izaten den gogoarekin desiratzen nuela hori guztia.

      Ez nuen bakarrik afaldu nahi eta Zederruni hots egin nion, baina inork ez zuen erantzun. Kalera irten nintzen dendak itxi baino lehen.

      Edozeinen esku ez dagoen plazer gorena da udaberrian, gure herrian —gure herritik kanpo, nekez— jan daitekeen menu hau dastatzea. Herriminak bultzatuta, prezioaz zein dekorazioaz harribitxi-denda dirudien arrandegi batera joan nintzen eta kilo bat antxoa erosi. Zaharrek-eta errekako amuarraina jarriko zuten nik orain antxoa jartzen nuen tokian, eta, alderdi gastronomikotik, erabat ados nago. Baina errekako amuarraina lortzea zaila da, errekako amuarrainak piszifaktorietatik errekan libre utzita izaten direla kontuan hartu gabe. Hortaz, neure antxoak hartu eta parte zaharreko denda txiki baino ongi horniturik den batera abiatu nintzen, gure basoetako diamantearen aleren bat edo bazuten ikusteko asmoz. Pozaren pozez ikusi nituen perretxikoak erakusleihoan; perretxiko ez nolanahikoak, ez, hainbatek udaberriko ziza edota maiatzeko ziza ere deitzen duen hori baizik, ahogozorik sarkorren eta jatorrizkoenen duen ziza hori, haurtzarora itzultzen nauena. Dasta ezazu, esan zidaten kasik haurra baino ez nintzela, baso-zati bat jaten ari zarela dirudi. Kilo erdi bat erosi nuen. Ikusten zen udaberria on zetorrela zizatarako, 16.000 pezetatan kiloko saldu baitzidaten, bakarrik. Lehenak dira, jakinarazi zidaten. Hala behar zuen, egutegiari begira bederen. Hiru kilo zainzuri fresko ere sartu nituen poltsan. Bestea basoko diamantea bada, zainzuria gure alorretako urre zuria. Erronkariko gazta-puska bat ere hartu nuen, badaezpada, eta, halako menu argi, xume eta xamurrak ardo alai, fresko garden eta gaztea merezi duelakoan, Ruedako sei bonbilla ardo zuri erosi nituen, etxean oina jarri orduko hozkailuan sartu nituenak. Horrela horniturik, ez nion inori —inori ere ez, gero—, afariaren inbidiarik. Baina, bakardadea ongi eramanagatik, ez nuen bakarrik afaldu nahi. Zederruni hots egin nion berriz. Oraingoan harrapatu nuen. Zederrun, esan nion, etorri merendatzera. Ekarri hire arreba, nahi baduk. Bat zor dizuet. Hasieran ez zuen nahi, baina ez nion ezetza onartu. Orduan aitzakia ergelak ateratzen hasi zen. Zederrunek ez zekien gezur esaten. Moztu egin nion. Orduan, egia al zen maitemindua hintzela? Esaiok hire kuttunari etortzeko, baita ere, horrela ezagutuko diat. Menuaren apologia sutsua egin behar izan nion, bestela ezezkoan iraungo zuen tinko. Ongi portatuko nintzela zin eginarazi zidan erabateko baiezkoa eman baino lehen.

      Sukaldean lanean jarri baino lehen disko bat paratu nuen. Laboaren bat aukeratzekotan egon nintzen, baina baztertu nuen ideia; izaten ari nintzen herrizalekeria-atake eta guzti, Laboa gehiegizko zatekeen; Unamunok, gazte eta abertzalea zenean ere, ez zukeen horrenbeste jasango. The Kinksen bat aukeratu nuen, rock & rollerako galdu den belaunaldi batekoa izaki, berandu bazen ere ale gutxi batzuk erreskatatu ahal izan zituen taldearen omenez. Ruedako bonbilla bat ireki, ur eta izotza zituen kubotxoan sartu, eta antxoak jada garbituei hezurra kentzeari ekin nion, eltze bat ur gatzarekin berotzen jarri eta gero. Antxoa garbiak eta hezurrik gabeak zilarrezko liburutxo irekiak bailiran ezarri nituen paperezko zapia zuen plater handi batean; ura irakiten hasi zenean zainzuriak bota nituen bertan, saltzaileak zurituta eman baitzizkidan. Sortatan artilezko hari batez lotuta sartu nituen, puntak gora begira. Perretxikoak azken momentuan egingo nituen; zartaginean oliba-olioa berotu —ez epeldu, ez kiskaldu ere—, perretxikoak hantxe bota, minutu batzuez eginarazi, ondoren arrautza pare bat, hiru agian, bota, bertan gorringoa egurrezko koilaraz apurtu, eta arrautza sobera mamitu baino lehen sutatik atera. Gatz pixka bat eta perrexila eman, eta jan. Mahaia ere prestatu nuen, mantel eta guzti, eta ardorako neuzkan koparik onenak atera. Ordurako Ruedako bonbilla erdi husturik —edo erdi beterik, horra betiko zalantza— zegoen, The Kinksek Lola abesten zuten; nire inguruari begiratu nion eta kopa altxatu nuen; denbora joanaren alde, galduriko lagunen alde, nire odolkide joandakoen alde, ilusio puskatuen alde eta behialako inozentzia urratuaren alde edan nuen. Afaria prestatzen utziriko arrastoak begiratu nituen, Ruedako bonbilla, antxoen hezurtxoak meta bat eginik mahaiaren zoko batean. The Kinksen gitarra prehistorikoez eta doinu mengelez blaitu nintzen, nire eskuetako zain gero eta nabarmenagoez ohartu. Ardoaren berotan arazorik gabe onartu nuen zer nintzen, urteak joan, urteak etorri, zer bihurtu nintzen azkenik: bizitzaren erdi aldeko kale kantoiari buelta emaniko gizon berekoia, pertsona heldua, heldua eta arraroa. Bakarrik nago, esan nuen, ozen, nire osasunean. Biba ni! Eta edan egin nuen berriz ere.

      Zederrun, bere arreba eta bere neska iritsi zireneko litro bat ardo zurik ematen duen optimismo guztia nirekin nuen, eta Zederruni agindu bezala, ongi portatu nintzen, edo hala saiatu nintzen bederen. Egia esan, ez zen oso zaila: sekretua zen afaria ongi gertutzea, ergelen moduan irribarre egitea eta Zederruni Internetez mintzatzen uztea. Ahoa behar dena baino gehiago ireki gabe. Eta, oroz gain, intelijentzia apurrik eduki zezakeen komentarioa egitetik begiratzea, deabrua elizan edo soka urkatuaren etxean aipatzetik bezala begiratu ere. Zederrunen neska-lagun berria, arreba bera bezala, gure herriko neska tipiko guztiak bezalakoa zen: ez politegi, ez itsusiegi, ez sobera altu, ez sobera txiki, ez erabat ilehori, ez guztiz beltzaran, ez begi argi, ez begi ilun, ez izugarri ongi egina, ez desitxuratua ere; ez intelijenteegi, ez tontoegi, batez ere etxeko ekonomiak baldin baziren tartean. Maitagarri, amultsu eta irribarretsu, ezezagun baten etxean batez ere; erdeinari, lehor eta jenio biziko maizago norberaren etxeko epelean. Diskretuak, ohiko gezurlekuetan besteren famak eta ospeak ehundu ezean. Ez dotoregi jantzietan eta apaingarrietan, baina detailetxoa zaindu zale. Afaria ezin atseginagoa izan zela esan beharrik ez dago. Beharrik produktua ona zen. Ongi portatu beharrez bi litro ardo edanik ere asperra itoko nintzela konturatu nintzenean despeditu nituen, aitzakiaren bat ateraz, eta Zederruni eginiko promesa hautsi aitzin. Berriro bakarrik gelditu nintzelarik, whisky bat prestatu nuen eta besaulkian eseri, erdi lerdotua, dosi txikietan baizik ez bada, eta zein gorrotagarri den berriro ere baieztatzeko baizik ez bada, lagun hurkoa guztiz beharrezkoa dela hausnartuz. Ez dut sekula ikasiko. Egunerokotasunezko hamar minutu nahiko dira etxera itzultzen naizenetan izaten dudan poz inozoa hiltzeko. Kontua zen, sabel hanpatua eta horditurik ez ezik, umore aldatuta ere banengoela. Ohera joan nintzen.

      Denbora luze joan zen loak hartu ninduen arte, eta ondoren ere ez nuen lo lasaia eduki. Amets egin nuen. Baziren basoan bizi ziren bi ahizpa pobre. Egun batez, gazteenak aurkitu du egur-pilo baten zamak oker-oker eginda dabilen atsoa, eta lagundu nahi dio. Atsoak —sorgin edo aztia, dudarik gabe—, bere jarrera eta on nahia saritzeko, ez dio karga eramaten uzten, eta aztikeria hau agintzen dio: ahoa irekiko duzun bakoitzean diamanteak aterako zaizkizu. Ahizpa zaharrena, enteratzen delarik, basora ateratzen da. Atsoa berriz azaltzen da, bere egur-kargarekin. Ahizpa zaharrenak egurra eramateko eskaintzen du bere burua. Zergatik ez, dio atsoak oraingoan, ongi da; hartu eta eraman ezazu. Ahizpak, atsoaz tronpatu dela iritzirik, egurra zoruan lagatzen du. Eta sorginak madarikazio hau egiten dio: ahoa irekiko duzun bakoitzean apoak aterako zaizkizu [30]. Ahizpa zahar gaiztoak Margoten aurpegia hartzen du halako batean, eta ahotik apo itzel, alimalea ateratzen zaio; Toulouse-Lautrecen beraren aurpegia du eta pankarta txiki bezalako zerbait darama: «Veretrum Nemesis» dago idatzita [31]. Apoari falo izugarri bat ateratzen zaio bat-batean, mirakuluz bezala, eta Margot zeharkatzen du hankartetik bururaino, eta honi ez bide zaio gaizki iruditzen. Ahizpa onak Cristinaren itxura hartu du, eta falo izugarrira hurbildu da, bekaizkeriak jota; ahoa ireki eta perretxikoak erortzen hasten zaizkio. Jan itzak, zerri horrek, esaten dit, eta bat hartzera noanean konturatzen naiz perretxikoa Cristinaren baitako zer lika nazkagarri batez bilduta dagoela. Zer lika nazkagarri eta, orain berde, hori, Lautreci darion berbera da. Lautrec nire ondoan dago eserita, hanka ñimiñoak airean, ez baitu zorua iristen eserita dagoen petriletik. Apo bat du eskuan, Villiers de L'isle Adamek oparitu dit [32], esaten dit. Zuk ere larrutan egin al duzu berarekin?, galdetzen dit, eta ez dakit apoaz, Margotez edo Cristinaz ari ote den. Lautreci izerdi-usain okaztagarria dario, gonbitoka hasteko gogoa badaukat. Begira, begira, hor dator Renard, dio Lautrecek. Hala da, Maurice Chevalierrek usatzen zuen canotier horietako bat jantzirik duen tipo bat azaldu da, Lautrecek eskuan duen apoari begira jarri da eta zera esan dio: adiskidea, ez dizut deusen arrangurarik eman nahi, baina, jainkoarren, itsusia zara, gero! Apoak ahoa ireki du, haur batena bezalakoa eta hortzik gabea, hats berokoa, eta halaxe erantzun du, halako doinu ingelesdun arin batez: eta zu? [33] Lautrec niri begira jarri da, eta beste hainbeste esan du: eta zu? Canotierdunak Nestorren aurpegia hartu du, halako batean, larrua jotzera noa, dio, eta bera baino gehiago den zupo alimale bat ateratzen du. Bertatik zintzilikatzen dira Margot eta Cristina, eta gero milikatzen dute, zaldi gainean bezala esertzen dira, bertatik edaten dute hazi berdea, baina gainez egiten die, eta erortzen diren tanto berdeak apo bihurtzen dira zorua ukitu orduko. Aspertzen ari naiz eta zinemara noa, dio Lautrecek. Ukitu nahi izan dut dagoen besaulkitik jaisten laguntzeko, baina irristatu egin zait hatz artean. Zu zinemara?, galdetzen diot, eta irri izugarri sakon, ozen eta itsusia egiten du. Neuk asmatu dut zinema!, egiten du oihu, harro. Ez al dituzu Loië Fullerren litografiak ikusi? [34]

      Litografien irudiarekin esnatu nintzen, sabeleko minez, bihotzerreaz eta batere atsedenik hartu gabe nengoelako inpresioarekin. Gehiegi afaldu eta edan izana faktura pasatzen ari zitzaidan. Altxatu nintzen txiza egin eta bikarbonatoa edatera. Bikarbonatoa edan ondoren baso bat ur edaten ari nintzela gertatu zen.

      Goizeko bostak edo izango ziren. Iratzarri nindutenik ere ezin dezaket esan. Ezin dezaket hori ere esan haien aurka. Iratzarririk bainintzen.

      Atean danbadak entzun ziren. Nola ireki zuten beheko atea, kalekoa, ez dakidana da. Trumoi batek egin zuen eztanda. Ireki, Polizia!!!

      [30] Ipuin hau Romain Coolusek idatzi eta argitaratu zuen Le Figaro Illustrée aldizkarian, 1895eko iraileko alean, Les deux soeurs légendaires izenburuarekin, eta Toulouse-Lautrecen marrazkiekin.

      [31] Batzuen interpretazioek diotenez, «nire sexua da nire mendekua» ulertu beharko litzateke.

      [32] Ametsaren datu hau ere historikoa da, Gauzik kontatzen duenez. Villiersek oparitu zion apoa, eta Caulaincourt kaleko atelierraren ondoko orube batean galdu omen zen, Lautrec penaturik gelditu zelarik.

      [33] Lautrecek Jules Renard idazlearen bestiarioa ilustratu zuen (egun Le livre de poche-n aise aurki daiteke), eta halaxe bukatzen du apoari eskaintzen dion zatia, Lautrecekiko konplizidadean. Izan ere, eta adibide hauetan ikusten denez, Lautrecentzat apoa zen bere itsustasuna eta bere sexua bateratzen zuen sinboloa. Hainbat lagunek, hori jakinik, gisa honetako jolas konplizeak egiten dituzte.

      [34] Loië Fuller, argi, oihal eta bitarteko mekaniko zein optikoen laguntzaz dantza oso ikusgarria egiten zuen dantzari amerikarra zen, Parisen arrakasta itzela lortu zuena. Lautrecek hiru litografia egin zizkion. Hiruretan dantzaria estaltzen dituzten oihalek hartzen duten eitea berbera da, baina koloreak aldatzen dira: hiru litografiak elkarren segidan ikusten badira, halako mugimendu-ilusioa erdiesten da. Zalantzarik gabe, horretaz ari da Enekoitzen ametseko Lautrec imajinario hori.

Errealitatearen aniztasuna
jasateko formula

Joseja, nire betiko abokatua, aurpegia zartatuko didalakoan dago, onetik irtenda. Baina zer arraio...! Beste hitzik ez du. Baina zertan nahastu haiz? Nik hasieratik esan diot, Joseja, badakik zertan aritzen naizen. Ba, ni betikoan aritzen nauk. Gainerakoa kea duk. Baina, orduan..., berak, azalpen bat eskatzen duen protesta moduan. Nik ez diat fitsik esango ostia nondik etorri den jakin arte. Atera nazak hemendik.

      Komisaldegiko egonaldia gogorra izan da, uste baino gogorragoa. Bi egunez ziega batean eduki ninduten, isolaturik, bakarrik, inolako konpainiarik gabe. Berrogeita zortzi ordu pasatutakoan nazkagarri bat sartu zitzaidan ziegan lege antiterrorista aplikatu zidatela jakinarazteko. Hirurogeita hamazortzi ordu pasatu eta gero nazkagarri bera etorri zitzaidan garaipenezko irribarrea ezpainetan. Etxea eta denda sakon miatu zizkidaten, eta gaztak aurkitu zituzten. Ez hituen ezkutaleku txarrak, esan zidan nazkagarriak, ez hituen batere txarrak. Nazkagarriak muniparen pipa bota zidan ziegako koltxoi gainera. Orain bai, orain harrapatu egin haugu. Hirurogeita hamabostetik argitu gabeko guztiak leporatuko ditiagu. Josejak aitarenak egiten zituen: baina nola arraio gorde duk muniparen pistola? Burutik al hago?

      Nazkagarriak maltzur egin zuen irri. Atxilotu eta berrogeita hamar ordutara aitorpen bat ekarri zidan, izenpe nezan. Zu ez zaude burutik sano, esan nion, lehor. Harro jarri zitzaidan: hara, panpina hori, hik hau firmatuko duk, onez, edo hauxe bera firmatuko duk, txarrez. Aitorpena bat eta bera izango duk; hire kaskagorkeriak markatuko dik emaitza bakar horretara iritsi aitzin jasango dituan ostien zenbatekoa. Pentsatu gabeko erreakzioa eduki nuen. Irabaz beza torturadoreak bere jornala, atera zitzaidan, deblauki. Ez dut ukatuko gogotik jipoituko nindutelakoak beldurrez eduki ez ninduenik. Izan ere, polizien intelijentziaz fio behar baduzu... Nazkagarriak maltzur egin zuen irri. Orain berdin zaiguk, hireak egin dik, pistola badiagu. Ostia-errazioa aurreztu duk, mutur zikin horrek, bedeinkazioa izan duk hiretzat, ez dakik zer huen esperoan. Orain berdin duk. Pistola badiagu, eta hiretzat ez zegok fidantzapeko askatasunik. Epailearen aurrean halaxe azaldu nintzen, ezer izenpetu gabe, baina mutu. Carabanchelera, esan zuen epaileak. Joseja abokatuak aitaren egiten zuen behin eta birritan. Kaguendios, pistola puta horrengatik ez balitz... Ikusi duk egunkaria? «ETAko komando diru-garbitzailea». Izenez baizik ezagutzen ez nituen militante historiko pilo batekin lotzen ninduten. Joseja ileetatik tiraka ari zen. Pistola puta hori. Chanchullo Komandoko buru egin haute. Epaileak badik interes gaiztoa, ez duk normala hirekin gertatzen ari dena, ez diate ezer eta Carabanchelen haukate, ez zegok fidantzarik, jakin nahiko nikek epaile honi nork eman dizkion argibideak.

      Ni, lehen hilabetean, mutu, ostia nondik zetorren jakiteko zain. Joseja lasaitu nuen, barregarria da, gero, presoak abokatua lasaitzea. Carabanchelen aste bete eginda, bertako mafiako bat bidali zidaten mezulari. Lasai, esan nion, dirua badiat. Josejari esan nion, bila ezak Cristina, badiat urrezko Rolex bat, hona ekartzeko esaiok.

      Cristinak bisita bat egin zidan, negarrez aritu zen, disgustu handia bazuen. Ez iezadak orain emaztegai etsituaren planta egin dezadan eska, esan zidan, ez nauk astero bisitan etorriko, badiat lagun berria, ez nauk berriro izorratuko, hor konpon hi eta hire txapuzak, gureak egin dik. Soka eman nion bere lanturuaren soka luzeari. Eta Rolexa, ohe ondoko mesanotxeko kaxoi ezkutuan nuena? Rolexik ez zegok ohe ondoko mesanotxean, putaren bati-edo oparituko hion, alproja halakoak. Barrez ekin nion, nire kautan, Cristinak alde egin eta gero. Orduan, Mallorcakoa zela esaten zuen puta hari eman nion erloju hura...? Horrek ere berea badu, Mallorcakoa zen errealitatearen berri zekien bakarra. Lasai, esan nion mafiakoari, dirua badut, emaidazue aste pare bat.

      Barruan hiru aste neramatzala Margoten orri bat jaso nuen. Nik ez nuen kontua honela bukatzerik nahi. Triste nago. Ezer egiten ahal badut zure alde... Zertarako hasi burukadaka zeldako pareten aurka? Irriaren bidetik atera zitzaidan. Horra bihotza erauzirik izatearen beste abantaila bat. Oso barregarria zen dena, izan ere. Nire txaluparen aingura guztien lokarriak eten dituzu, itsas handietan zeu beste iparrorratz ezaguzten ez duen txalupa hauskor bilakatu nauzu, eta hondoratu naiz; esku bat luzatu dut zuregana, zuk ez diozu heldu; nire ergelkeriak xaxatu olatuek jan naute, zure eskua izan da ikusi dudan azken gauza, zure irria adituko dudan azkena itzulerarik gabeko hondarreko bidaia hasi baino lehen. Idatzirik zegoen.

      Laugarren astean beste gutun luzeago bat eduki nuen. Gutuna ez zetorren bakarrik, Le Mondeko ebakin batekin baizik. Ebakinari paratu nion begia, lehenik, ezinbestean, eta ikusi nuenak zur eta lur utzi ninduen. Gutunaren izenpea begiratu nuen, gero. Nestor-Lupusena zen. Halaxe zioen gutunak:

      «Euskalduna, ez zara nik uste nuen bezain azkarra, aitzitik, oso baldarra eta zakarra zara, ez nuen uste munduko herririk zaharrenak horren tipo ergelak eman zitzakeenik, zu bezalako jendearekin zure herriak ez zukeen luze iraungo, seguru zaude euskalduna zarela? Dezepzio handia hartu dut zurekin. Gaztigatu nuen, gaizki pasatzekoak bazenituen, ilusioak zapuztuko dizkizugu, zure patua kunplituko da, gaztigatu nuen. Ez zenidan jaramonik egin nahi izan. Margotek nahastu zaituela pentsatu nahi dut, eta alde batera ulertzekoa da, ez da hori bezalako eztirik edozein erlategitan aurkitzen, hori baino gehiagokotzat zintudan, ordea. Dezepzionatu egin nauzu, askoz gehiago espero nuen munduko herri zaharrenetakoa den batengandik. Badakit zer ibiliko zaizun buruan. George Garastas izan al zen eroslea? Garastasen lagunen bat? Zu eta bion artean: zer inporta du horrek? Berdin da, euskalduna, berdin da. Zuri, batez ere, berdin zaizu. Garastas izan, bere lagun bat izan, berdin da, horrek ez du ezer aldatzen. Zure aukera izan zenuen, neronek eman nizun aukera hori, eta ez zenuen nire hitza aintzat hartu nahi izan, ez zenuen bidea egoki aukeratzen jakin. Gaizki pasatuko zenuela esan nizun, euskalduna, gaizki pasatzen ari zara, gaizki pasatuko duzu puska batez, ez dut uste inork kendu ahalko dizunik, demagun, pare bat urteko kartzela; honezkero, ezta guk ere, nahiko bagenu: badakizu, burokrazia astiro doa... Eredugarri izan daitekeen zigorra komeni zaigula alde batera utzi gabe. Ikusi zintudan azkeneko aldiz hainbeste kezkatzen zintuen ile urdinduko gizon horrek, Fuentesek badu, noski, zerikusia zure oraingo egoeran. Peoi bat da, peoi hutsa; baina halako peoiek nagusietan nagusiena denari men egin behar izaten diote, orain honen alde daude, baina bost minutu ondoren beste patroi boteretsuagoaren alde egon daitezke erraz... Ez al zenekien hau guztia, euskalduna? Benetan hain sinplea al zara? Fuentes horrek ardura politikoak eduki ditu Madrilen. Yvesen laguna zen. Baina gure laguna ere bada. Margot putaxka hartaz nahiago dut ezer ez esatea. Benetan uste al zenuen sekula maite ahalko zintuenik? Benetan uste duzu neska batek —edozein izanik ere— hainbeste balio dezakeenik? Zuei, euskaldunei, ehungarren eskutik iristen zaizue dena, makina bat bider erabilitako gauzengatik ezagutzen duzue mundua. Pena ematen didazue, hirugarren mailako ekipoa zarete.

      »Nire patroiak, dena dela ere, ezin zezakeen laido hau jasan. Ni ere peoi bat baizik ez naiz, mundutik erretiratu naute nire okerrak direla-eta, baina nire peoi-lanak oraino du salmenta. Zu presidiario bat zara. Peoi-lanak agintzen dizkidan patroiak ezin zezakeen laidoa jasan. Ez da diru kontua. Edo bestela esanda, dirua gutxien inporta duena da. Zuri esker, zure pigmentuei esker zehatzago esateko, egin den operazioan zenbat gal zezakeen nire patroiak? Bost milioi libera, sei milioi, zazpi? Huskeriak. Nire patroiak ezin jasan dezakeena ez da berarentzat huskeria baino ez den diru hori, bere kontura trufa egin, berari harpa jo, berari errespetu galdu dioten lau alproja badirelako prezedentea baizik. Adibide txarra egin duzue, eta horrek ez du barkamenik. Horregatik zaude zu orain zauden tokian. Ongi etorriko zaizu gogoeta egiteko, euskalduna».

      Garaia da, noski, esateko Le Mondeko ebakinak zer esaten zuen. Yves Carreauxen argazki eder bat bazekarren, izenburu honekin. «Armand Leduc arte-kritikariak dio badakiela Toulouse-Lautrecen Aux Courses koadro famatua, orain hamazazpi urte desagertua, non egon daitekeen».

      «Orain ulertzen duzu, euskalduna? —segitzen zuen Nestorren gutunak—. Margotek Aux Courses koadroaren kopia ederra eginarazi du zuk emandako pigmentuekin, eta nire patroiari erakutsi dio. Jakina, nire patroia Lautrecen koadro hori 1982ko lapurretaren ostean erosi zuena da. Dudarik al zenuen lapurreta hori eroslearen beraren aginduen arabera egin zenik? Kapritxo hori eduki zuen. Ez zuen espekulatzeko gogoz erosi, ez, egiazko amateurra delako baizik, koadroa bere bilduma pribatu izugarrian eduki gogo zuelako. Margotek ere horrenbeste bazekien, eta bazekien nola iritsi gugana, eta txantajea egin dio nire patroiari. Nola ez zuen jakingo, bada, gaztigatu nizun bezala bera gau hartan gertatutako guztiaren lekuko izanez gero. Thierryk —zure pigmentuekin— moldaturiko kopia erakutsi dio, eta zera esan dio, zer, aterako al dut jendaurrera, eskandalua eratuko dut edo moldatuko gara? Hasiko al naiz nire Aux Courses faltsu hau erakusten? Adituek ontzat ematen badute, zureak, autentikoak, ez du ezer balioko. Zalantzarik sortzen bada, berriz hasiko gara 82ko lapurreta denon gogora ekartzen. Pista berriak azalduko dira, suposizio maltzurrak... Susmo berriak haziko dira, eta koadroa nola berreskuratu dugun ikertzen hasiko denik ez da faltako. Eta orduan... Zer, hasiko al gara berriro kontu zahar hori denen oroimenera ekartzen? Onartuko duzu egia guztia jakin dadin arriskua edo zerorrek erosiko didazu faltsua? Honezkero prezio bat adostu dute —bost, sei milioi libera, lehen esan dizudanez—. Ez da eskandalurik izango, Armand Leducek —edo Yves Carreauxek, zuk ezagutzen zenuen izenez— laster esango du konfundituta zegoela, pista gezurrezko baten atzetik abiatua zela, Aux Courses lehen bezain desagertua dagoela... Eta, zu, euskalduna, bitartean, zure gaztarekin, zure gazta barregarri horrekin engainaturik. Eta kartzelan.

      »Aitortu behar dut faltsifikazioa izugarri ona dela; Thierryk maisulan bat egin du; seguru nago bera ez dela gauza, gaur egun, horrelako lan bat, teknikoki, bakarrik egiteko. Berdin da, behar zituen laguntzak bilduz edo deabruak daki nola, kontua da moldatu dela faltsifikazio-lan ikaragarria, lehen mailakoa egiten. Baina, denetan harrigarriena da nire patroiak ez duela txantajea onartu faltsifikazioa ona zelako, ez; harrokeriarengatik, banitatearengandik erosi du koadroa. Nire aholkuen aurka, bidenabar esanda.

      »Margotek kopia atera izan balu, guk aurka egitea bagenuen, eta, ez pentsa nire aldetik hau esatea harrokeria dela, baina, faltsifikazioaren teknikez eta gorabeherez dudan ezagutzari, aldez aurretik banekiela duda izpirik gabe kopia bat dela gaineratzen badiozu, aukera guztiak genituen Margoten iruzurra, goizago edo beranduago, agerian uzteko. Hautsak harrotuko lirateke, hori egia da, eta horixe zen nire patroiak nahi ez zuena.

      »Bazegoen, ordea, beste aukera bat, eta horixe izan zen nire patroiari proposatu niona: uztazu, uztazu koadroa atera dezaten! Guri zer? Kasurik txarrenean, hau da, adituek autentikoa dela esaten badute ere, guri zer? Berriz Albin eskegitzea lortzen badute, fabula nahasi eta aldrebes bat erantsiz, zer? Autentikoak zeurea izaten jarraituko du, berdin erakusten ahalko duzu zure bilduma pribatuan horrelakorik merezi duten lagunei; are, Albin dagoena faltsua dela azalduz, faltsu horren historia kontatuz, irri handiagoak egin ditzakezu! Horixe proposatu nion, eta hara! Horixe izan da nire patroiak jasan ezin izan duena: inoren burutik pasatzea, une labur batez baizik ez bazen inork susmatzea, berak daukan Aux Courses autentikoa ez dela. Prestijio-kontu ergel batek bost milioi libera galarazi dizkio.

      »Eta zu, bitartean, gaztagintzan. Zu bezalako jendearekin, mirakulua da euskaldunak XX. mendera iritsi bazarete, zeuen konkistatzaileak eskuzabal eta on izan dira zuekiko, derrigor, zeren, bestela... Handi etorri zaizu hau guztia, euskalduna. Mundua handi zaizu.

      »Margotek lortu du, azkenik, bere mendekua gauzatzea, sosak atera dizkigu, honezkero lasai egongo da, pozik, irri egingo du gogotik. Nire patroiari ez zaio dirua axola, bere giroko jendearen aurrean barregarri gelditzea baizik. Dudak eduki zituen, horixe izan zen bere kezka: faltsua erakusten bazen bere prestijioak sofritzen zuen. Mukitsu horrek engainatzen bazuen, baita ere, beste modu batean bada ere. Zu izan zinen gure azkeneko baza; bagenekien zerbait prestatzen ari zela baina ez genekien zer. Zuk hitz egin izan bazenu kolpea geldiaraziko genukeen, baina ez zinen azkarra izan, euskalduna, eta orain larrutik ordaintzen ari zara. Margoti ere eskua erantsiko diogu halako batean, pazientzia kontua baizik ez da. Baina, jakina, zuri ez genizuke inola ere eskapatzen utziko. Okertu egin nintzen zurekin, aitortu beharra daukat. Uste izan nuen nire kastakoa zinela, hautsezina zinela, ni bezala; gogorra eta azkarra zinela. Baina oker nintzen, apurtxo bat falta duzu: inork sekula zu maitatzen ahal zaituela posibilitatea baztertzen ez duzuno, zaurigarri zara, ahul eta hauskor».

      Bestela ere nire zeldatik ikusten ez dudan zeru urdina ez omen da zerua, ezta urdina ere, eta nik ikasi berri dut, hungariar batek erakutsia, zein den errealitate harrapaezin eta aurpegi-aniztun horren aurrean hautsezina izateko formula.

      Nork esan zidan niri artea aspergarria zela?

      Zederruni egin diot karta. Honelakoxea, koma bat gora, koma bat behera:

      Zederrun maitea: Internet ikastaroa egiteko eman dut izena, hemen, kartzelan. Arrazoi duzu, atzeratuta gabiltza, ez dugu ezer ulertzen. Egin dezagun behingoz garaiaren araberako faltsifikazioa, faltsifikazio birtuala. Asmatu ezazu firma polit bat, itxuroso, ikusgarria. Inprimarazi ezazu milioi bat kondoi firma horrekin. Egin ezazu web orri egokia, ospeduna, jendeak biblia moduan hartzen duen horietako bat. Sekula izan ez den pintorearen biografia, obra eta estiloa, nire kontu. Inoiz munduan izan den pintorerik onena, noski. Gure amarruak mundu-mailako hedapena, hagitz denbora laburrean, lortu duenean, jendea saldoka erostera joango denean, ez dute, noski, obrarik aurkituko: ez dago-eta. Eta ez gara egiten hasteko bezain tontoak izango. Baina kondoiak bai, kondoiak badira, pintore birtualaren izenpearekin, noski, eta hori da printzipalena. Jendea saldoka abiatzen denean erostera, saltzeko ezer edukitzea. Hortaz, egun horretarako denda guztiak kondoiez lepo eginda eduki behar ditugu. Aberastu egingo gara.

      Inoiz aterako naiz hemendik, eta orduan ere duin zahartzeko aukera eduki nahi dut.

      Xede goren hori dela tarteko, ez dut hain erraz amore emango.