UXUE ALBERDI

Dendaostekoak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2020 Uxue Alberdi

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2020ko iraila

Edizio hau: 2020ko iraila

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Zure egunik onenez ezer ez dakidala ohartu naiz

kolpez, Ni gabekoak direla Zure egunik beteenak

eta zuekin batera han egoteaz hasi naiz fantaseatzen

IÑIGO ASTIZ, Baita hondakinak ere

Honi erliebezkoa esaten zaio, beste honi bainika, hauek ojeteroak dira, beste hauek bodokeak, azpikoak filigranak eta gainjarriak, barruko hau harexka. Honakoak filtire brodatuak dira, besteok kate-itxurakoak, segidakoak beauvis puntuzko brodatua, brodatu zuloduna, brodatu zuria eta fantasiazkoa…

Burgosko epaiketaren biharamunean josten ari nintzen leihoaren aurrean, ibaiari begira. Handik ikusi nituen guardia zibilak hamarnaka sartzen. Hamasei urte neuzkan.

      Beste manifestazio batekin akordatzen naiz ni: guardia zibilek San Frantzisko kalea itxi zuten alde bietatik. Jendetza sakabanatu egin zen, Arraterekin nengoen, haren ama Trini oihuka hasi zitzaigun balkoitik. Ezker-eskuin desagertu zen jendea, atarietara, zabalik egoten ziren. Ezkerretara jo genuen guk, zortea izan genuen, beste alderantz egin zutenei jazarri zitzaizkien poliziak; etxeetara sartu eta, ihesi, balkoietatik eta leihoetatik atzeko kalera salto egiten zuten. Isil-isilik egon ginen atari batean hamabost lagun.

      Ikurrina legeztatu zuten urtean izan zen.

      Denda ireki baino bat lehenago.

      Gure lagun Rosadina oso konprometitua zen. Kartzelan sartu zuten. Haren senarra ere bai. Jende asko egon zen kartzelan. Ordurako barru-barruan zebiltzan Ribero, Otegi..., bilerak egiten zituzten baserrietan. Ribero, gurasoek gelditu zuten. Zu aitak gelditu zintuen. Arnaldok ospa egin zuen beste aldera.

      Aitor atxilotu zuten: epelak eman zizkioten. Ez du hartaz txintik esaten.

      Jose Inazio ere eraman zuten, lagun minak ziren, elkarrekin bizi ziren Bilbon estudiante. Haien pisukide bati pistola atzeman zioten paskinen artean.

      Gogoan dut greba orokor bat: herria pertsiana guztiak jaitsita. Txiki eta Otaegirengatik ote zen? Bi protesta jendetsu dauzkat akorduan denda ireki aurreko urteetan: Xabier Etxeberria eraman zutenekoa, bata; goian sartu zuten, kuartelean, jendea kalera atera zen. Bestea, kale honetan bertan enboskada egin zigutenekoa; canalestarren bebarruan sartu nintzen eta ukalondoa ebaki nuen kristalezko atearekin. Lehenengo pisuan zaindu zidaten zauria, telefonoa eskatu nien gurasoei deitzeko, etxetik ehun metrora nengoen.

      Elizan eman genuen gau bat eztabaidan. Zer izango nituen, hamazazpi?, hemezortzi? EIAkoak, LAIAkoak... Han ziren troskoak ere: Mallabi, Arrizabalaga, Alkorta, Pello... Espainolistak esaten zieten. Kartsuak ziren. Gorriak. Mugituak. Orain pentsiodun borrokalariak dira batzuk, hilik daude besteak.

      Gu emakumeen elkartean genbiltzan. Nola izena zuen?

      Amas de casa.

      Tela.

      Abortatzeko eskubidearen alde borrokatzeko garaiak ziren, badaukagu argazki bat Donostiako manifestazioan. Herrian ere kalera atera ginen, paskinak egin genituen. Gogoan daukat emakume batzuen mespretxua gu saltsa hartan ikusita. Senarraren besotik helduta zihoan andre gazte bati galdetu nion abortuaren legeaz. “A mí no me hables de eso”, erantzun zidan.

      Joan Paulo II.a aita santuaren kontrako pankartak egin genituen. Elgoibartik igaro zen Loiolara bidean. Askok oihal horiak zintzilikatu zituzten balkoietan. Gu kontra egitera atera ginen Maalara.

      Hori geroago izan zen, 82an, ezkondu nintzen urtean.

      Jaietan emakumeentzako festa aldarrikatzeko protestak egin genituen. Ibaiertzeko etxe bateko fatxada margotu genuen alderik alde: barrote batzuen atzean neska bat lanbasarekin.

      Pintorearen alabak ginen!

      Ederrak eman zizkizun pintoreak. “¿A dónde vas?”, galdetzen zizun, eta zuk: “Adonde tú no vas”.

      Behin kalera etorri zitzaidan bila, hark kendu zizkidan hotzak. Beldurtuta zegoen... Politikan barruraino sartuta nengoela uste zuen; zu lasaiagoa zinen.

      “¿Con quién has estado?”, gozoa jarri zen.

      Plantirekin-eta nengoen... “¡Os van a meter en la cárcel!”, esan zidan. Baina horrek ez du dendarekin zerikusi zuzenik.

      Nondik begiratzen den.

      Denda zabaldu aurretik gurasoen etxean lan egiten genuen, ibai aldera ematen zuen gela txiki batean. Han geneuzkan bi makinak: jostekoa eta brodatzekoa. Gure amak pentsatzen zuen emakume batek ondo josten eta brodatzen jakin behar zuela, horixe zela garrantzitsuena.

      Zuk mojekin ikasi zenuen brodatzen.

      Ama Rosariok irakasten zigun eskolan eskuz brodatzen: gurutze-puntua, puntu artistikoa, eskapulario-puntua… harekin ikasi nituen. Hamabi urterekin Anton Gabilondoren saltokian jaso nituen eskolak neska nagusiago batzuekin batera: hamar makina zeuzkaten dendatzean, goizetan neska gazteak joaten ginen aprendiz. Maindireak egiten genituen, bainikak… dotea josi nion ezkontzekoa zen lehengusina bati. Egur ilunezko gela bat zen, denda ere zurezkoa goitik behera, erakusleihoaren aldamenean zineko afixak. Lauzpabost urte egin nituen bertan, etxean brodatzen hasi arte. Graduatua amaitu orduko josten ikastera bidali gintuzten biok.

      Gauza arraroa da, ez genuen protestarik egin.

      Hamaika urteetarako, helduak ginen. Aitona-amonak zaintzen genituen. Aitona minbiziarekin hil zen 1974an eta, aurretik, tratamenduagatik makaltzen zenetan hilabeterako bidaltzen gintuzten Tolosara haiek zaintzera, hamahiru eta hamalau urterekin, neska koskorretan. Mirakruz gainera igotzen nintzen aitonarekin autobusez.

      Lagun asko institutura joan ziren, gutxi batzuk karrera egitera, mordoxka bat Señorita Anitarengana administrazioa ikastera. Gure lagunak, karrera egin zuten gutxiak salbu, lanean ari ziren hamasei urteetarako. Señorita Anitak denak kolokatzen zituen. Berak bideratzen zituen lanera. Señorita Anita instituzio bat zen. Azterketak Donostian egiten zituzten, harekin ikasten zuten guzti-guztiak berehala hasten ziren enpresetan lanean.

      Lanbide heziketa egiten zuen, lanbide heziketa existitzen ez zenean.

      Eta gu makinari eman eta eman, taka-taka-taka. Lagunak etortzen ziren etxera, josten genuen bitartean berriketan egitera: Iñaki, Zelaia... Anarko guztiak, kez betetzen zuten gela.

      Zure ideia izan zen denda jartzea. Ez geunden pozik kuarto ziztrin hartan, gurasoen itzalean. Nik ordurako hemeretzi, zuk hogei, ikasketarik ez. Andreak etortzen ziren, señorak, jantziak egiten zenizkien neurrira. Nik brodatu egiten nuen enkarguz: maindireak, musuzapiak, toallak. Gogorra zen. Zuri ez zitzaizun gustatzen.

      Zoko hura, ez.

      Esan zenidan: “Zergatik ez dugu denda bat irekitzen eta, brodatuez eta joste-lanez gain, liburuak eta diskoak saltzen?”.

      Munduko gauzarik normalena balitz bezala, krisi betean.

      Enpresen itxierarekin manifestazio jendetsuak izan ziren: Jarbe, Zubal... Lantegi inportanteak itxi zituzten herrian.

      Kalea saltegiz beteta zegoen: Alkorta, Oraiko, Azafata eta Truk tabernak, Landa harategia, Arozena okindegia, Artegi etxetresnak, Teodosiaren opari denda…

      Gabilondotarren drogeria, Agirre jantzitegia, Pilar arrandegia, Zelandi ardandegia…

      Txuskoren bizikleta denda, Bidasolo farmazia…

      Aranburu bitxitegia, Azpeleta elektrizitate denda, Suministros industriales, Kartutxo janari denda, Osoro zapata denda...

      Erotuta geundela esaten ziguten.

      Gazteak ginen.

Lokal bakarra ikusi genuen, etxetik gertu. Aurrez jolas-aretoa izana, bertan aritzen ginen neskatotan futbolinean, billarrean eta flipperrean. Zorua ordukoa da oraindik, lauzetako arrakalak jolas-makinek eginak dira. Ramonarekin itxi genuen tratua: 25.000 pezetako errenta, ondo garesti.

      Eibarrera joan ginen autobusez. Goro izeneko denda bat bazen etxetresnak eta binilozko diskoak saltzen zituena, ixtekotan zirela jakin genuen eta denak erosi genizkien: diskoak, kaseteak eta baita altzariak ere. Fardel galanta. Oihalak eta hariak jiratu genituen. Dendaostean kokatu genituen mozketa eta lisaketa mahaiak eta, leihatearen aurrean, josteko makinak: Alfa bat eta Sigma bat, ez dira sekula matxuratu.

      Lokalaren distribuzioa, zenbat eman biltegiari eta zenbat dendari, aitaren aholkuz erabaki genuen. Dendaostea handia da; berak esan zigun emateko tokia tailerrari eta almazenari: “Funtsezkoa ezkutuan egiten da”.

      Metalezko apalategi batzuk muntatu zizkigun materiala antolatzeko, guk ez genuen biltegiari buruz ezer pentsatu. “Zerekin bete behar duzue hau?”, galdetzen ziguten. Andresen eskritorioa ekarri genuen, haren amak oparitua seminarista garaian. Ez dugu ezer ere aldatu, denak funtzionatzen du, dena dago pipiak edo ugerrak janda.

      Airean bete genuen dendatzea oihalez eta liburuz. Artilea eta kakorratzak ere saltzen genituen, azpiko apalak matazaz eta harilez lepo zeuden. Kanpoan, berdintsu: sarrerako bi erakusleihoetan, ezker-eskuin, oihalak, liburuak eta diskoak. Atea zabaldu orduko mostradore txiki bat; alde batera LPak eta kaseteak, bestera, liburuak. Atzean, oraindik mantentzen dugun bitrinan, hariak: zeta itxurako sedalina finak, torzal gogorrak, albaintzekoak, brodatzekoak, kakorratz lanetarako hainbat lodieratako hariak… Crocheta fina eta garestia zen, erresistentea oso.

      Bartzelonako Fabra i Coats-i erosten genion artilea pisura. Aurretiaz ordaindu behar izaten zen eta, diru apurrik sobratuz gero, artiletan itzultzen ziguten: berrogei zentimo baziren jasotzekoak, gutunazal batean bidaltzen ziguten berrogei zentimo artile.

      Zure arreoa ere ekarri genuen, Izaskun! Hamalau urte bete zenituenean amak sekulako dotea oparitu zizun, ohitura zen alaba zaharrenarekin. Ikustekoa, nola amorratu zinen. “¿De qué vas?”, esan zenion.

      De lo que tú no vas.

      Paso egiten zenuen horretaz guztiaz.

      Denda ireki genuenean arreoko izara eta toalla jokoak hona ekarri eta saldu egin genituen, zuk brodatuta auskalo noren inizialekin.

      Ama saldu ez genuenean…

      Momentu zaila zen familian, gurasoak ez ziren etxea erosi zaharrak eta sosik gabe zeuden. Errentan bizi izan ginen umetatik, kaleratu egin gintuzten eta handira jo nahi izan zuen amak; non erosiko pisua eta herriko eraikinik garaieneko zortzigarren solairuan, King Kongen, goi-goian. Ni ez nengoen ados, demaseko lotsa ematen zidan. Eraikuntzak kritika gogorrak izan zituen erraldoia zelako, nabarmena, handikia. Bazituen igogailua, berokuntza zentrala, 110 metro karratu, bi komun, garbitegia eta garajea. Emakume bat kontratatu zuen astean behin etxea garbi ziezaion. Ontzi-garbigailua hantxe ikusi nuen lehenengoz: ez zuen sekula martxan jarri. Jende goranahiak, Elgoibarko enpresaburuek erosi zuten pisu bana bertan. Kontraesanak irentsi eta isildu egin nintzen. Ama pozik bizi izan zen bere museo partikularrean. King Kongekoa erosiz geroztik, “zakurraren txabola” deitzen zion ordura arte gure etxea izandakoari.

      Sarreran, aldaretxo batean, Kixotea zeukan bi liburukitan, ertz banatan marmolezko liburu-euskarri bana: On Kixote eta Santxo. Lurrean zuk Kenyatik ekarritako ebanozko jirafa emea eta haren kumea, metro betekoa bata, txikiagoa bestea.

      Gustuko oparia izan zuen, tamainak konbentzituko zuen. Ez zen beti horrela izaten: “Vaya mierda que me has traído”, esan ohi zidan eta, hala ere, bistan jartzen zituen denak.

      Txirrinak zeuzkan gela guztietan, aberatsen etxeetan neskameei ohetik mugitu gabe eta eztarria behartzeke deitzeko erabiltzen zen sistema. Gau-mahaien aldamenean botoi txiki bat etengailuen ondoan. Ama bakarrik bizi izan zen, ordea. 90eko hamarkadan gela bakoitza kolore banatan margoarazi zuen: korridorea izokin kolore biziz; aitaren errautsen gela goroldio margoz; bere logela xanpain horiz; gonbidatuen gela azul ilunez… Plafoiak eta igeltsuzko moldurak apaindu zituen. Hari musikala instalatu zuen habitazio guztietan, ezin jakin zertarako, gorra zen eta. Gonbidatuei esango zien: “Hara hor, hari musikala”. Aire-gozagarriak kokatu zituen entxufeetan, hogei ziren eta koloniaz betearazten zizkigun aldiro.

      Argi mordoa zituen: lanparak, aplikeak, fokuak, tutu halogenoak. Garaiko etengailurik modernoenak, ilunetan argi egiten zutenak. Hainbeste etengailu zituen, ezinezkoa baitzen bakoitzak zein argi pizten zuen asmatzea. Lurra halako graziaz bernizatua eta distiratua zeukan ze patinaje pista bihurtzen baitzen! Haurrek alfonbrak erretiratzen zituzten eta korridorearen ertz batetik bestera aritzen ziren irristaka. Logelako armairua miatzen zioten, bazituen hiru kutxa: ileordez betea bata, lepokoz gainezka bigarrena, era guztietako betaurrekoekin hirugarrena.

      Egongelan hanka kurbatudun egurrezko besaulki dotoreak zeuzkan, oin-aulki tapa bigungarridun bat non Lidl-eko limoizko gozokiak gordetzen zituen, sofa etzangarri bat zeinen beso altxagarriaren barnean gordetzen zituen makillajea, haurrei propina emateko txanpon zorroa, mukizapiak, telefono haririk gabea eta telebistako agintea. Ertz batean altzari dotore bat goiko apalean irratia eta disko jogailua zeuzkana eta azpian, giltzaz irekitzen zen atal batean, bonboiak. Ezkerretara, liburutegiaren azpian, kutxa gotorra. Eskuinetara, edari-altzaria, el mueble-bar.

      Familia pobrekoa izan arren Balentziagaren beroki bat zeukan, urrezko bitxiak, aitaren margoihalak marko doratuetan. Oheburuan, Altzolako dorrea olioaz margotua. Zapatekin eta poltsarekin ondo zetorren guardasola aukeratzen zuen kalerakoan. Hori bai: telefono deiak domekaz egiten zituen, merkeagoa zelako. Bainugela bakoitza kolore batekoa eginarazi zuen: “komun urdina” eta “komun arrosa” deitzen zien, eta kolorearen araberakoak jarri zituen hortzetako eskuilak, xaboiak, belakiak, xukaderak eta bainu-gatzak potoetan. Komuneko papera ere ez zen libratzen: komun arrosan komuneko paper arrosarekin garbitzen genuen ipurdia. “Cagar en rosa” eta “cagar en azul” esaten genuen.

      Estutu egiten zuen aita, haren talentua zukutu beharrez. Bete ezineko zakua zen amarena.

      Aitak bere trebeziari esker utzi zuen Sigmako lana, pintatzetik bizitzeko. Autodidakta zen, pinturari buruzko liburu mordoa zeukan: munduko museoak, heraldikari buruzkoak, era guztietako entziklopediak, letra tipoei buruzkoak, pintore ezagun guztien lanak… Autonomo egin zen. Inguruotako errotulatzaile bakarra bera, ez zegoen lan hura egiten zuen beste inor. Errotuluak egiten zituen, muralak, olio-margolanak enkarguz: baserriak, bodegoiak, koadro kostunbristak. Autobusez ibiltzen zen batetik bestera, Eibarrera-eta, Azkoitira-eta. Edozein ordu-modutan ateratzen zen, deitzen ziotenean. Pintura poto txikiak, egunkari papera, margoketarako ziria eta zinta isolatzaile horia eramaten zituen. Txitean-pitean gelditzen zuten kalean, umoretsua zen, kantaria. Etxerakoan, gauez ere margotzen aritzen zen, sukaldean izaten zuen astoa.

      Pankarta bat egin behar bazuen luzetara eskegitzen zuen korridorean.

      Alfonbrak ere ehuntzen zituen, eta eskaparatista lana egiten hainbat dendarentzat. Neskatilatan, abenduan, Jauregi inprentako erakusleihoa jartzera joaten ginen laurok: aitak eta amak eskaparatea atontzen zuten eta gu begira egoten ginen, hura festa!, girlandak, zintzilikarioak, apaingarriak… eta han atzean eskolarako kaierak, gutunazalak, paper usain gozo hura…

      Ama aitaren telefonista zen: mandatu guztiak jasotzen zizkion, agenda antolatzen, fakturak prestatzen, kobrantzen ardura eramaten: “Estívariz, ¿dígame?”. Etxera iristerako esaten zion: “Bihar halako tokira joan behar duzu; etzi, halakora”. Amak aginteran hitz egiten zuen ia beti, ahots ozenez, erdi gorra zen. Diru pixka bat egin zuten lana majo eginda; etxea erosten xahutu zuten, ordea.

      Ez zeukaten guri uzteko sosik.

      Mailegu bat eskatu genuen Aurrezki Kutxa Probintzialean: milioi eta erdi pezeta. Orduko nire mutil-lagunaren osabak kirol denda zeukan eta aholku eske joan nintzaion. Galdetu zidan: “Ba al duzue dirurik?”. Nik, baietz. Zer nintzen lañoa! “Denda batean abiatzeko inportanteena dirua izatea da”, hark. Baietz, nik.

      Eskerrak lagunei. Haietako batzuk lanean ari ziren ordurako, eta dirua maneiatzen zuten. Denda ireki orduko konturatu ginen ez ginela hilabete amaierara iristen. Altzariak erosi genizkion morroiak frak-dun kobratzailearekin egin zigun mehatxu, eta baita konplitu ere, nolabait: hilero beltzez jantzitako gizon bat etortzen zen dendara, hitzartutakoa eskuz kobratzera. Hura ere izango zen norbait! Izerditan jartzen ginen. Ez geneukan ez sosik ez paperik, izutu egiten gintuen. Koldok dirua utzi zigun, baita Txanbok, Mallabik eta Andresek ere.

      Ezagutu orduko ostu zenion kartilla.

      Denda apirilean ireki, Andresekin ekainean hasi, eta uztailean dirua eskatu behar izan nion: hirurogeita bost mila pezeta! Hilabeteko jornala orduan. Ikastolako zuzendaria zen. Lotsa galanta pasatu nuen, baina utzi zidan eta... hogeita hamar egunetarako arnasa!

      Gu bost urtez aritu ginen lanean sosik kobratu gabe. Ez zen erraza dirua biltzea. Asteazken goiz batean hamazazpi pezeta saldu genituen: hari beltzezko karrete bat.

      Gogorra zen. Lehenengo gurasoen menpe eta gero nobioen kontura. Guk ez genuen dirurik egiten, ezer ez, gastuak ordaintzeko ere nekez. 1983an hasi ginen astean bosna mila pezeta kobratzen, hogeina mila hilean. Bost edo sei urte, soldata ziztrin bat izaterako. Besteren lepotik bizi nintzela sentitzen nuen, ez zitzaidan gustatzen, ez naiz inoren morraletik jatekoa. Baina liburuek goserik berdintzen ez.

      Rosa Luxemburg, Marxen Kapitala... Bazka politikoz josita geneukan ezker pareta. Troskoek, Jose Inaziok eta Andresek baino ez zizkiguten erosten!

      Pentsa nolako konbinazioa sortu genuen: Marx eta mertzeria.

      Eta kapitala... nobioen kontura. Andresekin hasi aurretik beste mutil batekin nenbilen ni; hark jarri zigun zirkuitu elektrikoa musu-truk. Materiala baino ez zigun kobratu. Nobio bat utzi nuen, elektrizista, eta beste bat hartu, maisua, eta biei sosak atera. Harrapazak Kapitala, Marx!

Hainbat puntu mota daude: atzera puntada, puntu aurreratua, kordoizko puntua, erremate puntua, kate puntua, puntu artistikoa, euli puntua, galburu puntua, ezkutuko puntua… Atzera puntadak gibelera egiten du aurrera egiteko; eskuinetik ezkerrera josten da, orratza oihalean sartzen da eta bospasei hari aurrerago ateratzen, ostera sartzen eta atzerantz egiten bospasei hari eta, berriz ere aurrera, beste hainbeste. Kordoizko puntua mugimendu bakarrean egiten da: orratza oihalean sartzen da eta horizontalki ateratzen aurreko puntadaren amaieran, zast. Puntu aurreratua ezkerretik eskuinera trazatzen da, zeharretara sartzen da orratza, goitik behera, puntadek erdian bat egin dezaten. Ezkutuko puntua tolesak egiteko erabiltzen da: kanpotik ez da ikusten. Hamasei urterekin hasi nintzen kate-puntuz bi metro eta erdiko luzerako eta metro eta erdiko zabalerako mahai-zapi bat eskuz brodatzen, neure ezkonsarirako. Sekulako lana, poliki-poliki osatu nituen hizkiak eta apaindurak: hostoak eta loreak bodokeekin eta apaindurazko lerroak kate-puntuarekin. Lau urte eman nituen zamaua brodatzen. Dozena bat ahozapi zeuzkan jokoak, zazpigarrenean nekatu nintzen. Haize klasikoak jo eta erromantizatuta brodatu nituen orduko mutil-lagunaren, elektrizistaren abizenaren iniziala, K, eta neurearena, E, dafaila eder haren erdi-erdian. Ai, baina, bizitzaren jira-bueltak, elkarrekin ibiltzeari utzi genion, eta pentsatu nuen: “Halako lana hartuta…”. K hura goitik itxi eta A bihurtu nuen, Andresen abizenagatik, eta E-a bere horretan utzi. Handik pixka batera, maindire berrietan alderantziz brodatzen hasi nintzen: aurrena E, neurea, eta gero A, Andresena. Hori puntu aurreratua izan zen.

Orain gurea da inguruotako liburu denda bakarra. Ireki genuenean baziren bost herrian: Glaza izenekoa; Jauregi, liburu denda izateaz gain inprenta ere bazena; Gorostiza, zeinetan liburuak, aldizkariak, jostailuak eta eskola-materiala saltzen zituzten, eta Aitor izeneko txiki bat. Pablo Iruretak beste denda koxkor bat izan zuen Maalan, urte gutxian. Gorostizarenean, liburu salmentaz gain, errekadista zerbitzua eskaintzen zuten, Donostiarakoa eta Bilborakoa, bi lagun aritzen ziren horretan. Inork behar bazuen hari bat, pieza bat, zerbitzu bat herrian ez zegoena, errekadistari ordaindu eta hark ekartzen zion kapitaletik.

Joera ezkertiar handia neukan eta filosofia gustatzen zitzaidan. Nire orduko lagunek, Iñakik eta Maguregik, Antxustegik, Karmelok, Ulaziak eta Txanbok horrelako gauzei buruz hitz egiten zidaten, inportanteak ziren niretzat: kulturetak.

      Normatik kanpokoak denak.

      Normatik kanpokoak zeharo! Beharginak ziren, edo langabeak. Herrian gelditu zirenak. Antzerki bat egin genuen: El hombre verde. Antxustegi zen gizon berdea, arraroa, beste guztiok inguruan genbilzkion plantaka, zirika. Teatro politikoa zen, engranajetik atera nahi genuen, sistemari kontra egin. Anarkoak ginen. Utopikoak. Luzeren luze, arrastoan sartu ginen gehienok; besteek, gaizki amaitu zuten. Txanbo hil egin zen, Iñaki ere bai. Lagun maiteak biak. Bazen aldizkari bat Utopia, eta beste bat El viejo topo, anarkista, denak erosten genituen. Hippyak, underground amerikar guztia, Woodstock..., giro hori iristen zitzaigun. Niri Led Zeppelin gustatzen zitzaidan. Dendan baino lehen etxean egoten ziren lagunak, Iñakirekin akordatzen naiz: joskintzako gelan aulki batean eserita, luzaro, ordutan, erretzen eta egonean, isilik. Erlaxatu egingo zuen makinaren marmarrak, keak. Telebista ikusten zuen amarekin. Haien etxean ez zen telebistarik eta gurera etortzen zen anaiekin futbola eta tenisa ikustera. Amaren aldamenean esertzen ziren sofan, sultana eta hiru morroi, gure ama lodi-lodia eta mutil txankamehe ziria bezain iharrak, ni josten ari nintzen bitartean.

      Baina Jose Inaziorekin hasi zinen.

      Lagun anarkoak maite nituen, baina sumatzen nuen ez zela nire bidea, ez erabat. Liluratu egiten ninduten, sobera apurtzaileak ziren ordea, out zeuden guztiz. Jose Inazio beste ezpal batekoa zen, etxera itzultzea modukoa zen harekin egotea. Lasaiagoa zen, musika klasikoa entzuten zuen, mendizalea zen… Ez hain “hombre verde”a. Askatasuna eta patxada ematen zizkidan. Ez gurasoek, ez lagunek, Jose Inaziok sosegatu ninduen. Gehiegikerietan ariko nintzen bestela, zartatuko zitzaizkidan joskurak. Hala ere, sarri egoten nintzen beste lagunekin tabernetan, poteoan, hizketan, erretzen. Jose Inaziorekin baino gehiagotan. Haien bizitza zurrunbiloa zen. Izugarri bizkorrak ziren, inbidia itzela ematen zidan haien gaitasun intelektualak. Maite nuen haiekin hitz egitea. Ez dakit esaten zer ikasi nien zehazki, agian ezer ez, baina estimulagarria eta inspiratzailea zen. Ordea, lurrera jaitsiko ninduen norbait behar nuen.

      Kontrapisua.

      Txanbo droga gogorrekin kakotu zen, Iñaki mundu utopikoan geratu zen kanutoekin… Baina haien eraginagatik izan ez balitz, ez nuen liburu denda irekiko. Musika, filosofia eta politika gehitu nahi nizkien brodatuei eta joskintzari.

      Dendaostera etortzen ziren lagunak arratsaldero, barrura sartzen ziren zuzenean. Ostiraletan denda itxi eta parranda egiten genuen.

      Iñaki Athletic-ek fitxatu nahi izan zuen, atezain bikaina zen. Toma egin zien hark; inork ez zuen ulertzen. Berak argi zeukan, zine-kluba jarri nahi zuen martxan.

      Ni giro tradizionalagoan nenbilen. Nire nobio elektrizista mutil klasikoa zen. Feminismora gerturatzen hasi ahala, urrundu egin nintzen harengandik. Behin, zinematik bueltan txorizoa jatera gindoazela, tabernara iritsi eta “zu ez sartu” esan zidan. Gainerako neskak atzetik zetozen eta, kasualitatez, hiru mutilekin batera ailegatu nintzen tabernara. Ez omen zuen ondo ematen emakume bakarrak gizon artean. Kuadrilla osoa iritsi zenean “sartu orain, Mari Jose”, eskatu zidan. “Ahora que entre tu madre” erantzun nion.

      Hamalau urte zeneuzkanetik zenbiltzan berarekin, aitak eta amak asko maite zuten.

      Garai hartan “nobioak” ostegunetan irteten ziren, eta ostiraletan bakoitza bere kuadrillarekin. Lagun borrokekin ateratzen nintzen ni: Koldo, Zelaia... Dena manifestazio, batzar, protesta, txikiteo. Ondo pasatzen genuen.

      Borrokak eta maisuak juntatzen ziren. Zuk maisuak zenituen nahiago.

      Arrate, Ana, zu, ni… maisuekin ezkondu ginen. Irekiagoak ziren. Ostegun batean nobioak eskatu zidan handik aurrera ostiraletan etxean gelditzeko, lagunek esplikatu zioten ez zela gisakoa ni hainbeste mutilekin irtetea. Emakumeen mugimenduan nenbilelako ere errezeloak zeuzkan. Aurre egin nion. Harremana utziko nuela esan nionean aldatu zuen jarrera: lasai egoteko, irteteko nahi nuenarekin, bera ere hasiko zela bilera politikoetara etortzen... Ezin, ordea, arrantzura larrera joan.

      Euskarako maisuarekin maitemindu zinen.

      Halako moduz enamoratu nintzen, bi urte igaro bainituen beste ezertaz konturatzeke, lurretik arra betera, ez nekien non nengoen ere; egia esan, modu zoroan enamoratu nintzen. Benetan uste nuen Andres mundu honetan zegoen pertsonarik perfektuena zela. Urteak igaro ziren besteok adina inperfekzio zeuzkala jabetzerako.

      Diferenteak gara horretan ere: niri ez zait sekula horrelakorik gertatu.

Brodatzeko txantiloiak ateratzen ditut; kutxa honetan dauzkat gordeta. Urtero behar izaten ditudan hitzak eta letrak dauzkat zeta paperean. Baita hainbat izen propio ere, eskola amantaletarako brodatu izan ditudanak. Asko aldatu dira pertsona-izenak, orain laburrak daude boladan: June, Jule, Unax, Nur, Kai… Askotariko tipografiak daude, umeen amantaletarako hauxe egokiena, badira beste batzuk borobilagoak, baina ez dira argi irakurtzen. Hizki handiagoak eta txikiagoak daude, normalean txikiak erabiltzen dira amantaletarako. Realce izeneko koaderno bat daukat hainbat letra tiporekin. Izarak brodatzen zirenean tipo ponpoxo hauek zeuden modan inizialetarako, orain ez ditu inork nahi. Beste hau euskal grafia da, aitari gustatzen zitzaion. Hainbat lodieratako orratzak erabiltzen dira: hirurogeita hamarrekoa lan finetarako, laurogeikoa brodatu arruntetarako, laurogeita hamarrekoa txapeletarako. Tentuz zaindu behar da haria, baita txirrika ere. Josteko makinek bi hari lotuz funtzionatzen dute: goiko ardatzetik datorrena, kasu honetan horia, eta, bestea, behekotik datorrena, zuria. Oreka mantendu behar da oinen eta eskuen artean, nik oinak ahaztu egiten ditut, bakarrik doaz. Eskuak orratzetik gertu eduki behar dira, eskuak ere ahazten ditut, marrazkiari begiratzen diot. Argia oso garrantzitsua da. Txapelak, beltzak direnez, ezin dira bestela markatu, hariz inguratzen ditut, hizkien ingerada brodatuz. Gainerakoan, kalko-papera erabiltzen dut. Oinarekin balantza eragiten diot pedalari, aurrera eta atzera, gelditu gabe. Oinen eta eskuen mugimendua koordinatu behar da. Osorik markatzen dut txapela: horrela. Gero zeta-papera kentzen dut, tarratatu, hizkien silueta bakarrik geldi dadin. Txapelak brodatzeko indarra behar da eskuetan. Ohartu gabe nengoen zenbat zahartu zaizkidan. Tamaina egokiko euskarria hautatu behar da, brodatu beharreko zatia tenkatu. Hari gidari batekin errepasatzen da ingerada; segidan hizkiak betetzen. Bi geruzatan betetzen dira hizkiak; azpikoa bertikalean egiten dut eta gainekoa horizontalean, aldez alde. Brodatu on batek ongi betea behar du, hutsunerik gabea. Hariekin margotzea da, marratik atera gabe, trazu txukunarekin, zuriunerik utzi gabe. Ongi definituta ertzak eta ongi betea barrena. Ene, atso eskuak ditut! Brodaketa ona lortzeko marrazki ona behar da. Hori da aitak erakutsi zidana. “Las sombras, Mari Jose, las sombras”, esaten zidan. Lehenengo bandera egin nuenean berak egin zidan marrazkia, itzalak atera zizkion armarriari, era askotako hari koloreak erabiliz sakontasuna eta benetakotasuna eman niezaion. Letrak brodatzean ez dut itzalik erabiltzen, banderetako armarrietan, bai. Marrazkia nolakoa, brodatua halakoa. Aitak utzi zigun jakintza bat oinordetzan, erakutsi zigun nola aplikatu pinturako eta errotulazioko teknikak brodaketari eta joskintzari: tipografiak, proportzioak, kolore konbinaketak… Azaldu zigun marrazki bati itzalak nola atera. Edozein irudi ikusita, erraz ateratzen dizkiot itzalak. Koadro batzuk brodatu izan ditut, Gernikako arbolaren bat, adibidez; zokoren batean egongo da gordeta. Normalean udaberrian brodatzen dut, argitasun handiagoa dagoelako eta dendan behar gutxiago. Neguan, bekoki-linterna erabiltzen dut. Bost euro kobratzen dugu brodaketa ordua, eta bada zapi edo txapel brodatuak garestiak direlako kexatu zaigunik. Gonbidatuko nituzke dendaostera. Denboraldia amaitzean, banderak entregatu, eta koipeztatu egiten dut makina.

Pinturas Javier y Marcelino, Lau, Ipintza, Norberto Zabala… pintura- eta oihal-dendak ziren. Gizonak, etxeko aitak edo senarrak, pintoreak ziren, hara-hona ibiltzen zirenak. Emazteek eramaten zuten dendako martxa. Pinturez gain, saltzen zituzten errezelak, kuxinak eta alfonbrak.

      Azpeleta elektrizitate denda, saltoki izan aurretik, tailerra zen. Han ere, aita zen elektrizista; gerora hasi zen alaba dendari. Bonbillak, lanparak, pareta-argiak… saltzen zituen eta tailerreko kontabilitatea eramaten.

      Artegi etxetresna dendan halatsu: gizonak etxez etxeko konponketan eta etxetresnen garraioan aritzen ziren; andreak, jendeari kasu egiten.

      Lasa inprimategia ez zen denda, lantegia zen. Ateaz bestaldera sumatzen genituen makinak; zarata handia egiten zuten, kan-kan, kan-kan. Txabusina urdinak soinean gogoratzen ditut langileak.

      Juanito Arrietak ere txabusina erabiltzen zuen, grisa. Janari denda zeukan. Mostradorera joanda eskatu behar izaten zen, eskatu ahala ateratzen zituen jakiak. Berdurak eskura izaten zituen.

      Dendari gehienek erabiltzen zuten txabusina. Tailerretan buzoak eta dendetan batak. Langileen arropa zen, lanerakoa. Urdinak edo grisak izaten ziren. Okindegian, koadroduna. Farmazietan, zuria. Zapatagileek beltza janzten zuten. Paulik, Osoro zapatategikoak, txabusina beltza soineratzen zuen oinetakoak lantzeko; gerora, amantaltxoa, beltza hura ere, tinduekin aritzen zen eta. Jendeari kasu egiteko erantzi egiten zuen beti.

      Polvera deitzen genien txabusina haiei. Duela urte batzuk, modan jarri ziren kalerako. Zaharrek esaten ziguten: “Nora zoaz polbera soinean!”.

      Bidasolo farmaziara ezkaratzetik sartzen zen. Bebarru dotorea zen, harria bistan, ate zabala kalera.

      Arrieta altzari dendara ere ataritik sartzen zen, ez zeukan kalerako aterik. Ezta Vilarchao zapatagileak ere.

      Aldamenean zegoen Echave burdindegia. Txukuna zen herriko gainerakoen aldean: ezkerretara mostradorea, atzealdean salgaiak ondo antolatuta. Gizona pilotari ezaguna izandakoa zen, Etxabe X.a.

      Bazterrak ikusitako jendea; hori nabaritu egiten zen. Maritxuren drogerian bezala: gizona futbolari profesionala izan zen eta atzerrian ibili ziren. Herrira bueltan jarri zuten drogeria, kanpoko haizeak zeuzkan. Denda txikia, lurrin potoz josia.

      Hantxe zegoen Alkorta taberna ere. Barra luze-luzea zeukan; lurra, pikardatua, zikin-estalia; mahai asko, barrualdean beharginei jaten ematekoak eta sarreran muserakoak. Garai hartan Alkorta tabernaren gainean bizi zen bezero batek kontatu zigun gauero bidaltzen zuela senarra zaborra ateratzera, eta gero ez zela itzultzen. Zortzi eta erdietan atera behar izaten zen zakarra atarira, eta pajaroak etxera beharrean tabernara egiten, jokora. Hura etxeratzerako, gauerdia bai.

      Andrea pijamak josten egoten zitzaion zain.

      Zelandi ardandegia zegoen handik gertu; handia, zabala eta altua, lehenengo pisua ere hartzen zuen. Barriketan izaten zuten ardoa; egundoko ardo hatsa egoten zen, edan gabe mozkortzekoa. Barrikatzar batetik txanbiletara isurita eramaten zuen ardoa jendeak.

      Kartutxo ikaztegian erosten zen ekonomikarako erregaia. Ikaztegia ixtean, bi zatitan banatu zuten: janari denda txikia eta taberna. Kartutxo izenarekin biak. Taberna itxi zen; gazte-lokala da orain.

      Janari dendaren atzeko partean gizonei ilea mozten zien aitak erdi ezkutuka. Estraperloko ile-apaintzailea zen.

      Gertuan zegoen Arozena okindegia; inguruko bezeroek kontu bana izaten zuten euren izenean. Jose Inazio lantegira sartzen zen zuzenean, handik jiratzen zituen ogiak. Mostradore ederra zeukan dendak: ogi tontorrak bertan, bi edo hiru klasetakoak; beste zenbait ogi-barra zumezko otarretan. Tontorrak txikitu ahala ekartzen zituzten beste hainbeste barra dendaostetik, besakadaka, zakukadaka. Dendatzea begiztatzen genuen: lauza zuriko hormak eta lurra. Bitxia zen dendariak dirua itzultzeko zeukan manera, kantatuz egiten zuen. Ogiak hamabost pezeta eta erdi balio bazuen eta zuk hogeita bosteko txanpona ematen, kantaxkatzen zuen: “Quinse con sincuenta. Sincuenta y sinco, sesenta, sesenta y sinco, setenta, setenta y sinco: diesiséis. Diesisiete, diesiocho, diesinueve: veinte; veintiuno, veintidós, veintitrés, veinticuatro, eta horrela, veintisinco”. Banaka-banaka uzten zituen txanponak eta eseak mostradorearen gainean.

      Arriola harategia Arozenaren tankerakoa zen: salmahai zabala jendaurrean, eta atzean, lauza zuriko lantegian, haragia lantzeko mahaiak eta tresneria. Barruan laurdenkatzen zituzten piezak, egiten zituzten odolkiak eta txorizoak…

      Agirre jantzitegia zegoen apur bat gorago. Egurrezkoak ateak, hormak, mostradorea; pare bat mahai galant erdi-erdian. Hantxe aritzen zen gizona, sastrea, oihalak mozten. Guraize eskergak erabiltzen zituen oihal lodiak ebakitzeko, kra-kra-kra egiten zuten. Eta plantxak entxufatuta, fuzzzzz, bi edo hiru lisaburdina lurrin jario. Zurezko apaletan alkandorak. Eskaparate handi bat kalera. Dendako atea zarratuta egoten zen askotan, izan ere, aurreneko solairuan bizi ziren senar-emazteak eta alaba, eta emaztea gora eta behera ibiltzen zen: bazkaria prestatu eta behera, alkandora bat saldu eta gora, etxea garbitu eta behera, enkargu bat hartu eta gora… Txirrina jota jaisten zen.

      Eta hemen aldamenean Oraiko. Ez ginen bertatik irteten! Nerabetan behean egoten ginen, kaletik solairu bat jaitsita, ibaiaren mailan, zuloan. Goian txikiteoa egiten genuen hamasei-hamazazpi urtetik aurrera, kuadrillan. Sakonean, komunen ondoan, eskailera kiribil bat zegoen, metalezkoa eta beltzez margotua, solairu batetik bestera. Behean diskoteka.

      Azafata eta Oraiko izan ziren lehenengo antroak. Azafata tabernak bikoteentzako txokoa jarri zuen: “el reservao”. Eta Oraikok neonezko argiak.

      Eta ez ahaztu Truk!

      Hura bai izan zela transgresorea! Ia bi solairu egin behar zen lurpera. Ilun-gaiztoa zen taberna; egunsentiarentzat zirrikiturik ez. Eskaileretan behera, ezkerreko horman, akuarioak zeuden, eta haietan pirañak neonez argiztatuta.

      Gutxi asko, 1970aren hondarrean horixe zen San Frantzisko kalea Maalatik Loritora. Txabusinetatik neonezko pirañetara. Salda horretan jarri genuen denda.

      King Kong aurrean, Ego-Toki soziedadeko balkoian bazen loro bat oso hiztuna. Berrogeita hamar urte egin zituen lehenengo pisuan zintzilik. Gineatik ekarri zuen Sigmara beharrera etorritako gizon batek. Duela urte batzuk aurkitu zuten hilda, disekatu egin zuten. Loritoneko aldapa izena du orain King Kongen aurreko kantoiak. Hasieran isilik egoten zen, baina laster hasi zen hizketan eta txistuka. Entzuten zuena ikasi zuen: ez zekien euskaraz. “¡Borracho!”, esaten zuen, “¿ya has pagao?, aupa Elgoibar, maricón”.

Pitxintxu 1978ko apirilaren 22an ireki genuen. Biharamunean, liburuaren egunean, kalera atera ginen aitak etxeko pasilloan margotu zigun pankarta batekin: “Nazioarteko liburu eguna” jartzen zuen.

      Libururik gehienak kolpe bakarrean ekarriak ziren, hondoa jotako liburu denda gorri batetik. Lagunek ere ekarri zizkiguten liburuak etxetik, saltzeko. Karmelok dio bonuak egiten genizkiola bere aleen truke.

      Baina segituan hasi ginen banatzaile batzuekin tratuan: Erro, Unbe, Bitarte... Zabaltzenekin ere bai. Naparra etortzen zitzaigun, eta Angel Mari Peñagarikano bertsolaria.

      Euskarazko liburu gutxi geneuzkan hasieran.

      Etxean topatu ditut batzuk dendako zigilu zaharra dutenak: Manuel Lekuonaren Eusko etnografia eta R.M. Azkueren Euskalerriaren yakintza, Etxepareren Olerkiak, Txillardegiren Elsa Scheelen, Saizarbitoriaren Egunero hasten delako, Mogelen Peru Abarka, Kriseiluk ateratako Gabriel Arestiren Obra guztiak... 1980aren bueltan patrikako liburuek 200 pezeta balio zuten eta arruntek, batez beste, 580 pezeta.

      Berehala konturatu ginen liburuak saltzetik bizitzea negozio gaitza izango zela.

      Errege bezpera batean ikusi genuen argi pixka bat. Ogitarako poltsak egiten genituen. Euskara ikasten ari ginen eta jabetu nintzen toki askotan saltzen zituztela “Pan” eta “Pinzas” eta halakoak brodatuta zeuzkaten poltsak, baina inon ez euskaraz. Dendaostera sartu eta poltsak brodatzen hasi nintzen: “Ogia” batzuetan, “Kakoak”, besteetan. Eskaparatean jarri genituen... eta Errege bezperan gainezka egin zigun lanak! Denda leporaino, poltsak brodatu behar eta jendeari kasu egiteko inor ez. Aitari abisu eman zioten kalean guri laguntzera etortzeko, ezin iritsita genbiltzala. Aita eta ama jarri ziren saltzen, eta gu atzealdean taka-taka-taka-taka, poltsak ahalik eta bizkorren brodatzen, bezeroek eraman zitzaten oparitarako. Ogitarako zorroak brodatzen hastean pentsatu genuen: “Hemendik, agian hemendik…”.

A-19 BEZEROA

      In illo tempore! Gu kolgatu kuadrilla bat ginen, oso kulturzaleak, baina ez geneukan sosik. Hona etorrita aurkitzen genituen nobedade editorialak, musika… Ondo hartzen gintuzten. Hara!, sartu da Iñaki, hartu du disko bat, jarri du disko-jogailuan. Iñaki da discjockey ofiziala. Denetik entzuten dugu: Errobi, Koska, Gorka Knörr… Maguregi da jazzean espezialista. Azaldu da eta eman du berediktoa: “John Coltrane entzun behar da”. Koadratu egin gara besteok…

      Hemen elkartzen nintzen Txanborekin, Perezekin, Iñakirekin, Antxustegirekin… eta parrandara ateratzen ginen. Denda zen topo egiteko tokia. Bergaran lan egiten nuen, 18:00etan ateratzen nintzen beharretik eta 18:30erako dendan nengoen. 19:30erako aitzurtuta. Amak esaten zidan: “Zure lagun pare horrekin… kontuz, e!”.

      Emakumeak askoz aurreratuago zeuden sexualki. Guk irakurri, parranda egin… eta sekulako matraka ematen genuen, neskak aspertu bai! LAIAkoak oso irekiak ziren, ospe hori zuten. Gu ignorante hutsak ginen, haragikeriaren kontrako injekzioak! Ez genuen batere larrurik jotzen, dutxatu ere gutxi… hegala altxatuz gero handik ez zen Potemkina ere pasatuko!

      Garai hartan denetik eta asko kontsumitzen genuen. Heroina izan ezik denetik kontsumitu nuen nik. Beldurra ematen zidan ziztatzeak. Orain Santu Guztien Egunean hilerrira joaten naiz lagunak bisitatzera. Garai beroa zen, kalean bazen beti liskarren bat, kuartelekoek bizkarrak berotzen zizkiguten, hemengoak ez ziren kikiltzen… Erretinan daukat oraindik: etorri dira bi guardia zibil, nafarra eta bestea, Goragora esaten ziotena, beti zebilelako “A ver, dígame ahora Gora Euzkadi, Gora Euzkadi!”, sartu dira Oraiko tabernara eta esan diote whiski bat edaten ari den Gabiri, “aquí los niños beben leche”, eta basokada esne atera. Sartu dute Perez atari batean eta kendu dizkiote bizkarreko hautsak…

       Euria bota ahala egiten zuen, non egonik ez guk, hezetasuna hezurretaraino sartzen zitzaigun, bizitza kalean egiten genuen: tabernetan, bebarruetan, udaletxeko eta Plaza Txikiko arkupeetan. Igandeak jasanezinak ziren, ni literaturak salbatu ninduen.

      1978an gutako batzuek liburuak ekarri genituen etxetik, hemen, dendan, salgai jartzeko. Akordua dut ekarri nituela Textos situacionistas, Samir Amin-en ekonomiari buruzkoak, Marxenak, Leninenak, Che Guevararenak… Bageneukan kode bat: ni A-19a nintzen. Nik ekarritako libururen bat saltzen bazen, txartel bat ematen zidaten trukean nahi nuen liburua hartzeko. Elkarri laguntzeko modu bat zen. Lanean hasi gabe nengoenean, patrikak hutsik, modu horretara eskuratzen nituen liburuak. Parrandetatik sobratzen zitzaidan diru xehea poto batean gordetzen nuen eta potoa betetakoan hona etortzen nintzen: “350 pezeta ditut” esaten nien, liburuak eramaten nituen. Cortazar eta Bukowski gustatzen zitzaizkidan, Bertolt Brecht, Joseph Conrad… Allen Ginsbergen Ulua eraman nuen, polizia-nobela ere gustatzen zitzaidan eta Chandler, Dashiell Hammett, Jack London eskuratu nituen; Patricia Highsmithek larrimina eragiten zidan. Timothy Leary-ren LSDari buruzko liburuak eta sendabelarrei buruzkoak ere modan zeuden.

      Iñaki oso zinefiloa, oso bakartia eta oso erretzailea zen, zinekluba jarri zuen martxan. Donostiako Zinemaldiaren arrimuan hasi zen pelikulak ekartzen. Elgoibarrek zineklub ezin hobea izan du Iñakiri esker. Ez zuen inoiz ofiziorik izan, baina oso pelikula onak ikusi genituen haren eskutik. Zineklubean ikusi genituen La balada de Narayama eta beste pelikula gorri hura, japoniarra, denbora guztian larrua jotzen ari zirena eta amaieran zakila mozten ziona… El imperio de los sentidos. Izugarrizko efektua egin zidan, usaina hartu nion pelikulari! Tiempos modernos eta El acorazado Potemkin ere han ikusi genituen. Izaskunek Iñakiren oroimenezko bideoan esaten zuen bezala, edertasunaren bila aritu zen bizitza guztian. Mendira joan eta paisaiari beha egon, film ederrak ikusi… hori zen haren bizitza. Athletic-ek deitu zionean ere “aukeran, nahiago ez” esan zuen hark, Bartleby eskribatzaileak nola. Baina dirurik ez zeukanez, eskean ibili behar izaten zuen. Kalean ardi galdua bezala ikusten genuenean atarietan ezkutatzen ginen, dirua eskatzen zigun eta! Etxera etortzen zenean ere, liburutegira hurbiltzen zen eta pentsatzen zenuen, “adio, liburuak!”.

      Txanbo, ostera, melomanoa zen: Led Zeppelin, Neil Young… Elkarrekin ikasi genuen Bilbon. Ikasten ari zenean boligrafoa korapilatzen zuen kopeta-ilean, hizketan ere hala egiten zuen, hatzekin flekilloari eragin eta eragin, soildu arte. Zer zen bizkorra! Nik ezagutu dudan pertsonarik inteligenteena. Ez zion bizirik irauteko balio izan, tamalez. Gibeleko transplantea egin zioten eta Brasilera joan zen bizitzera. Irakaskuntza utzi zuen, Lekeition zeukan etxea saldu eta Brasilera egin zuen ospa. Han maitemindu egin zen. Bi hilabete igaro nituen Brasilen berarekin. Nondik bizi zen? Saltzen zituen gemak, bitxiak… Txerpolari hutsa zen, goian bego. Hil eta gero ere taberna batean ahaztu zitzaigun.

      Hil-hurren, erre genezala eskatu zigun. Ospitalera egin nion bisitan esan zidan: “Fumantxu baino horiago nagok, oraingoan ez nauk libratuko”. Eskatu zidan gorpua erretzeko eta errautsak San Migelen, Lekeition eta Brasilen zabaltzeko. “Ez duk berraragitzean sinetsiko, horratik?”, adarra jo nion. Hil zenean, legatzetarako bapore bat zeukan lagun batekin itsasora atera ginen Lekeition, han haizatu genuen errautsen parte bat. Gero lagun batzuek izugarrizko festa antolatu zuten taberna batean, eta bueltan, errautsen beste parte bat zabaltzera San Migelerantz gindoazela, han non hasten den oihuka Txanboren emaztea: “Non hago?!”. Errautsak taberna hartan ahaztu genituen!

      Pitxintxun beti bazen saltsa. Tabernan baino gehiago. Iñaki eta Txanbo dendaren parte ziren. Negar eta barre asko egin genuen. Gaur egun, nik dirua uzten dut deposituan, liburutarako. Berrogeita hamar euro ekartzen ditut eta handik joaten naiz gastatzen. Hamar euro gelditzen zaizkidanean beste billete bat ematen diet eta horrela, ez dadin haria eten.

Ez, ama ez zen hemen ibiltzen denda ireki genuenean. Alargunduz geroztik bai, baina hasieran ez dut gogoratzen ama dendan. Bere palazioan bakartuta egoten zen, aski lan bazuen etxe berria atontzen, hautsa kentzen eta aitarentzako idazkari-lanak egiten.

      Gurekin ez zen gozoa.

      Aitari agintzen zion guri gogor egiteko.

      Ama aitaren bitartez komunikatzen zen gurekin.

      Amaren territorioa bere etxea zen, huraxe zuen jauregia, museoa, gaztelua. Hemen apenas sartzen zen. Amona, aldiz, bai.

      Amona Genara dendaostean egoten zen. Hortxe erori zen, saskiarekin estropezu eginda. Zuk lortu zenuen, Mari Jose, hura Elgoibarrera ekartzea, amak ez zuen nahi.

      Tolosan bizi zen, egoera txarrean, abandonuaren mugan. Auzokoak laguntzen zion arren, ez zen bizi. Gaizki ikusten nuen eta gurasoei planteatu nien etxera ekarri beharko genukeela bizitzera, baina amak ezetz. Ezetz eta ezetz. Ez zuen esaten zergatik. Erronka jo nien: “Etxera ez badator, Andresekin ezkonduko naiz eta gurera ekarriko dugu”.

      Nik ez nukeen sekula halakorik egingo.

      Orduan esan zuen aitak: “La abuela Genara viene aquí”. Eta ekarri egin genuen, amaren iritziaren kontra. Ordutik hil arte, lau urtez, gurekin bizi izan zen. Hanka moztua zioten, oso ezaugarri kliniko konplikatuak zituen, diabetikoa zen. Bi bider ebaki zioten zangoa, lehenengo ebakuntzan enpeineraino eta bigarrengoan izter erdiraino. Derrigorra zen ebakitako atalak lurperatzea, Polloeko hilerritik kobratzen zuten. Hileta txiki bat egiteko aukera eman ziguten. Enpeine baten aldeko meza! Urte askoan amestu dut amona Genararen zango ebakiarekin. Hankamotz gelditu zenean guk zaintzen genuen. Aitak jana ematen zion isil-gordeka, galletak, amonak gosea pasatzen zuen-eta diabetesarengatik. Ama uzkurragoa zen. Gure amak diabetesa jaso zuen oinordetzan, ez zion inori aipatzen horrek eragiten zion sufrimendurik, baina amak ikusi egin zuen bere amaren haragia usteltzen.

      Hementxe egoten zen, dendaostean eserita. Lantxoren bat jarriko genion. Oso xelebrea zen. Igual ikusten zuen zerbait lurrean eta oihuka hasten zen: “Bitxi bat! Bitxi bat!”, urrea ikusten zuen bazter guztietan.

      Telebistari hitz egiten zion: “Mari Jose, atera egiozu kafe bat señorita honi”, esaten zidan albistegia hastean. Gure amak ez zuen bere ama maite; zergatik, ez zigun inoiz kontatu.

Maindire oihala saltzen genuen. Neurrira moztu, josi eta inizialak eta edergarriak brodatzen genituen. Emakumeek egiten zizkiguten enkarguak, bai etxerako bai oparitzeko, ezkontzetarako-eta. Ezkongabeek ere eskatzen zituzten, Ignacita ezkongabea zen, bere inizialekin agindu zituen maindireak. Normalean, senar-emazteen inizial bana izaten zuten maindire eta toalla-joko brodatuek; Ignacitarenak bereak zituen biak.

      Emakume ezkongaien arreoetan baziren beti maindire, mahai-zapi eta toalla brodatuak.

      Hornitzaileei bestelako ehunak eta hariak eskatzen hasi ginen: gurutze-puntua egiteko panama oihalak, gantxilloa egiteko hariak, makramerakoak. Laboreak egiteko aldizkariak saltzen genituen. Etxeko errezel guztiak gantxilloz egin nituen, kuxinak gurutze-puntuz apaindu… Zuk, Izas, gure alabarentzako soineko guztiak egiten zenituen.

      Oso gazterik hasi nintzen joskintza ikasten eta enkarguz jantziak egiten. Amari gonak josten nizkion, neuretzat ere bai. Baina enkarguz jantziak egitea ez zen erosoa niretzat. Ez nintzen trebea gauza finak josten, beti izan naiz troteroa. Normalean, aparteko gauzak nahi dituen jendea joan izan da joskinengana. Apartekoak, bereziak izateagatik: adibidez, Xabier Arakistain Arakisek Mari Luz amaginarrebari enkargatzen zizkion jantziak, neuk mozten nizkion, ez zuen dendetan gustukorik topatzen. Apartekoak, klaseagatik: dirudunek jende xehearengandik bereizteko arropak nahi zituztelako. Edo apartekoak, gorpuzkeragatik: neurriko arroparik topatzen ez zuten jendearentzakoak zirelako. Gure amak, adibidez, ez zuen tamainako jantzirik topatzen Elgoibarko dendetan, emakume garaia eta mardula zen. Sasoi hartan joskileek lan asko egiten zuten normatik kanpoko gorputzekin: lodi-lodiak, txiki-txikiak, bereziki garaiak, hankamotzak, konkordunak, bulartsuak, ipurtandiak... Jostun batekin ikasi nuen ofizioa; harengana joaten ziren emakumeek jakak, berokiak, soinekoak nahi zituzten, erremate onekoak. Niri gaitza egiten zitzaidan. Hiru edo lau aldiz probatu behar zituzten jantziak, konponketak egin handik eta hemendik, ez dator bat nire izaerarekin. Gorputza estilizatuko zieten jantziak egiteko eskatzen zidaten. Egin nuen lehenengo soinekoa deskalabru hutsa izan zen, emakume batek eskatu zidan, oihal dotore bat ekarrita. Aski gorputz zaila zeukan, titi mandoak, aldaka mamitsu desorekatuak… Josi nion soinekoa eta edozer gauza ematen zuen, “berriro egingo dizut”, esan nion, askatu, zurikarrez markatu, atzera josi eta bigarren aproban eraman zuen. Kalean ikusten nuenean lotsa-lotsa eginda igarotzen nintzaion aldamenetik, ez zidan kasurik egiten, ez zidan beste jantzirik enkargatu. Ni baldresa naiz, zikinbrillo samarra, azkarra, sosegua falta, ti-takoa.

      Ezagutzen dudan jostunik kiriotsuena.

      Eman dezala itxura, bete dezala funtzioa, kito. Eta joskin-lana guztiz da kontrakoa: perfekzionista, glamourra eta elegantzia bilatzen dituena, zehatza. Urrun nago ni hortik, nahiz eta gustatzen zaidan modeloen paseak ikustea, apaindura askoko soineko sofistikatuak, mozketa bereziak… Izan, gehiago naiz batailakoa: irudikatu, fabrikatu, erabili. Eta hori inauterietako jantzietan topatu nuen.

      80ko hamarkadan hasi zen Elgoibarren inauteriak ospatzeko ohitura indartzen. 70eko hamarkadan kanpotik etorritakoak bakarrik irteten ziren, eta asteartez baino ez.

      Galiziako eta Extremadurako emakumeak.

      Haiek bazuten ohitura, grazia handia egiten ziguten, andre zaharrak ateratzen ziren etxeko piltzarrekin mozorrotuta, zapiekin eta ruloekin, elkarri besotik helduta, barrez, iji eta aja, parrandara. Haiek sortu zuten hemen inaute motza, astearte inauteria, Tolosan ez beste toki guztietan debekatuta zegoena. Haiei segika hasi ginen gu asteartez irteten. Taldean mozorrotu ginen lehenengo urtean, puta, alkatea, moja eta apaiza izan ginen. Denda ireki aurretik. PCko emakumeekin atera ginen. Larunbatean ez zen ezer egoten.

      Larunbatetakoa 80koan hasi zen, sagutxo pinpirin mozorrotu zinen!

      Sekula ez naiz hain erridikulu sentitu. Alabarekin atera nintzen, biok sagutxo pinpirinez jantzita, lotsa gorria pasatu nuen. Mozorroek asko esaten dute norberaren nortasunaz. Gau hartan, haurra etxera eraman, Andresekin utzi, eta esan nion, “banoa atzera kalera”. Ganbarara igo, pailazo jantzia soineratu, aulki bat besapean hartu eta kalera atera nintzen Charlie Rivel jantzita, orduan bai, orduan gozatu nuen ederki.

      Jendea galdezka etortzen zen dendara: “Badaukazue sukaldari txapelik? Pirata partxerik? Pailazo pajaritarik?”. “Ez, baina nahi baduzu egingo dizut”, esaten genien. Horrela hasi ginen mozorroak josten.

      Orduan ez ziren inon saltzen. San Frantzisko kaleko jostun batek, ixtera zihoala eta, telak eskaini zizkigun: stock guztia erosi genion, fardel haiek denak, ehun biribilki igual, oraindik badira biltegian haietako oihal batzuk.

      Gaur egun lauzpabost apalategi dauzkagu oihalez beteta, baina hartu izan dituzte sei eta zortzi ere.

      Hirurehun jantzi egiten genituen inauterietarako, epe laburrean.

      Ehun edo ehun eta berrogeita hamar mozorro mozten nituen dendan bertan jostekoak, eta beste hainbeste bezeroek etxean jos zitzaten. Moztuta ematen nizkien, paperezko paketetan. Moztea da zailena, ondo moztuta dagoena ondo josteak ez du misteriorik. Pipi Kaltzaluze, adibidez: ba, ematen nizkien txabusina, amantala, koloretako patrikak eta petatxuak. Batzuek makinaz, gehienek eskuz eta zenbaitek grapaz josten zituzten. Normalean, amamek. Hori bukatu da. Amama haiek hil ziren eta akabo. Orain dena erosten da. Edo beste mozorro bat, Minnie-rena, urtero ateratzen dena; orain belarriak saldu egiten dira, orduan ez, neuk egiten nituen, gonak baino askoz ere lan handiagoa zeukaten, erdia kobratzen ziren. Zapatak eta botak ere egiten genituen feltroz. Bezeroak etortzen ziren, oihalak hautatzen zituzten, esaterako, ninja edo sorgin edo dortoka mozorro batentzat, eta nik momentuan imajinatzen nuen nola egin nezakeen eskatzen zuten hura, ze teknikarekin, ze formatan… Paper batean marrazten nien figurina. Erabili beharreko oihal zatiak apartatzen nituen, paperean biltzen eta multzoan uzten nituen gero patroiaren arabera mozteko. Izugarrizko fardel-tontorra izaten nuen moztu beharreko oihalekin. Goizean goiz etortzen nintzen, bazkalorduan, gauez afalostean… Jantziak ondo mozteko kontzentrazioa behar da eta denda itxita zegoen orduetan etortzen nintzen. Lagunak pasatzen ziren kuxkuxean, mozorro-tontorra nola zihoan ikustera. Gero nik moztutako mozorro gehienak Mari Luzek josten zituen, amaginarrebak, hemen ez baikeneukan astirik. Bera zen jostun nagusia. Dendatik metro gutxira bizi zenez oso ondo zetorkidan, moztutakoak eramaten nizkion eta berak josten zizkidan.

      Haurrak izan genituen garaia izan zen lantsuena dendan ere. Eibarko jendea etortzen zen mozorroak hemen egitera, Soraluzekoa, Mendarokoa, Debakoa…, kuadrilla osoak sartzen ziren, sekulako buila dendan, telak erakutsi behar zitzaizkien, banan-banan neurriak hartu: bateko jostun erregela, besteko oihal-biribilki handiak han-hemen, guraizeak, neurketa-zinta, buru-orratzak… Dendaostea kutxaz, pertxaz eta txatalez beteta: desorden koloretsu bat. Tela guztiak kanpoan txukuntzeko, mozteko, paketeetan biltzeko, izenak jartzeko… Eromena zen, hogei bat urte izan ziren aski zoroak.

      Gauean etortzen ginen, hamarrak edo hamar eta erdiak aldera, behin haurrak lokartuta. Etxean esaten genuen: “Zinera goaz!”. Baikortasunez hartzen genuen. Izan baikenituen geure liskarrak. Hasieran denda itxi berritan gelditzen ginen jostera, eta bederatzi eta erdietan edo hamarretan etxeratzen, ordurako haurrak bainatuta, afalduta, igual lo, eta senarrak esan zidan, “ezin dugu horrela jarraitu”. Horregatik hasi ginen denda itxi, etxera joan, umeei afaria eman eta lokartu ostean berriz jaisten, edo, bestela, goizean oso goiz, denda ireki aurretik.

      Eztabaidak izaten genituen nik egindako jantzien prezioa zela eta. Esaten zidaten, “pirata-sonbreiru bat nahi dut”, edo “pamela bat halako eta halako lore eta apaindurekin”. eta nik asmatu egiten nuen, pentsatu eta fabrikatu. “Zenbat kobratuko dugu hau?”, galdetzen zenidan, eta nik, “berrogeita hamar pezeta?”. Gozoa jartzen zinen: “Lan hori gehiago kobratu behar duzu!”. Nik prezio bat esaten banizun, zuk hura halako bi kobratzen zenien.

      Inauteriak amaitutakoan brodatze-lanak hartzen hasten ginen: banderak, zapiak, txapelak... Irailean, eskolako amantalak brodatzeari ekin genion. Halako batean brodatzaile laguntzaile bat ere kontratatu genuen, asko arindu izan diguna lana. Oraintxe erretiratuko da, pena latza daukagu, ezingo baitugu brodatze lanarekin jarraitu bera gabe.

      Hirurogeita hamar urte ditu, ez dago beste brodatzailerik herrian.

      Txapel bat brodatzeko, batez beste, sei ordu behar dira. Dendako martxarekin, niri ez dit astean txapel bat baino gehiago brodatzeko astirik ematen.

      Bitxia da: oraingo makinak segituan hondatzen dira. Lehengo josteko makinak badabiltza oraindik; eskuak falta dira.

* * *

Denda batzuek marka uzten dute herrian, memorian. Bada andre bat aldirietan ireki zuena saltokia, Artetxen, herriko langile auzo batean. Bezero gehienek epeka ordaintzen zioten. Gero erdigunera etorri zen eta mundua ekarri zuen. Ez sinestekoa da zenbat material daukan, denda bete arropa, maindireak ere bai, urte osoan merkealdietan. Beti “Saldos”, “Rebajas” edo “Promoción” kartela zintzilik. Bi solairu bete arropaz goraino. Amaginarrebarentzako galtzak erostera joan nintzaion behin, neurria esan eta hainbat koloretako galtzak atera zizkidan, kolore bakoitzeko hamabost modelo bai. Arropa onak dauzka: gaueko soinekoak, antzinako piezak, trajeak… eta dendan saldu ez eta antigoaleko bilakatzen zaizkion beste hainbat. Ardoa salduko balu ondo onduta leukake honezkero. Euroa sartu eta urteetara pezetatan zeuzkan oraindik arropen prezioak. Outlet-en bolada hasi zenean urtero joaten zen Donostiara, kamioikadak eramaten zituen. Stock azoka guztietara joaten da. Ixtekotan egon zen duela bost urte, harrezkero dauka afixa fluoreszentea atean: “Jubilazioagatik beherapenetan”. Ez da erretiratzen baina.

      Astigarraga ere espeziala zen, hiru arreba-anaiaren artean zabaldu zuten. Loradenda eta kirol denda biak batean, eta kinielak ere saltzen zituzten, leihatila bat zeukan propio horretarakoxe.

      Petuniarena gogoratzen? Elgoibarko emakume bat zen Petunia, gizon eibartar batekin ezkondua. Herriko lehenengo bitxi denda galosoa ireki zuen; luxuzko kremak eta lozioak saldu zituen gero. Sasoi hartan ez zegoen lurrindegi dotorerik herrian; oinarrizko higiene-produktuak saltzen zituzten dendak bai, baina ez lurrin eta krema-flasko garestidunik.

      Drogeriak baziren, lurrindegirik ez.

      Eskaparate berezia zeukan Petuniarenak, gainjarritako triangelu moduko batzuekin osatua. Denda txiki-txikia zen; mostradorea, altua. Amak han erosten zuen Chanel 5a. Bazuen finezia bitxi bat garai hartarako. Boutique errotulua jarri zion, harrituta begiratzen genion. Gure amari asko gustatzen zitzaion hitz hura esatea: boutique, boutique, boutique.

      Ortueta zapata dendako larru eta tindu usaina gogoratzen dut, mostradore luzea bueltan-bueltan. Zapatagileak ziren, barruan zeukaten tailerra. Osoron ere zapatak egiten zituen Txominek, Milaren aitak, eta bazen beste zapatagile bat El gordo deitzen geniona, galiziarra. Txibatoa zela zabaldu zen eta bezerorik gabe gelditu zen.

      Eta lentzeria dendak! Oso gutxik jartzen zuten azpiko arropa erakusgai, gordean izaten zuten. Karkizanon, esaterako, eskaparatean pijamak, kamisoiak, eskutrapuak… jartzen zituzten, eta barruan eskatu behar izaten ziren jantzi arinak. Dendariak ahotsa apaltzen zuen bularretakoak erakusteko. Arrieta jantzi dendan denetariko arropa saltzen zuten, baita azpikoa ere, eta dendariak arazoak izan zituen erdi-jantziez suelto mintzatzeagatik, bezeroei pudorea ematen zien. Susmagarria zen gizonek lentzeriaz hitz egitea. Azpiko arropak erakustean azalpenak ematen zituen, “bularretako honek balconette kopa dauka, ondo emango lizuke”, edo “kulero parpailadunak ere baditugu”, ondo ezagutzen zuen bere produktua. Azkenean barruko arropa saltzeari utzi behar izan zion.

      90eko hamarkadan Skandalo izeneko lentzeria denda ireki zuten bi neska gaztek San Bartolome kalean, neonezko errotulu gorri eta guzti, eta han bai, hasieratik erakutsi zituzten pantiak, galtzerdi gardenak eta saredunak, puntuzkoak eta parpailadunak, galtzariak, kulero beltzak eta gorriak, tangak, gerruntzeak, bodyak…

      Gu haurrak ginenean Espainiatik etorritako neskatoek bakarrik janzten zuten koloretako azpiko arropa, hemengook zuria beti. Eskolan, zenbait neskato elkarri gonak altxatzera jostatzen ziren eta barre egiten zieten kulero urdinak, arrosak edo loratuak zeramatzatenei, faja modukoak janzten zituztenei, sekulako estrabagantzia iruditzen zitzaigun.

      Orain bada denda bitxi bat, badakizu zein; sartzen zara eta dena dauka kutxetatik atera gabe, pertxetan ere bularretakoak eta kuleroak plastikoen barruan dingiliz, argirik ez. Eskatzen diozuna eskatzen diozula, laster aterako dizu. Lentzeria fina dauka. Pasea du erretiroko adina, hantxe jarraitzen du. Dendariaren semeak ingeleseko eskola partikularrak ematen ditu dendaostean. Lagun batek kontatu zigun bularretako bat erostera joan eta probadorean zegoela ahotsak aditu zituela: bi errezelen artean zegoela kargutu zen, alde batera denda eta bestera ikasleak mintzapraktiketan… eta laguna erdian, bularretakoa probatzen!

      Kale hauek dendaz beteta ezagutu izan ditugu beti; dendaz eta tabernaz borborka.

      Elkarren aldamenean egon dira tabernak eta dendak, elkarri konpainia egiten. Txikiteoa honaino iristen zen lehen, plazatik behera Oraikoraino jaisten ziren kuadrillak. Pitxintxu parean ematen zuten buelta eta kalean gora abiatzen ziren ostera. Gero aldatu egin zen joera, martxa handiagoa dago beheko partean. Orain terrazen inguruan biltzen da jendea, ez hainbeste kalean gora eta behera, aldatu egin da espazioa okupatzeko modua. Gu denean ibiltzen ginen, hasi Alkortatik, itzulia Errosario kalean barrena, jaitsi plazatik San Bartolome kalean behera eta San Frantzisko kaletik Maalaraino.

San Frantzisko kalea oso-osorik egoten zen, goitik behera, zintzilikaturiko arropaz josita.

      Tailerretako beharginen buzoak haizetara balkoi eta leiho guztietan, azulak eta grisak. Orain, ahal duenak, ezkutatu egiten du gobada, gutxiago zabaltzen da kanpo aldera.

      Barne balkoietan hedatzen du jendeak lixiba. Badirudi itsusi deritzogula arropak etxaurreetan denen bistan zintzilikatzeari.

      Niri gustatzen zitzaidan.

      Guk hala ezagutu dugu herria: arropak errekaldera zintzilik, oihal zuriak etxaurre ilunduetan.

      Gogoan dut pasadizo bat dendan bi emakumeri entzuna. Konpresarik eta tanpoirik ez zen garaian, andreek trapuak baliatzen zituzten hilekoa biltzeko, garbitu eta berrerabili egiten zituzten. Ni baino hamabost urte zaharragoak ziren bi andreok ibaiaren hegi banatara bizi ziren. Kalean topo eginda, ahapeka, “esperoan al zaude?”, galdetu dio batak besteari, eta hark izututa: “Nolatan dakizu?, ez diot eta inori esan!”. Leihoa seinalatu dio lagunak: “Trapurik ez…”.

      Sekreturik ez.

      Etxe zaharretan hala egiten da oraindik, etxe berriek barne hedalekuak dituzte. King Kongen ere hala zen, amak patiora esekitzen zuen.

      Pintzak koloreka ordenatzeko ohitura zeukan. Berak erakutsi zigun jantziak ondo astintzen eta matxardak joskuretan jartzen markarik ez uzteko eran, hurrenkera egokian esekitzen arropa garbitu berria: maindireak kanpo aldera, barrurago toallak, galtzak eta alkandorak, eta leiho-kontra, babesean, arropa txikia, intimoa.

      Hori denok egiten dugu, hedakera erakutsi egiten ziguten.

      Susmagarria zen bularretakoak lehen lerroan zabaltzen zituen andrea.

      Zikinaren eta garbiaren ulerkera asko aldatu da.

      Tailerretako ur zikinak ere zuzenean ibaira isurtzen ziren, disimulurik gabe. Gero berritu egin zen estolderia, hondakin urentzako hodiak egin ziren, araztegia jarri, ez dakit gutxiago zikintzen dugun, lohia gutxiago ikusten da. Orain estolderiak Internetez kontrolatzen dituzte lejia usaineko bulegoetatik.

      Lehen dena zihoan zuzenean ibaira: zuk komunean kaka egiten zenuen eta, arin ibiliz gero, ikus zenezakeen mokordoa, plof, ibaira erortzen. Ez ur beltzik, ez grisik, ez ezer: dena putzura.

      Oraingo enpresek ez dute lantegi itxurarik, lehengo galdategi haiek… Industria oso zen zikina, gaur egun asko zaintzen dituzte etxaurreak eta kanpo irudia. Alkorta enpresa zena, alemaniarrek erosi zutena, orbangabea da orain. Han gabia martxan dago oraindik, kolpeka; gauez, haizeak nondik jotzen duen, oraindik aditzen da etxetik mailu erraldoia. Gabia ez da sekula gelditzen, baina enpresa horrek, kanpotik begiratuta, ez du lehengoaren inolako antzik, inork ez luke galdategia denik igarriko. Orain zikinak min egiten du begira. Ezkutatu egiten da.

      Probagelarekin ere gertatu zitzaigun. Bi aldiz aldatu dugu lekuz. Hasieran dendaostean geneukan, komunean bertan, ez zitzaigun burutik pasatu aparte jartzea. Ispilu handi bat hormari lotu eta akabo: komunera bidaltzen genituen bezeroak arropa probatzera. Baina, behin, izugarrizko kakalarria sartu zitzaidan. Demaseko kiratsa utzi nuen. Ni irten berritan sarrarazi zenuen zuk emakume bat jantziren bat probatzera. Lotsa-lotsa eginda esan zenidan: “Hau ez da modua, Izaskun!”. Orduan erabaki genuen tokiz aldatzea.

Medikutara eraman zuen lehen haurdunaldi-proba ez zen gurea izan. Gertuko baten analisiak entregatu behar genituen Mª Antonia San Sebastian analistarenean eta Andresi eskatu nion joateko, ni dendan nengoen eta. Orduan hasi berriak gu nobiotan. Zorionak eman zizkion medikuak: “Haurdun zaudete”. “Ez da nirea!”, Andresek, izututa. Ez zekien eraman ziona haurdunaldi proba zenik. Gure kuadrillako hiruk abortatu zuten, eta emakume taldera ere hainbat neska etortzen zen laguntza eske.

      Dirua lortu behar zen, Londreserako bidaia lotu…

      Baina hori baino lehen, amona Genarari entzunda ezagutu genuen guk abortuarena. Dendan sexualitateari buruzko liburuak saltzen genituen, eta, halako batean, erakutsi diogu amonari azalean zakil baten argazkia duen bat, “begira nolako gauzak saltzen ditugun”. “A ze nazka!”, esan zuen. Sexua harentzat zerbait oso gogaikarria izan zela antzematen zitzaion; guk kontatzeko xaxatzen genuen: “Aitonak nahi zuenean… urrutitik igartzen nion. Nik argi neukan ez nuela ume gehiago nahi. Bi izan nituen, baina pozarren geldituko nintzen bakarrarekin. Chimbo xaboia egostera jartzen nuen, hiru ordu lehenago izaten nuen prest funtzioa amaitu orduko irrigazioak egiteko likidoa. Hori lagun guztiok egiten genuen ohekoa amaitu ostean. Erre egiten zuen! Aitona lasai asko gelditzen zen ohean zurrungaka”. Behin eta berriz esaten zuen amonak “a ze nazka!”. “Metodo horrek funtzionatzen ez bazuen”, jarraitzen zuen, “lagunen batek haurdun egon zitekeela susmatuz gero, Donostiarako autobusa hartzen genuen Tolosan, hogeita hamasei geltoki zituen, eta atzeko partean jartzen ginen zutik, mugimenduarekin zera askatu zedin”. Gure amak sekula ez zigun sexuaz hitzik egin, baina amonak bai. Andresekin ezkondu nintzenean, Italiara autoz joatekoak ginen eztei-bidaian, eta Andresi aparte hartu eta esan zion: “Zu gizon azkarra zara eta ulertuko didazu: Frantziara iristean, fijatu farmazietan”.

      Ginekologo bat aurkitu genuen Bilbon antisorgailuak errezetatzen zituena, eta denok pasatu ginen handik, kuadrilla osoa. Ezkutuan joaten ginen autobusa hartuta.

      Hileroko irregularra orekatzeko antisorgailuak errezetatu zizkidan niri, primeran zetozkidan, bi txori tiro bakarrean, baina joan naiz Bilboko ginekologoak egindako errezetarekin Elgoibarko medikuarengana, Cresporengana, eta, zer-eta ez dizkidala emango! Zikloa erregulatzeko behar nituela azaldu nion. “Ados”, esan zidan, “etorri zure amarekin eta konponduko gara”. Pilularik gabe gelditu nintzen, noski. Hogei urte neuzkan.

      Arrate, gure laguna, Donostian ari zen ikasten, ikasleen mundua aurrerakoiagoa zen, gu herrian gelditu ginen. Asteburuetan etortzen zenean kontatzen zizkigun hangoak: hitz egiten zigun emakumeen mugimenduaz, ikasleen mugimenduaz, langileenaz… Donostiatik bueltakoan dendara sartu zen batean Zelaia aurkitu zuen dendaostean, kapitaleko aurrerabideekin hasi zen Arrate, askatasuna gora, askatasuna behera… Eta Zelaiak: “Begira, Arrate, emakumeok ez zarete askatuko haurrak makinekin egiten hasten ez diren arte”. Haserretu egin ziren. Arrate amatiarra zen, garbi zuen haurrak izan nahi zituela. Nik esan nion, horretan, akaso, arrazoi izango zuela Zelaiak.

      1982ko martxoan epaitu zituzten abortatzeaz akusaturiko Basauriko emakumeak. Ordurako bero zegoen giroa.

      Zinta isolatzailearekin egin nuen pankarta dendaostean: “Abortoaren legalizapena. Mujeres solidaridad” jartzen zuen.

Gautxoria nintzen, baina Jose Inazio soldaduskan zegoela parranda alboratu eta mendizaletzen hasi nintzen. Erretzeari utzi nion, kirolari ekin. Garrantzitsua bilakatu zen mendia niretzat. Lagun nagusiagoekin joaten nintzen, haiek bazeukaten autoa, Pirinioetara eramaten ninduten. Bata Luki zen, bestea Andoni Arrizabalaga Itziarren semea, Eugenio Aranburu Mallabi… Denak hilda daude orain. Haiekin aritzen nintzen ahuntzarena egiten. Mendian galdu nituen ebakortzak. Taillonetik behera gentozela, elurtegi batean labain eginda amildu ginen lagun bat eta biok eta magaleko harrien kontra danba jo nuen ahoarekin. Erreflexuz, atzera beren lekuan sartu nituen ebakortzak istantean, oraindik oroitzen dut nolako soinua egin zuten, kra. Zazpi urtez iraun zidaten keinu erreflexu hari esker, gero erauzi eta ordezkoak jarri zizkidaten. Huraxe izan zen helikopteroan ibili nintzen lehen aldia, Errolanen arroilan barrena. Julio lagunak bost kilometro egin behar izan zituen oinez salbamendukoei deitzeko eta beste adiskide batek bakar-bakarrik jaitsi behar izan zuen mendian behera, beldurrez. Gure bila etorri ziren ospitalera… Endredo ederrean sartu genituen. Trukean, eskertzeko, zekenak zer ginen, kantinplora bana oparitu genien.

Aldizkariak saldu genituen denboraldi batean, kioskoko atala izan genuen. Garai hartan hasi ziren errebisten azaletan emakumeen biluziak publikatzen, erotikoak eta pornografikoak. Ordura arte ez zen halakorik hemen. Gainerako aldizkarien artean tankera horretakoak ere bidaltzen zizkiguten eta apalategiaren atze-atzean jartzen genituen.

      Ezkutatu egiten genituen.

      Saltzaile batekin nengoen batean, hartu zerriak errebista haietako bat eta erakutsi zidan hanka zabalik azaltzen zen neska baten argazkia. Gizonak izango zituen berrogeita hamar edo hirurogei urte, zaharra iruditu zitzaidan behintzat. “Begira, begira nola daukan alua puztuta, ba al dakizu zergatik den hori?”, esan zidan. Probokazio hutsa, nik ez nekien non sartu ere, hogei urte neuzkan. Ez dakit nola moztu nion, baina han bukatu zen, saltzaile hura ez zen gehiago dendan sartu eta halako aldizkaririk ez genuen berriz ekarri.

      Bestela ere, kioskoko atalak ez zuen luzaz iraun: izugarrizko lana ematen zuen eta marjina txikia.

      Ez zitzaigun gustatzen eta, zuk, Izas, ez zenuen batere ongi eramaten. Semana, Pronto... txorakeriak iruditzen zitzaizkigun. National Geographic gustatzen zitzaigun, baina ez zuen inork erosten. Gerora, ekarri izan ditugu aldizkariak beste banatzaile batzuen bidez. National Geographic bera, Argia, Ipurbeltz, Kili-kili, Habeko Mik...

      Kioskoaren funtzionamendua oso azkarra da: asteartero jasotzen genuen materiala eta itzulketak hurrengo asterako paketatu behar ziren. Esandako egunean itzuli ezean dirua galtzen zen, erreta nengoen.

      Coca-Colaren logotipoa zeukan produkturik ez saltzea ere erabaki genuen.

      Modan egon zen urte batzuetan, denetik atera zuten: txapak, motxilak, poltsak, toallak... Komertzialek ziurtatzen ziguten dendaratu ahala salduko genituela; ezetz esan genien, yankiak ezetz.

      Gurutzeei ere betoa jarri genien. Orain malguagoak gara gurutzeekin, lepoko txiki batzuk ekartzen ditugu, hegoamerikarrei asko gustatzen zaizkie eta bezero onak dira. Baina garai hartan ez Coca-Colarik, ez gurutzerik.

      Liburuetan ere ez ditugu denak hartzen. Logista banatzailekoek Madriletik bidaltzen dizkigute liburuak eta gertatu izan zaigu Espainiako erregeari edo infantari buruzko publikazioak jasotzea, politikari eskuindarren memoriak... Zuk deitu zenien esanez, “hemen ez dugu horrelakorik saltzen, mesedez, ez bidali gehiago”.

      Baina lantzean behin sartzen da deskuiduan bat edo beste; orain dela gutxi Cayetanaren liburua bidali dute...

      Hortxe dago biltegian.

      Orain dela bi urte, eskaera bat egin behar izan genuen Afede etxera eta gutxiengo gastua osatzeko materiala falta zitzaigunez Ertzaintzaren jostailuzko autoak eta helikopteroak erosi genituen. Gure dendan oso ondo saltzen dira kamioiak, motoak, hegazkinak, hondeamakinak… Sarreran dauzkagu, eskura. Haurrekin datozen aitona-amonek erosten dituzte. Suhia dendan sartu eta Ertzaintzaren materiala ikusi zuenean begiak irten zitzaizkion.

      Kargu hartu zigun. “Ni horiek atxilotu ninduten…”.

      Baina ez zen beste inor kexatu.

      Ez!, ondo saldu ziren. Batez ere, baserritarren artean izan zuten arrakasta. Helikopteroak eta furgoiak eta motoak eraman zituzten.

Lehenengo ikurrina 1977an josi genuen, denda ireki baino urtebete lehenago. Caja Laboralean lan egiten zuen gizon bat etorri zen etxera, Angelito, Zarauzko Arraun Elkarteko lehendakariaren laguna zena. Penatuta kontatu omen zion zarauztarrak: “Estropadetarako bandera bat enkargatu diagu eta itsusi amorratua egin zigutek, lehoiek zakurrak ziruditek!”. Angelitok esan zion Elgoibarren bazirela bi neska josten eta brodatzen trebeak. Etxera etorri zitzaizkigun Arraun Elkarteko arduradun hura eta orduko Zarauzko alkatea: Imanol Murua. Erakutsi genien zer zen egiten genuena eta enkargua egin ziguten, Zarauzko II. estropadetarako ikurrina josi eta brodatzekoa.

      Ardura handia zen, guk ez genuen sekula halakorik egin; baietz esan genien, dena den. “Non sartu gara?”, esaten genion elkarri, baina aitak haizea eman zigun, ondo egingo genuela ziurtatu. Berrogeita bat bandera egin ditugu harrezkero.

      Urte batzuk geroago emakumezkoen estropadetarako ikurrina ere egiteko eskatu ziguten. Arduradunak esan zigun “gizonezkoen berdin-berdina” egiteko. Itxura denez, txikiagoa enkargatzeko proposatu zioten; hark onartu ez, ordea. Hala ere, bi ikurrinak bereizteko neskenean “emakumezkoen estropada” jartzeko eskatu zigun. Hasierako hiru edo lau urteetan hala egin genituen, alabak ohartarazi zigun arte: “Zergatik emakumezkoen estropada, gizonezkoena gizonezkoen estropada ez bada? Ez al da nahikoa zenbakiekin? Bata XXXV.a eta bestea IV.a; argi dago zein den zeinena”. Gutun bat prestatu zigun, bidali genien zarauztarrei eta onartu egin ziguten. Ordutik, ez da sexurik bereizten gure ikurrinetan.

      Kontxan oraindik “gizonezkoena” eta “emakumezkoena”, “masculino” eta “femenino” jartzen jarraitzen dute, ele bitan. Gainera akordatzen naiz, Marijo, zuk esaten zenuela: “E-m-a-k-u-m-e-z-k-o-e-n! Hamabi letra gehiago dira brodatzeko! Garestiago egin behar nieke!”.

      Gehiago kobratzen genien.

Zure alabaren bikotekideak deitu zuen behin, ahotsa aldatuta. Gaztelaniaz eta Andaluzia aldeko azentuarekin, “¿Izaskun Estívariz?”. Ez nuen ezagutu.

      “¿Es usted Izaskun Estívariz?”.

      “Sí”.

      “Le llamo de la casa-cuartel de la Guardia Civil de Zarauz. ¿Ustedes cosen banderas?”.

      “Sí, ¿qué necesita?”.

      “Una bandera de España, grande”.

      “¿De qué medidas la quiere?”.

      “…Ummm… no sé… ¿2x2?”.

      “¿2x2? Las banderas suelen ser rectangulares, pero si usted la quiere cuadrada, yo se la hago cuadrada; eso sí, tendrá que esperar, andamos con mucho trabajo”.

      Barrez lehertu zen, ez zuen uste enkargu hura onartuko nuenik; orduan konturatu nintzen nor zen.

      “¿De verdad que cosería una bandera española?”, galdetu zidan oraindik guardia zibil ahotsarekin.

      “No sería la primera vez: hace tiempo hicimos una… pero la quemaron”.

1983ko uztailaren 9an hil zen aita. Ezkontza batetik bueltan gentozen, festa luzatu nahi izan zuen eta Orioko Katxiña jatetxera gonbidatu gintuen afaltzera, dantzan eta kantuan aritu zen. Bihotzekoak jo zion, Katxiñako belardian hil zen. Azkenaldian, itxita egon da jatetxea, barruan, jantokian, gure aitak egindako murala zegoen.

      Bihotzekoak jo zionean zuk kordea galdu zenuen, ospitalera eraman zintuzten. Amari ondoezak eman zion. Ni bakarrik sartu nintzen anbulantzian aitarekin. Ordurako hila zen, nik banekien hila zela, baina anbulantziako medikuak esan zigun ofizialki bizirik eramango zuela gorpua Elgoibarreraino, guri anbulantzia gastuak aurrezte aldera. Etxera ekarri genuen, heriotza ziurtagiririk gabe. Etorri ziren ehorztetxekoak, prestatu zuten dena, handik pare bat ordura iritsi zinen zu ospitaletik. Garajera jaitsi nintzela gogoratzen dut. Etxera igo nintzenerako gaueko hamabiak ziren. Ehorztetxekoek gurutze erraldoi bat jarri zuten, argimutil altu batzuk… beldurgarriak. Amak eskatu zien hura guzti hura erretiratzeko. Arrapataka egin behar izan genuen hileta. Uztailaren 9ko arratsean hil zen, bero sapa egin zuen, ehorztetxekoek esan ziguten gorpua nahi baino lehen has zitekeela usteltzen, egiteko hileta lehenbailehen. Igandez ehortzi genuen: hiru orduko beila egin genion goizean eta eguerdian bertan lur eman. Hurrengo egunean, astelehenean, aita lurpean, guk heriotza ziurtagiririk gabe jarraitzen genuen. Guardiako medikuarengana joan nintzen agiria eskatzera; ordea, esan zidan ezin zidala halakorik eman gorpurik ikusi gabe. Erizainak konbentzitu zuen, dendatik ezagutzen ninduen.

      Hain sastakoan izan zen dena ze jende askok ez zuen hil zenik jakin. Hurrengo hilabeteetan telefonoz deika jarraitu zuten aitarentzako enkarguekin.

      Ama lur jota gelditu zen, orduan piztu zitzaion diabetesa. Jose Inazio eta zu Perura joan zineten, bidaia hartuta zeneukaten. Nik ez daukat abuztuan gaizki pasatu izanaren oroitzapenik, haurdun nengoela jakin nuen, bizimodu normala egiten nuela uste dut, lanera etortzen nintzen. Zu, Izas, abuztuaren 23an itzuli zinen Perutik eta, denda sanbartolomeengatik itxita geneukala aprobetxatuz, zuek Picosetara eta gu Soriako La Laguna Negra kanpinera joan ginen. Toki trauskila, telefonorik ere ez zeukan. Aldameneko partzelan down sindromedun kuadrilla bat geneukala dut akorduan, irudi hori etorri izan zait behin eta berriro gogora, ez dakit zergatik. Eta hasi zen euria zarra-zarra. Andresek irratia jartzeko ohitura du, eta esnatu nintzenean ura gora eta gora zetorrela entzun nuen, Elgoibar aditu nuen… Autoa hartu eta hurbileneko herrira joan ginen, sei kilometrora, amari deitzera. Baina amak hartzen ez. Beste norbaiti deitu nion eta esan zidan ibaiak oso itxura txarra zekarrela. Kanpin denda jaso, autoa hartu eta bueltan etorri ginen. Durango igarota autopistan ez aurrera ez atzera gelditu ginen, itzulera operazioa zen, jende pila bat zetorren bueltan Marokotik, ura gora eta gora, hamabi orduan egon ginen geldirik, urak nola hazten ziren begira. Nik izugarrizko txizalarria neukan baina, hain nengoen urduri, ezin tantarik ere egin. Esaten nion Andresi: “Guk behintzat ezagutzen dugu tokia, badakigu gorantz mendia daukagula, autoa bertan utzi eta mendian gora joango gara ura irteten hasten bada”. Gaueko hamaikak aldera iritsi ginen Elgoibarrera. Hirigunean argirik ez. San Roke aldera hartu genuen, festak ziren, Otzaken dantzan ari zen jendea, Txiki Eguneko gaua zen, bazirudien ez zela ezer gertatzen. Hurrengo goizean dendara jaitsi ginenerako urak hartuta zegoen dena.

      Gu Picosetan geunden, mundutik aparte. Bueltan gentozela bide ertzeko taberna batean gelditu eta han ikusi genuen telebistan: “Elgoibar, uholdeak”. Ni ere oso urduri jarri nintzen. Errepideak moztuta zeuden eta ezin izan ginen itsasaldeko bidetik etorri. Burgoseraino jaitsi behar izan genuen. Lanak izan genituen iristeko. Autoa garajean sartu orduko dendara jaitsi ginen. Cabralesen erositako gazta bat geneukan maletategian baina hain gentozen larri, hantxe utzi genuen. Sandaliak soinean jaitsi ginen dendara. Desastre hutsa: dena lokatzez beteta, ia metro eta erdi hartu zuen urak. Lanean hasi ginen berehala, denda husten. Gauza asko Mari Luzen etxera igo genituen: diskoak eta liburuak. Berriz etxera iristerako igaro ziren bi egun, ez dakit lorik egin genuen. Itzuli ginenean, autora sartu eta hura kiratsa!, bi edo hiru hilabete kosta zitzaigun Cabralesaren hatsa kentzea. Iltzatuta gelditu zait usain hori memorian. Askotan akordatzen naiz. Eta harrezkero zenbat amets uholdeekin, ura leporaino genuela, sabaiaren kontra ihes egiteko moduren baten bila. Igual bost urtez eduki genuen izua barruan inkatuta.

      Ni abuztuaren 26an jaitsi nintzen Andresekin; zu iristerako joan ziren bi egun. Ezin zintugun lokalizatu, ama nerbioetatik jota zegoen, aitaren heriotzagatik hautsita, ezin aurkitu zintuelako urduri… Dendakoa ikaragarria zen. Dena zegoen heze eta zikin, ura metro eta hogeira iritsi zen. Ura xukatzen ibili ginen, zulo bat egin genuen zokaloaren azpian ibai aldera. Liburuak, diskoak, hariak, puntillak… bat eta hogeiren azpitik zegoen guztia hondatu zen. Ahal zen guztia garbitu eta lehortu genuen. LPek izugarrizko lana eman ziguten, lokaztuta zeuden denak. LPak paperean bilduta egoten ziren eta itsatsi aurretik atera eta garbitu genituen. Mari Luzen etxera eraman, banan-banan paperetik askatu, bainera ur-xaboiarekin bete eta hantxe sartu genituen; Mistolekin igurtzi, lehortzera jarri manten gainean edo platerentzako xukaderan. Sukaldean tantaka James Taylor, Donovan, Weather Report, Oskorri, Benito Lertxundi, Dire Straits… Gero plastikozko zorroak erosi genituen, taldearen izena paperean idatzi eta merke-merke jarri salgai. Taldearen logotipoaren antzeko zerbait marrazten genuen, Queenena adibidez, eta aurrera. Ia denak saldu genituen. Eta liburuekin gauza bera, urak hartu zituenak berreskuratzerik ez zegoen, baina goiko apaletakoak ere umelak hartuta zeuden, orriak elkarri itsatsita, orriak bereizi eta sikatu egin genituen ile lehorgailuarekin. Batzuk hutsaren truke saldu, beste batzuk oparitu… Eta kakorratz lanak! Zortzi edo hamar lagun etorri ziren zenbait arratsaldetan, lurrean eseri eta hortxe aritu ziren hariak banaka-banaka garbitzen, matazak hartu eta lokaztutako metroak kentzen, hogeita bost metro igual, barrukoa aprobetxatzeko. Lagunak behearen gainean: batzuk gantxilloekin, besteak galtzorratzekin, hariekin…

      Eta puntillekin. Puntilla pila bat saltzen genuen, errezeletarako. Getariako balkoia, Andresen gurasoen etxekoa, lehortzera jarritako puntillaz beteta gogoratzen dut, zuri-zuri eguzkitan, festa bateko girlandak balira bezala. Andresen amak garbitu zizkidan. Amak, zuloan baitzegoen, etxetik ez irtetea erabaki zuen. Ez zen dendara ezertarako etorri, ez zuen ikusi hemengo panorama, ez zigun galdetu. Min hartu nuen. Hori gogorra izan zen, niretzat behintzat bai, amak ahaleginik ez egitea guri laguntzera jaisteko. Dolutan zegoen, ez zen jaitsi. Mari Luz eta Mari Paz, amaren lagun mina zena, buru-belarri aritu ziren garbitzen, eta gure lagun mordoa ere bai. Jende asko etorri zen, salgai guztiak kalera atera genituen, lapurretak izan ziren, izan zen egoera aprobetxatu zuenik… Optikakoek moketa bat atera zuten kalera garbitzera, ohar batekin: “Berrerabili egingo dugu; mesedez, ez hartu”. Guk dena atera behar izan genuen, baita altzariak ere.

      Hilabete eta erdi kosta zitzaigun denda berriro zabaltzea.

Ibaitik sartzen zaigu argia. Zortzi-bederatzi ordu ematen ditugu egunero denda barruan, ibaiak dakartza dendatzera espazioa eta argia. Dendaostean gure baitara biltzen gara, brodatzera edo jostera, materiala antolatzera, babesera. Ibaiak begirada irekitzen digu. Gogorra litzateke leihorik gabeko denda batean lan egitea. Brodatzen aritzean burua altxatu eta begirada luzatu ahal izatea gustatzen zait. Lehen ez zegoen ahaterik, paittarik, guk paitta esaten diegu ahateei, orain bai; lehen ez zegoen ibaiertzean landarerik eta zuhaitzik, orain irlak sortzen dira urak urri datozenean. Tomateak ikusi izan ditugu hango bazterrean. Arbola hau oso gaztea da, lizarra. Aspaldi, ortuak zeuden han, bestaldean.

      Gu umeak ginela ibaia askoz garbiagoa zen. Bi etxetan bizi izan gara eta biek zeuzkaten leihoak ibai aldera, umetako sukaldea uraren gain-gainean zegoen, halatsu denda. Jendeak ibaira botatzen zuen zaborra. Poltsen soinua aditzen genuen erortzean. Beste batzuek organikoa botatzen zuten, arrain-hezurrak plateretik zuzenean, klax-klax-klax entzuten zen.

      Gure lehen etxearen parean ibaia bitan banatzen zen, emari nagusiari adar bat egiten zitzaion, pasaleku bat eta zubitxo bat zeuden aldez alde. Urak handitzen zirenean, urtean behin edo birritan, bat egiten zuten bi adarrek, zubitxoa gainezkatzen zuen urak, orduan hasten ginen kezkatzen. Batzuetan urdin jaisten zen ibaia, besteetan gorrixka, Bergarako oihal-fabriketako isuriengatik zela esaten zen. Biharamunean aingirak agertzen ziren hilda.

      Sarri-sarri jaisten ginen ibaira, sukaldeko trapua edo eskegitako maindireren bat erortzen zen bakoitzean. “Mantarra!”, oihukatzen zuen amak.

      Oso kutsatuta egon da urte askoan, orain garbiago dator, urarre, hala ere. Dendapeko pasagunearen azpian daude ur zikinentzako hodiak, zuzenean araztegira doazenak. Baina arrainik ez dago.

      Zer edo zerk egon behar du! Ubarroiak, koartzak eta kaioak hor aritzen dira zokomiran… Itsaso txarra dagoenetan dendaostetik kaioak ikusten ditugu, Maltzagaraino iristen dira. Oinez joan nintzen lehengo batean hiru koartza eta bi ubarroi ikusi nituen ur bilduen gainean; arreta eman zidaten. Hiru presa daude ibaian, arrainek ez dute urruti behar, beti egoten da, barren, hegaztiren bat atezuan.

      Urtaroekin itxuraldatu egiten da ibaia, meheago jaisten da udan. Udazkenean urrituta etortzen da eta lur zati asko egoten dira bistan. Euri asko egiten duenean dena da ura. Orain paittak eta uhartetxoak ikusten dira, gero emaria bakarrik. Urak handitzean pasalekua estaltzen du, han aurreko hormako bigarren marra hartaraino igotzen da aise, belarrak hasten diren mailaraino; hortik gora, kakalarriak jotzen gaitu. Hor azpiko zolan ikusiko duzu uholdeen ostean egin genuen zuloa; kutxatila jarri genion, arketa, arratoien beldurrez. Maiatzean ahateak kumatzen dira. Hori pikondoa da, uda amaieran heltzen dira pikuak; hura akazia, apirilean loratzen da. Udazkenean arbola gehienak biluztu egiten dira, eta uhaldi bakoitzaren ostean plastikozko poltsak agertzen dira, orain gutxiago, baina duela urte batzuk arbolek gabon-pinuen antza hartzen zuten, zaborra adar guztietatik zintzilik. Haizetan farfara, musika egiten zuten ia.

      Gaztetxekoek urtean behin garbitzen dute ibaia, San Bartolome bezperetan, kiloka ateratzen dute zarama.

      Asko sufritu dugu ibaiarekin, sekula ez diogu amorrurik izan, ordea. Dendari bati entzun nion, “estal dezatela eta egin ditzatela aparkalekuak!”. Haserre zegoen ibaiarekin. Izugarria iruditzen zait: ibaia lurperatu?, arnasa ematen dio eta herriari. Eibarrek ere badu bere ibaia, Ego, estali egin zuten, eta ahaztu.

      Begira han, ahatekumeak jolasean.

Belarritakoak, zintzilikarioak… beltzean erosten genizkien txerpolariei, saltzaile ibiltariei. Etorri ziren hippy batzuk, kinkila saltzaileak, eta erosi genizkien girgileriak: 14.000 pezetako gastua. Iruzur egin ziguten taloiarekin, ezkerretara bateko bat gehitu eta 114.000 pezeta kobratu zizkiguten. Laboralera joan nintzen kexatzera, Donostian harrapatu zuten bikotea, 1988a izango zen. Handik urtebetera epaiketara deitu gintuzten, nik joan behar izan nuen, denda nire izenean dago eta. Itzuleran, zain zeunden. Burumakur esan nizun: “Mari Jose, 100.000 pezeta galdu berri ditugu”, dendaostera ezkutatu nintzen. Errieta egin zenidan. “Zuk ez dituzu ikusi”, erantzun nizun. Kakotuta zeuden, ezpala baino argalago, goian zerua eta behean lurra, gasta-gasta eginda, erreguka… Salaketa erretiratzeko eskatu nuen.

      Zilarrezko bitxiak lapurtu zizkigun auzoko mutil batek erakusleihoko kristala zart hautsita, ukabilez jo zuen, odolez orbanduta gelditu zen eskaparatea. Heroinazalea zen, gaztea oso, hil zen. Berehala harrapatu zuten udaltzainek; “kontuz odola garbitzean”, esan ziguten, “hiesa dauka”. Orduan hasi ginen hitz hori entzuten.

      Udaltzainek atxilotu zutenez, salaketa jarri zuten mutilaren aurka. Ama dendara etortzen zitzaigun arrenka: “Mesedez, ez ezazue nire semea kartzelan sartu”.

      Epaitegira joan behar izan zenuen, egoera azaltzera eta salaketa kendu nahi genuela eskatzera.

      “Ulertzen dizut”, esan zidan epaileak; bitxiak itzuli zizkidan eta salaketa erretiratu.

      Ama haren nahigabea, haren sufrimendua… Ondo konpontzen zen gure amarekin. Andre hura, Belinda, garbitzailea zen; Osoroko bebarrua garbitu ohi zuen, eta lanbasa eskuan hitz egiten zuen gure amarekin hura markesa baino apainago enkargutara irteten zenean.

      Guk bagenekien gure kaleko tabernetan heroina saltzen zela, baina aparte genbiltzan giro hartatik, urruti gelditzen zitzaigun.

      Hementxe bertan zen.

      Ezagutzen genituen ama haiek, seme-alaba heroinazaleak zituztenak: Vazquez, Camelia, Victoria, Mari Jose… Amaren etxea garbitzen zuen andrearen alaba ere kakotuta zegoen… jende asko.

      Luciaren semea ere hil zen: Josetxo.

      “Kontuz odola garbitzean”. Neuk garbitu nuen, kontuz, badaezpada.

Azoketara joaten hasi ginen oparitarako materiala ekartzen hastea bururatu zitzaizunean. Oihalezko panpinak erosi genituen. Aurrerago, zeramika batzuk eta zumezko otarrak. Bartzelonan edo Madrilen hornitzen ginen.

      Uholdeen urtean zu gabe joan nintzen; dendan gelditu zinen lehortzen, margotzen, gauzak bere lekuan jartzen. Aldi hartan Andresek lagundu zidan Bartzelonara.

      Dirurik ez geneukanez, lagunek eramaten gintuzten. Amaiak bazuen autoa, hark eraman gintuen behin Madrilera. Bageneukan beste adiskide bat hirian ahizpa bat zeukana prostituzioan zebilena. Hori ez zigun lagunak esan. Lagunak esan zigun: “Zoazte nire ahizparen etxera, nik deituko diot”. Oso toki arraroa egin zitzaigun, makurra, baina ondo atera zen. Beste batean, lagun baten nebaren untxi-zuloan gelditu ginen Bartzelonara bidean. Lleidan bizi zen etxe okupatu batean, estudiante zebilen, musika ikasten zuen. Joan gara haren arrebaren autoan Kataluniara, iritsi gara goizeko ordu bietan Lleidako herrixka batera eta lagunak: “Izarak ekarri ditut, ez naiz nebarekin fio”. Elkartu gara elizpe batean mutilarekin eta eraman gaitu etxera. Atea falta. Igo gara gora eta komunean hilabeteetako kraka, sukaldea sekula ikusi dudan zikinena. Mutilak seinalatzen digu lurrean dagoen lastaira bat: “Zuek, hemen”. Gure adiskidea lotsa-lotsa eginda. Egin dio kristoren errieta anaiari, nolatan bizi litekeen horrela, instrumentua ezin duela tamainako zerritokian eduki, hondatu egingo zaiola…, eta nebak: “Lasai, tronpeta ateak dauzkan lagun baten etxean daukat”. Bandako tronpetistarik onena izan zen. Lastaira orbandu hartan etzan ginen biok, izara batekin estalita; halako barre-kolpeak eman zigun, gau osoa igaro genuen algaraka.

      Zu umedun zeunden urtean trenez joan ginen. Hots egin dut hostalera gaueko hamarretan iritsiko garela esateko, eta tipoak zer-eta berandu deitu dugunez erreserba bertan behera utzi digutela. Nik, larri: “Ahizparekin nago, zortzi hilabeteko haurdun, nola geldituko gara kalean?”, eta berak lasai asko: “Panorama txarra duzue, Bartzelona jasangaitz dago. Halako helbidetan zerbait aurkitzen ez baduzue, ahaztu”. Eman digu helbide bat, joan gara, ilunduta ordurako, topatu dugu kale-kantoi batean: zulo bat, drogazaleen katakunba, ba omen daukatela gela bat. Etzan gara biok estu-estu ohean iturri zantar baten ondoan, komunik ez… Gau osoan hasperenak eta oihuak entzuten egon ginen, denak txortan.

      Niri ez zitzaidan gustatzen beti toki berera joatea, bazterrak ikusi nahi nituen.

      Madrilera joan ginenean ere, goizeko seietan iritsi eta hamarretan erakustazoka zabaldu arte kafea hartzen gelditzea denbora galtzea zen guretzat. Zentrora joan behar genuela. Proposatzen dizut taxia hartzeko eta zuk, “taxia? Ezta Rothschildarrak bagina ere! Goazen oinez”, eta bagoaz goizeko sei eta erdietan oinez, maleta garraio. Igaro da kotxe bat barruan bost mutilekin, “bortxatu egingo zaituztegu!” oihuka, eta nik zuri, “idiota! Taxia hartu behar genuen!”. Eman dugu egun guztia lanean, iritsi gara gauez hostalera neka-neka eginda, akituta, eta zuk, “goazen zerbait hartzera, Mari Jose!”. Jaitsi gara, bada, eta ireki dugu taska bateko atea: sekulako anbientea, jende gaztea, urdaiazpikoak zintzilik… “Kamarero! Atera guri botila bana ardo!”. “Buruko bat?” hark, harrituta. Eta guk: “Bi erdibana, orduan”.

Lausotuta daukat memorian Arreserena. 1980a zen, hogeita hiru urte neuzkan, zuk, Marijo, bat gutxiago. Garai hartan ETAtik gertu sentitzen ginen ideologikoki, babestu egiten genuen nolabait, baina zibilak hiltzen hasi zirenean zalantza handiak izan genituen. Gero ja, mina. Arrese UCDko alkate ohia zen, eskuindarra. Ordura arte polizien eta guardia zibilen kontra egin zuen ETAk, hori errazago liseritzen zen, Francoren diktaduratik gentozen, gerra bat zen: militarrak militarren aurka. Errepresio izugarria zegoen hemen, ezin genuen jasan. Baina Elgoibarren min sorra egin zuen Arreseren hilketak, semeak ezagunak ziren, Andresek eskolak ematen zizkien, haien euskarako irakaslea zen.

      Bi semeak izan zituen ikasle, zaharrena ikastolan eta gaztea institutuan. Bazkalondoan hil zuten, urrian, Andresek ez daki nork jakinarazi zion semeari, baina bai institutuan eman ziotela notizia. Arreserekin berarekin tratua izan zuen Andresek, hura alkate zen garaian ikastolako zuzendaria zen, tirabira batzuk izan zituzten. 1976an ikastola berria eraiki zenean Jaime Arresek Espainiako Juan Carlos erregegaia gonbidatu nahi izan zuen eraikuntza inauguratzera. Irakasleek protesta egin zuten, aurrez aurrekoa izan zuten hori zela eta. Harreman instituzionala izan zuten baina baita irakasle-guraso artekoa ere. Inpaktu handia eragin zion hilketak.

      Eztabaida sutsuak izan genituen lagunen artean. LKI utzi eta HBra pasatu zen bat-batean Mallabi, lagun troskoek ez zuten ulertu. Andres eta Jose Inazio Euskadiko Ezkerrara gerturatu ziren… Nik politikan sinesteari utzi nion.

      Gu, dendari modura, ez ginen erabat lerratu, beti saiatu gara gure iritzia ematen, baina uste dut gehienok hartu genuen jarrera anbibalentea izan zela: “Ea nola doazen gauzak…”.

      Gero Yoyesena gertatu zen. Jose Inazio Ormaiztegin ari zen matematikako eskolak ematen eta Ordizian izan zen Yoyes hil zuten egunean.

      Iriondo tabernan tirokatu zuten Jaime Arrese, kale honen amaieran. Kafea hartzen ari zen. Uste dut gauza asko ezabatu ditudala memoriatik. Guk, dendatik, harreman hurbila geneukan familiarekin, egunero ikusten genituen aurpegiak ziren.

      Sebastian Aizpiri eta Kakatza tirokatu zituztenean hogeita hamar eta hogeita hamaika urte geneuzkan. 88an hil zuten Patxi Zabaleta Kakatza, Loritoneko aldapan, dendatik hogei metrora. Gaur egun, oraindik, loreak jartzen dizkiote bertan. Garai hartan demaseko arazoak zeuden drogarekin. Guk bagenekien Poliziak hemen droga sartzen zuela gazteak otzantzeko, hori ikusi egiten genuen. Aizpiri eta Kakatza Guass diskotekaren jabeak ziren, sozioak, Aizpiri hamabi egun lehenago hil zuten. Kakatza gertukoa genuen. Guk ez genuen trafikantea zenik sinetsi, ezagutzen genuen… Baina Euskal Herrian mugimendu handia sortu zen kamelloen kontra. Herrian gazte asko hil ziren, beste asko burutik nahastu. Elgoibarko enpresaburu bat zerga iraultzailea ez ordaintzeagatik bahituta eduki zuten Itziarren. Kakatzak eta Aizpirik ere uko egin zioten zerga ordaintzeari. Hortxe bertan garbitu zuten. Txikiteatzen ari zen lagunekin, azkena hartzera zihoazen. Segituan zabaldu zen berria. Familiakoek eta lagunek drogaren akusazioa gezurtatzeko paperak atera zituzten, ETAren jarduna gaitzetsi zuten. Firma bilketak izan ziren hilketa salatzeko. Handik aurrera, lagunek boikota egin zieten zenbait tabernari. Herria zatitu egin zen. Zenbait jendek, adibidez, Orbea tabernara joateari utzi zion ezker abertzalearen aldekoa zelako; guk lagunak izan ditugu Orbeako Antton eta Marian, egoera bortitza zen. Kakatzaren emazteak Mapfren lan egiten zuen, Pitxintxuren pare-parean, egunero ikusten genuen elkar, gertuko harremana geneukan. Eta halakoetan… susmoak dituzu, sumatu egiten duzu nork eman ahal izan dion isilpeko informazioa ETAri… Bazekiten noiz eta nondik igaroko zen, hil zuena ez zen hemengoa, norbaitek pasatu zion informazioa, gu hemen bizi ginen, gauzak ikusten genituen, isildu egin ginen. Zelatatuta zegoen, bazekiten zer ohitura zituen, non izan zitekeen tokirik egokiena tiro jo eta ihes egiteko… Kakatza beste bi lagunekin zihoan, hil zuenak bazekien hiruretan betaurrekoduna zela itua.

      Patxi Kakatzarekin harreman zuzena geneukan: dendako asegurua berak egin zigun. 83ko uholdeen ostean paperekin lagundu zigun, aholku eman. Familia ezagunekoa zen, senide askorekin geneukan harremana… Min handia egin zigun.

      Mari Tere lagunak kontatu zidan Kakatzaren hileta-egunean Idotorbera joan zela bi alabekin. Alabak mendira eraman zituen hileta ikus ez zezaten, hain gogorra zitzaion. Plazatik igarotzean herrikide batek kargu hartu zion: “Nora zoaz? Hemen egon behar duzu! Hemen!”. Kargu hartu zion emakumeak heroinaren erruz galdu zuen semea eta, hala ere, hiletan zegoen hilketa salatzen. Hark ere ez zuen sinetsi Aizpiri eta Kakatza kamelloak zirenik.

      Ni hilketaren kontrako manifestazioan egon nintzen: herriari buelta osoa eman genion errepide nagusitik. Gogorra izan zen, ukitu egiten zen jendearen arteko distantzia, tentsioa, epaia: “Gaur hemen zaude, baina non zeunden orain arte?”. Victoria lagunarekin topo egin nuen arkupeetan, ero moduan ari zen oihuka “kabroiak!”. Ez nengoen lasai, gauza asko sentitzen nituen aldi berean, gauza asko gertatu ziren garai hartan, min eman zigun hilketak, ez geunden bide harekin ados, baina gorrotorik ere ez zitzaigun irteten. “Horiek denak hil egin behar dira!”, aditzen nuen aldamenetik. Horrek ere min egiten zidan… Alaba kozkortu zenean aditzen nion lagunak aritzen zirela goraetaka, uzkurtu egiten nintzen, oihuak hemendik eta oihuak handik.

      90eko hamarkadan Andres koinatua eta biok afixa batzuetan atera ginen euskal presoen dispertsioa salatzeko. Kartelak egin zituzten hainbat herritarren argazkiekin eta hormetan paratu. Han agertu ginenetik kalean gu agurtzeari utzi zion zenbait jende ezagunek, tartean Kakatzaren arrebak… Gure dendara etortzeari eta pasaeran kasu egiteari utzi zion. Patxiren emaztearekin eta seme-alabekin, ostera, beti izan dugu harreman ona.

      Dendaria zarenean ezin zara pertsonengandik sobera aldendu. Dendak ez du hormarik, zabalik du atea, jendearen aurpegiak ikusten dituzu, jendearen eskuak. Dena bizi duzu bertatik bertara, eguneroko pozak eta miseriak. Badakizu nork edaten duen, nor dagoen dolutan, nori eta nondik egiten dion ihes diruak, nor ari den aberasten. Oso gogorra izan zen: ingurukoen mina, amorrua, isiltasuna… Hilketa haien ondoren jarraitu egiten zuten mobilizazioek, ETAren aldekoek eta aurkakoek. Gure semeak “gora, behera, izarra!” abesten zuen manifestariak imitatuz. Greba orokorrak zeudenean erabakiak hartu behar ziren, denda itxi ala ez itxi, guk bagenekien itxiz gero nork hartuko zuen min, itxi ezean nor haserretuko zen, zer eginez gero nola sailkatuko gintuzten… Mila Zapa gurera etortzen zen zer asmo geneukan galdezka. Azkenean, errazena egiten genuen, gehiengoaren aldera lerratu. Geure burua babestu gehiengoaren epelean.

      Eguzkia nora, zapiak hara.

      Uste dut askok egin genuela hori.

“Mari Jose, aitaren heriotzak utzi zaitu zu umedun”, esan zidan izeba Gertrudisek. Arazoak nituen haurduntzeko, tenperatura basala neurtzen nuen egun ugalkorrak zein nituen jakiteko. Aitaren heriotzaren biharamunean egokitu zen momentu aproposena, egoera kafkiarra zen, baina hala gelditu nintzen haurdun, aita hil eta hogeita lau ordura. “Ez diot inori ezer kontatuko”, esan nion Andresi. Handik hilabetera eraman ziguten denda uholdeek. Aurrerago, Pilarica bezperan, Getarian lagun batzuekin zerbait hartzen ari ginela, komunera joan eta odola ikusi nuen izterretatik behera zetorkidala, odol asko. Fantasma baten itxurarekin jaitsi omen nintzen. “Goazen etxera! Goazen etxera!” esaten nion Andresi. Etorri ginen, deitu genion medikuari eta geldi-geldi egoteko agindu zidan, ohean etzateko eta ez zirkinik egiteko, eta joateko hurrengo egunean ospitalera. Hiru egunez eduki ninduten ingresatuta. Ekografia egin zidatenean karena ondo zegoela ikusi zuten, baina pitzadura bat omen neukan poltsan, handik ari nintzen odola galtzen: haurra bizirik jaiotzeko ehuneko berrogeita hamarreko aukera zegoela esan zidaten. Bost hilabetez egon nintzen ohean. Amaren etxera aldatu ginen atseden erabatekoa egitera, komunerako baino ez nintzen jaikitzen. Inolako pisurik ez hartzeko agindu zidaten: “Ezta frutaontzia ere”. Jose Luisa laguna hasi zen dendan nire ordez. Gogoratzen naiz nola esaten zuen aitak hartaz: “Ha venido Julián el fontanero de Logroño y se ha traído a una mujer de campeonato, ¡guapísima!”. Andresi ere behin bakarrik aditu diot norbaiti tía buena esaten. Harixe.

JOSE LUISA

      Emakume taldean ezagutu nituen. Marijorekin gau eskolan ere elkartzen nintzen, berak hamabost urte zituela eta nik hogeita hiru. Andres genuen irakasle. Nik ez neukan lagunik herrian, haiek lehenengoak. Denda ireki aurreko urteetan kafe-tertuliak egiten genituen bataren edo bestearen etxean, Andres gonbidatzen genuen mintzapraktikarako, zukutu egiten genuen. 1974an etorri nintzen Logroñotik eta garbi neukan euskaraz ikasiko nuela, senarrak ez zuen fede handirik nigan; ohean irakurtzen ari nintzela esaten zidan “uztazu, ez duzu ikasiko”.

      Elgoibarrera iritsi nintzenean ez zitzaidan gustatu, terriblea iruditu zitzaidan: kalean emakumeak eta gizonak bereiz, elkarri ihesi. Umedun beste bikote batzuekin batera egoten ohituta nengoen Logroñon, familian irteten beste familia batzuekin; hemen ez, hemen gizonak gizonekin ibiltzen ziren eta emakumeak umeekin. Senarra aldatu didate, pentsatzen nuen, Logroñon ez zen halakoa! Niri zinea izugarri gustatzen zait eta Logroñon filmen estreinaldi guztietara joaten ginen. Jakin izan banu Logroñon ezkondu nintzenean Elgoibarren nolako bizimodua izango nuen... Egunero borrokatu behar izan nuen nire askatasunaren alde. Kalean haurrekin nindoala senarra lagunekin poteoan ikusi eta alabek aita-aitaka kasu egiten bazioten haren kuadrillakoek behako iluna egiten zidaten, senarra kontrolatzen ari nintzelakoan.

      Ubitarten elkartzen ginen emakume taldekoak. Bilbon ikasten ari zen kide batek apunteak ekartzen zituen, elkarrekin irakurtzen eta eztabaidatzen genituen. Londresera abortatzera joan behar zuen neska bati laguntzeko diru bilketa egin genuen. Herrian ez zegoen emaginik, bat ekarrarazi genuen. Ibaira egiten ziren isurketei buruzko ikerketa bat ere eskatu genuen emakume taldetik, oso kutsatuta zetorren eta kezkatuta geunden. Azterketaren emaitzak iritsi zirenean taldean irakurri genituen boz gora. Debara joaten ginen, han bai baitzen antisorgailuen inguruan aholku ematen zuen emakume bat. Hemen ez zuten metodo bakar bat ere errazten. Nire ahizpa Sitgesen bizi zen eta uda guztietan joaten nintzaion bisitan. Andorratik igaro bakoitzean kutxaz kargatzen nuen autoa. Antisorgailuen ardura erabat hartzen genuen emakumeok. Gizonek konfiantza faltatzat hartzen zuten kondoia jartzeko eskatzea. Dibortzioaz hitz egiten genuen. Kritikatu egiten gintuzten, kontu eske etortzen zitzaizkigun emakume batzuk. Lehenengo jardunaldi feministetan izan ginen, eta baita 1984an Elgoibarko Pilar ikastetxean egin zirenetan ere; Marijo jardunaldietara bidean hasi zen erdiminetan, buelta hartu eta ospitalera egin zuen alabaz erditzera.

      Zera hitz egingo genuen sexuaz! Tabua zen. Nik masturbazioarena berandu ikasi nuen, berrogeita hamar urteak beteta. Gaztetan ez genuen hitz egiten emakumeen plazeraz. Irratian entzuten nuen sexuari buruz hizketan, irratiz izan nuen bola txinatarren berri. Lagunartean ez genuen sexua aipatzen. Senarrarekin ere hitzik ez, gehiago mintzatzen gara orain gaztetan baino. Gaztetan sexuaren gaia atera izan banio erotu nintzela pentsatuko zuen; telebistan sexu eszenaren bat agertzen bazen katea aldatzen zuen, atera kontuak!

      Gizon askorentzat gu maripurtzil batzuk ginen, “feminista bat zara”, esaten zidaten iraindu nahian. Nire amaginarrebak ere, gizonengatik kexu entzuten baninduen, oker zegoena neu nintzela ziurtatzen zidan: “Denek egiten dute berdin”, esaten zidan gizonei buruz, eta begiak irekitzen zituen asko. Ontzat ematen zuen gizon bat poteatzen aritzea eta, egun batean bai eta hurrengoan ere bai, etxera bete-bete eginda iristea. Ezin nuen amaginarrebarekin nire kezkez eta interesez hitz egin. Aitaginarrebarekin aritzen nintzen zineaz eta literaturaz, guztiek alkoholikotzat jo eta barre egiten zioten arren. Ni ondo konpontzen nintzen harekin, beti gustatu izan zaizkit okerrak.

      Denda ireki osteko garaian, alabak ikastolan utzi eta, etxera artez etorri beharrean, dendaostera joaten nintzen tertulian aritzera: pitxintarrekin, Antonekin, Juliorekin, Mallabirekin… Egunero egiten nuen sartu-irtena. Zertaz ez genuen hitz egiten han! Denda boom bat izan zen, ez zegoen halakorik inguruan, zurrunbiloa. Ez zeukan zerikusirik herriko beste saltokiekin, nobedadeak iristen ziren sarri-sarri, josteko makinak martxan ari ziren, dendatzean lagunak literaturaz eta filosofiaz bal-bal… Sarreran, mostradorearen aldamenean bi disko-jogailu zeuden, aurikular eta guzti. Han ibiltzen zen Maguregi bezeroei musikari buruzko aholkuak ematen. Liburu bat irakurtzen amaitu orduko dendara joaten nintzen lagunekin komentatzera. Dendaostean zineaz eztabaidatzen zen, musikaz… Iñakirekin ondo konpontzen nintzen. Oso lotsatia zen, zineaz baino ez zuen hitz egin nahi izaten. Zineklubera sartzen ikusten ninduen bakoitzean piztu egiten zen, hurrena, kalean, filmez galdetzen zidan. Txanborekin bidaiez eta urrutiko kulturez fantaseatzen nuen. Pentsatzen genuenari buruz mintzatzeko toki bat zen.

      1983an hasi nintzen Pitxintxun lanean, orduka, garai hartan ez zegoen bi soldata ateratzeko modurik; ordu solteak egiten nituen, larunbaten bat… Sei urtez aritu nintzen. Izas eta Marijo saltzaile onak ziren, feniziarrak ziruditen. Ni ez naiz sekula edan zalea izan, baina dendako lana utzi eta gero ere askotan joaten nintzen denda itxi osteko ahizpen poteora, elkarrizketarengatik, haiekin hitz egiten nituenak ezin nituelako beste inorekin hitz egin. “Har ezazu zerbait, neska!”, esaten zidaten, nik ez neukan edateko gogorik, oxigeno premia neukan.

      Euren artean diferenteak dira bi ahizpak. Izaskun oso da sentibera, ez dirudi baina. Eta anarkoa. Mari Jose ez da kontserbadorea, baina arrazionalagoa da, Izaskun anarko erabatekoa. Behin bakarrik eman zuen bozka: NATO bai ala NATO ez. Berak NATO ez bozkatu zuen, NATO ez bozkatu zuen gehiengoak hemen, baina zer egin zuten? NATO bai. Orduan, esan zuen: “Nirekin ez dute gehiago jolastuko”. Geroztik, ez du bozkatu. Zuk zuri badiozu, hark beltz, telefono hau laukia dela esaten badiozu “ba, akaso borobila da, e?”, esango dizu, “ondo begiratu beharko diozu”. Ikusten nauen bakoitzean esaten dit, “aizu, noiz isildu behar duzu?”, erretolika daukat eta. Beti izan da halakoa, apurtzailea; mutil guztien artean bonbardinoa jotzen ikusi nuenean esan nuen: “Zu bai zu”. Gaztetan ere bereizten zen, janzteko modutik beretik. Bazuen bere eskuz jositako gona luze bat, jertse nasai bat janzten zuen gainetik, adats orraztu gabea aske eta lastozko txapela fuksia bat; askotan irteten zen horrela. Ebakortz bat zeukan beltza. Belarritako biak diferenteak, amona Genararena bat. Amak kargu hartzen zion itxurarengatik. Ez zen gainerako neskak bezala atontzen. Sonbreiruak gustatzen zitzaizkion. Desberdina zen janzten eta iritzietan. Nerabezaroan gaizki pasatu zuen, ez zen moldatzen lagunekin, negarrez ikusi nuen nik Izaskun. Bihozbera da. Eta artista bat, sekulako irudimena du, ikusi egin behar da josten.

      Eta haien ama Blanki: hura bai apartekoa. Izugarri pertxenta zen, gustatu egiten zitzaidan nola oparitzen zizkion masajeak bere buruari, nola joaten zen astero ile-apaindegira bere pauso xelebrearekin, oinak hamarrak eta hamarrean, estetizistarengana azken modako tratamendua egitera… Ez zen edozein! “Quitadme los pelos del bigote y de las cejas y dejadme en paz”, uxatzen zituen alabak ingurutik zahartu zenean. Eta haren etxearen glamourra! Izugarrizko grazia egiten zidan jangela dotore ukiezin hark, bere gerezizko mahai, margoihal eta zeramikekin: ez zuen inoiz erabili. Baxera bitrinan, estreinatu gabe. Dena erakusteko prest. Gogoan dut egongelarako altzari hura erosi zuen eguna: kamioiak ekarri zuen denok begira geundela; neurrira eginarazi zuen egur onarekin. Eta dendako errekaduak egitera jaisten zenean, hura espektakulua! Kanpo Arazoetarako ministroa ematen zuen, dendako txanpon txikien kartera besapean.

* * *

Behea jo zuen amak, “Vda. de Estívariz” plaka jarrarazi zuen etxeko atean, brontzez. Bazkaritarako gure etxera ekartzen hasi ginen, ez zuen ganoraz jaten, gehiegi edaten zuen, “el agua pa’ los peces” erantzuten zigun kargu hartuz gero. Ardoa edaten zuen, albariñoa. Uraz ez zuen aditu ere egin nahi. Nik ez nuen mozkortuta ikusi sekula, alaiegi edo haserre bai, txolinduta lore-lore. Arazoak izan zituen diabetesarekin, oinetako gaitzak, odolekoak… Alkoholak sortuak zirela ageri zen analisietan. Zahartzean ahabi zukua hartzera ohitu zen, ardoa deitzen zion: “Traedme el vino”. Botikak hartzen zituen kontrolik gabe. Sukaldean tiradera bat zeukan botikaz betea. Frenadolak bata bestearen atzetik. Joanda bezala egoten zen. Andresek berrogeita hamahiru urte bete zituen egunean dendara etorri zen: “Gaur Andresen urtebetetzea, ezta?”. Baietz erantzun nion. “Gaztea irudituko zaizu gero?”. Baietz, nik. “Ba, zure aita adin horrekin hil zen”. Lantxoak agintzen hasi gintzaizkion entretenitzeko. Dendako eta etxerako enkarguak egiten hasi zitzaigun: bankura dirua eraman, haurrak ikastolatik jaso… Ondo konpontzen zen bankariekin. Goizero etortzen zen soinean zituela takoidun sandalia krema kolorekoak, gona eta jaka klein urdinak, alkandora zuri lepozabala, paparrorratz harriduna eta eguzkitako betaurreko gardenak. Oinetako atzazalak arrosa nakarkaraz pintatzen zituen eta ezpainak, atzazalekin bat, arrosa xare-xarez distiratu. Besapean eramaten zuen larruzko gerriko poltsa beltza, dendako txanpon-zorroa eta arrandegirako eta harategirako erosketa zerrenda barruan zituela. Puzka itzultzen zen: “Gainezka zegoen arrandegia!”. Ostegunetan masajea hartzen zuen eta ostiraletan ilea atontzen. El Corte Inglesera eta Donostiako portura eramaten genuen, suak ikustera. Haren gustuko gauza hanpatuak. Gorroto zuen arratsaldeetan umeekin Plaza Txikian egotea, merienda ematea eta hori dena. Barre egiten zien haurrei ogitartekoa ahora zatika ematen zieten amei.

Etxeko langilea, Bea, kontratatu genuen lehenengo haurra jaio eta hilabetera, haurra zaintzeko eta etxeko lanetarako. Ordurako lanean hasita nengoen. Handik hiru urtera jaio zen bigarrena. Andresek kalean gosaldu izan du beti; nik ematen nien haurrei armosatzen eta eskolara laguntzen nien. Lanera etortzen nintzen, Beak egiten zituen etxeko lanak: garbiketa eta bazkaria. Neuk esaten nion zer prestatu, erosketak bezero gutxi zebiltzan tarteetan egiten nituen dendaren aldameneko harategian, arrandegian, fruta dendan... Ogia erosten nuen etxerakoan. Amak ere laguntzen zigun: haurrak ikastolan jaso, etxera eraman… Elkarrekin bazkaltzen zuten amak, Beak eta haurrek. Bazkalostean, Beak alde egiten zuenean, haurrek marrazki bizidunak ikusi bitartean amak lisatu egiten zuen, Beari ez zitzaion lisatzea gustatzen. Nik, denda itxi ostean, korrika egiten nuen etxera baino lehen. Haurrak medikutara eraman behar baziren Andres arduratzen zen institutuan libre hartuta.

      Sei-zazpi urtetik aurrera euren kasa ibiltzen ziren umeak kalean, bazeukaten nora jo, erreferentzia-puntua denda zen: hona etortzen ziren askariaren bila, tronboiaren bila, dantzako zapatilen bila… Gure semea, hiru urte zituenerako, kalearen beste ertzeko okindegira joaten zen oinez, “flauta” esaten zien eta ogi luzanga janez itzultzen. Haginlariarengana, ile-apaindegira edo okulistarenera joateko ere dendara etortzen ziren, laguntzen genien ateraino eta amaitzean atzera itzultzen ziren aho lokartua, kopeta-ile berria edo dioptria unitate eguneratua erakustera; min hartzen bazuten dendara etortzen ziren negarrez.

      Ordu asko sartzen genituen, zortzi gutxienez, baina tximetatik gora genbiltzanean hamar edo hamaika ere bai. Laguntza behar izan dugu. Umeak gaixotzen zirenean etxez etxeko mediku bati deitzen genion, Jose Luisi. Ospitalean ere lan egiten zuen, eskura ordaintzen genion, batek daki legala ote zen; guri izugarrizko zerbitzua egiten zigun. Alabak asma krisiak izaten zituen sarri samar, hiru hilabetean behin espirometria egitera eramaten zuen Andresek ospitalera. Umeak gaixotzen zirenean gu ez ginen etxean egoten, zaintzailea gelditzen zen, eta arratsaldeetan senarrak: ezin genuen denda utzi.

      Sukaldean ere, ordu gutxi guk.

      Gabonetan, eta justukoa. Azkeneko urteetan paso egiten dugu Gabon gaueko afariaz, bazkaria egiten dugu, koinatuak prestatzen du soziedadean. Eguberri bezperan arratsaldez ere irekitzen dugu, soziedadean familiarekin bazkalduta itzultzen gara dendara. Iluntzean, bezero guztiak zerbitzatutakoan, bake santuan eta inongo konpromisorik gabe, poteatu egiten dugu, afaririk prestatu beharrik ez, zaintzeko gurasorik ez, seme-alabarik ez… Iaz gaueko hamar eta erdiak arte aritu ginen txikiteoan, azkeneko taberna itxi eta etxera bidali gintuzten arte; zuzenean ohera, leher eginda.

      Zuk oso garbi zeneukan ez zinela tupper-ama izango.

      Gure seme-alabak unibertsitatean hasi zirenean inguruko ama askok aste osorako jana prestatzen zieten, ez nuen ulertzen. Badakit emakume zenbaitentzat josteta modu bat dela sukaldea, gu ez gaitu inoiz erakarri izan, nahiago izan dugu mendia, taberna, kalea, lagunartea… Ibili haizekoak gara. Badaukagu lagun bat asteburu batean zortziehun kroketa egin zituena izozteko. Zortziehun!

      Barre egin zenion eta gozoa jarri zen.

      Gure familiako emakumeok harreman hotza eta motza izan dugu sukaldearekin.

      Amari ez zitzaion sukaldea gustatzen, zartagina erabiltzen zuen, lapikoa apenas.

      Niri gustatu, gustatzen zait, ez dut denborarik, ordea. Gaztetxotan gozogintza liburu bat erosi nuen, pastelak egiten nituen. Andresekin hasi nintzenean gozogile ona nintzela esan omen nion, adarra jotzen dit, ez omen nau ia inoiz ikusi labea erabiltzen. Sanblas opilak egiten nituen otsailean, Santiago tarta inoiz edo behin, bizkotxoren bat haurrentzat, kokozko pasteltxoak azukre hautsarekin.

      Ni ez naiz sukaldean sartzen, Jose Inazio aritzen da. Eta amaren oroitzapenik ez dut janaria prestatzen; xerra jango genuen patatekin, arrautzak, porruak egingo zituen akaso, tortilla…

      Potajea eta zopa ere egingo zizkigun. Berari jaki gelatinatsuak gustatzen zitzaizkion: tripakiak, zezen buztana, arkume hankak… Oilaskoa igandeetan jaten genuen, astez potajea edo berdura.

      Bilobak bazkaltzera gonbidatzen zituenean King Kongetik enkargatzen zituen olagarroa eta enpanada, ez zen bera aritzen sukaldean.

      Haurrak ginela natillak egiten zituen, galletarekin; arroz esnea erosi egiten zuen. Erosketetara etxepeko dendara jaisten zen, Justarenera, hilabete amaieran ordaintzen zion. Arraina gutxitan ekartzen zuen, garestiagoa zen.

      Saltzailea kalez kale ibiltzen zen arrain garraio, noizbehinka hartzen zion.

      Ondo konpontzen zen arraindunarekin.

      Labanak zorrozten gogoratzen dut, sukaldean baino gehiago. Amak artez zorroztuta izaten zituen labana guztiak, bazeukan aizto galantez beteriko tiradera bat eta zorrozkailu bat asko erabiltzen zuena, aiztoak hartu eta harekin aritzen zen zis-zas-zis-zas… Athleticeko amantala soinean, aiztoak zorrozten.

Sandaliak jantzita nengoen, uztaila zen, 1988a, eguerdia. Santi koinatua etorri zen, denda itxi eta Urkiola tabernara joan ginen zerbait hartzera. Atarian geundela ikusi genuen ura kalean behera. Korrika joan ginen Mari Luz amaginarrebaren etxera, bigarren pisutik ikusi genuen nola zetorren ura kontrako noranzkoan ere, Maalatik King Kongerantz, aldapan gora ura! Kaia tabernaraino iristen zen, eta igotzen ari zen. Korrika presatu ginen dendara, parapetoren bat jartzera. Ikusmira beltza zen, beldur itzela ematen zuen urak San Frantzisko kalean gora. Santik ateari eusten zion bitartean, azpiko apaletako gauza guztiak ateratzen hasi nintzen ahalik eta azkarren. Jose Inaziok irtenarazi gintuen handik.

      Ni oporretan nengoen Pirinioetan, gauean jakin genuen Elgoibarren berriro ere uholdeak izan zirela. Seme txikiak urtebete zeukan, ez ziren sei hilabete ureterretako ebakuntza egina ziotela. Herrira iristean itomena sentitu nuen. Zuk esaten zenidan: “Ez egin negarrik, ez da ezer gertatu”, baina bost urte lehenagoko guztia zetorkidan burura: aita, denda, haurdunaldia, lokatza.

      Ura menditik etorri zen, herriaren bi aldeetatik, Sallobente errekatik eta Santa Klaratik, bi mazeletatik. Guri 83koak baino askoz kalte txikiagoak eragin zizkigun, ura ez zen bigarren apalategiraino ere iritsi, baina Elgoibarren bederatzi lagun hil ziren. Bi tokitan buxatu zen ura, Sallobente erreka Txarriduna parean eta Santa Klarakoa Melitongo errebueltan. Santa Klarako erreka lurpetik igarotzen da, lantegien azpitik; Melitongo bihurgunean tapoia egin zuen, gainezkatu eta Santa Klara kaleko autoak arrastan eraman zituen Txankakua zubitik plazaraino.

      Txarridunan, 53. atarian, sabairaino iritsi zen. Txarriduna jatetxearen parean bi moja zeuden auto baten zain Malape tabernaren aldamenean. Tabernakoek goiko etxebizitzetara igotzeko presatu zituzten, itxura txarra zekarrela errekak, Malape tabernako Camelia eta Jesus ere tabernatik irtenarazi eta balkoietara igoarazi zituzten. “Ez, lasai, aurki etorriko zaizkigu bila”, erantzun zieten mojek, ez zuten igo nahi izan. Sallobentetik hiru umerekin paseatzen zetorren familia bat, goraldia ikustean iheska saiatu zen errekaren ibilbideari segika…, ama eta hiru umeak eraman zituen urak. Mojak ere bai. Ume bat aurkitzea asko kosta zitzaien, Getarian agertu zen handik egun batzuetara. Menditik zetorren erauntsia eta ibaikoa elkartu ziren, urak gora egin zuen indarrez, herria irentsi zuen bi aldeetatik.

      Lehenengo uholdean larrutik ikasi genuen. Orduan jakin genuen, adibidez, bazela aseguru bat uretatik metro bat baino gutxiagora zeuden etxebizitza eta negozioentzat. 83an aseguruak oso gutxi ordaindu zigun. Zanpatuta sentitu nintzen. Ufaletan ere, etekinak batzuek. Kalteak neurtzera etortzen direnean metro karratuka egiten dute balorazioa: hainbeste metro karratu dendak osotara, metro karratu bakoitzean hainbeste gauza, halako kalteordaina. Ez zuten begiratzen zein balio zeukaten urak harrapaturiko gauzek. Horregatik, bigarren uholdean hondatu gabeko materiala gure garajera eramatea erabaki nuen: oihal guztiak eta liburuak. “Zoratuta zaude”, esaten zenidan. Peritutza egiterakoan kontuak gure alde ateratzeko egin nuen, dendan gelditzen zen guztiaren ehuneko handiagoa izan zedin urak kaltetutakoa. Gauzak zeudenean utzita bi pezeta jasoko genituela konturatu nintzenean, kaltetutako material guztia bistara atera eta kaltetu gabeko ondasunak garajean gorde nituen.

      Ez zitzaidakeen inoiz bururatuko.

      Lehenengo uholdean ez genuen ehuneko bost ere errekuperatu, bigarrengoan ia galdutakoa adina berreskuratu genuen.

Uda batean inbentarioa egitea bururatu zitzaizun. 89a zen. Jose Luisak lana utzi zuen eta Mariasun hartu genuen egun erdiz.

      Nonbaiten irakurri nuen dendek inbentariatuta egon behar zutela. Uda hartan, zu, Izas, oporretan zeundela aprobetxatuta…

      Jai zenuen, bestela.

      Inbentarioa egitea erabaki nuen. Kontuak eramaten hastea neure erabakia izan zen. Tiradera honetan daude 89tik aurrerako koaderno guztiak, kontuekin. Ordura arte apenas apuntatzen genuen ezer.

      Oso apuntatzailea zara.

      Kuartilletan idazten nituen hilabeteko egun bakoitzeko diru sarrerak, eguneko kutxako kontaketa, lau familiatan sailkatuta: diskoak, liburuak, opariak, bisuteria. Salgai-familia bakoitzaren irabazi marjina zehazten nuen zutabe bakoitzean: musikak % 25, liburuek % 25, opariek % 40, bisuteriak % 40. Beste koaderno bat neukan gastuekin: errenta, argindarra, soldatak, papera, zeloa, garbikariak... Orain gauza bera egiten dut Excel batean. Etxean ere, goizero idazten dut erosketa-zerrenda paper mutur batean, Andresek enkarguak egiterako.

      Nola zen oker idazten zenuena?

      Legea. Hitzak gehiegi euskalduntzen ditut batzuetan, lejia edo lixiba idatzi beharrean legea idatzi nuen luzaroan.

      Gramola txikiarentzat egin nuen afixa eder bat. Izan genuen salgai gramola koxkor bat erlaxaziorako musikarekin. Atarira ateratzen genuen. Botoiari saka eta aditzen zen itsasoaren soinua, txoriena, txirulak… Oso modernoa zen. Hamar disko zeuzkan eta konbinaketak egiten zituen. Azpian, halako arteka batean, disko guztiak ikusten ziren. Kanpora ateratzen genuenean hustu egiten genituen kutxak, inork lapurtu ez zitzan. Afixa bat egin nuen: “CDak utzik”. Eta han dator Andres: “Nork utzi behar dizkizue CDak zuei?”.

      Zuzendu genuen.

      Begira: hemen oporretan behar zenuen; hauek nire zenbakiak dira, ia ez dira ulertzen. 1990eko abuztua, bi hilabete falta zitzaizkidan erditzeko.

      Eta beste hauek?

      Hori Jose Inazioren idazkera da, egun horietan berari eskatuko nion kontuak egiteko. Ni gogaitu egiten nau.

      Nik, aldiz, urte askoan buruz egin izan ditut kontuak plazer hutsagatik. Arratsaldero kontabilizatzen ditut kutxako sarrerak, ordaintzekoak, kitatutakoak, itzulketetatik geldituko den diferentzia, gastuen aurreikuspena… 1989ko udan esan nion Mariasuni: “Hustu ditzagun apalak”. Eskailera batera igo eta banaka-banaka kantatu zizkidan liburu guztien prezioak, nik, eskailerapean, denak apuntatzen nituen, gero batuketa egiteko. Halako batean, iritsi zara oporretatik eta harrapatu gaituzu bete-betean: “Zertan ari zarete? Pitzatuta, ala?”.

      Iritsi nintzenerako gontzetatik aterata zeunden, hogei egun prezioak banaka-banaka apuntatzen eta batuketak egiten. Enbolia batek emateko zorian.

      Horrela jakin genuen dendan zenbat liburu geneuzkan, zenbateko stocka.

      Ordenagailua 1994an jarri genuen.

      Ordura arte ez geneukan erregistrorik, memoriaz funtzionatzen genuen erabat. “Ba al daukazue liburu hau?”, buruz genekien denda. Orain ere bai, gutxi gorabehera, baina ordenagailuak lasaitasuna ematen du.

      Diru kutxarekin tentuz ibiltzen ere orduan ikasi genuen.

      Lehengo familia-negozioetan ohitura zen, edozertarako, dirua kutxatik ateratzea. Norbaitek kafea behar zuela, kutxatik; jertse bat behar zuela, kutxatik; etxerako pospoloak behar zirela, kutxatik. Denda askok hortxe izaten du zuloa.

Umetan beldurra ematen zidan pospoloak pizteak. Aitak azaldu zidan, aldamenean jarrita, gozo, nola isiotu behar ziren minik ez hartzeko eran: “Con decisión, Mari Jose”. Denbora asko egon ginen elkarrekin pospoloak bata bestearen atzetik pizten, beldurra galdu nion arte. Halako momenturik ez dut gogoratzen amarekin.

      Ama oso agintzailea zen. Berea egin nahi izaten zuen.

      Aita estutzen zuen.

      Asko. Bai lanean eta bai bestela ere, ni ikusita nago aita negarrez amak errieta eginda.

      Oso zen agintzailea. Onean, ondo, baina txarrean… Kontra egin nionetan, ez zuen sekula amore eman, ez inoiz ezergatik barkamenik eskatu. Ez zuen ametitzen inork aurre egiterik. Gustatzen ez zitzaizkidan hainbat gauza zeuzkan eta esan egiten nizkion, eta hori ez zuen barkatzen.

      Ni isildu egiten nintzen.

      Guri amak ez zigun mimorik egiten, bion artean moldatzen ginen, asko jolasten ginen, elkarrekin lo egiten genuen, orduak ematen genituen ohean elkarrekin jostatzen.

      Ostera, etxera lagunak eramaten uzten ziguten, etxeko atea beti zegoen zabalik gure lagunentzat; horretan eskuzabalak ziren.

      Amak etxeko ateak irekitzen zituen berak eman ezin ziguna beste batzuek eman ziezaguten.

      Baliteke.

      Niretzat harrigarria da amak bere gurasoekin egin zuena: geure kargu utzi zituen, ez zituen berak zaindu. Garai hartan ere ez zen ohikoa hamabi urterekin aitonaz arduratzea, ez gu arduratzen ginen neurrian. Klinikan gauak egiten genituen. Aitonak minbizia zeukan eta zuk, Izas, eskola utzi zenuen hura zaintzera joateko. Orain pentsatzen jartzen naiz, eta ez da normala. Aitona-amonak, biak, begietatik operatu zituztenean ere geu joaten ginen Tolosara haiei jaten ematera. Gurasoak beste zeregin batzuetan aritzen ziren. Nik ez nituen hamahiru urte aitonari minbizia diagnostikatu ziotenean; autobusa hartuta laguntzen genion onkologoarengana, geu joaten ginen, edo zu edo ni, amak ez zion laguntzen.

      Amak esaten zuen aitaren laneko deiei erantzun behar ziela.

      Gu erabiltzen gintuen desatsegina zitzaionari iskin egiteko. Eta amona Genara… Amona Genara utzi-utzita zegoen Tolosan. Elgoibarra ekarri genuenean dendaostean izaten genuen. Zergatik? Amak ezin ikusi zuelako. Eta amona ospitalean sartu zutenean eta gauak egin behar zirenean ere, nahiz eta gu lanean aritu, geuk egiten genituen gauak, batean nik eta hurrengoan zuk. Lanetik irten eta autobusez joaten ginen Donostiara, autorik ez geneukan.

      Ez dakit zer gertatu zen hor.

      Eta honezkero, ez dugu jakingo.

90eko hamarkadak ume txikiekin harrapatu gintuen. Haurrek hainbeste denbora hartzen dute, 90eko hamarkada burbuila batean sartuta igaro nuen. Gau askotan ezin iritsita nenbilela egiten nuen amets: etxeratzen nintzen eta haurrak aurkitzen nituen jantzi gabe, erdi biluzik; bazkaldu gabe goseak… Guk zortzi orduko jardunaldia geneukan gutxienez, ez genuen denbora librea galdu nahi… Zuk nola gogoratzen dituzu 90ak, Izas?

      Mila saltsatan nenbilen: argazkigintza elkartean, mendikoan, emakumeen taldean… Argazkigintzakoan bost ginen, ni ez beste denak gizonak.

      Bandako lehenengo emakumea ere zeu izan zinen.

      Anekdotikoa da, urtebete bakarrik egin nuen. Bigarrena sartu zenak hogeita hamar urte daramatza bandan, horrek du garrantzia.

      Baina aurrena izan zinen. Aldarrikatzeko sartu zinen.

      Bonbardinoaren soinua gustatzen zitzaidan: po-po-po-po!

      Muturra puztu-puztu eginda ekartzen zenuen. Txarangan emakumeak sar zitezen saiatu zinen.

      Gure familian inportantea izan da txaranga. Gaztetxotan, Urtezahar gauerdian txaranga ateratzen zenean, normalean, familiak ez ziren kalera irteten, baina gu bai: aita, ama eta laurok King Kongen egoten ginen zain eta besotik helduta joaten ginen txarangaren atzetik, hamasei-hamazazpi urteko gu, itzulia egiten genuen osorik. Aitak parrandan gelditu nahi izaten zuen, amak eraman behar izaten zuen tiraka etxera, “gaua gazteentzat” esaten zion, gu kalean gelditzen ginen. Orain ere, txaranga doinuak entzun orduko korrika eta jauzika ateratzen gara dendaurrera, hunkitu egiten gara, aitaren akordua berritzen dugu, elkarri besotik heldu eta saltoka aritzen gara txaranga kalean behera desagertzen den arte. Jose Inazio eta gure semea txarangako kide izan dira, eta orain dela lau urtera arte ez da emakumerik sartu batzuek betoa jartzen zutelako. Semeari amorrua ematen dio gogorarazteak, ameto egin baitzuen neskak betatzearen kontra egon arren.

      Kuadrilla etxean bildu eta entseguak egiten genituen pasilloan aitarekin, txarangako abestiak erakusten zizkigun eta jaietan berarekin irteten ginen erratza hartuta, musikaren erritmora astinduz. Kuadrillako kamisetak margotzen zizkigun.

      Egia da, hartzen zuen horretarako astia!

      Alaia zen. Atarietan ezkutatzen zen gustuko ez zuen jendea agurtu beharrik ez izateko, eta gero kontatu egiten zigun.

      Ostera, auto-stop egitera jartzen zenean, berehala hartzen zuten, ezaguna zen, saltseroa.

      Mendizale elkartean ere bazenbiltzan.

      Lehendakari jartzeko eskatu zidaten, baina ez nengoen ados gauzak egiteko modu bertikalarekin, garai hartan komunaren ideiarekin, kolektiboaren garrantziarekin bueltaka genbiltzan, eta gestora sortu genuen. 89tik 94ra edo aritu ginen gestoran.

      Ni, aldiz, asteburu guztietan Getariara joaten nintzen. Han giro klasikoan ibiltzen ginen, hango lagunak konbentzionalak ziren. Hizketagaiak, arropak… “Zergatik ez nauzu hemengo umeak bezala janzten?”, galdetzen zidan alabak. Soineko dotoreekin ibiltzen ziren kostako haurrak. Manoletinak nahi zituen alabak, hango neskenak bezalakoak. Getariako gure lagunek urrea erosten zuten etxean. Estatusa ematen zuen urrezko kateak eramateak, boladan zegoen. Bi hilean behin urre saltzailea joaten zitzaien etxera. Emakume guztiek zeuzkaten seme-alaben esnezko hortzak urretan krokatuak, azkenerako nik ere egin nuen zintzilikario bat alabaren ebakortzarekin. Eta mikrouhin labea!, iltzatuta daukat, ez zuten beste gairik! Astebururo mikrohuin labeaz hitz egiten zuten, mikrouhin labeak egiten zituen gauza guztiez…

Herriko merkatarien elkartea, Txankakua, 1992an sortu genuen sei dendariren artean.

      Ordurako Gipuzkoan hasita zegoen merkataritza elkarteen mugimendua.

      Aintzane Garate eta biok hilean behin joaten ginen batzar batera, gu ez beste denak gizonak ziren. Arreta ematen zidan merkataritzan gehienak emakumeak izanda merkatari elkartea erabat gizonez osatuta egoteak. Nire seme-alabek zortzi eta bost urte zeuzkaten, Aintzanerenek hamaika eta zortzi; denda itxi, autoa hartu eta bilerara joaten ginen. Horrek esan nahi du etxean bazela norbait umeen kargu egiteko prest. Dendarien elkarteak ordura arteko familia logika alboratu eta herri logikan antolatzea zekarren. Pentsa zapatategiko Milarengan, adibidez: dendan jaio zen, familiako negozioan bertan sortu zen mundura, eta han igaro du bizitza osoa. Haren ama Paulik hil artean egin zuen lan dendan. Aintzane Garate ere berdin: haren amona-aitonek ireki zuten jostundegia, sastreak ziren, Genaro Garate eta Antonia Goiartzun; gero aitak jarraitu zuen, Niceto Garatek; dena egiten zuten dendan, baita arrosarioa errezatu ere arratsaldeko 19:00etan, oso elizkoiak ziren. Haren bi alabek jarraitzen dute orain jostundegia jantzi denda bihurtuta, Aintzanek eta Miriamek. Familia negozioaren logikak indar handia izan du eta eraiki ditu bizibideak, portaerak, kateak.

      Bilerak Arrasaten, Beasainen… egiten zenituzten.

      Joaten ginen elkarte gastronomiko batera, jartzen zuten odolkia, txorizoa… lehenengo jan egiten genuen eta ostean egiten zen bilera. Bazen gizon bat Donostiako Tamayokoa, hura zen gerentea. Goizeko ordu bietan itzultzen ginen batzarretatik.

      Herrian asanblada egiten dugu urtean behin. Erabakia hartu zen ardurak txandakatuko genituela. Paperak partitzeko ere kale bakoitzean arduradun bat izendatu genuen: bat San Bartolomen, bestea Errosarion, San Frantziskon… Egin genituen merkatarien arteko afari batzuk giro onean, denok elkartuta, jendeak ez zuen sinesten, “dendariak bat eginda?”. Gerora, ahalegindu ginen tabernariekin ere elkartzen, baina ez zuen funtzionatu.

      Guk ere izan ditugu eztabaidak: beherapenak noiz jarri, beherapenak kalera atera ala ez, Black Friday eta Halloween ospatu ala ez…

      Baina gehiago izan dira lorpenak: informatikako ikastaroak antolatu genituen, eskaparategintzakoak, Gabonetarako erabaki komunak hartu, iraileko azoka antolatu…

      Ondo pentsatu behar da nola kudeatu kanpotik datorren guztia: outlet azokak, Black Friday, Halloween. AEBetatik datozen ohitura hiperkapitalista guztiak... Lotu nahi ez duzun sokara lotzen zaituzte. Hirietatik datozen joerak, merkataritza denda handiek ezarritakoak kudeatu behar ditugu denda txikiok. Larunbatetan ordu batean itxi beharrean ordu bietan ixtea probatu genuen. Saihestu egin nahi zen jendea erosketak egitera hiriburura joatea. Nola, ordea? Larunbat arratsaldeetan ireki eta astelehen goizetan ixtea proposatu zuten batzuek. Guk larunbat arratsaldeetan ez genuen ezer saltzen, lana aurreratzen genuen denda barruan, eta seme-alabak nerabeak zirenez eta parrandan kale honetan bertan ibiltzen zirenez, gertutik zaintzen genituen. Baina guk astelehen goizetan saltzen dugu ondo. Hiriburuko logikak ez du balio guretzat. Orain frankiziek ez dute ixten, ordutegi jarraitua dute. Merkataritza zentro handiek igandeetan ireki ez dezaten borroka gaitza egin dugu merkatari elkarteetatik. Lortu genuen El Corte Ingles eta halakoek igandeetan ez irekitzea, urtean lau igandetan bakarrik dute baimena, hori borrokaren ondorio izan zen.

      90eko hamarkadaren hasieran Todo a cien dendak sortu ziren, gero merkataritza zentro erraldoiak, gero txinatar dendak… Kontzeptu desberdinak dira, baina pentsatu beharrekoak, logika diferentea baitute denda txikien aldean.

      Nik ulertzen ez dudana da plana izatea merkataritza zentroetara joatea. Behin joan nintzen Urbilera eta lotsa sentitu nuen, lotsa bertan arratsalde pasa zegoen elgoibartar tropela ikusita.

      Ez da gauza bera, baina Durangoko Azokako itxurakeriarekin ere haserretu izan gara… Zenbat jende han poz-pozik sekula herrian liburu bat edo disko bat erosi gabeak, fazati. Behin baino gehiagotan gertatu zaigu norbaitek Durangon zerbait erosi, eta gero hona aldatzera etortzea. Jakina, bezeroa bada guri ez zaigu ezer kostatzen, baina hemen sekula ezer erosi ez duena Durangora joan, han erosi eta gero guregana etortzea? Eta denda txikiak desagertzean non aldatuko dituzte erosketak? Bezero askok han bizpahiru gauza eskuratzen dituzte baina urte osoan jarraitzen dute hemen erosten, hori zoragarri iruditzen zait, baina ez dendara lan lardatsetarako bakarrik etortzea, guk ere bizi behar dugu.

MILA ZAPA

      Dendan sortu nintzen. Denda zen etxea. Guk erosi aurretik taberna izana zen eta bazituen bi gela, sukaldea eta komuna. Ke-erauzgailua kendu gabe zegoen artean. Etxea eta denda, dena bat. Ez zen eguerdietan ixten, beti geunden bertan, jendearentzako. Maria Zabala jaisten zen, arrain saltzailea, gure auzoa, bazkalostean kafea hartzera. Nire lehengusina Txuskoneko Mila ere bizikleta dendan jaio zen, dendako alabak gara, bebarruetakoak, kaleari lotuak, negozioari emanak. Nire ama lanean aritu zen uzkurdurekin hasi arte. Zapata denda ireki aurretik neskei brodatzen irakasten aritzen zen, aita Txominek botak egiten zituen futbolarientzat. Vicente Vallerentzakoak aitak egin zituen.

      Jaio orduko hasi nintzen gaixotzen; farmazeutikoak, Helena Yudegoren aitak, hiltzen uzteko esan omen zion amari, erremediorik ez neukala eta. Ez zegoen astirik niri kasu emateko. Beti egoten nintzen bakarrik. Ume-umetatik, egunero, zumezko saskia eskuan, arrautzatxoa barruan, izeko Mariarenera joaten nintzen afaritara. Bazkaldu, dendan bertan egiten genuen. Oso bakartia egin ninduen dendak. Gure etxean lehentasun absolutua izan da lana, zapatak. Bizien eta hilen gainetik. Hil zen amama eta ez genuen denda itxi. Denon biziak zapatategiko martxaren arabera antolatuak. “Haur bat eta kitto”, gure amaren hitzak. Berak halaxe izan ninduen, bakarra. Neu bigarren aldiz haurdun gelditu nintzenean komunera joan eta ponpatik tira egiten nuen ez nintzan gonbitoka aditu, ez zedin ohartu ostera umedun nengoela.

      60ko hamarkadan ama Donostiara joaten eta Avenidako Ayestaran zapatagileei zapatak erosten hasi zen; orduan bilakatu zen tailerra izandakoa denda. Erosten zizkien astean hogeita hamar pare, hogei saltzen bazituen soberako hamarrak eramaten zituen bueltan, eta saldutakoengatik ehuneko hogeiko beherapena egiten zioten. Autoa berriz kargatu eta atzera etxera. Gero eta fabrika gehiagorekin hasi zen tratuan. Ama dendari aparta izan zen, ez zen hoberik herrian. Aitak zapatak egiten eta konpontzen jarraitu zuen, gelatxo bat zeukan barruan, erremintekin. Bezero askori etxera eramaten nizkien oinetakoak probatzera, zaharrak zirelako edo, besterik gabe, damak. Gizonik ez genuen ezagutzen, andreek eramaten zizkieten zapatak etxera. Arropak ere haiek prestatzen zizkieten goizero. “Gaur dutxatzea tokatzen zaizu” esaten zieten, alkandorak eta galtzak prest uzten ohe gainean. Gizonen higienea eta dotorezia emakumeen kontua ziren. Senarren zapaten neurria ezagutzen nuen senarrik ezagutu gabe.

      Nire bizimodua erabat egon da zapatategiari lotua. Haurra nintzela, dendaren gainean bi gela erosi zituzten gurasoek, dendak etxeari lekua kendu eta kabitzen ez ginelako, zapataz bete zitzaigulako etxea goraino. Jolastu ere zapata-kaxekin egiten nuen: gurditxoak egiten nituen; panpinentzako sehaskak; Gabonetan, estalpeak… Zapata-kaxa hartuta joaten nintzen tabernara kafe-eske; halaxe ekartzen nituen katiluak dendaostera. Izan genuen bezero bat haur jaioberria zapata-kaxa batean bildu zuena, hain txikia zen. Kutxak, kutxak eta kutxak, ez ginen kabitzen. Lehenengo pisura igotzen ginen lotara, baina goian sukalderik ez, bi ohe triste eta konketa, gaua emateko. Askotan, ile-apaindegiko alabarekin lo egitera joaten nintzen, epeltasun bila. Goizean jaiki orduko dendara jaisten ginen gosaltzera. Dutxatu ere dendan egiten ginen. Gaixorik nengoenetan gurasoek ez zuten ni zaintzeko astirik, hiru hilabetez egon nintzen erreumarekin ohean, izeba Mariak zaindu ninduen, apopiloak izaten zituen etxean, eta ni, bat gehiago.

      Gurasoekin harreman hotza nuen, beti elkarren aldamenean egon arren. Ni ere ez naiz bereziki amultsua, hori jaso ahala ematen da. Lehenengo zapatak izan dira, gero beste guztia.

      Maalako kolegioan hasi nintzen mojetan, Santa Klarara bidali ninduten gero. Ama Nagusiak deitu zion aitari, denean hamarrekoak ateratzen nituela eta karrera bat ikas nezakeela esateko. Ezetz aitak, dendarakoa nintzela.

      Idazten ikasi nuenean eguneroko bat hasi nuen, oraindik ere jarraitzen dut. Bertan apuntatu ditut berrogeita hamar urtez dendako salmentak, goizeko eguraldia eta arratsaldekoa, prezipitazioa eta tenperatura, eta amaieran beste ohar batzuk, nire sentimenduei buruzkoak: Gaur triste egon naiz, gaur Santi ikusi dut… Eguraldiarekin ardura handia izaten nuen: neguan ateri edo udan euritsu eginez gero, ez genuen zapatarik saltzen. Saldu ezta ere ordaindu egin behar ziren. Milioi asko erosten genuen oinetakotan, saldu egin behar ziren, ez zegoen zapatak itzultzerik dendan hamabost egun igaro ostean.

      Santirekin hasi nintzenean gaitzetsi egin zuten gurasoek. Guardia zibil baten semea zen. Izan zen horregatik dendara etortzeari utzi zion jendea. Santik aukera zezakeen polizia izatea, ez zuen nahi ordea, ez du aditu ere egin nahi ezer Guardia Zibilaz, irakasle egin zen, euskara ikasi zuen. Hasi berritan kuartelera gonbidatzen ninduten bazkaritara, hura larritasuna, ezkutuan joaten nintzen, herriari itzulia emanda inork ikus ez nintzan. 1971. urtean ezkondu nintzen, hogeita hiru urterekin. Eta Santiren aita ez zen batere diskretua izan, uniformea jantzita agertzen zen dendara, hondoratu egiten nintzen. Eskerrak Santi gizon ona den. Bost urtean nire gurasoenean bizi izan ginen, hortxe, dendagainean, seme zaharrenarekin. Ez zuten gure autoritaterik onartzen. Zigortzen zuen Santik semea eta segidan kentzen zion zigorra nire aitak. Gure etxea erosi genuenean ama haserretu egin zen.

      Denda ireki zutenean ezagutu nituen Izaskun eta Marijo, dozena bat urteko aldea dugu. Enkargu egin nion Izaskuni jos ziezadan komunean zintzilikatzeko oihalezko antolatzaile bat eskuilentzat, orrazientzat, ontzitxoentzat. Huraxe, elkarrekin hitz egin genuen lehen aldia. Harremana egin genuen, haiekin mendira joaten hasi nintzen, amak uzten zidan haiekin joaten, bestelako planik ez zidan ametitzen. Haize pixka bat hartzeko Pitxintxura ihes egiten nuen nik. Bi minutu igarotzerako atean izaten nuen ama: “Mila, dendara!”. Atsedenik ez. Behin elkarrizketa bat egin zidaten herriko aldizkarirako eta esan nuen lan eta lan besterik ez nuela egin bizitzan eta ez nekiela arrautza bat frijitzen. Ez zitzaion batere ongi iruditu, “zer pentsatuko dute zutaz?”. Oso autoritarioa zen. Berea nintzen. Dirua behar nuenean berari eskatu behar izaten nion, ez zidan ematen. Aitak, ostera, bai. Nik ez dut lan-saririk izan. Berrogeita hamar urtean aritu naiz lanean soldatarik gabe. Dendako dirutik ordaintzen genien gure etxeko langileari eta amarenekoari, erosketak egiteko dirua ematen zidan, enkarguak egiten nituen harenak eta neureak. Dendako dirutik ordaindu ahal izan nion alabari unibertsitateko karrera. Kotizatu dut behintzat, gutxieneko pentsioa badut orain. Amak eramaten zuen eguneroko diruen kontua, bereak ziren sosak, zahartutakoan ere bai. Nik ez jornalik ez aurrezkirik, Santiren dirutik moldatu izan naiz. Eta haurrekin ez nintzen egon, seme-alabak zaintzailearekin ibiltzen ziren beti. Domeketan ere ez nintzen haiekin ateratzen. Ez dut uste. Santi, akaso, bai, baina ni ohean gelditzen nintzen edo sofan etzanda. Nekatuta eta aspertuta. Orain nabaritzen diet seme-alabei familia-lotura horren falta.

      Amaren azken urteetan tristura eman zidan haren egoerak, ez, ordea, samurtasun handirik, harreman urruna izan genuen. Bai aitak eta bai amak hil arte egin zuten lan, aulki batean eserita egoten ziren zapatei distira eragiten edo oinetakoak tindatzen, amantal beltza soinean. Pitxintxun eskutrapu ilunak enkargatzen zituen amak, larrua igurzteko.

      Trukeak egiten genituen: beraiek altzariak uzten zizkiguten erakusleihorako, eta guk gerrikoak, poltsak eta bestelako larruak mozteko, zulatzeko, moldatzeko erremintak. Urtebetetzeetan Nordikas etxeko txapinak oparitzen nizkien. Zalantzarik banuen erakusleihoarekin, bezeroren batekin, erabakiren batekin… hona etortzen nintzen. Blankirekin hitz egiten nuen, gure bezeroa zen, aparteko emakumea, gauzak argi zeuzkan. Takoidun zapatak gustatzen zitzaizkion, kolore argikoak, 40 neurria. Eskuzabala zen ordaintzeko, ez zuen sekula prezioa galdetzen.

      Pitxintxun gauza gutxi zeukaten hasieran, maindire zuri haiek erakusleihoan, gogoratzen naiz. Baina lehen egunetik izan zuen bizia. Eta jende gaztea. Eta beti inbidia eman izan didana: ahizpen arteko harreman estua. Beraiei esker irten ahal izan naiz apur bat neure mundutik, hartzen ez nekien erabakiak hartzen lagundu didate eta ikusi ditut oso mendi politak, bestela ez nukeen ezer ezagutuko neure mundua, neure zapata-kaxa besterik.

Auñamendi, Garmo Negro, Petretxema, Bisaurin, Taillon, Vignemale, Tubkal, Tuc de Molieres, Kilimanjaro, Canal Roya, Mulhacen, Gredos, Zermatt, Udalatx…

      Emakumeen lehen mendi irteera 1986an antolatu genuen. Pitxintxun prestatu ditugu ibilaldi guztiak.

      Normalean dozena bat emakume joaten gara, baina, guztira, hogeita hamabi emakumek hartu dugu parte txangootan, haietarik bi eibartarrak eta beste guztiok elgoibartarrak.

      Niretzat garrantzitsua da mendia, eta mendiaren aitzakian emakumeekin harremantzea. Urtean behin irteera bat antolatzeak dakar urte osoan mendian ibiltzea, inguruko zidorretan, aldapetan andreak aritzea oinez. Hori inportantea da, gure inguruko lurra zapaltzea. Hasieratik jarri izan diogu helburu nagusi bat geure buruari, halako gailurra edo halako zirkularra, eta hori prestatzeko urtean zehar bestelako helburu txiki batzuk proposatzen hasi ginen: Lilatoia egitea, adibidez.

      Lehenengo Lilatoian parte hartu genuen, 1990ean; urtero joaten ginen. Gero etorri ziren Behobiak, Santurtzi-Bilbo lasterketak, Zarauzko bikotekakoa… Bazter-orduetan entrenatu behar izaten genuen, goizean oso goiz edo eguerdietan. Dendako ordutegiarekin eta haurrekin uztartzea ez zen erraza. Eguerdiko ordu batean, pertsiana jaitsi, enkargu poltsekin dendatik irten, autoan sartu, Sallobentera joan, korrika egin, etxera itzuli eta berriz jaisten ginen dendara; astean bi edo hiru aldiz. Umeak izan aurretik mendira eta korrika egitera joaten nintzen, baina guraso bilakatzean utzi egin nuen. Lehenengo Lilatoian hasi nintzen ostera ere; haurrak Andresekin etortzen ziren lasterketa ikustera. Lilatoiek markatu ziguten 90eko hamarkada.

      Emakume taldearen inguruan genbiltzan kirolzaleak elkartu ginen: Gloria, Victoria, Txillarre, Mari Tere, Mertxe, Arrate…

      Saiakera egiten genuen erronka berriak pentsatzeko, askatasun zatiak irabazteko. Korrika egitera joaten ginenean elkarri kontuak esaten genizkion, harremana estutzen zen… Lagun bat, baserritarra, kalera jaisten zen nirekin atzera mendi aldera korrika egitera joateko. Makina Erremintako Institutuan elkartzen ginen eta Sallobente aldera abiatzen lasterka. Behin, inguruko gizon baserritar batek bidera atera eta esan zion: “Ezin dut entenditu baserrian bizita zelan jaisten zaren kalera, gero baserri inguruetan korrika ibiltzeko”. Ez zuten ulertzen zer ematen zigun, edo ez zitzaien gustatzen ematen ziguna. Senarrak ere kargu hartzen zion, “korrika egitera etxean dagoen lanarekin?”. Libertatea murrizten zion, nik hala ikusten nuen. “Zuk uste duzu besteek egin dezaketen guztia egin dezakezula”, esaten zion. Hura goizeko bostetan jaikitzen zen arropak lisatzera, zazpietan joaten zen tailerrera, errelebotan lan egiten zuen, bueltan baserriko lanak egiten…, arratsaldeko seietarako ohera sartzen zen akituta. Ume bat ere bazeukan. Nik uste geuretzako denbora librea aldarrikatzen aritu izan garela beti, eta kirola bazela horretarako modu bat.

      Gu hasi ginenean oso emakume gutxi ikusten zen aire librean kirola egiten.

      Esaten nuen: “Asteburuetan errepidean bizikletaz gizonak adina emakume ikusi arte ez dut sinetsiko berdintasuna iritsi denik”. Zenbat emakume ikusten dira jaiegunetan kirola egiten? Emakume gehienak ahal bezala moldatzen dira bazter-orduetan, ezaldian, kirola egiteko.

      Jose Inaziok esaten dit: “Zuk ez didazu inoiz patata tortillarekin itxaron”. Mendira joaten garenean, mendateetan egoten dira andreak umeekin eta patata tortillarekin gizon kirolarien zain.

      Guk ez dugu sekula halakorik onartu.

      Senarrak, irakasleak zirenez, ez ziren 15:00ak arte bazkaltzera etortzen. Guk dendaostean galtza motzak jantzi, enkarguak autoan sartu eta itzulia egiten genuen lasterka. Eguneko minutu guztiak aprobetxatzen genituen. Jose Inaziok kirol asko egiten zuen, mendi zailak, eta haren erritmoa jarraitzeko egunero kirola egiten nuen nik, eta hala ere, ez naiz sekula kirolari sentitu.

      Baina zu lehiakorra zinen! Igerian aritzen ginenean berotu egiten zinen, Behobian ere bai… Lehenengo Behobia egin nuenean nire ardura sentitzen zenuen; elkarrekin abiatu ginen, baina ni motelagoa izan eta bi edo hiru bider hartu zenidan aurrea. Gero errudun sentitu, eta atzera itzultzen zinen niregana, horrela egin zenuen lasterketa, atzera-aurrera, zakurkume urduriak nola, pikutara bidali zintudan arte. Eta hainbeste buelta eman zenituen, azkenean flakiak jo eta marka txarra egitera zindoazela ohartu zinenean, jo eta erretiratu egin zinen!

      Marka eskasa egin baino nahiago izan nuen erretiratu. Ez nuen herriko aldizkariko zerrendan agertu nahi denbora eskas harekin!

      Umil harroa!

      Behobia-Donostian parte hartu genuen urte batean intsumisioaren aldeko manifestazio batekin topo egin genuen. Seme txikiak galdetu zidan: “Zer da hori?”. Azaldu nion soldaduska zer zen eta esan: “Zu zaude lasai, nik plaka jasota daukat: zuk ez duzu soldaduskarik egin beharko”. Giltzurrunetako ebakuntza egin ziotenean medikuak esan zidan: “Gorde hau ondo, plaka honek soldaduskatik libratuko du”. Ondo jasota daukat oraindik, badaezpada.

      Orain amorrua ematen dit lehiaren kontuak: dortsalak, txipak… Igual izango da lehiatu ezin dudalako, baina uste dut norgehiagokak garrantzi handiegia hartu duela. Gehiago gustatzen zait nire kasa ibiltzea. Mendi itzuli guztiak lasterketa bihurtuta daude. Ni aise ibiltzen naiz mendian, baina jaitsieran nire denbora behar dut, hirurogeita hiru urte ditut, eta jende guztia zuri aurrea hartzen, albotik korrika pasatzen sentitzea ez da erosoa, ernegagarria da.

      Asko aldatu da mendia zentzu horretan. Elgoibarko itzulia egiten hasi ginenean, 90eko hamarkadan, hamar orduan egiten genuen: gelditu, zerbait jan, hizketan egin… Arratsaldeko lauretan amaitzen genuen. Orain hamaiketarako iristen dira aurrenak, eta ordu bata eta ordu biak artean gehienak, hiru eta erdiak aldera beste hamarren bat… Baina lehengo erritmoan azkenputz gelditzen zara, deskolgatuta. Bazkaria antolatzen dute, sekulako giroa izaten da, eta zu iristerako mundu guztia bazkalduta badago… ez da martxa. Sentitzea denak korrika doazela, denek presa dutela eta aurrea hartzen dizutela, etsigarria da. Korrika egiten dutenei bost axola zaie zure erritmoa, zure adina, zure asmoa. Hogeita bost urtez egin dut Elgoibarko itzulia; azken bigarren aldian goizeko seietan atera ginen gainerako guztiekin batera; Karakoleko zubitik igotzen da Karakate aldera, eta zubian bertan, itzulia hasi eta bi minutura azkenak gelditu ginen eta ez genuen beste inor ikusi ibilbide guztian, bederatzi orduan arimarik ere ez. Orduan erabaki genuen seietan plazatik atera beharrean bostak eta laurdenean San Roketik abiatzea, guztiak joaten diren bidetik joan beharrean zidor bat hartzea, ez baita lasterketa bat, itzuli bat baizik! Abantaila hartuta abiatzen gara lehenengo gunera “lasterketa” buruekin batera iristeko, igarotzen ikusten ditugu, txalo jotzen diegu eta gure martxan jarraitzen dugu. Eta iritsi, azkenak iristen gara helmugara, bederatzi orduan egiten dugu itzulia, guretzat handia da! Bederatzi orduko buelta, gure adinean!, baina gaur egungo parametroetan horrek ez du muntarik.

Eugenio Aranburu Mallabik bere buruaz beste egin zuen 1997ko inauterietan.

      Afaria geneukan Bodegoian, festan genbiltzan, mozorrotuta; Txillarre sartu zen eta esan zuen: “Urkatuta aurkitu dute”. Lur jota gelditu ginen.

      Mallabi Herri Batasunako zinegotzia zen bere jaioterrian eta hurrengo egunerako zegoen deituta Auzitegi Gorenean deklaratzera.

      Berrogeita bi urte zeuzkan. Gure laguna zen, harekin igo nintzen Beriainera, Castillo de Acherrera, Vignemalera… Denda abiatzeko dirua utzi ziguten lau lagunetako bat izan zen. Baserriko ganbaran aurkitu zuten zintzilik.

Asko kosta zitzaidan haurdun gelditzea erabakitzea, hogeita hamalau urtera iritsita adostu genuen baietz, segituan gelditu nintzen. Azkenean pentsatu nuen denbora bazihoala…, baina hala ere beti bazebilkidan zomorro hori, haurrak izan ala ez izan, marmar hori, zalantza hori, zenbat eztabaida amatasunaren inguruan. Ordurako, inguruko guztiek zeuzkaten umeak, ni kritikoa nintzen. Marijo, sei urte lehenago zure alaba jaio zenean ere ospitalera joan eta zorionak eman beharrean “gaixoa” esan nuen umeari begira. Muturra okertu zenidan.

      Gogoratzen naiz.

      Ez nintzen errukitu txiki-txikia zelako eta erabat horituta ikusi nuelako.

      Mundu honetara umeak ekartzea arduragabea iruditzen zitzaizun.

      Neska zelako esan nuen “gaixoa”.

      A.

      Ez zen ume kontua bakarrik: ez nintzen depilatzen, ez nuen bularretakorik erabiltzen, ez nituen azazkalak margotzen… halako gauzetan nahiko erradikala nintzen eta askotan ez nuen emakume artean enkajatzen. Simone de Beauvoir irakurtzeak asko markatu ninduen, haren ideia guztiek, ama izateak nola lotzen duen emakumea, nola mugatzen haren askatasuna… Banekien biologikoki ere gorputzarentzat gogorrak zirela bai haurdunaldia eta bai erditzea, baina azkenean, tira, baietz erabaki nuen. Zesareaz jaio zen semea, dendara etorri behar izan nuen puntuak kendu aurretik: zu mendian zenbiltzan eta laguntzaileak ez ziren moldatzen. Azaroaren 30ean jaio zen eta 6an jaitsi nintzen. Hemen egon nintzen, mozketa mahaiaren kontra, langileei argibideak ematen. Bularra emateko dendaostera ekartzen zidaten haurra, bapo jan eta lo gelditzen zen. Ondo zetorkigun ama eta amaginarreba hurbil bizitzea, batzuetan haiekin egoten zen, deitu egiten zidaten: “Zatoz, bularra nahi du”. Igotzen nintzen eta haurra lasaitzean berriz jaisten. Hori bai: garbi neukan bakarra izango nuela. Ez naiz sekula damutu bigarrena ekarri ez izanaz, eta askotan pentsatu izan dut zera, agian ideia autosufizienteegia da, akaso gehiegizkoa, baina sarri erabili dut gogoan neure burua prestatu nahi nukeela gertukoenen galera posiblerako. Hilko balitz Jose Inazio, edo are, hilko balitz gu bion semea, nire burua prestatu nahi nukeela egoera horretarako. Jendeak esango lidake, “nola pentsa dezakezu horrelako gauzetan?”.

* * *

Edonork jos dezake ikurrin bat. Estropadetarakoen neurriak 2’50 x 1’50 metrokoak dira. Dendaostean ez zait kabitzen tamaina horretako ikurrinik, lurrean jarri behar da zabal-zabal hedatuta: lehenengo, oihal gorria; haren gainean, lerro diagonal berdeak eta, azkenik, gurutze zuria. Oihal gorria eta lerro zuriak tamaina berekoak dira, berdeak luzeagoak: hiru metro dituzte lerro diagonalek. Ikurrina muntatu eta albaindu egiten nuen lehen, orain zuzenean egiten dut makinaz, hori ez nuke esan behar. Lerro zuriak eta berdeak lisatu egin behar dira josi aurretik. Hogeita bost zentimetro zabaleko oihal lerroak mozten dira eta ertzak plegatzen eta lisatzen zaizkie, behin josita hogei zentimetroko zabalera izaten dute. Lerro zuriak eta lerro berdeak zabalera berekoak dira. Dendaostean kabitzen ez denez, dendan egin behar izaten dut prozesu osoa. Bi gauza dira inportanteak ikurrina egiteko: dendan sartu-irtenean jende gutxi ibiltzea eta euririk ez egitea. Lurra bustita badago ezin da ikurrinik josi. Jostailuen mahaia eta liburuen irla apartatzen ditut oihalari tokia egiteko. Eta —Murphy— beti sartzen da norbait: “Nondik pasatu behar naiz?”. Harresi bat egiten dut puzzle kutxekin, inork ez dezan deskuiduan ikurrina zapaldu. Satin oneko gorria ra-ra-ra moztu eta dendan hedatu, lerro berde ongi lisatuak hartu, diagonalean gurutzatu eta buru-orratzekin ttak finkatu, lerro zuriak hartu, gurutzea egin, finkatu. Horrelako lau egiten ditugu, bandera bakoitzerako bi, alde bakoitzerako bana. Alde batean armarria eta idazkuna brodatzen dira, bestean, “Pitxintxu” letra txikiz. Armarria aparte brodatzen da eta gero ikurrinari josten, letrak zuzenean egiten dira oihalean. Bi aldeak amaituta daudenean barrukoz kanpora josten ditugu eta gero buelta ematen diogu iruntzitara, joskura guztiak barrualdera geldi daitezen. Lau aldeak josten ditut zulo bat salbu, ohazal nordikoetan bezala, zuloan besoak sartu, aurkako ertzei tira eta, flap, iraultzen da alde erantzira ikurrina: zeinuak agerian eta joskurak ezkutuan. Voilà!

Gure etxean gaztelaniaz hitz egiten zen, aitona-amonek bazekiten euskaraz, gurasoek ez, ordea. Gu erdaldun elebakarrak izan ginen gaztarora arte. Ni hamabost urterekin hasi nintzen euskara ikasten.

      “Vamos al zelai”, esaten genuen, euskarari usainik hartu gabe.

      Euskararekin dudan lehen oroitzapena da gaztetxoak ginela modan zegoela aldizkarien bitartez korrespondentzia lagunak izatea, eta nik kataluniar batekin egiten nuela gutun trukea hamabi edo hamahiru urterekin. Euskarazko hitz batzuk bidaltzeko eskatu zidan, ez nekien batere. Gorostizarenera joan eta euskara ikasteko gida bat erosi nuen eta, zer okurrituko eta, Gure aita errezoa bidali nion, Padre nuestrok zer esaten zuen banekielako. Besterik ez nuen ulertzen.

      Ni elizako lokaletan hasi nintzen ikasten, han ematen zituzten eskolak. Ez nekien “zer moduz” zer zen ere. Ordurako ikasketak utzita neuzkan.

      Gero gau-eskoletan aritu ginen hainbat urtez.

      Euskaltegian esaten ziguten telefonoa euskaraz hartzeko beti. Tontakeria dirudi, baina orduan automatizatu genuen “Pitxintxu, bai esan?”. Beti esaten dugu berdin. Etxean ere zenbat bider, telefonoak jo eta “Pitxintxu, bai esan?”.

      Batzuetan erdaraz hasten gara euskaraz ari garelakoan. Urte askoan eduki dugu dendaosteko atean “Euskaraz!” jartzen zuen oharra, geure buruari gogorarazteko.

      Dendako afixa guztiak euskaraz jartzea erabaki genuenean, ia ez genekien euskaraz.

      Andresek Bertsolari Txapelketako finala entzutera eraman ninduen 80an, zortzi ordu piperrik ulertu gabe, aldameneko gizonak esaten zidan “ederra bota du!”, baietz-baietz nik buruaz. Beste espezie batekoak iruditzen zitzaizkidan.

      Batzuetan hitzak nahasten zaizkigu.

      Elkarri ondo ulertzen diogu.

      Baina besteek ez digute ulertzen.

      Andresek dio ez ditugula esaldiak bukatzen.

      Nola esaten diogu elkarri…? “Marijo, recuérdame que te recuerde…”.

      Eta listo, guk badakigu zertaz ari garen.

      Ni euskaldun txarra naiz, ez euskaldun zaharra. Gaizki hitz egiten dut.

      Josten duzun bezala hitz egiten duzu.

      Zer esan nahi duzu?

      Di-da, akatsekin baina funtzionatzeko moduan, eta imajinazio handiarekin.

      Ez naiz perfekzionista.

      Asmatu egiten duzu hizkuntza: “bost axola” esan beharrean “hiru axola” esaten duzu, “itzulketa”ren ordez “deboluketa”, “multzoa”ri “moltzoa” esaten diozu eta iratzargailuari, “esnatzargailua”.

      Denda honetan esnatzargailuak saltzen ditugu. Eta norbait ikusten badut ezinegonez, esaten diot: “Zer dauzkazu, urduriak?”.

      Nire alabari ea lurperatzea ondo joan zitzaion galdetu zenion…

      Hegazkinez zetorren eta!

      Musika taldeen eta idazleen izenekin ere igualtsu. Stefan Zweig-i denetik deitu diogu: suij, tzueig, esguei, ez-bai, esbig, swing, twist…

Dendan, unerik zailenetako bat ikastolen publifikazioaren inguruko gatazka izan zen, 1993an. Gu publifikazioaren alde agertu ginen eta ikastolako bezeroen zati bat galdu genuen, batez ere irakasleak, gero pixkanaka itzuli direnak. Baina pertsona batzuek espainolista deitu ziguten publifikazioaren alde egitearren. Hainbat momentutan oso haserre egon ginen.

      Batzuek bizkarra eman ziguten, lagun minen batek ere bai, gurekin musika entzuten eta berriketan hainbeste ordu pasatutakoak. Eztabaida luzea izan genuen adiskide batekin. Bilera bat adostu genuen geure etxean afari bueltan gaiari buruz hitz egiteko, eztabaidatu egin genuen, gu publifikazioaren alde geunden, ez ikastolen kontra. Andres bertan aritu zen lanean urte askoan eta seme-alabak ere bertan geneuzkan!

      Guk adierazi egin genuen gure iritzia, borroka batean inplikatzen zarenean eta jendeari begirako negozio bat duzunean horrek eragina du bezerian.

Metodo batekin ikasi nuen josten, liburu-bilduma bat zen: Mujer. Método práctico de corte y confección. Kutxa batean bilduta sei liburuki, kapitulu bana zuten gonek, ohe-atorrek, gonazpikoek, eztei jantziek… Liburuki bakoitzak kapitulu bat zeukan hasieran: “Emazte ona izateko jarraibideak”. Xeheki azaltzen zituen etxeko aingeruaren egitekoak: senarra lanetik etxera etortzerako afaria prest izatea, goizalban hura esnatu aurretik etxean kafe usaina zabaltzea, egunkaria mahai gainean eta lan-jantzia irteeran pronto edukitzea… Diseño del figurín izeneko liburu bat ere bazen: txikiak eta zabalak ziren figuratxoak, moztakak, gaur egungo diseinu argal luzexketatik lekutan. Haiei begira trebatu nintzen arropak marrazten eta mozten: non josi sorbaldak, nola egin galtzak aurretik eta atzetik, nola eskoteak, papar-hegalak, zirrituak, eskumuturrak, kanezuak, sisak… Zein gisatara moztu zeharkako gona lasaiera handikoak —al bies deitzen genien—, eta nola, adibidez, kanezu gonak, aldaketan estuak eta nasaiak izterretik behera, evasé kanpai erakoak, godet gonak, lapitz-gonak, tulipa-gonak, sirena-gonak, tutu-gonak… edo tolesdunak, gerri altukoak, gerri baxukoak… Moztean oso inportanteak dira alozak, arroparen tolesak: bular oparoa baduzu, edo gerri estua… nola egin alozak arropari. Sorbaldetan ere jartzen dira alozak. Lehenengo, patroia egiten da: patroiak marrazkiak dira zeintzuek esango diguten nola moztu aurreko aldea, nola atzekoa, nola mahukak edo lepoa. Nik ez dut patroirik egiten, nik saltatu egiten ditut zenbait urrats, baina, normalean, paperean egiten da patroia eta gero eramaten da oihalera. Nik zuzenean egiten dut oihalean. Buruan izaten ditut lepo, mahuka, luzera eta abarrak. Mahuka mota asko daude: raglan mahuka, lepotik eskumuturrera pieza bakarrean egina; mahuka gainjarria, ohikoena, sorbaldatik beherakoa; mahuka japoniarra, zabala; jostun mahuka deiturikoa, dotorea, formaduna, ukalondoan aloza duena, trajeetarako erabiltzen dena; obispo, poeta, tximeleta, saguzar, farol mahukak… Zuk jantzita daukazuna raglan mahuka da, leporainokoa, ez da sorbaldan mozten. Nirea, gainjarria, sorbaldan mozketa duena. Lepoak ere askotarikoak dira: atorra-lepoa, bi piezakoa; mao lepoa, papar-hegalik gabea; lepo ingelesak, puntaluzeak; lepo italiarrak, irekiagoak eta puntamotzak; amerikarrak, hegaletan botoiak dituztenak; Chelsea, Johnny eta Peter Pan lepoak…; hegaldunak, dortoka-lepoak, urjauzi-lepoak… Edo papar-hegalen ordez txanoa izan dezake jantziak, zuzenean lepoari josia. Alkandorak izan daitezke kurta antzekoak, luzeak, motzak, tiradunak, taxutuak, zuzenak, botoidunak… Taxuketak ere alozekin egiten dira: bai gerrian, bai bularrean.

      Joskintza ikastaroak egin zenituen.

      Liburuez gain, bi irakasle izan nituen. Hamalau urterekin, duela ia berrogeita hamar urte, Elgoibarko jostun onenarengana joan nintzen aprendiz. Claudia izena zuen, berakatza baino finagoa bera, atzamar luze zorrotzak zituen eta buru-orratza bezain zehatza zen, perfekzionista hutsa. Arratsaldero joaten nintzaion etxera, irrati-nobela entzuten zuen, Simplemente María, Santanderretik Madrilera neskame joandako gazte baten gorabeherak, aberrazio galanta, hantxe egoten nintzen. Gero prakagin batengana joan nintzen ikastera, mahoizko galtzak egiten zituen, tindu anilaren usaina izaten zuen etxeak. Orain Eizaguirre okindegia dagoen tokian bizi zen, azkeneko pisuan. Han ikasi nuen, galtzak egiteaz gainera, lana errazten. Nire izaerak gehiago du prakagiletik sastretik baino. Galtzagilea Dioni zen, baserritarra, emakume garai mardula, azkarra eta praktikoa: odolosteak bezala egiten zituen galtzak.

Hasieran ez geneukan sarrerako ateko pertsianarik, gerora jarri genuen, lapurretak hasi zirenean. Ni beti izan naiz fidakorra eta sobera lañoa, zu fidagaitzagoa zara eta, normalean, arrazoi izaten duzu. Dendara taldetxoan sartzen badira, sartu-atera jirabiraka ikusten badituzu, poltsaren bat baldin badaukate… erne jartzen zara, eta asmatu egiten duzu. Orain gutxi arte liburuak lapurtzen zizkigun morroi bat izan dugu, astero etortzen zen kirol-poltsa besapean: seiehun euro inguru lapurtu dizkigu liburutan, hainbat liburu dendatan ostu omen du, Bizkaian eta Gipuzkoan, aspaldi zeunden zu susmoa hartuta. Telefonoz deitu zenion eta kristorenak esan.

      Behin liburu bat enkargatu zuen eta telefonoa eskatu nion, nahita, arrastoa hartua nion, ez nintzen fio.

      Ni ez naiz ausartzen. Pertsiana jartzea zure iniziatiba izango zen, Marijo. Lehenengo eskuzkoa, gero automatikoa, ordua programatuta zeukana, eta orain urrutiko aginteduna. Zenbat bider egin ote dudan amets pertsiana arraioa errailetatik atera eta bere lekuan jarri ezinda genbiltzala. Eskuzko pertsiana zuloduna zen, haurreria igo egiten zen bertara, zintzilikatu, eskuak eta hankak zuloetan sartu eta pertsiana astintzen zuten danba-danba, zalaparta ateratzeko, jolasean. Oraiko taberna kontra-kontran zegoen, egundoko martxa asteburuetan, gazte samaldak tragoarekin atarian, pertsianaren aurka bermatzen ziren, elkarri bultzaka hasten… eta pertsiana errailetatik ateratzen zen. Igandero etortzen nintzen nola zegoen begiratzera: semeari baino kasu gehiago ematen nion! Sarri-sarri askatzen zen eta bihurria zen atzera sartzeko! Gizonak igarotzen ziren, “lagunduko dizut?”. Kaka. Halako batean burdinazko haga bat jartzen hasi ginen aldez alde, jendea ez zedin pertsianaren gainean etzan, ez ziezaioten sabel konkabo zatar hura atera. Ia bi hamarkadatan egon zen kale hau borborka, larunbatetan ezin izaten zen ibili ere egin. Igandeetan ikusi egin behar zen dendaurrearen kuxidadea: gonbitoak, edalontziak, zigarrokinak… Parranda gau haietan eskaparateko kristala puskatu ziguten hiruzpalau aldiz, borroketan, beiratearen kontra botilak jaurtita. Udaltzainek deitzen ziguten goizaldean, kartoi bat ipintzen genuen erakusleihoan, goizeko zortzietan aseguru-etxekoak etorri arte. Behin, jaitsi nintzen kristala zapartatu zutelako eta hara non ikusten ditudan herriko gazteak erakusleihotik gauzak eramaten, platerak-eta, parrandan, ganberrokerietan, iji eta aja. 2000. urte aldera tabernak gorilak eta edalontzi biltzaileak jartzen hasi ziren, udaltzainak kalean patruilatzen, ertzain uniformedunak binaka, drogaren kontrako miaketak… Botiloiaren kontrako legea atera zuten, tabakoarena gero. Bakalaoaren ibilbidea puri-purian zegoen, Guass diskotekara jendea sailean etortzen zen, auto asko, gainezka egindako trenak. Eraitsi egin zuten duela urte batzuk, aparkalekua egin. Txitxarrotik, Jametik, Veneciatik, Jazz Berritik… bazter guztietatik etortzen ziren gazteak. Droga sintetikoak eskuz esku omen zebiltzan: tripiak, pilulak… Neska-mutilek dirua lodi maneiatzen zuten, tabernariek zioten billete handiekin ordaintzen zutela, bost mila pezetakoekin lehenengo eta berrogeita hamar eurokoekin gero. Urte gutxi batzuk lehenago klarimostoak eta zuritoak eskatzen zituzten eta, bat-batean, konbinaturik garestienak. Beldur ginen beste gazte belaunaldi bat galduko ote zen Elgoibarren. Ni ez naiz inoiz alarmista izan, baina kezka bagenuen. Orain, arazoa txakur kakak dira. Orain ez dago ezer, orain ez da gazterik etortzen Elgoibarrera. Txakur gehiago ikusten da gazteak baino.

Aldi berean hirurehun komertzialekin lan egitera iritsi ginen 90eko hamarkadan, bisuteriakoak asko, bilbotarrak gehienak. Orain ehun saltzaile inguru dauzkagu. Bazen bat akrata samarra, bera beratara ibiltzekoa, edadetua, seguru asko hilda egongo da. Beltzarana zen, igerilaria. Goizaren hondarrean edo arratsalde hasieran egiten zigun bisita, eguerdiko tartean Debara joaten zen eguzkia hartzera edo igeri egitera. Kantuan sartzen zen: “Por el río Nervión bajaba una gabarra, chúndala chúndala chun…”. Ez naiz izenarekin gogoratzen, Eugenio edo halakoren bat.

      Alberto.

      Horixe, Alberto.

      Duela hamar bat urte utzi zion etortzeari; erretiroa hartuko zuen edo…

      Bazen beste bat sinpatikoa, Santi, bilbotarra hura ere. Bi seme-alaba zeuzkan, semea txar amorratua ikasketetan. Zabor biltzaile eman zuen izena Bilbon. Behin batean, gaueko txandarako botak ahaztu zitzaizkiola eta, lantegira eramateko mesedea eskatu zion aitari. Inguratu zizkion, ba, eta bertan zegoela, semearen soldata txukuna akorduan, zer bururatuko aitari eta arduradunari galdetzea: “Aizu, eta hemen lan egiteko zer egin behar da?”. Izena ematea aski zela azaldu zion, deituko ziotela Athleticek jokatzen zuenetan, festetan gauez… Handik aurrera astelehenetik ostegunera bitxiak saltzen zituen eta ostiraletik igandera zaborra biltzen. Etortzen zen bakoitzean esaten zigun: “Bazenekite zenbat ikasten den zaborra biltzen!”.

      Parrandazaleek sastarra balitz bezala tratatzen zutela zioen, eta horrek buruargitasuna ematen ziola.

      Eta nola izena zuen maletadunak?

      Ramon, Valladolidekoa.

      Harreman estua izan genuen, trapuzko panpinak ekartzen zizkigun. Iruñean maleta lehertu zioten duela hogei urte. Autoaren aldamenean ahaztuta utzi, itzuleran aurkitu ez eta galdutzat jo zuen. Handik hamar egunera deitu zioten Udaltzaingotik maleta jasotzera joateko. Han topatu zituen bere agenda, bezeroen datuen libreta, kalkodun kaiera eta maleta osoa kiskal-kiskal eginda. Bizilagun batek deitu omen zuen auto baten ondoan bonba-pakete bat zegoela esanez eta eztandarazi egin zuten badaezpada.

      Bum.

      LPak saltzen zizkigutenak jatorrak ziren oso.

      Osaba-ilobak: Carlos eta Joseba.

      Carlosek Bilboko musika-talde batean jotzen zuen. Nola zen, Izas?

      Quinta reserva. Abesti bat zuten ezaguna: “Amores que se lleva el viento…”. Aho handi-handiak zeuzkaten biek, irribarre zabalak. C-15 batean etortzen ziren ehunka LP kutxetan kargatuta. Bozina jo eta furgonetako ateak zabaltzen zituzten biniloak aukeratzera irten gintezen: Genesis, Pink Floyd, Supertramp… Zaila zen hautatzea, diskoak ezin izan dira inoiz bueltatu, erdiz erdi asmatu behar zen erosketan. Astero etortzen ziren eta hamar bat disko hartzen genizkien aldiro.

      Guapoa zer zen iloba! Salegi gozotegira eramaten genuen kafea hartzera, denek begiratzen zioten. Esaten zuen trafikoaren arabera igartzen ziola salmentari, autopistan jende asko ibiltzen zela onaldietan. Guk arrazoia ematen genion pozarren.

      Pil Collins erosten genien. Adarra jotzen ziguten ez genuelako Fil Colins esaten.

      Doinuatik Makalo etortzen zen hilean behin. Tarrapatatan-tarrapatatan sartzen zen panderoaren soinua eginez. Txiste aurpegia zeukan. Lehenengo, tabernetatik igarotzen zen musika apalategitxoak jartzera eta gero gurean uzten zuen materiala. Hilabeteko kontuak kitatzen genituen.

      Horiek atseginak ziren, baziren zenbait txaplata hutsak. Batzuek ez zuten onartzen hitzordua guk jartzea.

      Liburu saltzaileek ez dute ordua hartu nahi izaten, edozein momentutan agertzen dira. Gainerakoekin, lortu dugu agenda geuk antolatzea: goizez bakarrik kasu egiten diegu. Gogor egin behar izan genien, gogoak ematen zienean etortzen ziren; jo arratsaldeko seietan izaten zela, denda beteta eta gu neka-neka eginda. Erosteko burua argi behar da!

      Orain goizez hartzen ditugu, eta egunean saltzaile bat baino gehiago ez. Ia egunero etortzen da baten bat.

      Desmadratuetako bat Zigor da, baina hari ametitu egiten diogu.

      Zigor bestelakoa da.

      Zigor, Igor da izatez. Guretzat, Zigor. Eskola materiala saltzen du. Australopithecus samarra da, estimua diogu. Noblea mutila. Nahastailea, baina… gure urtebetetze egunean landare bat oparitzen digu eta bazkaltzera ere gonbidatu izan gaitu. Gauza bat eskatu eta beste bat bidaltzen du; gero, barkazioa eskatzeko patata tortilla pintxo batekin azaltzen da dendan.

      Saltzaile gehienak gizonak dira, ehuneko laurogei edo laurogeita hamar.

      Eta erdaldunak. Ia dena gaztelaniaz erosi behar izaten dugu.

      Neketsua da erostea, zer gustatzen zaizun pentsatu behar duzu, zer uste duzun gustatuko zaiela bezeroei, zenbat ale erosiko dituzun soberakinik ez gelditzeko. Erostea zailagoa da saltzea baino. Asmatu ezean katea puskatzen da. Horregatik erosten dugu goizez kafe orduaren ostean, hobeto kontzentratzeko.

      Tabletarekin etortzen dira komertzialak, material fisikoa ere ekartzen dute: zapiak, diru-zorroak, poltsak, eskularruak, bitxiak… Maletetan edo erosketarako gurdietan ekartzen dituzte salgaiak, modelo bakoitzetik ale bat ikusgai eta tabletean kolore-karta aukera zabaltzeko. Arropa, esekitokietan edo astoetan ekartzen dute. Haztatu egiten dugu kalitateari igartzeko: harizkoa den, artilezkoa, zetazkoa… Ordu eta erdi ematen dugu bakoitzarekin. Udako materiala aurreko urteko irailean erosten da eta udazkenekoa otsailean. Guk dendan erosten dugu kasik dena, mostradorearen ezker aldea libratzen dugu eta bertan kasu egiten diegu; ez gara erostera hoteletara joaten. Gaur egun arropa etxe guztiek hotelak alokatzen dituzte hiriburuetan eta han erakusten diete produktua dendariei, ordu erdi erreserbatzen dute erosle bakoitzarentzat. Guk lege zaharrean jarraitzen dugu.

      Hautatu eta egizu gaizki mila euroko erosketa, eta pikutara joango zaizu! Geldituko zaizu hamar urtean dendan bueltaka… berotu, “haizea hartzera!” esan eta bi pezetatan ateratzen duzun arte.

      Zuri pazientzia agortu zain egoten dira bezero batzuk, Marijo, beherapenetan erosteko.

      Oporretan zaudenean aprobetxatzen dut.

      “Noiz zoaz mendira, Izas?”, galdetzen didate, “zure ahizpak bai jartzen dituela beherapen onak!”.

      Aspaldi erabaki genuen erosketa guztiak bion artean egitea, elkarrekin erosten dugu beti, eta erosketaren bat bakarka egin izan dugunetan, huts egin dugu. Nik zure begia behar dut eta zuk nirea.

      Saltzaileek esaten digute inguruotako eroslerik azkarrenak garela: “Hau bai, hau ez, hau bai, hau ez”, di-da batean adosten dugu. Zu gehiago gerturatzen zara erosleen gustuetara.

      Norentzako erosten ari naizen pentsatzen dut, bezeroak erakusten dizu erosten. Garate jantzi dendako Aintzane erretiroa hartzekotan da eta ahizpa gazteak esan zion: “Ni moldatuko naiz saltzeko, baina erosten lagundu behar didazu”. Aintzanek garbi zeukan: “Dendan ari ezean, ezin dut erosi”. Derrigorra da saltzen aritzea ondo erosteko, berdin arroparekin, liburuekin edo bitxiekin: pertsonentzat erosi behar duzu, honentzat edo harentzat.

      Azoketara joaten garenean standaren aurrean jarri eta esaten duzu “hau Mariajerentzat”, “hori Begoñarentzat”, “baietz hura Pilik erosi”. Eta asmatu!

      Dena den, egiten ditugu hankasartzeak ere. Etxeko bingoena, adibidez. Orain zenbait urte bingo batzuk ekarri genituen Gabonetarako eta emakume bat, oso bezero ona bera, etorri zen baten eske, afalostean familia entretenitzeko dibertigarria izan zitekeela eta. Sinple-sinple bat saldu nion, hamabost eurokoa. Agertzen da hurrengo astean barrez eta esaten dit: “Marijo, jolastu ozta-ozta egin ginen, baina algara galantak egin genituen suelto!”. Hasi omen ziren bolak ateratzen, eta eskuetan hartu orduko zenbakiak ezabatzen ez zitzaizkien, ba!

      Eta, gero, badira balbea duten pertsonak, beti bezero berei egokitzen zaizkie orri bat falta duten liburuak, erabilitako koadernoak, dedikatoriadun liburuak… Batzuetan, fabrikako akatsa izaten da; bestetan, geure despistea; inoiz, bezeroen azal lodia.

      Behin telefonoak apuntatzeko libreta bat erosi zigun emakume batek, agenda moduko bat, baina handik astebetera bueltatu egin zuen, erosoa iruditzen ez eta. Jaso genion, ba, libreta, itzuli genuen agenden apalera eta saldu genion, trukean, prezio bereko beste zerbait. Handik pixka batera, hara non aukeratzen duen beste bezero batek libreta huraxe bera eta dioen: “Ene, idatzita dago eta!”. Irakurtzen hasi zen: “Abasolo, Lurdes. Agirre sastrería. Ajuria, Jone…”; orduan ohartu ginen aurreko bezeroak erabili ostean itzuli zigula libreta! Bazituen hiruzpalau orri telefono zenbakiz zirrimarratuak. Harritu egin ginen, ohiko bezeroa baikenuen, hezibide onekoa. Gutxira, alzheimerra diagnostikatu zioten.

      Eskaintzadun liburuak ere saldu izan ditugu.

      Hamarretik gora.

      Oparitzen dizkiogu elkarri liburuak urtebetetzetan edo Gabonetan eskaintza eta sinadura eta guzti eta irakurtzen amaitutakoan dendaostera jaisten ditugu bertako liburutegirako, elkarri pasatzeko. Neu aritzen naiz liburuak antolatzen, ikusten dut ale solte bat han, ez naiz ohartzen etxekoa dela eta ateratzen dut saltzera. Eta gero hartzen du bezeroak eta…

      “Izaskun, berriz?!”.

      Tranpati samarrak ere bagara. Esan dezagun asko birziklatzen dugula eta negoziante sena dugula. Hainbat eskari hautsita edo zartatuta iristen dira askotan; halakoetan argazkia egiten diogu salgaiari eta hornitzaileari bidaltzen. Inoiz eskatzen dute paketea itzultzeko baina, gehienetan, bonua egiten digute ordezko zerbait eskatzeko. Ahal den guztietan konpondu egiten dugu kraskatuta, tarratatuta, etenda, desjosita iritsi dena eta mehe saltzen. Konpondu ditugu aterkiontziak Loctiterekin, josi ditugu poltsa barrenak eta kremailerak, adabatu kamisetak, apailatu buru-orratzak, lotu kateak, itsatsi apaindurak… Bost harridun brotxeari lau harri itsastea lortzen badugu, hutsaren truke, baina saldu egiten dugu.

Liburuek eta oihalek gaizki jasaten dute eguzkia, azalaren modukoak dira. Biltegiaren hondoan dauzkagu, eguzki argitik babestuta. Maindiretarakorik ez da gelditzen, erretiratu egin genituen. Apalategi honetan feltrozkoak dauzkagu, kolore guztietakoak; botak, pajaritak, txapelak, gerrikoak, antifazak… egiteko balio dute; Gau Beltzeko kalabazak, Batmanen bularreko saguzarra, Peter Panen txapela, iratxo jantziak… hauekin egiten ditut. Beste hauei trilobal deitzen diegu, satin merkea da; hainbat koloretakoak dauzkagu. Tunikak egiteko erabiltzen da, baita kortinetarako, zamautarako edo edozeren estalgarri ere, oso merkea da, hiru euro metroa. Ondo saltzen da bildots oihal hau ere; honekin egiten ditugu Gabonetako artzain txalekoak, inauterietako inuitak, elur panpinak, arkumetxoak, hartz zuriak, untxiak… Aldamenekoak ilezko oihalak dira: beltza, adibidez, otsoa edo gizotsoa egiteko; gorria, amona mantangorrietarako; hori-beltza erleak egiteko; arrosa adarbakarretarako; leopardo-itxurakoa… Segidakoak, distiradun oihalak, lentejueladunak eta fantasiazkoak: maitagarri, drag queen, charleston eta gisakoetarako. Azpiko hauek kotoizkoak, mateak eta satinatuak. Albokoak, crepe oihalak, eta beste hauek, harizkoak; hauekin egiten ditugu brodatzeko zapiak eta errezelak. Goiko horiek guztiak popelinazkoak dira: loratuak, koadrodunak (koadro txikia, handia eta eskoziarra), eta vichy deitzen den hau, zuri-urdina, amantaletarako, mahai-zapietarako, Grease-ko soinekoak egiteko… Hauek, oilo-hanka, kaxmir eta tweed estanpatuak. Tita zuri txikidunak, marradun ilunak eta loratuak, baserritar jantzietarako, adibidez. Hau satin ona da, bost edo sei euro metroa, ikurrinak egiteko. Gorria, berdea, zuria eta beltza dauzkagu. Eta atzeko horiek estanpatu merkeak: marradun zuri-beltza zebrak egiteko, eta pirata galtzak, preso buzoak… Tantodunak pailazo jantziak, sevillana soinekoak, perretxikoak, Ladybug-ak, Minnie Mouse-ak… egiteko. Marrak eta titak asko erabiltzen dira. Loratuokin gona buhameak josten ditut. Eta hauek tulak dira, bost koloretakoak: arrosa, berdea, morea, gorria eta beltza. Egokiak tutuak eta bolumendun gonak egiteko, sorgin jantziak, printzesak, askotariko apaingarriak (marrubi-txortenak, begiztak, beloak). Oihal doratu eta zilarkarekin estralurtarrak, latorrizko gizonak, astronautak… Estanpatu koloretsu askotarikoak, festetako kasaketarako. Belus gorri pixka bat hor… eta zakuzko tela txatxo, troglodita, kanibal, txorimalo eta halakoetarako. A, eta estanpatu txinatarrak; orain ez daude modan. Asko eta asko egin ditudanak, bakeroak eta indioak: gamuza marroiarekin galtzak eta larru-itxurako oihalarekin txalekoak. Inuitak, Txanogorritxo, pailazoak, printzesak, sorginak, piratak, mexikarrak… urterokoak dira. Orain, gehienek, Amazonen erosten dituzte.

Helikopteroan ibili nintzen bigarren aldia New Yorken izan zen. New Yorkeko maratoia egin nuen 1995ean, nire lehenengo maratoia, berezia izan zen. Amaitu nuenean tapaki metalizatu horietako bat jarri zidaten bizkarrean, andre zahar batek eskua eman zidan kalean, “congratulations” esan eta bi musu eman zizkidan, hunkitu egin nintzen. Itzulia ere egin genuen helikopteroan, hogeita bost mila pezeta balio zuen kapritxoak, nik ez nuen nahi baina nirekin etorri zen lagunak bai, behin haraino joanda hori egiteko ilusioa zeukan eta hartu genuen, ba, ordubeteko hegaldia helikopteroz New Yorkeko zeruan. Dorre bikietako 102. solairura ere igo ginen igogailuan. Miroren tapiz bat zegoen sarreran, sekulakoa, zoragarria. Badaukat argazkia. Eta dorre bikiak bota zituztenean tapizarekin gogoratu nintzen ni, “ze pena tapiza” pentsatu nuen, misantropo samarra izango da agian… baina ni tapizaren ederrarekin gogoratu nintzen.

Badira hamalau urte hilekorik ez dudala eta ahaztuta ditut sentsazio haiek. Dendan zubia hartuta maratoia egitera joan nintzen Londresera, bigarrena, nire bigarren maratoia. Ez zitzaidan hilekoa tokatzen, aurreratu egin zitzaidan urduritasunagatik. Korrika ari nintzela nabaritu nuen odola galtzak blaitzen. Ez neukan ez konpresarik ez tanpoirik, eskerrak galtzak ilunak ziren. Urduri jarri nintzen, baina korrika jarraitzea erabaki nuen. Aurrera egin ahala izugarrizko lasaitua sentitu nuen; horrela egin nuen maratoi osoa, isurian.

Emakumeen mendi irteera batean izan zen, autobusaren zain geunden norbaitek hizpidera sexua atera zuenean. Hizketan aritu ginen bakoitzaren bizipenez, harremanez, gustuko genuenaz eta ez genuenaz… Gogoan dudan aldi bakanetakoa da. Orain dela sei urte, Haizea emakume taldetik Kursaalera joan ziren zenbait andre teatroa ikustera; garaiz zebiltzanez, promenatzeko aprobetxatu eta sex-shop batekin egin zuten topo. Bertako langileak gauza mordoa azaldu zizkien menopausiaz, adin batetik gorako emakumeen sexualitateaz… Poz-pozik itzuli ziren herrira, pizkortuta, xanpaina edanda bezala, haietako batek kontatu zigun dendara etorrita. Handik hilabete batzuetara, lagun bati eta bioi mamografia egitera Donostiara joan beharra suertatu zitzaigun, eta esan nion: “Begoña, pijama batzuk erosi beharra daukat eta goazen egun osorako, kapitalean bazkalduko dugu”. Bidean gindoazela nik: “Ahaztu pijamak, sex-shopera joango gara”. Hasi zen algaraka, “bai ona!”, esaten zidan. Joan gara, eman dizkigute azalpen pila bat eta atera gara materialarekin. Etorri da Begoña handik egun batzuetara dendara; senarrarekin dagoela guk erositako jostailu haietako bat atera eta hasi zaiola galdezka: “Non erosi duzu zuk hori?”. Erdi izu erdi lotsa, egia esatera ausartu ez eta txinatarren dendan erosi duela asmatu ez du ba! “Erosketak egitera atera naiz, kasualitatez ikusi eta hartu egin dut”. Senarrak ez zion sinetsi: “Zu ez zara zeurez hau erosteko gai. Norekin joan zara?”. Orduan aitortu zion: “Mari Joserekin”.

      Sexuaz oso gutxi hitz egin izan dugu, baina irakurri egin dugu, liburuak erosten genituen sexuari buruzkoak, ikasteko.

      Ez dut jaso zaharra La sonrisa vertical-eko bilduma osoa etxean. Andresen lagun bat hil zen orain gutxi, haren emazteari bisitan joan gintzaizkion eta hildako lagunaren liburuen artean kuxkuxean ari ginela “hara! La sonrisa vertical!”, esan nuen. Hartu zituen denak eta esan zidan: “Zuretzat”. Etxera ekarri nituen. Bere garaian irakurri genituen, bat berrirakurtzen ari naiz orain. Baina hitzik ez genuen egiten. Telebistan bazen sexuari buruzko programa bat, han galdetzen zuten: “Zein izan da zuretzat inoizko larru-jotzerik onena?”. Pentsatzen jarri eta ohartu nintzen, niretzat, sexurik onena kirol gogorra egin ostekoa dela: Aneto igo ostean, Behobia-Donostia egin ondoren… Kirolak piztu egiten nau, kirola egin ostean ondo sentitzen naiz nire gorputzean.

      Gurasoek ez ziguten inoiz sexuaz hitz egin, baina gauza bat egiten zuten: sexuari buruzko liburuak erosten zituzten, eta bistan jartzen etxean.

      Nik ere gauza bera egin nuen seme-alabekin.

      Liburuek gauza askotarako balio dute, batez ere hitzak jartzeko, adibidez, bizitzen ari zarenari eta bizitzen ari ez zarenari.

      Aspaldi, agnostikoa zela irakurri nion norbaiti. Nik ez nekien zer zen hori, hiztegian bilatu nuen eta hala jakin nuen ni ere agnostikoa nintzela. Nire burua koska bat zehatzago definitzeko hitz bat aurkitu nuen.

      Horrelakoak, askotan. Batzuetan hitzek erakusten dizute zerbait lehen ikusten ez zenuena, hitzak erakusten dizu toki bat eta zu toki horretarantz zoaz.

      Denda itxi ostean Orbea tabernara joaten ginen ardo pare bat hartzera, han aritzen ginen tertulian eta gogoratzen dut esan niola jabeari: “Marian, hiztegi bat eduki behar zenuke tabernan”. Eztabaidan hasten ginen eta beti azaltzen zen hitz berriren bat. Beti bazen falta zitzaigun berbaren bat, zalantza sortzen zigunen bat… Ez da batere ideia txarra: hiztegi bat taberna bakoitzean.

Josteko makinak eta brodatzekoak soinu diferentea egiten dute; bata eskuzkoa da, bestea, elektrikoa. Brodatzeko makinak klik-klak-klik-klak egiten du; jostekoak trrrrrrrrrrr-trrrrrrrrrrr… Brodatzekoak pedalarekin funtzionatzen du, norberaren abileziaren arabera egiten du soinu biziagoa edo motelagoa. Jostekoak, lanaren arabera egiten du soinu etena edo jarraitua, batzuetan trrr-trrr-trrr egiten du eta besteetan trrrrrrrrrrrrrrrrrr, luze-luzea. Ni brodatzen ari naizela telefonoz deitzen badizute zuk mugitu egin behar izaten duzu, ez duzu ezer aditzen. Inoiz ez dugu biok batera joskintza lanik egiten, aulki bakarra daukagu dendaostean, brodatzekotik jostekora eta jostekotik brodatzekora erabiltzen dugu.

      Orratza apurtzeko zorian dagoenean makina soinu itsusia egiten hasten da; haria trabatzen denean ere egiten du kra-kra-kra. Esaten didazu: “Hor trabatu zaizu zerbait”, edo bestela “kendu hautsa makina horri”, segituan jabetzen gara gure makina edo bestearena eztulka hasten bada. Batzuek autoaren motorrari ulertzen dioten moduan aditzen diegu guk josteko makinei.

      Zakuzko oihalak, jostean, orratza kamusten du, eta makestean beste hots bat ateratzen du, trrrrrrrrr ez, baizik eta kla-kla-kla. Orduan badakit aldatu egin behar dudala, orratz kamutsarekin oihal fina josiz gero dena tarratatzen du.

      Txapelek, brodatzean, biloa askatzen dute, inportantea da txapelak brodatu ostean makinari trapua pasatzea, beheko partea askatzea eta ondo garbitzea.

      Zakua jostean orratza haustea ere oso ohikoa da. Behin atzamarrean sartu nuen, hatza zeharkatu zidan osorik, pla, akordu hutsarekin hotzikarak hartzen nau.

      Niri ez zait inoiz gertatu.

      Gerta zekizukeen baina.

Ez baita erraza gauza batzuei hitzak jartzea, batzuetan isiltasunak babestu egiten gaitu. Nik ez dut ezer esan berrogeita hamaika urtean. Hamabi urte nituela arazo bat izan nuen gizon batekin, zubiaren bestaldean. Jolasean ari nintzen hor goian, Erreizabalen, eta gizon batek bortxatu egin ninduen. Oraindik ez neukan hilerokorik, garaia nintzen, neska izateko handia, hamabi urterekin. Etxera joan nintzenean gurasoek egundoko sustoa hartu zuten, batez ere aitak; gizonaren bila atera zen korrika. Nahasi egin zen, okerreko gizonari esan zizkion txakurrarenak. Ez zen hura izan, gizon sendo bat izan zen, Robot deitzen zioten. Lehenengoz hilerokoa etorri zitzaidanean, esan zidan aitak: “Orain bai ibili behar duzula kontuz gizonekin”. Ez dut sekula honi buruz hitz egin, ezta ahizparekin ere. Jakingo du, baina ez dugu sekula aipatu. Sexualitateari buruzko testu feministak irakurtzen hasi nintzen, orduan asko idazten zen sarketarik gabeko sexuaz. Nik hor aurkitu nuen salbazioa. Beldurra neukan barruraino sartua. Gero, urteak aurrera, sarketari beldurra gainditzera iritsi nintzen, kostata; oraindik ere denbora asko behar dut, kontuz eta sentsibilitate handiz tratatua izatea. Behin, gaztetan, afera labur bat izan nuen mutil batekin, eta sarketarik gabeko sexua proposatu nionean denetik deitu zidan, zakil-berotzaile, frigido… Ez zuten ulertzen, garai hartan oso zaila zen gizonek norberaren sexu premiak ulertzea. Baina niri asko balio izan zidan feminismoaren ildo hark, sexua sarketatik bereizten zuenak, ni salbatu egin ninduen, halakorik aditu gabea nintzen lehenago. Lagunek kontatzen zidaten nobioarekin mendira joaten zirela, haientzat normala zen arbola atzeko di-dako larru-paxara, nik ezin izan dut halakorik egin, niri ez dit balio, nik askoz denbora gehiago behar dut, baina ez diet lagunei aipatu izan zergatik.

Hamar edo hamaika urte nituela amak gomazko panpina bat oparitu zidan, merkaturatu zuten aurreneko modeloa, aberaskumeen luxua. Jaioberria zirudien, leuna eta trinkoa zen, ilerik ez zuen, bai kalparra goman zizelkatua. Uretan sar zitekeen, garbitu, ostera jantzi. Begi biziak zituen, keinu gozoa. Blankita izena jarri nion, amarena. Mota guztietako jantziak egin nizkion, asko jolastu nintzen berarekin, gorroto nuen. Kotxekapota oparitu zidan gero, hura ere jantzi nuen, lo-zakua, ohazaltxoa eta xingolak egin nizkion. Hamalau urte bete arte jostatu nintzen panpinarekin.

      Bi oheko logela geneukan, eta pareko jesarlekua peluxez eta oihalezko panpinaz betea, amak erosiak denak: txakurrak, katuak, neskatoak. Gu ere panpinen modura janzten gintuen, biok berdin, soineko, amabirjinaren domina eta kakorratzezko burukoekin.

      Garai hartan elizara joaten nintzen egunero, harreman estua izan nuen apaizarekin, fedea nuen, fedea-edo. Ez nintzen etxetik irteten, ez zitzaizkidan nire lagunak gustatzen, ez nintzen neskekin ondo konpontzen, nahiago nuen etxean egon. Zu gaixotia zinen, makala, ohean egon behar izaten zenuen, eta ni gustura egoten nintzen zurekin.

      Santa Izaskun deitzen zizuten.

      Eta zuri La chipichusqui, bihurria zinen eta. Ama nirekin haserretu zen, esan zidan ez zela normala hamabost urterekin kalera ez irtetea. Halako batean erabat irauli zen egoera: zure kuadrillarekin irteten hasi nintzen, adoptatu egin ninduzuen, amak behartu zintuen ni zure lagunartean sartzera. Gero anarkoak ezagutu nituen, ez nintzen etxean sartzen, ordutik aurrera kalean beti. Eta ama atzera haserretu zen, ez omen zen normala beti parrandan ibiltzea ere. Ez zekiten norekin nenbilen, zertan, noiz arte. Asko sufritu nuen nerabezaroan, sentsazio hori dut gorputzean, badakit zuk ezetz.

      Ni zure tristuraz gogoratzen naiz.

      Orduan hartu nien gorrotoa Blankitari eta elizari, amatasunari, instituzionalizatutako guztiari. Ama feminitatearen militantea zen: garbitasuna, dotorezia, estiloa. “¿A dónde vas con esos pelos?”.

      Dendan trapuzko panpinak saltzen hasi ginen laurogeiko hamarkadan, ez ziruditen jaioberriak, koloretako tximak zituzten neskatila begihandi barrubigunak baizik. Regalo informal deitzen zitzaion. Geroztik, beti saldu izan ditugu panpinak. Uko egin izan diogu Barbieak, Nenucoak eta Nancyak saltzeari. Duela bost urte ekarri genituen andare oso errealista batzuk, trapuzko soina eta gorputz-adar eta buru gomazkoak zituztenak, betazalak itxi-irekitzekoak, betile luzeak, pisua ere haur txiki batenaren modukoa.

      Zeramikazko andrakilak ere saldu genituen garai batean, aurpegia eta eskuak zituzten zeramikazkoak, soina oihalezkoa, amak erosi zituen hiru: bat beltzarana, bat horaila eta bat ilegorria, apal garai batean eseri zituenak zango iharrak zintzilik. Faszikuluka ere saltzen zituzten andrakilok, bildumagileak baziren herrian. Ohean, burkoaren aldamenean, bakar-bakarrik eta geldirik egoteko jaiotako kopinak ziren, edota beste andrakila aurpegizuri batzuen artean isilik eta obediente irautekoak, kiribilak sorbalda gainean, kapelua xingolaz kokospera lotuta.

Erlojuei pila edo uhala aldatu, gerrikoei zuloa egin, poltsen uhalak neurrira moztu, eskumuturrekoak laburtu, larruzko lepokoei saltokorapiloak egin, zilarrari distira atera, bezeroei deskatalogatutako liburuen PDFak eskuratu…

      Eskoletako jaialdietarako lan txikiak egin…

      Igual eskatzen diete zapi hori bana eramateko eta jende gehienak ez dauka zapi horirik etxean, oraingo etxeak ez dira lehengoak, ez da dena gordetzen. Dendara etortzen dira eta zapiak mozten dizkiet euro batean.

      Martxoaren 8rako besoko moreak…

      Badaramatzagu bizpahiru urte laurehun besoko mozten, udalak ordainduta. Besoko morea nahi dutenak hona etortzen dira bila.

      Bezeroren batek zilarra ilunduta daukala ikusten badugu esaten diogu “ekatzu, garbituko dizut”; edo norbaiti botoi bat ikusten badiogu erdi dingiliz, “zaude, josiko dizut”.

      Adabakiak jarri, galtzei barrenak hartu, kuxinentzako fundak josi, konponketak egin…

      Poltsa bat moztu behar bada, cowboy mozorro batentzat kartutxo-uhala zulatu behar badugu, Mila Zapari whatsappa bidaltzen diogu eta xixtakoan joaten da zapata denda zaharrera, orain itxita dago baina han dauzka tresnak, mesedea egiten digu.

      Erlojuekin bitxitegikoek laguntzen digute: uhala aldatzeko zaila bada, ordulari hermetikoen kasuan pila ez bada aldatzen erraza… Auzoz egiten dugu.

      Gabonetan eta inauterietan inguruko tabernak eta dendak apaindu…

      Eguerdian, gurea itxi eta inguruko negozioetara joaten ginen apaingarriak jartzera. Hartu girlandak, lazoak, bolak, buru-orratzak…, bion artean egiten genuen.

      Arbolak jantzi eta etxeetara eraman...

      Aurrekontu bat adosten dugu eta horren araberako jantzia ipintzen diogu arbolari. Apaindu izan ditugu hogeita hamar arbola hamabost egunean. Tailerretarako pinu tantaiak, dendetarakoak, etxe partikularretarakoak. Dekoratu ditugu: Aterpe, Orbea, Iriondo, Gabi, Truk eta beste zenbait taberna; Osoro zapata denda, Uzuri optika, Kemen belar denda, Maidagan jantzi denda… Arbolak jantzi ez baina apaingarri guztiak prestatu izan dizkiogu beste hainbati: lazoak eginda utzi, zintzilikatzea beste lanik gabe. Zein apaindura-mota nahi duten esaten digute: haurrentzakoa, koloredun argiekin eta panpinatxoekin; dotorea, alaja doratu edo zilarkarekin; nordikoa, argi txiki, orein eta Bizarzuriren irudiekin; tradizionala, Gabonetako kolore gorri-zuri-berdeekin…

      Erraldoiak eta buruhandiak jantzi…

      Danborrada egunerako bi erraldoiri trajea aldatzen diete urtero, iaz Elgoibarko futbol taldeko kamisetarekin eta bigarren ekipazioarekin jantzi genituen. Erraldoiei arropa egitea berezia da, ez da hemen kabitzen! Luzera, mahuken neurria… ondo neurtu behar dira, kontuan hartu behar da erraldoiak ez direla malguak, ez dituztela besoak tolestuko arropa janzteko… Horregatik, mahuka belkroz ixtekoak egin behar zaizkie, gonari zuloa non egin ondo kalkulatu behar da… Lau edo bost urte daramatzat erraldoientzako trajeak egiten. Buruhandientzakoak ere eskatu zizkiguten, egin genituen Donald ahatea, Mickey Mouse, Mirri, lurperatzailea dirudien beste gizon beltzezko hori…

      Nik dolu-xingola bat egin nuen behin. Larunbat goiz batean bi gazte etorri ziren zinta gorri-zuri-berdea bageneukan galdezka. Ezetz, nik: gorria, zuria eta berdea bageneuzkala, baina ez hiru kolorekorik. Kezkatuta ikusi nituen. “Lagun bat hil zaigu”, esan zidaten, “arratsaldean zabaldu behar ditugu errautsak eta loreekin batera dolu-xingola jarri nahi diogu”. Loradendetan galdetu omen zuten eta ez omen zuten aurkitu. “Neuk egingo dizuet, emadazue ordubete”, esan nien. Dendaostera sartu, hartu albainua, buru-orratzak, koloretako zintak eta dolu-xingola gorri-zuri-berdea josi nien.

      Orain dela gutxi ludotekatik besaulki bat forratzeko eskatu ziguten.

      Txarangakoak inauterietan hona etortzen ziren aurpegiak margotzera, kalera irten aurretik, ilaran jarri eta banan-banan makillatzen genituen hogei morrosko.

      Truk tabernakoak ere urtero etortzen ziren. Jantziak egiten genizkien eta egunean bertan makillatzera etortzen ziren, taberna ere apaintzen genien. Brasildarrez bazihoazen, dekorazio brasildarra prestatzen genien; hippyz bazihoazen, dekorazio hirurogeitarra.

      Eta horrelako txorakeria pila bat.

Etxeratetik presoentzako dirua eskatzen ziguten urtero. Gabonen bueltan gutunazal bat jasotzen genuen bertan nahi adina sos sartzeko. Guri iruditu zitzaigun, liburu denda izanda, politagoa zela presoei liburuak bidaltzea, eta hiru-lau urtean halaxe egin genuen: bi liburu bidaltzen genizkion preso bakoitzari opari. Ez zuen arrakastarik izan. Ezin jakin kartzelekin arazoren bat izan zuten edo bestelako motiboak ote ziren tarteko, baina liburuak baino dirua nahiago zutela esan ziguten halako batean.

Kutxan diru xehea behar da beti, billete batzuk ere bai. Hilabetearen arabera kalkulatzen dugu beharko dugun txanpon kantitatea. Inauterietan eskuarteko asko behar da, gauza txiki ugari saltzen da eta txanpon gorria beharrezkoa da. Gurean gehien erabiltzen den moneta bi eurokoa da, batekoa baino puskaz gehiago; gutxien, zentimo batekoak eta bikoak, bostekoak dezente. Ikasturtearen hasieran eta inauterietan, borragomak, arkatzak, xingolak, distirak edo oihal puskak direla, sortzen dira prezio xelebreak, posible da bezero batek 67 edo 81 zentimo gastatzea.

      Egunean bi aldiz husten dugu kutxa, eguerdian eta arratsean.

      Kutxako kontrola egitean ez ditugu txanponak zenbatzen, bertan uzten ditugu biharamunerako.

      Sarri joaten gara banketxera txanpon eske. Dendako dirua banketxean sartzeko, aldiz, kutxazain automatikoa erabiltzen dugu, astean hiru aldiz.

      Gaur egun, dendako kobrantzen erdia txartel bidezkoa da, telefonoarekin ordaintzen ere hasiak dira bezeroak. Billete gutxiago pilatzen da orain.

      Hilaren hasieran berrogeita hamar euroko gehiago sartzen dira hilaren amaieran baino, hilaren hondarrean billete txikiak erabiltzen ditu jendeak: hamarrekoak eta bostekoak. Orduan paper meta sortzen da, honenbesteko moltzoa, zorroa lodituta eramaten dugu bankura, zenbatekoa txikiagoa izaten da baina. Jendeak, justu dabilenean, itsulapikotik tiratzen du, isilekoak ateratzen…

      Azaroan eta otsailean hilabete osoan izaten da diru txikia nagusi, motz-aldiak dira, herriko jendeari aldapa goren zaizkionak.

      Emakumeek, normalean, diru xehe gehiago maneiatzen dute; gizonek, zer esanik ez gizon baserritarrek, soinean diru-papera suelto eramateko beharra sentitzen dute, billete sorta lodiak berokiko edo alkandorako patrikan.

      Lehengo gizonei ziurtasuna ematen zien gainean sosa eramateak, dendan nabaritzen da hori, gizonei, normalean, ez zaie zakarrik falta izaten.

      Guk ere oso diru gutxi eraman ohi dugu patrikan; senarrek beti izaten dute ehun edo ehun eta berrogeita hamar euro; atera ere, handizka ateratzen dute bankutik. Dendan txanpon-zorroak saltzen ditugu emakumeentzat eta billete-zorroak gizonentzat, gizonentzako ziskuek ez dute txanponentzako tokirik izaten. Gizon bat buruz behera jartzen baduzu, klin-klin-klin, adituko dituzu txanponak patriketatik erortzen. Emakume bat hankaz gora jarri eta, plof, eroriko da diru-zorro txikia.

Hasieran nor bere kontura maskaratzen ginen, trukatu egiten genituen jantziak urtero. 1985etik aurrera hasi ginen lagunekin taldean mozorrotzen. 1988an Munster familiaz mozorrotu ginen, gaztelu eta guzti. Jose Luisa eta Mila Zapa gurekin irten ziren, ez zitzaien gozoa gertatu, batari semeak esan zion lotsa ematen ziola ama horrela ikusteak, besteari emakume batek galdetu zion kalean geldituta: “Horrela janzten al zara gauetan senarrarentzat?”.

      Nabarmendu egin ginen, ez ginen diskretuak izan: hori ez zen barkatzen. Amaren argimutilak eskuetan atera ginen, kandelak piztuta, Milak beloa erre zuen deskuiduan.

      1993an Velazquezen Las Meninas margolanaz jantzi ginen, markoa egin genuen gozotegiko erretilu urrekarekin. Bakoitzak jokatu zuen koadroko pertsonaia bat, margolaneko zakurra ere atera genuen. Ni Velazquez bera nintzen aitaren paleta eta pintzela eskuan.

      Hurrengo urtean eguzki sistemaz eta astronomoz jantzi ginen.

      1994an Greenpeace-ra deitu genuen, bale-arrantzaren gaia pil-pilean zegoen. Informazio eske hots egin genuen baleen erreskatea antzezteko. Itsasontzia eraiki genuen amaren garajean, baleak josi, bizkarretik ur-txorrotak botatzeko sistema bat egin genien, zodiak txiki bat puztu eta afixa pintatu: “Bolantarik ez”. Eskuorriak bota genituen Greenpeacetik bidali ziguten informazioarekin.

      Behin Pitxinpizzaz jantzi ginen, Telepizzakoen antzeko arropekin eta bizikletekin motorrak eginda. Ohitura geneukan urtero argazki dendatik igarotzekoa taldeko erretratua egiteko eta hara pizza bat eskatzea bururatu zitzaigun. Banatzailea gu baino lehenago iritsi zen, ordea, eta argazki dendakoak irri-arra batean uxatu zuen, berak ez zuela ezer eskatu eta. Mutil gizarajoa pasa-pasa eginda zegoen iritsi ginenean: “Pizza guretzat da!”, oihukatu genion. Algaraka hasi zen, argazkia egin genuen berarekin. Propina eman genion, zer gutxiago.

      Tubkal mendia igo genuen urtean kale saltzailez mozorrotu ginen handik ekarritako tunikak soinean eta amaren alfonbra kiribilduak sorbalda gainean. Dendako kasete zaharrak atera genituen eta bi sosetan saldu. Txoro-txoro, atera genuen txikiteorako eta afaritarako adina.

      1999an, arrain saltzailez. Arrain zaharra eskatu genuen arrandegian, sekulako kiratsa zabaldu genuen.

      Mozorroak errazten hasi ginen, izugarrizko lan karga izaten baikenuen inauteri bueltan. Estilo tolosarragorantz egin genuen: ez hainbesteko joskintza lanik, teatralago eta probokatzaileago. Hemengo jendeak ez du ondo ulertzen inauteri tolosarra, jendeari nazka ematen zion gu arrainarekin ikusteak, izugarri ondo pasatu genuen, katiuskak ere utzi zizkiguten. Inauteriak lotura du itsustasunarekin eta nazkarekin. Niri horrelako karnabala gustatzen zait.

      Hurrengo urteetan etxe garbitzailez maskaratu ginen institutuko garbitzaileek utzitako balde eta lanbasekin; negutegiz, eskarola fresko bana buru gainean jarrita…

      Inork ez zigun galdetzen gure gizonentzat janzten ote ginen.

* * *

Errege bezpera zen, lanik handieneko eguna dendan. Itxi eta amaren etxera igo nintzen afaria berotzen laguntzera. Odol putzu baten erdian topatu nuen sukaldeko zoruan etzanda. Odol asko galdu zuen baina bere kordean zegoen. “Ama, nolatan ez diguzu deitu?”. Lepotik zintzilik zeraman larrialdietarako txirrina. “Lagunduidazu jaikitzen”, ahulduta zegoen. “Nola deituko nizuen gehien saltzen den egunean? Garbitu hau eta zoaz etxera atseden hartzera”.

Amak zuri esan zizun, Marijo, hiltzean nola meztitu behar genuen, zuriz janztea nahi zuen, eskuetan lore zuriak jartzea. Koroa ere zuri mina egin genion. Zeu arduratu zinen horretaz. Ehorztetxekoak etorri ziren eta amaren logelatik aterarazi gintuzten; biluztu egiten dituzte hildakoak, garbitu eta baltsamo bat ematen gorpua usteltzen has ez dadin, eta soinean daukaten arropa krematoriora eramaten dute. Amak kamisoia zeraman jantzita, arrosa zurbila, uste dut.

      Hilzorian zen batean, zuri tokatzen zitzaizun joatea. Maria Eugeniarekin, garbiketa egiten zion emakumearekin batera igo zinen, izua usaindu zizun: “Nahi al duzu laguntzea?”. Baietz esan zenion. Ikusi orduko galdetu zizun amak ohetik: “Zer uste zenuen, hilda aurkituko ninduzula?”. Zu isilik. “Lasai, oraindik ez du eta nireak egin: hil aurretik nola meztitu behar nauzuen esango dizuet”. Eta hala egin zuen.

Ahotsetik eta pausajetik ezagutzen ditugu bezero asko. Garraiolariak ere bai, sartzeko moduagatik. Bada bat urduria, dendaosteko atea zapata puntarekin jotzen duena lantzean, hotsagatik dakit bera dela kutxak dakartzana. Takoiekin sartzen diren emakume batzuk pausoa luzatzeko moduagatik ezagutzen ditut, gure ama aurrena, nahasezina zuen ibilera: motela, irmoa, ebakia, ahate erraldoi batena modukoa. Eta barre algara esajeratua. Gorra zen. Eta usaina: Chanel 5. Rafa kirol zapatilekin ibiltzen da, euria ari duenean zapatilen gomak lurrean kirrinka egiten dio; ñiiiii, ñiiiii, soinu hori entzun orduko ateratzen dizkiot liburu iritsi berriak mostradorera. Elkarrizketa moduagatik asmatzen dugu nor dabilen dendan, begiratu gabe: gai beraren gaineko bariazioak. Usainetik ere bai: badakigu nor datorren erretzetik, nor kafea hartzetik, nor ardoa edatetik. Bezero batzuen medikazioaren usaina ezagutzen dugu. Haien perfumearena. Arnasarena. Niri Secou eta Mamadouren usaina gustatzen zait. Lixibarena ez, traba egiten dit. Iñakik kanutoen usaina uzten zigun, kanutoena eta izerdiarena, berezia zuen. Txillarrek belarrarena zeukan, hortentsia moztu berriak ekartzen zizkigun, tulipak, mendian bildutako loreak. Xaboi naturalak ekartzen zizkigun opari. Lurrin freskoa sartzen zuen dendara. Badira baserri usainekoak eta fabrika usainekoak, gero eta gutxiago. Igerileku usaina ekartzen dute batzuek, xanpuarena, kloroarena. Mari Luz jostunaren etxetik iristen ziren mozorroek, otsailean, sanblas opilen usaina izaten zuten. San Roke auzoko zenbait emakumeren artean perfume bat jarri zen boladan, gozo pastela, haiek alde egin ostean dendan gelditzen zena. Nahiago nuen pareko arraindunen bisita. Irakurle batzuek liburuak usaintzen dituzte. Paper usaina, tinta usaina, berri usaina. Beste batzuek ezin dituzte liburutegiko liburuak jasan zahar usaina omen dutelako.

      A goizero etortzen da. Batzuetan, autolaguntza liburuak erosten ditu. Liburuak eramaten ditu ez delako ondo sentitzen. Ez du lanik egiten, DBEa kobratzen du, amarekin bizi da, berrogeita hamarretik gora urte ditu. Hilero lauzpabost autolaguntza liburu erosten dizkigu: yoga, pilates, Secretos para vivir 100 años con salud, Cómo ser feliz a martillazos, estresatuta dagoela esaten digu. Normalean zorretan uzten ditu eta egunero etortzen da bi edo hiru euro uztera, hutsik egin gabe. Batzuetan, arratsaldean igarotzen da berriz, eta beste euro bat ordaintzen du. Azkena erosi zuen Siete reglas de oro para vivir en pareja, inoiz ez diogu bikotekiderik ezagutu. Egun osoa ematen du kalean: goizeko bostetarako irteten da, Maalara joaten da, han eserita egoten da; gero, kalean gorakoan, dendara sartzen da, guri kasu egin eta plazara igotzen da. Han esertzen da eguerdira arte.

      B arratsaldero etortzen da belarritakoak erostera. Hogei urte daramatza arratsaldero belarritako pare bat erosten. Milaka izan behar ditu. Hilero berrehun edo hirurehun euro gastatzen ditu belarritakotan, zorretan uzten ditu; pentsioa kobratzen duen egunean, hilabeteko hogeita seigarren egunean, etortzen da ordaintzera. Egun horretan azaltzen ez bada hurrengo hilabeteko hogeita seira arte ordainduko ez digun seinale. Irabazien erdia xahutzen du belarritakotan. “Asko izango dituzu, ba”, esaten diogu, “ez pentsa, galdu egiten ditut”. Egunero ateratzen dizkiogu arrakada guztiak, probatu egiten ditu, “ondo ematen al didate?”, galdetzen digu, “bai distira polita dutena hauek”. Ispiluaren aurrean egoten gara berarekin. Probaketan ari zen batean girgileria bat askatzen ari nintzaiola esan zidan: “Hara! Titi txikiak dituzu, gero!”.

      C jator askoa da, lapurtu egiten du ordea. Kleptomania puntu bat dauka, azti ibili behar dugu berarekin. Alaia eta hiztuna da. Gaixo dago, ez du nahita egiten. Nik ez nukeen sekula pentsatuko osten zigunik. Zu konturatu zinen, beti konturatzen zara zu.

      D-k ez du inoiz ezer erosten baina egunero etortzen da zerbait galdetzera.

      E egunean bitan etortzen da liburuak iristen diren orduan. Pitxintxura bisita haren errutinaren parte da. Iriondo Kirolak-etik eta Arauri lurrindegitik pasatzen da lehenengo; arropa, zapatila eta kolonia garestiak erabiltzen ditu. Apaina da. Lehen beste denda batera joaten zen, baina jabearekin arazoren bat tarteko, ibilbidea aldatu zuen. Ez du egunero erosten, nolanahi ere goizero etortzen da zer liburu iritsi diren begiratzera. Besamotza esaten diote. Behin galdetu egin nion esku bakarrarekin irakurtzeko nola moldatzen den. Algaraka erantzun zidan. Ez omen du inongo arazorik: muinoiarekin eusten dio liburuari, ezkerrarekin pasatzen orriak. Asko gustatzen zaio nobedadeak begiratzea, atean ikusi orduko ateratzen diot iritsi berrien multzoa, liburuak komentatzen ditugu. Literatura ona irakurtzen du, mokofina da. Gutxi saltzen diren liburuak maite ditu, Ekialdeko Europako autoreenak, bereziki.

      F-k egunero erosten digu hiru euroko liburu bat beherapenen kutxatik. Oso liburu diferenteak hartzen ditu, elkarrekin inolako zerikusirik gabeak, euskaraz, erdaraz… berdin zaio. Orain dela gutxi aitortu digu ez dituela irakurtzen, apaingarritarako erabiltzen dituela.

      G bezero ona zen, onenetarikoa, astero erosten zuen libururen bat eta CDak ere edozenbat, euskal musika ia dena, musika klasikoa, folka, popa… Behin galdetu nion ba ote zeukan astirik erosten zuen guztia irakurtzeko eta entzuteko eta “erretirorako gordetzen ari naiz” erantzun zidan. Ez zen iritsi, tamalez; lehenago eraman zuen minbiziak.

      H zalantzati tematia da. Bi ume dauzka; ez, ordea, erabakimenik, inkimanka beti, koloka emakumea. Larunbat goiz batean ordu eta erdi eman zuen Rosarekin inguruka bi opari erosteko. Ordaintzerako orduan “ai! Badaukat, ba, nik txartel bat hemen gastatzekoa”, esan zion, “salto batean etxera joan eta jaitsiko naiz berriz”. “Baietz bueltarako iritziz aldatu”, esan nion Rosari. “Ordu eta erdi eman du, barren, aukeratzen!”. “Ikusiko duzu”. Denda itxi baino hamar minutu lehenago etorri zen txartelarekin: “Ez dizu axolako… pentsatu dut… hau ez dudala eramango eta beste hau ere ez, honen ordez…”. Etxean zeukan txartela hilabeteak lehenago itzuli zituen aurikular batzuen truke jasoa zuen. Semearekin etorri zen aspaldi aurikularrak erostera, hamalau euroko batzuk eraman zituen, semeak aukeratuak. Biharamunean itzuli zen kaskoekin: “Ez zaizue inportako itzultzea, ezta? Etxean aurkitu ditugu ahaztutako batzuk…”. Handik bi hilabetera atzera etorri zen: “Badaukazue aurikularrik?”. “Baina zuk”, galdetu nion, “eraman zenituen batzuk, ezta?”. “Ez, ez…”, esan zidan, “azkenak txinatar dendan erosi nituen eta oso txarrak atera zitzaizkidan”. Orduan ulertu nuen: semeak aurikularrak hautatu ostean txinatar dendara joan zen ama, merkeago batzuk erosi zituen, guri erosiak itzuli, trukean txartela jaso, haiek hondatzean berriak erostera atzera hona etorri, eta atzera itzuli zizkigunean jasotako bigarren txartelarekin ordaindu zituen larunbat goiz hartan ondo kostata hautatutako bi opariak! Galdu egin zara, ezta? Ba, atera kontuak!

      I Mariajeri galdezka etorri zen: “Aizu, badauzkat bitxi batzuk ilundu zaizkidanak, garbituko al zenizkidakete hemen?”. Mariajek, zilarrezko arrakadak izango zirelakoan, baiezkoa eman zion, ekartzeko, ahaleginduko ginela. Eta etorri zen: sei belarritako pare zekartzan, hiru eurokoak, zirdin krakaz beteak, sekulako higuina ematen zuten! Ahalik eta sosegatuen esan nion: “Barkatuko diguzu, material hau ezin dugu garbitu, saia zaitez zeu etxean alkoholarekin…”. Hura nazka!

      J inauterietan etortzen zen. Gordeka mozorrotu nahi izaten zuen, berdin zitzaion nola, “inork ez ezagutzeko moduan”, eskatzen zuen. Gorpuzkeragatik eta ibilkeragatik, txikia eta lodia baita, txapla-txapla ibiltzekoa, urrutitik nabarmentzen zen, baina hura seguru sentitzen zen maskararen atzean gordeta. Bizar sarriak eramaten zituen, tunikak eta kapeluak, aurpegia beltzez margotuta… Bakarrik ibiltzen zen. Mozorro lehiaketa irabazi zuen behin; harrezkero, urtero saiatzen zen. Maskaratu zen azti, gospel kantari, apaiz, kafe zaku… Diru gutxi gastatu nahi izaten zuen eta tunika beltza birziklatzen genion ahalik eta mozorro gehienetarako.

      K, L eta M hiru emakume ziren inauterietan traje arranditsuak enkargatzen zituztenak. Ikusgarriak nahi izaten zituzten, zenbat eta parpaila, distira eta xingola gehiago, hainbat hobeto. Dendatzera sartzen ziren, ezkongaiaren artaz gordetzen zuten euren mozorroaren sekretua. Aurreneko bisitan hirurak elkarrekin etortzen ziren, zer nahi zuten azaltzen ziguten eta oihalak hautatzen. Hurrengo egunetan besteen ezkutuan agertzen ziren banaka eta isilka, bakoitzak nahi zuelako besteengandik bereiziko zuen zerbait, detaile definitiboa. Lehia bat zen, nork nor epatatuko, nor jantziko txundigarrien. Bazen bat beste biak baino pixka bat distirantago irteten zena beti. Azkenean haserretu egin ziren eta ez dira gehiago elkarrekin mozorrotu.

      N-rekin hanka sartu nuen. Bakoitzaren eros ahalmena nabarmen antzematen da eskola-materiala hautatzerakoan: zein motxila aukeratzen duten, zein estutxe, zein koaderno, zein boligrafo… Saiatzen gara patrika guztietarako materiala edukitzen. Konpasetan, esaterako, gehien saltzen denak zazpi euro balio ditu, baina badugu beste bat bost eurokoa. Erostera etortzen den bezeroari nabaritu egiten diozu nola dabilen diruz, eta batzuetan material merkeagoa erakusten diozu. Koadernoetan, adibidez, badira zortzi eurokoak eta euro bakarra balio dutenak. Kontu delikatua da, ordea. Arrazakeriaz joka dezakezu. N-rekin gertatu zitzaidan: hegoamerikarra jatorriz, seme bikiekin etorri zen. Material merkeagoa eraman zuen nik salduta. Handik hiru egunera itzuli zen, umeak aldamenean, esan zidan: “Emazkidazu beste guztiei moduko konpasak”. Aldatu nizkion. Barkamena eskatu nion.

      Ñ-k patata-ordulariak erosten dizkigu. Patata-ordulariak deitzen diegu kiloka erosten ditugulako, ugari. Badugu pakistandarren etxe bat kalitate oneko erlojuak saltzen dituena merke-merke, izango dituzte bost mila modelo aukeran, haietariko asko ale garestien erreplikak. Hogei eta hogeita hamabost euro arteko prezioa dute, ez dira hondatzen. Ñ gizon bat da, pintorea, maiteminduta dago erlojuekin, izango ditu hirurehun. Badakit lotsa ematen diola gehiago erosteak, ezin izaten dio eutsi baina. E liburuekin nolakoa, halakoa da Ñ ordulariekin. Astero-astero etortzen da, zokomiran aritzen berririk ekarri ote dugun. Normalean, ordularien bitrina itxita edukitzen dugu, Ñ-ri zabalik uzten diogu, goza dezan. Begiak pizten zaizkio. Ez da bakarra. Hemen parean bizi den beste gizon batek ere zaletasun bera du, berritasun guztiak erosten ditu. Hilean pare bat ordulari eskuratzen ditu gurean, eta badakit kaleko saltzaile senegaldarrei ere erosten dizkiela, ikusi izan dut tratuan. Pultsometrodunak erosi dizkigu dozena bat.

      O gutxi ikusten dugu kalean, makalduta dago orain. Amaren auzoa zen, hogei urtean erosi zizkigun astronomiari, horoskopoari eta zodiakoko zeinuei buruzko liburuak, inoiz ez bestelakorik. Bi erosten zituen Gabonetan, beste bi uda partean. Liburu mardulak izan ohi ziren, hogei edo hogeita bost eurokoak. Bost euroka ordaintzen zituen zoria alde izaten zuen egunetan. Jolas makinetan aritzen zen aldameneko tabernan eta irabazten ateratzen zenetan etortzen zen zorrak kitatzera.

      P-k kultura bonuak ateratzen dituztenean bakarrik erosten du. Kanpaina hasi baino egun batzuk lehenago etortzen da eta koinataren eta bien nortasun agiriak eta eskuz idatzitako liburu-zerrenda ekartzen ditu. Zortzi edo hamar liburu eramaten ditu denboraldiko, denak Tom Clancy eta Robert Ludlum eleberrigileen ale zaharrak. Bi autoreon liburuak bakarrik eskatzen ditu; guzti-guztiak eduki behar dituela uste dudanean, han etortzen da titulu gehiagorekin. Berdin izaten zaio zein edizio mota lortzen diodan, eginahalak eta bi egiten ditut. Normalean, bigarren eskukoak jiratzen dizkiot Internetez lau edo bost eurotan eta sei eurotan saltzen dizkiot.

      Q ez da dendara etortzen, badira bi urte telefonozko tratua dugula. Asko irakurtzen du, ezin da dendara etorri, ordea; zaharra da, mugitu ezinik dago, semea bidaltzen du liburutara. Ezagutzen ditut haren gustuak, neuk gomendatzen dizkiot liburuak. Nobela beltza eta historikoa gustatzen zaizkio. Bospasei erosten ditu hilean, normalean, binaka. Behin dendaosteko liburutegiko nobela bat utzi nion, La mujer a mil grados, ez zitzaion batere gustatu, “horrible”, esan zidan. Atso bati buruzkoa da, hiltzear dago ohera lotuta, berekin ditu ordenagailua, hainbat pakete tabako eta eskuko granada bat; laster hiltzea erabaki baitu, eskatua du hitzordua krematorioan. Ez zion batere graziarik egin. Astero deitzen dit eta azkena irakurritakoari buruz hitz egiten dugu, kontatzen dit gustatu zaion, ez zaion, zer irakurri nahiko lukeen hurrena…, ordu asko igarotzen ditu etxean bakarrik, solasean aritu nahi izaten du. Zortziak bost gutxiagotan hots egiten du, hamar edo hamabost minutu eskaintzen dizkiot. Emagina izan zen ofizioz, kontserbadore zurruna, liskarrak izan genituen gaztetan. Orain apenas mugitzen den, zaintzailea dauka etxean. Loezinak jota, irakurketari ematen dizkio gauak.

Orain urte batzuk telefono bidezko liburu-eroslea izan genuen Señorita Anita. Irakurle aseezina zen, baita laurogeita hamar urte ondo paseak zeuzkanean ere. Zahartu zenean, penatuta deitu zuen, liburuak erostera ezin zela etorri-eta. “Zaude lasai”, esan nion, “esadazu non bizi zaren eta neuk eramango dizkizut etxera”. Joan nintzen, erakutsi zidan irakurketa gela: idazmahai eder bat zeukan, bere neurrira jarritako atril bat, lanpararekin. Nekatu egiten zen, ezin zuen besaulkian irakurri, besoak akitzen zitzaizkion liburuaren pisuarekin. Zahartzaroa zer den: liburu baten pisua ezin eutsia. Izango zituen laurogeita hamabost. Emakume jantzia zen.

Hasieran ez genekien diskoak kopiatzen; alabari edo lagun gazteren bati eskatzen genion. Orduan normala zen kaseteak edo CDak kopiatzea. Inguruko tabernari batzuk bezeroei CD piratak saltzen hasi ziren modako kantekin. Bageneuzkan tabernari batzuk bezero onak, disko asko erosten zizkigutenak. 2000. urtearen bueltan disko osoen ordez tabernetan musika pot-pourriak jartzea bilakatu zen azken tendentzia. Deitzen ziguten: “Egingo al diguzue inauterietarako pot-pourri bat?”. Festetarako, baserritarren egunerako…; rock pot-pourriak, trikitixa pot-pourriak, pot-pourri erromantikoak… Guk ere ikasi genuen CDak grabatzen.

      Urte pare batean grabatu genituen CD batzuk, adiskideei saltzeko batik bat. Horren harira, salatu egingo ninduela esan zidan bizilagun batek!

      Euskal musikaren kopiarik ez genuen saltzen.

      Ez, ia inoiz ez.

      Baina bai Verano Mix, Operación Triunfo, Spice Girls eta halakoenak. Bezeroak konfiantzazkoak baziren, galdetzen genien: “Originala ala kopia?”. Kopia eskatzen bazuten: “Azala, zuri-beltzean ala koloretan?”. Alaba bidaltzen genuen inprimategira azalak fotokopiatzera, moztu eta kutxatilan sartzen zizkigun. Koloretako azalarekin euro bat garestiagoa izaten zen. Barruko diskoaren diseinua ere kopiatzen genuen TDK errotulagailu batekin, gureak autore kopiak ziren.

Milaneko azoka omen zen onena. Buruan sartu zitzaizun hara joan behar genuela zer egosten zen ikustera. Azoka ez zen apartekoa izan, baina bidaiak etorkizuna aurresateko balio izan zigun. Zu ohartu zinen: “Hemengo dendetan ez dago LPrik”. 90eko hamarkadaren hasiera zen. Ordurako desagertuak ziren han: bazetorren CDen aroa. Hogeita hamar urte iraun ditu. Amaitu da.

URTEA | SALDUTAKO DISKO KOPURUA URTEKO | SALDUTAKO LIBURU KOPURUA URTEKO
1979 | 2.985 | 3.210
1981 | 4.140 | 4.490
1983 | uholdeak, daturik ez |
1985 | 2.985 | 3.120
1987 | 2.650 | 2.810
1989 | 3.056 | 6.492 (horietarik 2.530 testu-liburuak)
1991 | 3.224 | 8.930 (3.100 testu-liburu)
1993 | 3.290 | 6.473 (2.525 testu-liburu)
1995 | 3.680 | 6.370 (2.495 testu-liburu)
1997 | 4.810 | 6.871 (2.590 testu-liburu)
1999 | 4.620 | 6.520 (2.485 testu-liburu)
2001 | 4.305 | 5.750 (1.985 testu-liburu)
2002 | 4.110 | 3.992 (995 testu-liburu)
2003 | 3.520 | 4.420 (1.270 testu-liburu)
2004 | 2.283 | 5.338 (900 testu-liburu)
2005 | 1.870 | 5.650 (1.850 testu-liburu)
2007 | 1.439 | 6.113 (2.424 testu-liburu)
2009 | 1.051 | 7.235 (3.226 testu-liburu)
2010 | 914 | 7.808 (ez zen testu-libururik saldu)
2011 | daturik ez | 8.095 (2.904 testu liburu)
2012 | 793 | 7.056 (ez zen testu-libururik saldu)
2013 | 872 | 7.077 (2.658 testu-liburu)
2015 | 269 | 6.979 (2.737 testu-liburu)
2017 | 350 | 6.030 (2.565 testu-liburu)
2019 | 200 | 6.512 (1.983 testu-liburu)

Mari Luz amaginarrebari alzheimerra garatzen hasia zen susmoa hartu genion. Artean mozorro aldizkaririk ez zen garaian marrazkia egiten nion, eta neuk moztutako oihalak bidaltzen nizkion irudiaren arabera josteko. Dendan falta nintzen batean etorri zen bezero bat eta zuk egin zenuen marrazkia, Marijo: hala-hola. Soineko bat nahi zuen, lepozabala; nik ongi ulertu nuen zure figurina, moztu nituen oihalak eta Mari Luzi bidali nizkion zure zirriborroarekin batera. Jantzia jasotzean hartu genuen ezustekoa! Marrazkiaren igual-iguala egin zuen; zure irudiak okerra zeukan lepoa, alde batean handiagoa bestean baino, eta halakoxea josi hark; ez zuen ulertu marrazkia azalpenezkoa zela… Kuriosoa izan zen nola jarraitu zion imajinari literalki. Gerora, etortzen zen eta galdetzen zigun: “Nola egin behar dut hau?”; beti jakin izan zituen gauzak egiten ahaztu zitzaion, ez aurrera ez atzera zen, herriko jostunik onenetakoa. Bitxia zen nola egin zion ihes hain mekanizatuta zeukanak. Lepoa besapean josita ekarri zigun behin traje bat. Tentsio handiko garaia izan zen. Haren seme batek eskatu zigun ez agintzeko lanik; Mari Luz konturatu egiten zen ordea. Asko gustatzen zitzaion joskintza, nik ez nekien nola esan ordezko jostun bat hartuko nuela. Urtarriletik martxoa amaitu arte ez zuen besterik egiten, josi eta josi aritzen zen egun osoan; Hausterre egunean etxea goitik behera astintzen zuen, dena garbitzen, bazekielako bi hilabetean ez zuela ukitu ere egingo. Ozta-ozta prestatzen zuen jatekoa. Puskaz gehiago gustatzen zitzaion joskintza etxeko lana baino; zoriontsu izaten zen hilabete lantsu horietan. Sanblasak egitea maite zuen, eta anis usainarekin ekartzen zizkigun arropak. Nik ezin nion esan “ez daukat zuretzako lanik”. Beharrik handiena beste joskile bati bidaltzen hasi nintzen, baina lantxoak agintzen nizkion amaginarrebari: gona bati gerrian goma sartzea, barren bat hartzea… Eskuak eta begiak galdu zitzaizkion arte.

Liburuak ere josi egiten dira. Liburu bat hausten bazaizu, askatzen bazaizu bizkarretik, ikusten duzu nola dagoen egina. Desmuntatu daiteke liburu bat, jendeak irratiak edo ordulariak desmuntatzen zituen bezala, tripak ikusteko. Argitaletxe batetik gillotinatu eta koadernatu gabeko ale hau oparitu ziguten: garbi-garbi ikusten dira pleguak. Hogeita hamabi orrialde ditu liburua osatzen duen kaiertxo bakoitzak, eta lantzean lau tokitatik dago josia, hari zuriz. Kaiertxoak ere josita daude elkarren artean. Liburu honek hirurehun bat orrialde ditu; hamar kaiertxotan dago egina. Zenbakituta daude, ikusten?, batetik hamarrera.

      Azala ere josten zaie batzuei.

      Liburu batzuei josi egiten zaie; beste batzuei, itsatsi. Egingo nuke merkeagoa dela itsastea jostea baino: edizio merkeak, patrikakoak, itsatsita egoten dira. Azal gogorreko liburu batzuk josiak izaten dira, ez denak. Liburu zahar hau, adibidez. Josita dago, ikusten? Burugaina dauka, cabezada esaten zaiona, eta kordel gorria orria markatzeko. Orain ez dago modan. Aspaldi ez dut lokarridun libururik ikusi.

      2000. urtera arte-edo izaten ziren batzuk kordela zutenak…

      Orain modan daudenak gerrikoak dira, fajak, promozio-tirak, gaztelaniazko liburuetan bereziki: “Premio Nadal 2020”, “2ª edición en solo una semana”, “El fenómeno que ha enganchado ya a más de 170.000 lectores”, “Cautivador… Inolvidablemente extraño”. Gaztelaniazko liburuen % 30 gerrikoduna da. Euskarazko gutxik daramate.

      Izas, eta barruz? Hori ez zen aldatuko…

      Liburu zaharretan ez da esaten, adibidez, zein letra tipo erabili duten, hain gutxi ekologiari buruzko ezer. Orain argitaletxe askok jartzen dute oharra; ez dakit kontzientzia ala posea den. Debolsilloko honek, hara, sekulako hitz parrasta: “Ingurugiro-estandarrik jasoenekin kudeaturiko basoetako egurrarekin fabrikatu da liburu hau inprimatzeko erabilitako papera, bermatuta dago baliabideen erabilera ingurugiroarentzat jasangarria eta pertsonentzat onuragarria. Hargatik, Greenpeacek ziurtatzen du liburu honek betetzen dituela ‘basoen laguna’ izateko baldintza ekologiko eta sozial guztiak…”.

      Ez nion sekula erreparatu!

      Seix Barraleko honek ere badauka: “Liburu hau inprimatzeko erabilitako papera ehuneko ehun klororik gabea da eta paper ekologiko izendapena du”.

      Letra tipoa ere jartzen du?

      Batzuetan. Markatzen aritu naiz. Alberdaniako honetan, adibidez: “Liburu hau 2012ko irailaren 24an inprimatua da Euphemia, Galliard, Garamond, Horley, Plantin eta Vivaldi letra motak erabiliz”. Edo Txalapartako beste honetan: “…Chris Burkek 1990ean digitalki sortutako Celeste familia tipografikoa erabili zuten”. Tipografia nork sortu zuen jartzen du! Eta, beste honetan, baita paperari buruzkoak ere: “RGM-k inprimatu du, 80 gramotako offset paperean, Bembo letra tipoa erabiliz”. Txalapartakoek informazio asko dute: “ETA 1958-2008: Medio siglo de historia liburuaren seigarren edizio hau 2017ko apirilean inprimatu zen Gráficas Iratxe tailerretan 80 g/m²-ko paper hezurkararen gainean. Konposiziorako, Aldo Novaresek 1980an sorturiko Novarese tipoaren bertsio fotomekanikoa erabili da”.

      Ezta burutik pasatu ere halakorik.

      Katakrakekoek lizentzien inguruko oharra izaten dute. Hor dago, ekarri Nanni Balestrinirena; ez, hori ez, gorria: “Liburu honek Creative Commons lizentzia bat dauka. Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 4.0. Nazioartekoa. Askatasuna duzu lan hau kopiatu, zabaldu eta jendartean erakusteko beti ere asmo komertzialik gabe. Obra honetatik ezin da beste ezein lan eratorri”.

      Eta hau?

      Pamielakoek edizioa zenbatekoa den jartzen dute. Hartu dut, adibidez, Neguko argiak eta jartzen du “Inprimaketa 2018ko urrian burutu zen Rodona Industria Gráfica moldiztegian, fotokonposiziorako A Garamond letra mota erabiliz. Lehenbiziko edizio hau mila alekoa izan da”. Argitaletxe gehienek ez dute adierazten inprentara botatako ale kopurua.

      Berrogeita bi urte liburuak saltzen eta arrastorik ez halako gauzez, Izas.

      Fijatu egin behar. Denborarik ere ez dugu. Azalei begiratzen diegu ozta-ozta. Hor ere badira diferentziak: Susako liburuek azal mateak dituzte. Elkarreko gehienek distiratsuak, azken boladan egin dituzten arren zenbait mate: Basa matea da. Letra tipoa ere desberdina dute: Susak Times New Roman erabiltzen duela esango nuke; Elkarrek, Garamond. Pamielak ere Garamond erabiltzen du. Best seller gehienek azal distiraduna izaten dute, baina ez haiek bakarrik. Distiraren alde egiten dute Anagramak, Ereinek, Seix Barralek, Alfaguarak, Alberdaniak, Destinok… Azal mateak egiten dituzte Pamielak, Impedimentak, Asteroidek, Sexto Pisok, Blackie Booksek, Siruelak, Errata Naturaek, Libros del K.O.k, Paidosek, Duomo Nefelibatak, Katakrakek… Niri argitaletxe diskretuak gustatzen zaizkit. Ostera, gutxiago saltzen dira. Acantiladoko liburuak, adibidez, oso politak dira, azala beltza izaten dute eta guardak gorriak; hegalen diseinua dotorea da. Siruelakoek, guarda beltzak izaten dituzte eta azal-hegal zabalak. Eskafandrako liburuek belztuak dituzte orri-ertzak… Alderantziz jartzen badituzu egin dezakezu apalategi bat beltz-beltza.

      Impedimenta eta Nordicakoak gustatzen zaizkizula esan ohi duzu.

      Banatzaile bera dute biek. Garestiagoak dira, azal zoragarriak dituzte, propio eskuz egindako ilustrazioekin. Kolore apalagoak erabiltzen dituzte, xare-xareak. Begira hau: Damas asesinas. Rafa, liburuetan daukagun bezerorik onena, zalea da; garratzak direla dio. Hainbeste erosi izan ditu, ezin kabitu zela etxean; bueltan ekarri zituen batzuk, bost eurotan salgai jar genitzan. Hala ezagutu genuen Bergarako irakurle bat, gisa horretako liburuak hain prezio onean beste inon aurkitu ezin zituena. Rafa zuzenean biltegira sartu ohi da; dendaostean dendan baino liburu hobeak ditugula esaten du. Motiboa argia da: ez dira saltzen. Dendan hilabete batzuk egin ostean atzera barrura ekartzen ditugu; hor arrantzatzen ditu Rafak bere ale garratzak.

Dendan ordenagailua eta Internet jarri genituen garaian inteligentzia probak egitea jarri zen modan. “Mari Jose, egingo al dugu?”, galdetu nizun. Gogoratzen zer erantzun zenidan?

      Ez.

      “Zenbat da normala?”. “Ehunen bueltan”, erantzun nizun, eta zuk: “Konforme: egin ezazu zuk eta kendu niri hamar”.

Aste honetan bi gizon etorri dira liburuak erostera, sekula lehenago dendan izan gabeak. Círculo de lectoresekoak izanak omen ziren urte askoan, itxi egin dute kluba. 1962an abiatu zen Círculo Espainian, frankismo betean. Orduko etxeetan ugariagoak ziren amabirjinak liburuak baino. Milioi eta erdi kide izatera iritsi zen.

      Gure gurasoak bazkide izan ziren denda zabaldu genuen arte, Círculoren bidez iritsi ziren gurera literatura unibertsaleko klasikoak. Sigmako etxeetan bizi zen gizon bat etortzen zen aurpegi ezin tristeagokoa, hilero ekartzen zuen katalogoa eta handik hautatzen zituzten liburuak. Etxez etxeko liburu saltzaile donostiar baten lagun ere egin ziren gurasoak, Braulio izena zuela uste dut, beltzarana, matrail zabala, ahots lodikoa; hari erosten zizkioten pinturari buruzkoak, Labor argitaletxekoak, Reader’s digestak… Gizon haren emaztea maistra zen; Idotorbeko eskolara etorri zen irakasle, elizatzeko etxean eman zioten ostatu, eskailburuko logelan. Aurreneko gauean izuak jota deitu zien gurasoei, ezin loak hartu. Gurean igaro zuen denboraldi bat. Gurasoekin eta emakume gazte harekin egindako auto bidaia bat gogoratzen dut, abortu batez ari ziren, fetu hitza esan zuten, fetu hitza lehenago inoiz entzun gabea nintzen.

      2014an, liburuez gain, kosmetika, etxetresnak eta halakoak saltzen hasi zen Círculo de lectores, orduan hasi omen zen gainbehera.

      Hibrido batzuek funtzionatzen dute.

      Bezeroak inozotzat hartzeak ez.

      Aurelio, Aurelio izena zuen Donostiako liburu saltzaileak.

Dendaostean liburutegi bat daukagu oihalen aldamenean. Irakurtzen ditugun liburuetatik batzuk, bereziki gustatu zaizkigunak, etxean eduki beharrean hona ekartzen ditugu lagunei uzteko.

      Ideia polita izan zen liburutegia sortzearena: jendea sar daiteke, begiratu, aleren bat eraman irakurtzeko. Atzo Maria Eugenia etorri zen: “Zer irakur dezaket?”. Batzuk guk bueltan ekarriak dira, beste zenbait argitaletxeetatik jasotako ale akastunak, adibidez hau, “Ejemplar no apto para venta: sin corregir”; edo lagunen batek oparitutakoak, gillotinatu gabeko libururen bat… Adiskideen artean liburuak zirkulatzeko modu bat da.

      Batek esan zigun lotsa ematen diola gu liburu saltzaileak izanda dendatzera sartu eta liburuak hartzeak, baina guk ulertzen dugu jende guztiak ezin dituela irakurtzen dituen liburu guztiak erosi. Erositako guztiak irakurri beharrik ere ez dago.

      Hemen daude Ensayo sobre la ceguera, El perfume, aspaldi irakurri nuen, inpaktua eragin zidan usaimena kilikatu zidalako, badago eszena bat zeinetan emakume bat arrandegi batean erditzen den, arrainen artean egiten du haurra… Las tribulaciones de Wilt, honekin barre asko egin nuen, algaraka, Andresek esaten zidan “hain ona al da?”, gero berak irakurri zuen eta ez zion batere graziarik egin; La conjura de los necios…

      Idazle emakumeenak dauzkagu, batez ere: Rosa Montero, Isabel Allende, Gioconda Belli, Virginia Woolf, Almudena Grandes, Ines Cagnati… Begira, Jhumpa Lahiri-ren La hondonada, Parinoush Saniee-ren Una voz escondida, liluragarria; Michela Murgiaren La acabadora, Nell Leyshon, Marguerite Yourcenar, Doris Lessing, Vivian Gornick-en Apegos feroces… A ze liburua eta a ze gaia: loturak seme-alabekin, amekin, gauzekin, senarrekin. Eta Nemirovskyren Suite frantsesa, zoragarria da, zenbat gustatu zitzaidan!, amaierako ohar eta guzti, idazteko behar zituenekin: udaberrian kantatzen duten txorien zerrenda, Frantziako mapa xehatu bat…

      Stefan Zweigen Xake nobela, Sally Rooneyren Gente normal…

      Euskaraz gutxi irakurtzen dut, artikuluak eta gauza laburrak bai.

      Ni euskaltegian gomendatutakoak irakurtzen hasi nintzen: Bi letter jaso nituen oso denbora gutxian, Behi euskaldun baten memoriak, Amaren eskuak… Berriki, asko gustatu zait Amets Arzallusen eta Ibrahima Balderen Miñan. Gaztetxoentzako literatura irakurri izan dut: Kensukeren munduarekin gozatu egin nuen. Seme-alabei lapurtzen nizkien.

      Literaturaz baino, argitalpenez dakit nik. Liburuen tituluen biltegi bat da nire burua, tituluz, idazlez, argitaletxez, banatzailez gainezkatua. Badakit zein ari den ondo saltzen, nori gustatzen zaion zer, norentzakoa izan daitekeen halako eleberria… Nire buruarengan baino gehiago pentsatzen dut bezeroengan. Irakurtzeko gehien gustatzen zaizkidanak mendiko liburuak dira, asko irakurri ditut: Cita con la cumbre, Salto al vacío… Horiez gain, batez ere, saiakera gustatzen zait, Simone de Beauvoir oso inportantea izan zen niretzat, edo gogoan dut Carmen Alborchen Solas: gozos y sombras de una manera de vivir, bakarrik bizitzearen inguruko gogoetak. Amaz akordatzen nintzen, gazterik alargundu osteko haren bizitzaz.

Entzun egiten dut; zuk ez? “¡Yo tengo que estar gorda!”, oihukatzen zuen, “¡a las que adelgazan se les cae la dentadura!”.

      “¡Iros todos a la mierda!” despeditzen gintuen umeekin haren etxean bazkaltzen genuen larunbatetan.

      Andresi frailón deitzen zion. Jose Inaziori, pupitrero. Niri, fingida; eta zuri, rancia.

      Esas mocordas esaten zuen gutaz.

      “¿Dónde está tu padre?”, galdetzen zien umeei.

      “Esto qué es: ¿casa o cuadra?”.

      “¿Por qué vas sin pendientes?”, dendako langileei.

      “¡Carlista!” esaten zion edonori.

      Bere palazioan eserita, telebistan magazin arrosa tinpanoak apurtzeko bolumenean, ziurtatzen zuen: “Yo roja hasta la muerte”.

Ama hilda aurkitzeak lasai utzi ninduen, aitaren heriotzak eragin zidan larrimin sakonagoa. Aita ikusi egin nuen hiltzen: ihes egin zion zerbaitek, hats hark barrurantz; begiak zuritu zitzaizkion. Hori ikusi nuenean, aita hiltzen ikusi nuenean, konortea galdu nuen tentsio igoera baten ondorioz. Eserita zegoen, estertore bat izan zuen, begiak joan zitzaizkion, konturatu egin nintzen. Ni ere ospitalera eraman ninduten eta Elgoibarrera ekarri nindutenean esan zenidan “aita hil da, Izaskun”, eta erantzun nizun “banekien”. Aitaren heriotzari buelta asko eman nizkion, amesgaiztoak izan nituen, ezin nuen burutik kendu. Aitarekin arazo dezente izan nituen, behin jo egin ninduen, jipoi bat eman zidan beldurra zeukalako, nik uste dut hamabi urterekin gertatu zitzaidanaz geroztik beldur bat zebilkiola nirekin, eta gero, hark uste baino askoz gutxiago baina, politikan sartzen hasi nintzenean, babestu egin nahi izan ninduen: sekulako berotua eman zidan. Eta nik amorrua hartu nion, ezinikusia, eta hil zenean bueltan etorri zitzaidan hori guztia. Amesgaiztoak izaten nituela esan dut baina ez, ez nuen amets egiten; pentsatu egiten nuela uste dut.

Amets biziak izaten ditugu biok. Amona Genarari ebakuntza egin ziotenean sarri amesten nuen berarekin eta zango moztuarekin, muinoiarekin. Inauterietan eta Gabonetan haurrak azaltzen zitzaizkidan bertan behera utziak, goseak eta hotzez. Gau atseginak ere izaten ditut: hegan egitearekin amesten dut. Trebea naiz hegan, besoei eraginez hasten naiz eta erraz goratzen gailurren gainetik. Mendian egoten naiz, zelai batean, hegan egiteko gogoa sentitu eta besoei eragiten diet, igarotzen ditut elektrizitate zutoinak, kableak, tontorrak, lainoak, dena ikusten dut zapelatzak nola.

      Nik ere egiten dut hegan. Askotan. Badaukat hanka-joko bat, zangoei eragin eta aireratu egiten naiz, Base saltoa egiten dutenak bezala.

      Andresek ere egiten du hegan ametsetan. Alabak ez.

      Belaunaldi kontua izango da.

      Eta zer esan ama agertzen den ametsez. Haren etxea husten aritu ginenean amesgaiztoak izaten nituen. Asteazkenero, 15:00etatik 16:30era, etxea pixkanaka hustera joango ginela erabaki genuen. Lehenengo aldian, ama hil berritan, bere logelatik hastea erabaki genuen; ekin genion tiraderak irekitzeari… Berehala konturatu nintzen lan hura ezingo nuela zurekin egin.

      Ez nintzen ezer zaborretara botatzeko gai.

      Esan nizun: “Gauza bat egingo dugu, Izas: ni arduratuko naiz eta egunero kontatuko dizut zer gorde eta zer bota dudan”. Dendako lanorduetan joaten nintzen: arropa loratuak lagun senegaldarrei eman genizkien; zapatak eta poltsa batzuk Martari, Andresen gurasoak zaintzen zituen emakume nikaraguarrari. Amak oso zapata politak zeuzkan, urdin elektrikoak, granateak, krema kolorekoak… Landare naturalak lagunen artean banatu genituen. Ehun landaretik gora zenbatu genituen: orkideak, begoniak, santateresa loreak, fikusak, huntza, potusak, anthuriumak, ezpelak. Gauetan ametsetan agertzen zitzaidan: garbiketan ari nintzela, ordurako etxea erdi hutsik, bat-batean ama azaltzen zen, gazte garaiko ama: handia, garaia, lodia, indartsua. Txirrina jotzen zuen eta bera zen atean. “Zer egiten duzu hemen?”, esaten nion. “Nola doakizuen ikustera etorri naiz”. Galdezka hasten zen: “Non daude Jose Antonioren margolanak?”. Azalpenak ematen hasten nintzen, “zera, erakusketa bat antolatu dugu…”, “eta nire Balentziaga berokia?”… Kontuak eskatzen zizkidan, ni izerditan, desenkusaka, “sentitzen dut, ama, baina hil egin zinenez…”. Amari asko gustatzen zitzaion Corte Inglesen erostea, katalogo bidezko erosketak egitea eta halako kontuak; behin amestu nuen, etxea hustera joanda, fardel pila batekin topo egiten nuela eta fardeletan plastikozko koadroak aurkitzen nituela, itsusi amorratuak. Ama agertzen zitzaidan: “Etxea hustu didazuenez, berriak erosi ditut katalogoz”, eta margolanak horman zintzilikatzen hasten zen.

      Ametsetan agertzen zaigun bakoitzean ama ondo dago, kementsu, izugarrizko sasoiarekin kontu eske beti, ez azken urteetan bezala eserita, ahul.

      Presentzia indartsua zeukan.

      Nik uholdeekin izan ditut amesgaiztoak urte askoan.

      Baita nik ere.

      Eta garai batean banuen asko errepikatzen zitzaidan beste bat: jostorratz batekin egiten nuen amets. Jostorratz bat hasten zen loditzen eta loditzen lehertzen zen arte. Lehertzen zenean itzartzen nintzen.

      Elkarrekin ere egiten dugu amets.

      Nireetan zu agintari hutsa zara, eta zureetan ni gauzeztan erabatekoa.

      Zure auzokide batekin arazoak izan zenituenean harekin amesten nuen nik.

      Obra bat egiten hasi zen legez kanpo eta kontu hartu nion. Esan nion ezin zituela lan haiek egin eta hark zer erantzungo eta tentuz ibiltzeko, diskoak pirateatzeaz salatuko ninduela!

      Eta harekin ameska ni: emakume hark herria gonbidatu zuen bere etxea ikustera, baina etxea ez zen etxea, ezpada galeria bat zabal-altua, erakustoki ongi argiztatua, eta hantxe zebiltzan Arnaldo eta herriko beste pertsona ezagun batzuk, nik ez dut inoiz traturik izan emakume horrekin, baina…

      Hain larri ikusiko ninduzun, nire kezkak amesten zenituen.

      Ametsak ere nahasten zaizkigu.

ROSA

      Hainbat ofiziotan aritu ostean langabezian gelditu nintzen. Azkeneko beharra Eibarko merkatu plazan izan nuen, ogia eta kafea saltzen, bost urtez. Hura itxi zenean, merkataritzako ikastaro batean eman nuen izena. Sartu orduko galdetu zidaten: “Zer denda klasetan lan egitea gustatuko litzaizuke?”. Airean erantzun nien: “Aberatsa banintz liburu denda jarriko nuke”. Praktikak egiteko garaia iritsi zenean Elgoibarko liburu denda bat aipatu zidaten.

      “Zenbat gauza daude, ordea?” pentsatu nuen. Nik liburu denda espero nuen, eta bazen liburu denda, bai, baina eta zer ez zen, ba? Hasieran izutu egin nintzen, nola ikasi behar nuen halako denda bateko martxa? “Zu, lasai”, esaten zidaten, “egingo zara pixkanaka”. Izua nion jendeari kasu egiteari. Kafetegi bateko barraren atzean jardutea gauza bat da, baina mostradoretik atera eta salgaiak erakuste hori... Hasieran gutxi mugitzen nintzen, berogailua jarri behar izaten zidaten mostradore atzean, ez hozteko. Hasiera-hasieratik esan zidaten: “Hemen, geldirik ez”. 2009ko urrian hasi nintzen, egin nuen lehen lana liburu berrietan data jartzea izan zen.

      Ezin nuen sinetsi dendako martxa, ze jendetza mugitzen den denda honetan. Segituan jabetu nintzen denda hau erreferentziazkoa dela gauza askotarako: antzerkiko sarrerak erosteko, mendiko irteerak antolatzeko, txarangako materiala saltzeko, erakusketak prestatzeko…

      Liburuen industria idealizatuta neukan, uste nuen negozio patxadatsuagoa izango zela: liburuak jaso, begiratu, irakurri, jendeari aholku eman… Iruditzen zait hemen eskas dugula liburuak begiratzeko astia, kontrazalak irakurtzeko ere betarik ez da. Niri egundoko pena ematen dit liburuak itzultzeak! Bazeneki zenbat liburu igarotzen den hemendik inork ukitu ere egin gabe bueltan joaten dena! Pentsatzen nuen liburuen mundua pausatuagoa zela.

      Elgoibarrek daukan tamainarako idazle eta irakurle mordoa dago herrian. Eibarren ez dago liburu dendarik. Lehen bai, ni gaztea nintzenean Mogel zegoen, eta beste bat Bidebarrieta kalean. Baziren bi. Mogel liburu denda Estazio kalean zegoen, etxe zahar bat zen liburuz betea. Han egoten ginen liburuak begiratzen, trankil, egoteko leku bat zen. Horiek itxi zirenean, Círculo de lectoresekoek harrapatu zuten nire senarra kalean; izena eman zuen, handik eskuratzen genituen liburu batzuk, pare bat hilero, eskaintza mugatua zen. Nerabetan, asteko propina hartuta Bilboko Corte Inglesera joaten nintzen liburuak erostera. Neure diruarekin erosi nuen lehenengo liburua Ana Maria Matuteren Pequeño teatro izan zen. Umetatik izan naiz irakurlea, orain irakurtzeko gauza ez naizen liburuak irakurtzen nituen hamasei urterekin. Asko dira markatu nautenak, baina bederatzi urterekin Mujercitas irakurri nuen zortzi aldiz jarraian. Komikizalea ere banintzen. Bazen bilduma bat Vidas ejemplares izena zuena, han agertzen ziren Padre Damian, santuak eta horrelakoak eta, tartean, baita bestelako bizitza batzuk ere. Bilduma hartan aurkitu nuen Emil Zatopek korrikalariaren bizitza kontatzen zuen komikia, liluratu ninduena. Neba zaharragoari kentzen nizkion. Etxean zeuden Benito Perez Galdos, Kixotea, Jules Verne, Zane Greyren Mendebalde Urrunari buruzko nobelak… Nire erreferentzia guztiak gaztelaniazkoak ziren. Hemezortzi urterekin erabaki nuen euskaltegian izena ematea, alfabetatzeko, orduan hasi nintzen euskaraz irakurtzen. Euskaraz irakurri nuen lehen liburua Ehun metro izan zen, bigarrena Egunero hasten delako. Hitz berriak apuntatzen nituen. Geroztik euskarazko eta gaztelaniazko literatura tartekatzen dut.

      Euskaltegian denetariko jendea ezagutu nuen, hara ere azaltzen zen denbora beste inon eman ezin zuen bazterjendea, dendan ere ezagutu ditut halakoak: hau kalean dago, atea zabalik beti, mundu guztia igarotzen da hemendik. Asko dira lagun premian dauden herritarrak, buruko arazoak dituztenak, badago halako bezeria, gabezia afektiboak edo sozialak betetzen dituena herriko taberna eta dendetako igurtziari esker. Bisitan etortzen dira, hemen badute euren tokia. Gainerakoan, gazte mordoa etortzen da, eta ume pila bat. Horrek ere harritu ninduen: zenbat ume etortzen den euren kasa erosketa egitera. Eibarren ez nuen umerik ikusten dendetara bakarrik joaten, hemen bai, arratsaldeetan ez dago autorik erdiko kaleetan, haurreria ibiltzen da buelta-bueltaka, irakurle finak batzuk, hori oso polita da. Umeekin batera guraso asko etortzen da, ikusten ditugu amak eta aitak haurra ezin gobernaturik, gutizia txoroetan ameto ematen, hain ahul zenbaitetan, erosteko mila zalantzarekin, bi koadernoren artean aukeratu ezinda… eta gerora jakin izan dut zalantza-putzu horrek lanpostu garrantzitsua daukala, erabaki potoloak hartzen dituela, eta zuk ikusten duzu txorroskilo gorriaren eta berdearen artean aukeratu ezinda eta ezin duzu sinetsi. Dendan beste era batera ikusten da jendea, biluzik gelditzen gara dendetan, hemen hasi arte jabetu gabe nengoen zein agerian gelditzen garen erostean.

      Hemengo jendeak, normalean, ez du prezioa hasieratik galdetzen. Migranteek bai, lehenengo galdera izaten da “zenbat balio du?”. Guk ere gaztetan hala egiten genuen, justuko diruarekin joaten ginen dendara, prezioa galdetu behar genuen beti, kontu eskatzen ziguten etxean. Eta ez zen dena erosiz konpontzen: “Borragoma galdu duzula? Ezabatu ogi mamiarekin!”.

      Hemen jabetu nintzen erakusleihoen muntaz ere, eskaparate batek zenbat saltzen duen ez nekien. Hasieran ez nuen ulertzen hamabost egunean behin erakusleihoa aldatu behar hori, baina atoan konturatu nintzen jendeak zenbat begiratzen zion, nola etortzen zen galdezka: “Atzo eskaparatean zegoen zapia saldu egin duzue?”, “ez, eskaparatea aldatu dugu”. Asteburuetan erakusleihoan ikusitakoaz galdetzen du jendeak astean, inportantea da errotazioa, aldaketa, mugimendua, jendea lepoa jiratzera bultzatzea denda aurretik igaro bakoitzean.

      Whatsapparena kanbiamendu handia izan da, aldatu egin du bezeroekiko harremana. Orain gutxi, sartu da dendan pertsona bat, egin diot kasu eta pi-pi, mugikorra; hura telefonoarekin ari zen bitartean galdetu diot hurrengoari eta esan dit “itxaron pixka batean, telefonoan bilatu behar dut semeak eskatu didan liburua”; orduan galdetu diot hirugarrenari eta hari ere telefonoak jo.

      Trenez egiten dut Eibartik honako joan-etorria eta beti eramaten dut liburu bat poltsan, uste baino gehiago irakurtzeko astia ematen dit trenak. Pitxintxun lanean hasi nintzenean apuntatu egin nituen urtebeteko tren bidaietan irakurritako tituluak, hogeita hamahiru izan ziren: Elorriagaren SPrako tranbia, Beauvoirren Una muerte muy dulce, Atxagaren Soinujolearen semea, Austerren Sunset Park, Sarrionandiaren Narrazioak, Urretabizkaiaren 3 Mariak, Nemirovskyren El vino de la soledad, Mintegiren Ecce Homo… ordu laurdeneko joan-etorrietan irakurriak.

Honela antolatzen ditugu liburuak. Kanpoaldetik hasiko naiz, dendatik. Egin kontu liburuen % 60 edo % 70 gaztelaniazkoak direla. Hemen, nerabeentzakoak dauzkagu, gaztelaniazkoak. Goiko apal horretan pentsamendu feministari buruzkoak. Azpian, komikiak eta nobela grafikoak. Hemen, nobedadeak gaztelaniaz. Alde honetan, sei apal: goian, euskarazko hiztegiak; bat beherago, helduentzako fikzioa euskaraz; azpian, nerabeentzako literatura euskaraz; ondorengoan, 8-9-10 urtekoentzako liburuak; hemen, 5 urtera artekoentzakoak; eta, beherago, margoketarakoak. Hor goian, bidaia gidak eta hiztegiak ingelesez eta gaztelaniaz; behealdean, esku-eskura, haur txikientzakoak, 0-3 urte bitartekoentzako oihalezko, plastikozko eta kartoizko ipuinak. Hemen, album ilustratuak euskaraz eta, gainean, oparitarakoak, azal onekoak. Patrikako liburuak beste alde hartan daude, baina, garestiagoak izanagatik, gehiago saltzen dira edizio onak patrikakoak baino. Apalategi honetan sukaldaritza liburuak eta, aldamenekoan, autolaguntzakoak; asko saltzen dira. 90eko hamarkadan hasi zen bolada, Jorge Bucayrekin. Emakumeek erosten dituzte batik bat, baina gure autolaguntza eroslerik onena berrogeita hamar urte inguruko gizon bat da. Gertatu da halako itzuli bat borroka sozialetatik “ni”ra, denda liburu politikoz beteta zegoen ireki genuenean, orain askoz gehiago saltzen dira autolaguntzakoak politikoak baino. Egia da orain jende gehiago dagoela bakarrik.

      Dendaosteko antolamendua ere garrantzitsua da.

      Hemen daude iritsi berriak, pixkanaka erakusleihora ateratzen joango garenak. Goian, eskolan eskatzen dituzten literatur liburuak: Batxilergorakoak (Bi anai, Ehun metro, 110. Street-eko geltokia, Haltzak badu bihotzik, Odolean neraman, SPrako tranbia, Koaderno handia…) eta DBHrakoak (Itsaslabarreko etxea, Gerrateko ogia, Xivaren malkoak, Nojud naiz, Motoa…). Errepikatutako hiztegiak, han.

      Ez dakit irakasleek non erosten dituzten liburuak; hemen ez. Irakurtzen duten ez dakit. Bi irakasle ditugu literatura erosle onak. Gainerakoan, irakaslerik ez da etortzen liburuak erostera. Garai batean, denda batzuetan irakasleei eta medikuei beherapena egiteko ohitura zegoen. Gorostiza liburu dendan, Astigarraga kirol dendan… % 10eko deskontua egiten zieten; Astigarragan, oraindik ere bai. Dendariok elkarri beherapena egitea ere ohikoa izan da; ez, akaso, dirutan, baina Karkizano mertzerian, esaterako, erosketarekin galtzerdi parea oparitzen ziguten, edo azpiko arropa edo, besterik ezean, eskutrapu bat. Guk erabaki genuen ez geniela zertan maisu-maistrei eta medikuei fabore-traturik egin, gainerako ofizioak ere horiek bezain errespetagarriak iruditzen zaizkigu. Eskolei eta akademiei egiten diegu beherapen txiki bat, partikularrei ez. Baina, segi, segi, Izas.

      Batxilergoko bigarren mailan gauza bera irakurtzen dute beti, duela hogeitaka urtetik: La casa de Bernarda Alba, El árbol de la ciencia… Euskaraz, irakurgaiaren arabera nota altuagoa edo baxuagoa jartzen dietela uste dugu. Egingo nuke Atxagaren Soinujolearen semeak puntu gehiago ematen dizkiela; gutxik hautatzen dute, hala ere. Odolean neraman irakurtzen dute askok, futbolaz ari delako. Amek ez dutek ere funtzionatzen du, baita Bat, bi, Manchesterrek ere. 110. Street-eko geltokia da eskoletarako urte askoan gehien saldu duguna.

      Beste ikastetxe bateko kontsigna da “gutxienez berrehun orrialde, eta literatura izan behar du”. Ematen diezu aukeran ehun eta hirurogei orrialdeko liburu on bat eta esaten dizute: “Ez, ez. Berrehun”.

      Hemengo lau apalategi hauetan dauzkagu itzulketa-zain daudenak, dendan sei hilabete baino gehiago daramatenak. Banatzaile bakoitzak du bere txokoa: lehenengoan SGELeko liburuak daude (Maeva, Usborne, HarperCollins, Burlington…), bigarrengoan Elkarrekoak (Erein, Susa, Txalaparta, Txertoa, Oxford…), hirugarrengoan Logistakoak (Planeta, Destino…) eta laugarrengoan UDLkoak (Anagrama, Impedimenta, Anaya…). Urtebete igaro ondoren ezin da libururik itzuli, horregatik, dendan sei hilabete eman ostean biltegira sartzen ditugu eta pixkanaka joaten naiz itzulketak egiten, astean pare bat kutxa. Egin kontu kutxa bakoitzak hirurehun bat euro balio duela. Honela funtzionatzen du: iristen dira eta erakusleihora ateratzen ditugu; ondoren denda barruan bakoitza bere lekura; saldu ezean dendaostera itzultzen dira berriz, sei-zazpi hilabeteko epean. Norbaitek liburu bat eskatzen digunean begiratzen dugun aurreneko gauza dendara noiz sartu zen izaten da: sei hilabete baino gutxiago badira, badakigu kanpoan dagoela; hortik aurrera, baldin badaukagu, dendaostean behar du. Orain garbiketa egiten ari gara: maiatza baino lehenago jasotako ale guztiak erretiratu eta dendaostera ekartzen. Hilero edo bi hilean behin egiten dugu garbiketa hori; bai patrikakoetan, bai euskarazko fikzioan, bai haur literaturan… Liburuek sei hilabeteko bizitza daukate dendan, beste bizpahirukoa dendaostean… Eta akabo, badoaz bueltan.

* * *

Neguan hotz egiten du dendan, ainubea da hau, kontrasola. Beti pentsatu izan dugu dendako ateak parez pare irekita egon behar duela. Dendak gonbidatu egin behar du sartzera. Horregatik, hozmina egiten du neguan, batez ere dendaostean. Beirate zaharra geneukanean erreka haizea sartzen zen, izoztu egiten ginen, urtarrilean eta otsailean zortzi gradutan egoten da dendaostea. Erradiadore bat jartzen dugu, baina ahalik eta gutxien pizten. Asko mugitzen gara. Iberdrolaren kontra galtzerdi lodiak, zapata onak eta mendiko arropa.

      Udaberrian hozkirri egoten da oraindik, epeltzerako izaten da maiatza. Opari papera aldatzen dugu, loratua ateratzen; erakusleihoak kolore biziagokoak jartzen ditugu udaberriko kuxin, koadro, poltsa, zapi, guardasol eta argitalpenekin.

      Udan txandaka lan egiten dugu. Abuztuan ez dugu ixten. Lehen uda betean herria basamortu bilakatzen zen; ordea, tailerrak egutegia luzatzen hasi ziren. Lantegia gelditzea eta ostera ere martxan jartzea gastu handia da. Uztailean hasten gara eskola liburuak saltzen, ekainaren 22an ematen diete ikasleei hurrengo ikasturteko liburuen zerrenda. Erakusleihoak mapaz, bidaia gidaz eta udako koadernoz betetzen dira. Haur txikiak genituenean eguerdiko tartea profitatzen genuen trenez, antxoak latan nola, hondartzara joateko.

      Udazkena erosketa garaia da. Denda goraino betetzen dugu Gabonetan prest egoteko. Garai batean, Eguberri eta Errege egun bezperetan seme-alabak jartzen genituen oparitarako xingolak kizkurtzen, liburuak biltzeko hauspodun gutunazalgintzan…, eta senarrak atean gorilarena egiten, ezin kabitu zelako jendea. Lagunak ere inguruan ibiltzen ziren beti. Halako sartu-irtena izaten zen dendaostera, Eguberri batzuetan, denda jendez lepo, langile guztiok kanpoan bezeroei kasu egiten, non sartu zen morroi bat, ezezaguna, dendaostera. Biltegira nindoala egin nuen topo harekin: “Zer egiten duzu hemen?”. Lapurretara sartu zela pentsatu nuen. Lasai-lasai erantzun zidan: “Hainbeste jende ikusi dut barrurantz, hor ere zerbait bazela pentsatu dut”. Momentu batzuetan jende mordoa biltzen ginen dendaostean. Gabonak amaitu zirela ospatzeko errege opila eta ardoa ekartzen zizkiguten lagunek; dendaostean jaten genuen zazpi-zortziren artean, adiskideek zutik eta jesarrita guk, errendituta.

Guztiok kabitu behar dugu mendian, denon neurriko planak egiten ditugu. Gazteak ginenean ez zegoen arazorik, denok eusten genion martxari, baina orain adinean gora goaz, erritmo eta gaitasun desberdinak ditugu. Horregatik, bi plan diseinatzen ditugu urtero: zirkuitu luzea eta laburra. Aurrez prestatzen ditugu denok elkarrekin egoteko tokiak eta momentuak ere. Laster hirugarren plana gehitu beharko dugu. Paulak laurogei urte ditu, esan zenion: “Paula, hirugarren plana egin behar dugu zuretzat!”. Zarta erantzun zizun: “Nik ez dut hirugarren planean egon nahi!”. Barre egiten dugu. Gauza bat garbi daukazunean beti egingo duzu lortzeko ahalegina.

      Aurtengo irteera kañeroa izan da, orain arteko gogorrenetakoa, Porta del Cel-en, Katalunian. Egunero hamar orduz ibili gara. Horretarako, asko entrenatu dugu denok, urte osoan inoiz baino gehiago ibili dira taldekoak mendian, Paula ere bai, garbi dauka ez duela txanpa galdu nahi. Zenbat eta zaharrago, denbora gehiago eskaintzen diogu prestaketari. Dolomitetara joateko asko entrenatu ginen: Pirinioetako ferrata txiki bat egin genuen aurrez; eskalada ikastaro bat herriko mutil batekin; iluntzetan, denda itxi ostean, slackline oreka zintarekin trebatzera joaten ginen San Rokera; geure buruak segurtatzen eta eskalada korapiloak egiten irakatsi zenigun… Lehen zuk bakarrik zenekien hori.

      Gauza batzuk egiteko honetara ezkero berandu da guretzat, baina gutxienekoak ikastea denon eskura dago, ardura har dezakegu.

      Bestela, pisu handiegia da zuretzat.

      Nik nora goazen erabakitzen dut; tokia ezagutzea gustatzen zait, jakitea nora daramadan taldea. Nahiago dut aurrez bisitaturiko tokietara itzultzea, ez dakigula jazo glaziar hartan gertatu zitzaiguna. Ez nuen lortu taldeak glaziarra zeharkatzea; gaizki pasatu nuen. Denei galdetzen diegu nora joan nahiko luketen, baina nik izaten dut azken hitza. Batek, adibidez, esan zuen Midi d’Ossaura joan nahi lukeela; ordea, nik garbi daukat ez dudala taldea Midira eramango, ardura handiegia da. Nire mailatik gora dago; gauza bat da norbera berera igotzea, eta bestea taldeburu joatea; ni ez naiz gai talde bat Midira lasai eramateko. Asko arduratzen naiz, bezperan ezin izaten dut lorik egin: eguraldi iragarpena dela, taldekoen osasuna dela… Dolomitetara joan ginenean semea gurekin etortzea lasaitua izan zen niretzat: mendian esperientzia handia du, glaziologoa da, asko daki, eta bidaia izugarri ondo antolatu zuen. Hala ere, banituen nire kontraesanak…

      Beti iruditu izan zaizu inportantea emakumeok geure kasa bidaiatzea.

      Azken bi urteotan, hogeita hamar urtean aurrenekoz, kostata baina, laguntza eskatu diet semeari eta senarrari. Iaz semeari eskatu nion Dolomitetara gurekin etortzeko, eta aurten Jose Inaziori Kataluniarako. Bazen igarobide bat konplikatua; Wikiloc-a eta GPSak generamatzan arren ziurtasuna ematen zidan Jose Inazio gurekin egoteak. Porta del Cel-eko alderdi frantsesa ez dago markatuta. Kristoren zortea izan genuen eguraldiarekin, eguraldi txarrarekin ez dakit egin ahal izango genuen. Guretzat oso esperientzia indartsuak izan dira, baina emakumeok bakarrik moldatzeak daukan garrantziaz jabetuta… akaso inportanteagoa da autonomia hori lantzea gidarekin joatea baino, erronka errazagoa izanagatik. Emakumeon artean egitea dena: antolaketa, gidari lana, bidaia txartelak erreserbatzea, ibilbidea markatzea, erabakiak hartzea… Azken bi urteotan laguntza eskatu diet gizonei eta… ez dakit ba.

      Hirurogeitik laurogeira urte artean gabiltza…

      Haiek badakite zein den gure plana eta zeinen inportantea den guretzat edozein kontu geuk erabakitzea, geuk bizitzea. Jose Inazio azkena jartzen zen; lehenengo egunean, larritasun momentu batean, aurrean jartzeko galdegin nion eta uko egin zidan: “Ez, ni atzean”.

      Dendatik antolatu izan dugu guztia; atea irekita daukagu eta hemen ibiltzen dira lagunak sartu-irtenean: txangoen aurretik bulego bilakatzen da denda. Ez dago egunik dendatik lagun bat edo beste igarotzen ez denik. Eskaparatea jartzen ari zara eta agurtu egiten zaituzte eskuaz… kontaktu hori dago, egunero. Igarotzean batek galdera bat egiten du, besteak proposamen bat, hirugarrenak ilusioa adierazten, kontuak esaten, argazkiak ekartzen…

Eskaparatearen ideia modernoa da, 80ko hamarkadaren aurretik dendek ez zeukaten erakusleihorik, bistan egoten zen material guztia.

      Guk hasieratik eman genien garrantzia eskaparateei: bi gauza dira jendeak ikustea eta zeuk erakustea. Lehenengo eskaparatean brodatutako izarak jarri genituen abaniko bat osatuz. “Halakoak egiten ditugu” esaten zuen erakusleihoak, ez “hauxe da dagoena”.

      Beti zaintzen dugu kolorea, aitaren eragina izango da.

      Ez ditugu bi kolore baino gehiago nahasten.

      Hirugarren kolorea sartzekotan, grisa, beltza edo zuria.

      Azkenekoan, horiarekin eta berdearekin jokatu dugu.

      Eskaparate guztietan jartzen ditugu liburuak. Liburuek badute beren erakusleiho propioa, baina eskaparate bat dekorazioko gaiekin egitean ere liburuak kokatzen ditugu han-hemen, kolorearekin bat datozenak.

      Atzo sartu zinen dendaostera eta “Izas, erakusleihoa aldatu dut, zer nobedade interesgarri dago?, tonu okreak, horiak edo berdeak”. Ondo ematen zuten liburuak bilatu nizkizun: Atxagarena, Etxeak eta hilobiak, hori-berdea, Unai Elorriagarena, Iturria, berde iluna, Olga Tokarczuk Nobel saridunarena, Los errantes, krema kolorekoa.

      Zuri beste kolore batzuk gustatzen zaizkizu.

      Nik zuri, beltz eta gorrietara jotzen nuen; nire erakusleihoak gogorragoak ziren.

      Egunen batean despistatu eta libururik jartzen ez badut, abian azaltzen zara: “Marijo, liburuak?”.

      Liburuen erakusleihoa hamabost egunean behin aldatzen dut nik, berriak jartzen ditut bistan.

      Barrutik ere hilero aldatzen dugu denda. Badaude toki batzuk finkoak, urte osokoak, baina beste txoko batzuk sasoiaren arabera aldatzen ditugu, kanpainaka: orain bufandak eta zapiak dauden lekuan duela hilabete koadernoak eta libretak zeuden. Nik goizak denda antolatzen ematen ditut, erakusleihoak bezala barrua atontzen: jostailuak motaka, puzzleak adinka, arropak koloreka, kutxak tamainaka... Dendak mugitu egin behar du. Tiraderen garbiketa egiten dut. Irailean kaxoiak kalkulagailuz, konpasez, boligrafoz, erregelaz beteta egoten dira. Gero hustu eta betetzen dira eskularruz, bufandaz… Inauterietan aurpegiko margoz, distiraz, lumaz, ileordez… Hilabete bakoitzean gehien saltzen denak eskura behar du. Belarritakoen tiraderak ere txukundu behar dira. Banaka ere saltzen ditugu eta desordenatu egiten dira. Uztaietan badira lisoak, landuak, zapalak, lodiak, finak… diametro guztietakoak.

      Beste etxe edo marken erakusmahaiak jartzeari uko egiten diogu, geure erara antolatzen dugu denda, geuk erabakitzen dugu salgai bakoitzari zein toki eman.

      Mila zapatategikoari Panama Jackek, Camperrek eta abarrek egiten zizkioten eskaintzak, erakusleihoa eurek atontzea eskaintzen zioten, baina handi-handizka erosarazten zizkioten zapatak. Ezetz esaten zuen.

      Guztiek saldu nahi izaten dizkigute erakustokiak: jostailuentzakoak, bitxientzakoak, kaierentzakoak, liburuentzakoak…, merchandisinga da. Opari ere ematen dizkigute, ez ditugu onartzen. Erakustokiak jartzeko altzariak kendu beharko genituzke, askoz gauza gutxiago kabituko litzaiguke dendan. Ez diogu salgai jakin bati lehentasunik eman nahi, edo guk nahi dugun garrantzia eman nahi diogu bakoitzari, denda ez da inorena, geurea da. Horregatik aldatzen ditugu hainbeste erakusleihoak, mugitzeko, lantzean bata edo bestea eskaintzeko.

      Herrietan eta hirietan gauza bera gertatzen da: marka batek erosten du lokal bat edo eraikin oso bat, eta hiriaren zati hori marka horrena bilakatzen da. Ez da gehiago herriarena.

      Esaten digute: “Askoz gehiago salduko duzue”. Bai, gehiago salduko dugu zuretik, eta besteenetik?

      Mugimendua garrantzitsua da. Ia egunero ateratzen dugu mahairen bat dendaurrera: liburuekin, bitxiekin… Bagenuen maniki bat Maripili izena zuena. “Maripili ateratzera noa” esaten genuen goizero. Amak kargu hartzen zigun: “¿Ya vais con la barraca del maño?”. Trauskila, klase gutxikoa iruditzen zitzaion atzera eta aurrera astolanean aritze hura. Baina guk garbi geneukan dendak mugimendua behar zuela.

      Salgai dauzkagun ordulariak, adibidez, martxan izaten ditugu, eskumuturrekoak eta hormakoak, ordua markatzen; baten bat gelditzen bada, pila aldatzen diogu. Atzeratutako erlojuek eta gelditutakoek ezinegona sortzen dute, geldirik dagoen ordulari bat saltzea askoz zailagoa da martxan dabilen bat saltzea baino. Etxe batera joan eta erlojuak geldirik aurkitzea baino tristeagorik ez da. Ordu aldaketaren eguna iristen denean zoramena izaten da, ezin izaten ditugu denak era batera eguneratu: aurrena geureak aldatzen ditugu, dendaostekoa eta dendako ate gainekoa; ondoren horma-erloju guztiak, bitrinetakoak… Hogei bat horma-ordulari dauzkagu, beste hogeita bost bat iratzargailu analogiko, iratzargailu digitalak eta erloju-irratiak, eskumuturrekoak ehun eta berrogeita hamar inguru… Ordulari digitalak neuk bakarrik maneiatzen ditut, besteek ez dute ikasi nahi, lan bat gehiago egokituko zaien beldurrez. Garai batean amaren etxekoak ere aldatzen nituen, nirea zen erlojuei ordua aldatzeko ardura: hamabost ordulari zeuzkan, txikiak eta handiak, antigoalekoak eta modernoak, guztiak aldarazten zizkidan.

      Dena antolatu behar da etengabe: bistakoa eta ezkutukoa. Badu etxeko antolamenduaren antzik: udako arropak gorde eta negukoak ateratzen dira, ezta? Eta galtzerdiek eskura egon behar dute, egunero erabiltzen dira eta. Platerak goiko aldean egongo dira eta garbikariak azpiko armairuetan… Edozein etxekoandrek daki hori.

      Enkarguek ere beren tokia dute, epe laburrekoek mostradorearen atzean eta epe luzekoek dendaostean…

      Eta denok jakin behar dugu gauza bakoitza non dagoen: antolabide hori, esplikatu egin behar da. Orain hiru langile egoten gara aldiro dendan: goizez Mariaje eta gu biok, eta arratsaldez gu biok eta Rosa. Ordena fisikoa denok ezagutzen dugu; ordena mentala, bi ahizpok bakarrik.

      Inguruko eskaparateekin pentsatzen ari nintzen.

      Milak gustu ona zeukan oinetakoak erakusteko, ez da batere erraza zapata eskaparateak egitea. Esker txarrekoak dira zapatak. Teodosiaren denda oso berezia zen: gauza guztiak bistan zeuzkan, lurrean, eskaparate etzana zen, dendan sartu eta salgaien artean zeunden, argi ibili behar zen ezer ez zapaltzeko. Txuskoren denda ere bitxia zen, asko gustatzen zitzaidan. Maalako parkean zegoen, San Frantzisko kalearen amaieran. Parkea izan aurretik, astoak lotzen ziren tokia zen hura. Han atzean, beirate baten ostean, tailerra zeukan: ezker-eskuin, lerro-lerro zeuzkan bizikletak; ez zituen sailkatzen, denak erakusten zituen; filan jarrita egoten ziren, ziklista karreran irteerako tiroaren zain baleude bezala.

      Orain badira dendak eskaparaterik ez dutenak baina denda osoa bilakatu dutenak eskaparate, aurretik atzera antolatzen dute espazioa hiru dimentsiotan. Oraingo dendak begiarentzat egiten dira; lehen, sabelarentzat, eskuentzat, oinentzat…

      Dendak bihurtu dira eskaparate, baina ez dendak bakarrik!, baita kafetegiak eta ile-apaindegiak ere. Bezeroak begi-kolpe azkarrean ulertu behar du denda. 90eko hamarkadan hasi zen saltoki irekiagoen eta espazioaren antolamenduaren ideia. Santa Ana kalean dekorazio denda bat ireki zuten diafanoa, aurrenekoa herrian.

      Salmenten % 40an eragiten omen du erakusleihoak. Nik aspaldi utzi nion eskaparategintzari.

      Belaunengatik.

      Ez zen horregatik izan.

      Nik uste baietz, errotuletako higadura zeneukan eta min ematen zizun belauniko jartzeak.

      Eskalatzea baino gogorragoa da.

      Baina erakusleiho pila bat jarri izan dituzu, apurtzaileak, ukitu berezia zuten, “Izasen ukitua”, nortasun handia. Gogoan daukat eskaparategintzako ikastaro batetik itzuli zinela irakaslearekin zeharo liluratuta; beste inori ez zitzaion gustatu, ez omen zioten ulertzen, abstraktuegia omen, zu txunditu egin zintuen.

      Arte eskolak eman zizkigun: begi bistako gauzetatik hasita kontzeptu abstraktuagoetaraino. Argiaz mintzatu zen, perspektibaz, plano diagonalaz, konposizioaz… Formez hitz egin zigun, laukiez eta borobilez; espazioaz, aireaz. Aitak margolanei buruz hitz egiten zigunean bezalakoxea izan zen: ohartu argia nondik sartzen den, erreparatu diagonalari, kontuan hartu ihes puntuak, hautatu koloreak tentuz, jokatu bolumenekin, gidatu ikuslearen begia… Argazkigintza ikastaroetan barneratu nuenaren antza ere bazuen. Begiaren funtzionamendua ulertu behar da gustatzen zaizkidan hainbat gintzatarako: argazkigintza, joskintza, eskaparategintza, afixagintza…

      Instagram…

      Bai, hori ere beste eskaparate bat da.

      Nik egiten ditudan erakusleihoak klasikoagoak dira.

      Bezeroei gehiago gustatzen zaizkie zureak.

      Konbentzionalagoak direlako, leunagoak.

      “Bai eskaparate dotorea”, esaten dute.

      “Gatzgabea”, zuk, atzetik.

      Epela, baina salgarria.

Astearte eguerdiro Karakatera igotzen gara, badira hamar urte hala egiten dugula. Denda itxi, bazkaldu eta 14:15ean elkartzen gara Pili, Mari Tere eta gu biok. Txillarrerekin joaten ginen lehenago, harengana joaten gara orain. Euri, elur… igual du, beti joaten gara. Uste nuen jubilatu ostean lagunak ez zirela gehiago etorriko, ordua ez baita egokia, baina etortzen jarraitzen dute.

      Orain bi aste gizon batekin gurutzatu ginen goranzkoan, esan zigun ez jaisteko betiko bidetik, erorita zeudela hainbat arbola. Kasu egin genion, baina harra gelditu zitzaigun: “Bera igaro bada, gu zergatik ez?”. Hurrengo astean aipatu bidetik jaitsi ginen: a ze lanak enborrak gainetik eta azpitik igarotzen, gozatua! Bideoa grabatu genuen. Arbola handi bat zegoen bidean gurutzatuta, jauzi egin behar zen enborretik mendi mazelara igota; algaraka aritu ginen. Pili erori egin zen, ezin txizalarriari eutsi, horretarako ere ez dauzkagu hogeita bost urte. Droga modukoa da Karakate, ohitu egin gara asteartero igotzen eta beharrizan bilakatu zaigu.

      Txillarreren errautsak han zabaldu genituen, Rosak ere han dauzka senarrarenak.

      Eta Mari Terek nola disfrutatzen duen, Karakatera joaten garenean ume bat dirudi, pozarren. Ederra da ikustea. Lehen ere askotan joaten ginen, udaberrian batez ere. Ama hilzorian zegoela huts egingo genuen astearteren batean, baina saiatzen ginen biotako bat dendatik lehenago irten, amari bazkaltzen eman eta mendira joaten. Loreak biltzen ditugu, adaxkak, belarrak.

      Ama Txillarre baino hiru hilabete lehenago hil zen. Amarena irentsita geneukan, baina Lurdesek gure adina zeukan, gauza asko konpartitu zituen gurekin, tripak nahastu zitzaizkigun. Mendiko makilekin arku bat egin genion hilkutxari, bihotzetik egindako despedida izan zen, asko maite genuen.

Ama zahartu zenean bion artean antolatu genuen haren zaintza. Biotako bat joaten zen goizean zortziak laurden gutxitan; hasierako urteetan jaikita egoten zen ordurako, kulunkaulkian eserita, gure zain aurpegia makillatu geniezaion, orraztu genezan, oinetan sendaketa egin geniezaion. Diabetikoa zen, gangrenatzeko zorian zeuzkan zangoak. Azkeneko egunean ere apaindu zen margoz eta irakurri zuen egunkaria. Gosaria atera, pintatu, janzten lagundu eta sofan esertzen genuen. Gero eta lo gehiago egiten zuen. Eguerdian, denda itxitakoan, bazkaria ematera igotzen ginen eta sofara itzultzen zen berriz; asko gustatzen zitzaion teletestua, futboleko eta pilotako emaitzak begiratzen zituen. Egunkaria xehe irakurtzen zuen, notizien haria jarraitzen. Pardela aldatzen genion goizean, eguerdian eta gauean. Telefonoa lanparatxo bati konektatu genion, jotzen zuenean argi egin zezan, ez baitzuen entzuten. Dendatik deitzen genion ondo zegoen galdezka. Azkenerako tinbrea jarri zuen lepotik zintzilik; hainbatetan jaitsi nintzen goizaldeko ordu txikietan, arnasa etenda. Zentralitatik deitzen ziguten, abisua ematen ziguten amak deitu zuela baina ez ziguten esaten zergatik, bihotza kolkoan egiten nuen amaren etxerako bidea, kakalarriak jota, zein egoeratan aurkituko nuen ikaratan. Normalean, antzeko kontua izaten zen: arnasa hartzeko zailtasunak zituen eta ohetik jaiki eta aulki kulunkarian eseri nahi izaten zuen hobeto arnasteko; ez zen beti iristen ordea, pisu handia zeukan eta huts egiten zioten hankek. Erori egiten zen, ez zuen beti asmatzen ohetik kulunkarirakoan. Hasieran tinbrea etxeko sarreran uzten zuen, kosta zitzaion jantzita eramatera ohitzea. Hoztuta topatzen genuen lurrean.

      Deitzen zuenean beti zen “erori egin naiz, etorri!” edo “gainean kaka egin dut, etorri!”.

      Hor ez zen gaitzik: esaten zenuen “banoa!”, bazenekien zertara zindoazen, baina zentralitatik hots egiten zutenean… Hil zenean lasaitasun handia hartu nuen ohean eta bare-bare topatu nuelako, mantak gerrian tolestuta. Mila modu imajinatu nituen ama hilda aurkitzekoak. Asko balio izan zidan azken une trankil hark. Eta orain ohartzen naiz zerk lasaitu ninduen gehien: ama osorik hil zen. Amona Genarari hanka pasmatu eta ebaki egin behar izan zioten, betiko izutu ninduen ebakuntza hark. Ama bi zangoekin hil zen, osorik.

      Horrelako gauzek kontsolatzen gaituzte.

      Gaueko hamaikak aurretik hil zen eta goizeko zortzietan aurkitu nuen, ez zigun gaua berarekin igarotzen uzten, aski beregaina zen. Gorra zenez, batzuetan isil-gordeka gelditzen ginen haren etxean, aldameneko gelan gaua pasatzen; iritsi berriak ginelakoa egiten genuen goizean. “Egun on, ama! Zer moduz gaua?”. Medikuek esaten ziguten edozein momentutan hil zitekeela, amaren aldamenean egoteko, baina berak argi zeukan: “Bakarrik hil nahi dut”. Goiz hartan niri tokatzen zitzaidan amaren etxera igotzea; iritsi nintzenean ohean zetzala ikusi nuen, ohiko posturan, alboz etzanda, hasieran ez nintzen ohartu hila zenik. Nik uste dut ohera sartu eta berehala, lo hartu orduko eman ziola bihotzekoak, izan ere, gauero hutsik egin gabe iratzartzen zen hamaikak aldera, agondu eta gau-mahaian izaten zuen ahabi zukua edaten zuen. Gelara sartu nintzenean edalontzia beteta zegoela ikusi nuen, ukitu ere egin gabe: gau hartan ez zen esnatu. Ez nuen jakin zer egin, sorbaldaraino igo nion tapakia, ez nion musurik eman. Egunkaria nekarkion goizero bezala, eta irakurtzera eseri nintzen. Handik minutu batera “zer arraiotan ari zara?”, esan nion neure buruari. Zur eta lur gelditu nintzen nire erreakzioarekin. Orduan deitu nizun.

Ama hil ostean landareak ureztatzera joaten ginen haren etxera astean behin. Artean bizirik zela ikusi nuen lehenengo aldiz ahate bat leiho ertzeko lorategitxoan. Ama oso geldirik egoten zen, hegaztia ez izutzeko bezain geldirik. Leihotik ahatea ikusi nuenean esan nion “hara! Paitta bat, ama!”. “Bai”, erantzun zidan, “noizbehinka etortzen da”. Hil ostean, landareak ureztatzera joanda konturatu nintzen ahatea bertan zegoela, erdi lo. Leihoaren zirriztu bat ireki eta begiratu egin nion, ez nintzen uxatzera ausartu. Geroztik, paitta bertan bazegoen ez nituen landareak ureztatzen. Hiru bat hilabete eman zituen leiho ertzean.

      Bi kumaldi izaten dituzte: udaberrian eta udazkenean. Herriko liburutegia King Kongeko lehenengo pisuan egon da urte askoan, eta liburuzainek paittatxoak ikusten zituzten zerutik erortzen, ahatekumeak zoruan paf lehertzen. Pena eta nazka eragiten zien horrek. Leiho ertzetako balkoitxoetan jartzen dituzte arrautzak. Ahateentzat goi mailako loftak dira King Kongeko balkoitxoak, hara ez da harraparirik iristen. Normalean, mendian ugaltzen dira, erreka ertzean harrapariek jaten dizkietelako arrautzak. King Kongeko balkoitxo garaietan lasai-lasai txitatzen dituzte, balkoirik lasaienak hautatzen dituzte, inor bizi ez den etxeetakoak edo, ama bezala, oso gutxi mugitzen diren zaharren etxeetakoak. Arazoa da ez dutela bigarren urratsa kontuan hartzen: kumeak ibaira nola eraman. Liburuzainak esaten zuen: “Ama txarragorik!”; ez zitzaion normala iruditzen arrautzak salbu eta berotan txitatu ostean ahatekumeak zoruaren aurka lehertzen uztea. Jo zortzi arrautzatik txita bakarra ateratzen dela bizirik; onenera, bi. Ama kume bat ibaira eramaten ari den bitartean egiten dute jauzi gainerakoek. Ikusi izan ditugu kaioak erreka hegian txita jaioberriak jaten. Arrautzak ibaitik urrun jartzen ikasi dute ahateek, zortedunak ibaira itzultzen dira. Dena dela, gero eta paitta gehiago daude urtean-urtean, beraz, argi dago eboluzioak funtzionatzen duela.

      Ama hil eta aste gutxira joan nintzen haren etxera eta han ikusi nuen paitta txiki bat arrautza oskola kraskatu berria. Oso urduri jarri nintzen, deitu egin nizun: “Izas, jaiotzen ari dira”, hil ala biziko zerbait balitz bezala kontatu nizun. Hunkitu egin ginen. Denda itxi eta denok igo ginen arrautzak eklosionatzen ikustera.

      Han utzi genuen ahatea bere kumeekin, ez zitzaigun eskua sartzea bururatu, nola sartuko zara deitu ez dizuten lekuan?

      Desatsegina da txitak hiltzen ikustea…

      Baina pentsatzen duzu: honela funtzionatzen du hautespen naturalak.

      Ez genekien zer egin, begira egon ginen, prozesu osoari adi. Txitaldia, jaiotza, jauziak… Paf-paf.

Latoizko apaingarri bat eta bi kutxatila hartu nituen neuretzat.

      Aterkiontzia, guardasolak, iduneko hau eta landare batzuk nik.

      Urrezko bitxiak saldu egin genituen eta diru apurra biloben artean banatu: hala agindu zuen testamentuan. Imitaziozko bitxiak arka batean gorde genituen eta dendara ekarri. Bezeroren batek edergailu klasikoak eskatzen dizkigunean kutxa ateratzen diogu. Alpakazko erretiluak saldu egin genituen.

      Amaren objektuak saltzen hasi ginenerako igaro ziren bi urte haren heriotzatik. Dolua egin behar izan genuen, deslotu.

      Amaren makillatzeko hauts kaxa hartu nuen, goizero erabiltzen dut, haren usaina dauka.

      Nik xaboiak eta kremak.

      Eta olioa: berrogei litrotik gora zeuzkan etxean; eta Fairy, hogei botila bai.

      Amak ohitura zuen medikuei, erizainei, ile-apaintzaileei, masajistari eta podologoari Gabonetan opariren bat egitea; hasieran dendatik hartzen zien zerbait, gero etxeko liburuak oparitzen hasi zen, nik esaten nion: “Ama, zergatik ez diezu olio litro bana oparitzen?”. “Ozpin halakoa!”, esaten zidan, “nola oparituko diet, ba, olioa?”. “Iraungi egingo zaizu” gaztigatzen nion, eta hark: “Olioa ez da galtzen”. Etxea hustu genuenean aurkitu genituen olioak 1985ekoak ziren. Bera 2015ean hil zen.

      Aitak eskuz egindako alfonbrak eta kuxinak gorde egin genituen.

      Getariako etxerako hartu genituen arkoia eta sinfonier bat. Margolanen artean gehien gustatzen zitzaidana eraman nuen: Van Gogh-en eguzkiloreak. Baita oso polita iruditzen zitzaidan bodegoi txiki bat ere: arrautza frijitu bat buztinezko kazolatxoan pitxar berde baten ondoan.

      Nik hiru dauzkat orain, urte askoan ez dut aitaren lanik izan: haren paleta gorde nuen, horixe zen neukan bakarra, eta ikatz-ziriz eginiko marrazki batzuk, zuk emandakoak. King Kongeko etxeko ezkaratzean urte askoan egon zen aitaren koadroa, bebarruko konponketa egitean kendu nahi izan zutena, hartu nuen neuretzat. Markoa aldatu nion, salako horman daukat orain. Moila bat ageri da txalupekin: batel batek Mertxe izena du izkiriatuta, besteak Izaskun. Mertxe King Kong tabernako alaba da. Mozkortien margolana ere hartu nuen: bi gizon mahai gainean erdi etzanik, begiak itxita irribarrez, ardo botila aldamenean. Aitak amaitu gabe utzi zuen koadroa bilobetako batek hartu zuen.

Ez zen gurekin fio: “Hiltzen naizen orduko salduko dizkidazue margolanak eta liburuak!”, esaten zigun. Koadroak gordeta dauzkagu. Bi urte eman genituen amaren etxea husten, errentan jarri genuen arte. Tailerrei alokatzen genien etxea kanpotik zetozen langileentzat. Saltzea erabaki genuenean, ordea, guztiz hustu behar izan genuen.

      Mila Zapak lokala utzi zigun, bildu eta hantxe gorde genituen aitaren margoihal guztiak. Liburuak ere, kutxetan sartu eta Milarenean pilatu genituen. Liburu sortak Internetez saltzen saiatu zinen zu, bigarren eskuko plataformetan. Zeramikazko irudi batzuekin ere aritu zinen tratuan.

      Lladro etxeko zeramikak zeuzkan amak, garai batean ospe handikoak. Orain ere badira bildumagileak. Salgai jarri nituen hemezortzi eurotan. Conchi izeneko emakume batek deitu zidan Kataluniatik, merkezurreko prezioarekin harrituta. Hark azaldu zidan zeramikak hautsi gabe bidaltzeko nola prestatu, nola paketatu: eskatu zidan egiteko paperezko pilota txiki multzo bat eta kokatzeko piezak haien artean. Ez nion kasurik egin. Milika horietako bat izango zela egin nuen neurekiko eta iruditu bezala prestatu nituen zeramikak. Tamalez, pieza bat herren iritsi zitzaion, hanka hautsita.

      Heraldika liburuak arrapintan saldu zenituen.

      Bai, Madrilera.

      Baziren beste batzuk Bigarren Mundu Gerrari buruzkoak: autentikoak al ziren galdetu ziguten eta guk baietz, hala uste genuen; kopiak izan, ordea, eta atzera bueltan bidali zizkiguten.

      Orduan, aspertu egin nintzen. Urte batzuk lehenago semearen Playmobil guztiak saldu nituen di-da batean. Semeak hamabost urte bete zituenean haiekin jolasteko nagusitxoa zela iruditu zitzaidan; ondo antolatu eta Murtziara bidali nituen. Semeari ez zion batere graziarik egin, baina salmenta erraza izan zen. Amaren gauzekin erreta amaitu nuen.

      Proposatu nizun: “Izas, dendan bertan aterako ditugu saltzera, pixkanaka, diskretuki, beste salgaiekin nahasian; ez dugu eskaparate bat egingo amaren egongelarekin, baina bestelako gauzen tartean jarrita… salduko dira!”. Dendako beherapenekin batera amarenak izandako objektuak jartzen hasi ginen: zeramika batzuk, baxera bat, bi argimutil, liburuak... Gelditzen zaizkigu amaren maixeria gutxi batzuk, baina saldu genituen gehienak. Liburuak hiru euroan ateratzen ditugu dendako stock zaharrarekin batera, gutxika-gutxika erosi digute mordoska bat. Oraintxe ari gara aleka saltzen amarena zen bilduma bat, Bruguera etxekoa. Oso polita gelditzen da eskaparatean, lerro-lerro jarri ditugu Truman Capote, Gabriel Garcia Marquez… euro bakarrean salgai. Gaur ez dugu batere saldu, baina atzo erosi zizkiguten hamar, eta ni poz-pozik.

      Amaren egongelako mahaiko zeramikazko oilarrak Milaren erakustokian jarri genituen ikusgai; denak saldu genituen kolpe bakarrean. Zorte handia izan genuen urrutirako erosi zizkigutelako. Niri lotsa ematen zidan amaren trasteak auzoko bati saltzeak, pentsa bizilagunak erosten dizkizula amaren zeramikak harenak zirenik jakin gabe… Baina bezero zenbaiti atentzioa eman zieten, gustuko izan zuten amaren estilo rokokoa, eta eskerrak! A ze poza mutil kolonbiar hark eman ziguna oilarraren prezioa galdetu zigunean… Zeramika ona zen, balioko zituen ehun euro bere garaian, baina “bederatzi euro” esan nion eta mutila piztu egin zen. “Bai polita!”, esaten zidan, “nire amak oso gustuko ditu oilarrak!”.

      Beste emakume batek amaren ontziteria bat erosi zigun Cacereseko ezkonberri batzuei oparitzeko. Pozarren bidali genion damutu orduko.

Orain hamar urte etxez aldatu ginen, ordura arte Jose Inazioren gurasoek emandako pisuan bizi ginen. Pisua errentan jartzea erabaki genuenean ezagutu genituen Secou, Mamadou eta Moussa anaiak. Secou eta Moussa azaldu ziren dendara. Errentan jartzeko etxe bat bageneukala jakin zuten, hotsa entzun zuten igual alokatuko geniela, ordutik dauzkagu apopilo, lauzpabost bizi dira etxean, batzuk joan eta besteak etorri. Haurrak izan zituztenean dendara etortzen ziren eskolako materialaren bila edo oharren bat ulertzen ez zutenean, galdezka. Eskatzen zidaten ea lana aurkitzen lagunduko nien, baina ez nekien nola lagundu, ez nekien nora joan lan eske. Segituan konturatzen dira zertarako dauden hemen: arrantzarako, eraikuntzarako, mando lanerako. Secou arrantzalea da. Arrainak ekartzen zizkigun ostegunetan. Pentsa nolakoak diren kontuak: arrantzalea arraina oparitzera azaldu eta inori ondo etorri ez. Zergatik? Osteguna pintxo-poteoaren eguna delako. Ostiraletan ere berandu etxeratzen gara, asteburuetan mendira… Ez niri ez inguruko beste inori zetorkion ondo, arraina alferrik galtzen zen. Horra, Europa.

Momentu honetan dendaren % 40 liburuak dira, eta gainerako % 60a banatzen da osagarrien, eskola materialaren, jostailuen eta dekorazioaren artean. Liburuek marjina txikia daukate, % 25 ingurukoa. Sekula ez da saldu gabeko guztia itzultzea lortzen, beti gelditzen dira itzuli gabeko liburuak dendaostean. Liburu dendak stock handia eskatzen du: oraintxe 40.000 euro ditugu liburutan, 4.000 musikan, 20.000 eskola materialean eta beste 20.000 bitxietan. Loradendetan, esaterako, stocka txikia da, arin bai arin atera behar da. Baina gure dendak stockari esker funtzionatzen du.

      Salgai bakoitzetik lortzen dugun irabazia aldakorra da hilabete batetik bestera, oreka arraro bat da denda honen sekretua. Gutxi saltzen den garaietan bestelako lanak egiten ditugu, horrela lortzen dugu hilabetero gu biontzako egun osoko soldata bana eta beste bi langilerentzako ordu batzuetako jornala. Eskulana, artisau lana, oso merkea da, baina ia librea, apenas eskatzen duen inbertsiorik.

      Lagun asko jarri izan ditugu beharrean, zeregin txikietan. Mari Asun eta Mari Angeles abilak eta zehatzak dira eskuekin, mozorroetako detaileak egin izan dizkigute. Kimono bati paparrean lentejuelazko dragoi bat josi zion Mari Angelesek, kapeluko ertzak ezkataz apaindu. Senarra ospitalean zeukala egin zuen erietxeko aulkian. Lanez gainezka genbiltzanez lagundu egiten ziguten. Victoria ere, tabernaren jabe egin aurretik, dendaostera sartzen zen eta josteari ekiten zion; “zer egin dezaket?”, galdetzen zuen sartu bakoitzean. Salud gure bizilagunak ere josi zituen etxean dendarako mozorro batzuk.

      Garai batean lore lehorrekin apaingarriak egiten genituen. Dendaren erdian lore sorta sikuak geneuzkan: eukaliptoa, panikulata, amarantoa, katu-bixarra, mimosa, oroilorea… Zentroak eta sortak eskatzen zizkiguten egongeletarako, erakusleihoetarako, itxarongeletarako, komunetarako… Lan horiek eginda materiala bere hartan salduta baino irabazi handixeagoa lortzen genuen, aparteko etekina. Zumezko saskitxoetan lore apainduretarako poliuretano-aparra sartu eta koloretako zentroak osatzen genituen enkarguz.

      Oreka modu bat topatu dugu hilabetero denontzako soldata atera ahal izateko, baina badira hilabete batzuk ezin iritsi garenak; gu bion lan-saria murrizten dugu horrelakoetan. Ahal dugunean berreskuratzen dugu, une batzuetan geuretik jartzen dugu aurrera egin ahal izateko.

      Kanpotik, jendeari iruditzen zaio denda martxa onean dabilela eta diru parrasta egingo dugula. Guk 1.400 euroko soldata daukagu, inoizko altuena orain, hortik behera kobratu dugu beti. Aurten eta iaz aparteko ordainsariak kobratu ditugu lehen aldiz.

      Hogeita bost urtez amari ere jornal txiki bat ordaindu genion dendatik: laurehun euro ematen genizkion hilean, astean ehun, dendako enkarguak egitearen truke.

      Trapu zikinak ere hark garbitzen zizkigun, hiru astean behin pilatzen genuen garbigailua betetzeko adina. Epe hori igarota mantar zikinen poltsa ematen ez bagenion oihuka hasten zitzaigun: “¿Los trapos? ¡Sois unas cochinas!”.

       Amari alargun-saria gelditu zitzaion, baina ez zitzaion iristen, ezin, palazioan bizita. King Kongeko komunitate gastuak izugarriak dira, laurehun euro hiruhileko bakoitzean. Horregatik saldu genuen etxea hil zenean. Gogoan daukat haurrek esaten zigutela: “Amama aberatsa da!”. Ikusten zuten hain dotore, etxe puska hartan… Ba, zortziehun euro maneiatzen zituen, eta erdia geuk emanda. Denda oinordetzan jaso duten saltzaile askok gurasoak mantendu behar izan dituzte hil arte: gurasoek bizitza guztian lan egin zuten dendan, kotizatu gabe ordea, eta zahartzean ez zitzaien apurrik gelditu.

Dendaren gainean, lehenengo pisuan, Garate baserriko Iñaki bizi da. Handik ekarritako tipula-borkak, berakatz-txirikordak eta piperrak lehortzera jartzen ditu dendagaineko balkoian. Banatu ere egiten ditu, “emango tipula bat?” esaten diote, eta hark eman, balkoitik. Oraintxe edozer gauza dirudi balkoiak, hosto iharrez, baratxuri lehorrez eta sokaz gainezka, siku-siku, hurrengo uztako eskegialdiaren zain. Zintzilikatzen dituenean arreta ematen du, bete-bete egiten du dena: baranda, sabaia eta alboak. Txori bat ere badu zaratatsua. Jendeak argazkiak egiten dizkio balkoiari eta sareetara igotzen, eta azpian gure errotulua agertzen da beti, “Pitxintxu”, propaganda egiten digu debalde. Bitxia da gizona, El llanero solitario deitzen diote, cowboy sonbreirua buruan eta bota kanperoak oinetan, hortzeria ustelarekin barrez, erdiz ematen du irrigura erdiz izu pixka bat, xelebre hutsa da eta.

      Orain urte pare bat, barazki txirikordekin batean, panpako luma-erratzak jarri zituen balkoian. Kalean ikusita esan nion: “Iñaki, nolatan jarri dituzu landare inbaditzaile itsusi horiek?”. Hortzak erakutsiz erantzun zidan: “Inbaditzaileak? Zuok bai, zuok emakumeok bai inbaditzaileak!”. Handik gutxira baratxuri-korda batekin azaldu zen dendan.

      Parean bada beste emakume bat, gu baino hamar bat urte gazteagoa, La caramelera esaten dioguna, gozoki denda ezagun bateko alaba. Eguna leihoan igarotzen du. Dendako martxaz geuk baino gehiago jakin behar du derrigor. Hantxe egoten da ateratzen garen bakoitzean. Andre diskretua da izatez, bitxia da zenbat ordu eskaintzen dizkion kalearen kontenplazioari.

      Ibai aldeko bikotea ere mundiala da. Erretzen egoten dira leihoan, eta otorduetako hondakinak plateretik dendapeko pasalekura botatzen dituzte klax-klax, dendaostetik ikusten ditugu paittak eta katuak eta saguak mau-mau, zapa-zapa. Hondakinen zati bat leihopeko koxkan gelditzen zaigu, oraintxe itxuragabe daukagu leihopea, ez dute gaiztoz egiten, lege zaharrean birziklatzen dute. Eta orain, langileetako bat bajan daukagunez eta garbiketa sakona hala moduz egiten dugunez, armiarmaz josita daukagu atzeko bentanapea, paisaia itzela, mapa organikoa.

Erretiratu zen Mila Zapa, erretiratu zen Mari Tere loradendakoa, erretiratu ziren Andres, Karmelo, Jose Luisa, Arrate…, aurten erretiratuko da Jose Inazio. Etorri badatorrela argi dago, kontuari iskin egiten ari garela uste dut, iritsiko da eta ikusiko dugu, ez dugu ezer egin zahar-sariari begira.

      Gure lagun batzuk arazo fisikoekin edo emozionalekin iritsi dira hirurogeitaka urtera, gaixotasunekin, behar dute atsedena, patxada. Gu oraindik ondo gaude.

      Belaunak kastigatzen zaizkigu lehen baino errazago.

      Belaunak eta gerria eta sorbaldak eta eztarria eta bista… Itxuroso samar egoteko ilea tindatu behar sarri-sarri, hortzak konpontzea bentaja… Ordezkoak ditugu hortz batzuk: kastañuelak.

      Hortzena zulo beltz bat da: nik denak dauzkat enpastatuta, ahulduta hamabi urterekin tuberkulosia pasatu nuenetik, eta ilunduta, berrogeirekin piorrea izanez geroztik. Zubi bat jarri zidaten eta atera eta sartu egiten ditut atzeko haginak: “Nola egiten duzu hori?”, galdetzen dit bilobak miretsita. Beheko ebakortzak eta letaginak forratuta dauzkat.

      Ahoa itxi ezin, baina. Betaurrekoak erregulatzea ere komeni… Gastua, galanta.

      Hori, lepotik gora!

      Estresatuta zaudenean ahotsa joaten zaizu zuri. Makalagoa zara zu ni baino, gazteagoa izanagatik.

      Marka da, gero, bozik gabe saltzea! Eta eskuetan kozkorrak atera zaizkit eta opariak biltzean, ras, igurzten ditut porta-celloarekin. Behar ez direnak gogortu zaizkigu, brodatzeko ere, aulki altua behar orain, eta kopeta-argia; akabo, bestela, begiak eta gerria.

      Niri pazientzia joaten zait airean! Are lotsagabeagoa bihurtu naiz, egingo nuke erretiratzean askatuko ditudala zakurrak.

      Beti zorretan uzten duen andre bati, ehun euroko poltsa erosi eta afanean ari zenari, bota zenion: “Behin ordainduko eta, haizetuta?”. Eta euskaraz idatzitako oharra ulertu ezin omen zuen emakume eibartar ttentte hari… “Zure liburua iritsi da. Eskerrik asko” bidali zenion, eta agiraka deitu berak, ez ei zuen entenditzen. “Marokoarrek ere ulertzen dute”, bota zenion, ez baitzinen Aminarekin tratua arazorik gabe itxi zaharra mezu berberarekin. Ordutik ez dizu agurrik egiten kalean. Zure bizilaguna ez balitz, gaitz erdi.

      Deituidan zakurra, baina emaidan ogia.

      Loezina ere izaten duzu...

      Baina, gu ondo gaudela esan ez dugu, ba?

      Eibartarrek dioten moduan: “Hobeto, kalterako”.

      Ez dugu denda itxi osteko garaian pentsatu.

      Nik sasoian ikusten dut neure burua, oraindik falta zaizkit urte batzuk, hirurogeita bi ditut, erretirorako lau falta, aurten jakin dut hirurogeita sei urte eta sei hilabeterekin hartu ahal izango dudala.

      Zuk aspaldi esan zenuen erretiratzean Getariara joango zinela bizitzera.

      Hala agindu nion Andresi.

      Uste dut oraindik ez dugula gaia atera nahi. Arindua hartuko dugula, dudarik ez, baina hain izango da aldaketa handia! Zuk aise diozu Getariara joango zarela, baina ai, aklimatazioa beharko duzu. Elgoibarko saltsarik ez daukazu han! Tira, moldatuko zara.

      Gure lagunak mugituak dira, erretiratu ostean ere ez daude geldirik: emakume taldean dabiltza, kirola egiten, hizkuntzak ikasten, irakurle taldean… Arrate josten hasi da.

      Nik badakit ez dudala josiko behin pertsiana jaitsitakoan, ase naiz hortatik.

      Ni mendira joango naiz, gimnasia egingo dut, bidaiatu egin nahi dut, akaso gorputzak jarriko nau neure tokian. Lagunak oso inportanteak dira niretzat. Gidabaimena badudanez, Andresek bere paperen artean jarraituko du eta nik planak egingo ditut han eta hemen. Ez nau teilatuak azpian harrapatuko!

      Mendiak, argazkigintzak, blogak eta afixak egiteak hartuko didate aski denbora. Orduak sartuko ditut pantailaren aurrean. Afixak egingo ditut: gorriak, zuriak eta beltzak.

Eguerdian bi ardo hartzen ditugu, iluntzean beste bi.

      Ia berrogei urtean Orbea tabernan hartu dugu lanosteko ardo parea.

      Orbeako Anttoni El vasco deitzen genion, abertzale gogorretakoa zelako. Marian, emaztea, beste ezpal batekoa zen, hark lortu zuen Kakatzaren hilketaren ondoren alde egindako bezeroak luzean-luzean tabernara ekartzea. Apurka sukaldera zokoratu zuen Antton txorizoa egostera eta patata tortilla egitera, eta bera egin zen barraren kargu. Eskua zuen bezeroekin, emakumeekin batik bat.

      Arratek esaten duena inportantea da. Bilbon bizi da aspalditik eta askotan gertatzen zaio herrira itzultzean nora joanik ez izatea. Orbeara sartu orduko Marianek abegi egiten zion, ardoa atera eta aldamenean geratzen zitzaion gu iritsi arte edo, bezeroei kasu egin behar bazien, egunkaria eta herriko aldizkaria gerturatzen zizkion. Emakume gehienak ez dira eroso sentitzen bakarrik tabernan. Orbean ez zinen lekuz kanpo sentitzen.

      Bultzaka aritzen gintzaizkion moda berriekin. Gainerako tabernek ardoa kopatan ematen zuten bitartean txikito edalontziekin jarraitzen zuten han.

      “Gaizki zabiltza, Marian”, esaten genion, “orain kopa zabalak nahi ditu jendeak, aldea dago gorria kopa hotzean edo edalontzi lodian hartu!”.

      Kostata, baina sartzen ziren arrastoan.

      Taberna ona zen: garbia, ardo ederrak zeuzkaten, puntuan hoztuak. Sukaldari ona zen Antton.

      Gabonetan geuk apaintzen genien taberna eta Mari Terek lore apaindurak eramaten zizkien aldian-aldian.

      Han ospatu izan ditugu urtemuga guztiak. Ondo zaintzen gintuen: ordu baterako prest izaten zuen guretzako mahaia, patata tortilla eta gildekin. Kaxianorena jartzen zigun bozgorailuetatik, ardoa zenbat gura.

      Marian gaixotu zen, zarratu egin behar izan zuten.

      Gainera, poteoa asko jaitsi da denean.

      Orain dela gutxira arte barneratuta egon da txikiteorako ohitura. Gazteek pintxo-poteoa egiten dute, zerikusirik ez lehengo txikiteoarekin. Pintxo-poteoan emakume taldeak ere elkartzen dira, poteoan ez. Lehen, egunero irteten ziren tailerretatik txikiteora langile taldeak, gizon kuadrillak. Andresek kontatzen du hogeita hiru urterekin ikastolara lanera etorri zenean kafea, kopa eta purua egunerokoak zirela gizonen artean. Goizero, Txarridunara gosaltzera joaten zenean tailerretako beharginak ikusten zituen lanera sartu aurretik kafea eta kopa hartzen. Langileak eguerdiko 12:00etan irteten ziren, Sigmako sirena entzuten zen, 1985ean mututu zen, lantegia itxi baino hamar urte lehenago. 1.500 behargin zituen Sigmak, saldoka ateratzen ziren. Bederatzi baxoerdi hartzen bazituzten, bederatziak edaten zituzten denek. Haietakoren bat berandutzen bazen barran uzten zizkioten txikitoak zain; lagunengana iristerako taberna guztietatik egin behar zuen erronda, bakarrik, poteak banan-banan edanez. Betiko ibilbidea egingo zuen txikitoen atzetik lagunengana iritsi arte. Hiru minutu egiten zituzten taberna bakoitzean. Orain King Kong tabernan hartzen dugu kafea goiz erdian eta badaude agure txikitero batzuk laurogeita bost urte ingurukoak. Egunero elkartzen dira toki berean eta egunero egiten dute ibilbide bera. Haietako bat jolas makinetan katigatzen da eta besteek hanka egiten diote, ez diote itxaroten, zain izaten du baso ardoa barran. “Gu bagoaz” esaten diote, erritual bat da eta hori da araua, bost minutu taberna bakoitzean, egunero hainbat txikito. Normalean ez dute ardoa osorik edaten, erdia edaten dute. Ardo arrunta, eta erdia alferrik galtzeko.

      Guk egurasteko eta elkarri informazioa pasatzeko beti hartu izan dugu ardo bat.

      Dendatik kanpo hitz egiten dugu geure kontuez, hemen ezin da.

      Bolada luze batean, zazpiak aldera, jende gutxi zegoen momentu bat aprobetxatu eta biok irteten ginen Oraikora ardo bat hartzera, bertatik bertara; jendea sartzen bazen bila etortzen zitzaizkigun. Denda itxi ere egin izan dugu horretarako.

      Bai. Baina ez ardoarengatik!

      Ardoarekin atseden momentu bat hartzeko.

      Bai.

      Eta zenbat bider errepikatu dugun ez genuela txikitoa dendaostean hartu nahi? Lagunak etortzen ziren eta esaten ziguten, “ekarriko dizuegu ardo bat?”, “nahi al duzue kafe bat?”. Guk dendan ez dugu txikitorik nahi, guk dendan lan egin nahi dugu eta txikitoa eta berriketa tabernan.

      Dendan ezin dugu elkarrizketarik izan, beti da mozten duen zerbait, eten egin behar izaten dugu solasa. Gure senarrak harrituta dauzkagu: “Egunero bederatzi orduz elkarrekin lanean, mendira elkarrekin… eta ez duzuela hitz egiteko astirik?”.

      Ez, ba.

      Ostiral eguerdietan emakumeak elkartzen gara ardo pare bat hartu eta tertulian aritzeko; batzuetan elkartzen gara lau, besteetan sei, gai sozialez eta mendiaz hitz egiten dugu. Ostiral iluntzeetan Jose Inazio eta Andres etortzen dira gure bila eta txikiteora joaten gara laurok. Betidanik. Nik Rueda edaten dut eguerdian, eta, arratsean, gorria udan eta neguan beltza. Garai batean denok edaten genuen ardo arrunta, orain ez: orain Pierola, Enate, Homenaje… Orain inork ez du eskatzen besterik gabe beltz bat edo zuri bat.

      Nik gorria edaten dut beti.

Duela lau urte, aita hil eta hogeita hamahiru urtera, udaletxetik deitu ziguten azentu atzerritarreko mutil batek gutaz galdezka hots egin zuela esanez. Ezezagun hark Estívariz sinadura zuen olio-pintura bat aurkitu zuen Donostian, zaborretan, eta margolariaren senideen bila zebilen. Harremanetan jarri ginen; gazte italiar bat zen, Arte Ederrak ikasitakoa, Donostian ari zena taberna batean zerbitzari. Etxera bidean topatu zuen Arrosarioko Ama Birjinaren irudia margotuta zeukan koadroa zabor kontainer baten aldamenean utzita. Olio ona iruditu omen zitzaion. Abizen hura Interneten bilatu eta, kasualitatez, aitaren lanekin antolatu genuen erakusketarekin bat egin zuenez, jakin zuen izan zela Elgoibarren Estívariz izeneko margolari bat bi alaba zituena. Donostian elkartu ginen bazkaloste batean, Filippo Zanella izena zuen italiarrak. Trukean, arte liburu bat eraman genion opari.

“Zoaz Pitxintxura, han ekarriko dizute”, entzuten dugu. Horretan saiatzen gara. Emakume zaharrek paladun belarritakoak behar dituzte, jadanik zulorik ez daukatelako edo gingila hautsita daukatelako. Enbalatzeko papera ez dute beste inon saltzen. Badira gauza txikiak, dirurik apenas ematen dutenak, jendeak behar dituenak. Atzo gizon bat etorri zen zozketa baterako boletoak egin nahi zituela eta matrizedun paper sorta bat behar zuela esanez. Eskure etxeak ditu halakoak euskaraz: hartze-agiriak, ordainagiriak, loteria libretak, fakturak, jatetxeetarako menuak… Ostegunerako behar zuen. Topatu genuen sorta bat matrizearekin haiek zigilua jartzeko eta zenbakitzeko modukoa eta ekarri diogu, bi euro balio ditu, baina korapilo bat askatu duzu. Plastikozko uztaiak modan jarri zirenean silikonazko torlojua izaten zuten eta erraz galtzen zitzaien. Orduan bezeroei metalezko torlojuak eskaintzen hasi ginen, metalezkoen zuloa estuegia izaten zen plastikozkoen kirtenentzat, baina guraizeen puntarekin zuloa apur bat zabaldu eta kitto, ez ziren erortzen. Beti dugu B plana martxan jartzeko pronto.

      Saltzen duzunaren araberako bezeria sortzen duzu. Batek esango dizu: “Hau oso ongi saltzen da”, baina baliteke guri ez gustatzea salgai horrek erakartzen duen bezeria. Tabernek dekorazioaren, tratu motaren, eskaintzaren, musikaren bidez erakartzen eta uxatzen dute bezeria. Dendek berdin.

      Gure denda troteroa da, ez da fina, hemen gauzak mugitu egiten dira, funtzionala da, ez da dotorea, ordena bat dago mugimenduan, ez da denda espezializatua, zerbitzu zabala ematen dugu, badakigu zer saltzen dugun, badago oreka suerte bat. Ez gara liburuzale erudituak, hain gutxi melomano adituak. Alaiak gara ia beti.

Rosak zortziak bost gutxiagotan alde egiten du trena hartzera, horixe izaten da abisua denda biltzen hasteko. Dendan biotako bakarra badago, hamar edo hamabost minutu behar izaten ditu; elkarrekin bost minutuan amaitzen dugu.

      Bezero gutxiko egunetan pixka bat lehenago hasten gara itxierakoak aurreratzen. Datafonoan kontu-ixtea egin behar izaten da: makinak zenbateko bat ematen du egun horretan txartelez sartutako diruarena, eta kopuru horrek bat etorri behar du kutxako kontu-ixtearekin.

      Ordenagailuan adierazi egin behar da bezero bakoitzak eskuz ala txartelez ordaintzen digun. Kutxako zenbatekoak eta datafonokoak berbera izan behar luke, ia inoiz ez dira bat etortzen, ordea.

      Horrek esan nahi du salmenta batzuk “itxi gabe” gelditu direla, kobratu diozula bezeroari baina ez duzula kutxan salmenta erregistratu. Tiket guztiak banan-banan errepasatu behar izaten ditugu zuzendu beharrekoa zuzentzeko. Horrek, egun arruntetan, hartzen dizkigu bost minutu.

      Gero Milaren eskaparateetara joaten gara, argiak itzaltzen ditugu eta hezetasun-kengailuari ura ateratzen eta amatatzen. Bi litro ur biltzen ditu egunero, leku batetik bestera mugitzen dugu, aparatu bakarra daukagu. Dendaurreko landarea erretiratzen dugu. Amarena izandako potus bat izaten dugu horman esekita, egunero zintzilikatzen dugu irekieran eta erretiratzen itxieran. Barrualdeko landarea da izatez, neguan sufritu egiten du apur bat, udaberrian pizten da berriz.

      Kaleko erakusmahaiak gordetzen ditugu.

      Dendaosteko ordenagailua itzaltzen dugu aurrena, dendakoa gero. Dena deskonektatuta dagoela egiaztatzen dugu: lisaburdina, lanparak, Gabonetan arboletako argiak…

      Poltsak eta etxerako enkarguak hartzen ditugu, argiak itzaltzen, atea ixten, pertsiana jaisten. Diruak banketxera eramatera joaten gara elkarrekin, eta gero ardoa hartzera tabernara.

      Banketxea dendaren eta tabernaren artean dago.

      Erretiroa hartzen dugunean, azken lanegunean, horixe egingo dugula uste dut: denda itxi, sosak gorde, ardoa edan eta etxera joan, ibaiaren alde banatara.

San Frantzisko kalearen behe aldea 1978/

San Frantzisko kalearen behe aldea 2020

(Oinez ibaian gora)

1978 | 2020
Txuskoren bizikleta denda eta tailerra | Sua kafetegi terrazaduna
Pinturas Javier y Marcelino | Itxita
Azpeleta elektrizitate denda | Gabilondo higiezinen agentzia
Lasa inprimategia | Iriondo Kirolakeko erakusleihoa
Teodosiaren opari denda | Teodosiaren bilobaren Teod aroztegia, brikolajea
Juanito Arrietaren janari denda | Kaia taberna
Biltegia | Solozabal autoeskola
Goiti tailerra (ondoren, Salegi gozotegia) | Itxita
Bidasolo farmazia | Lokala itxita (negozioa lekualdatuta)
Echave burdindegia | Itxita
Artegi etxetresnak | Itxita
Jostundegia | Itxita
Maritxuren drogeria | Garamel gozotegia
Alkorta taberna | Derry taberna
Lau tapiztegia | Lau tapiztegia
Arrieta altzariak | Iriondo Kirolak
Zelandi ardandegia | Denda txinatarra eta Mapfre aseguruak
Baserri taberna (ondoren, Txuri-beltz taberna) | Itxita
Kartutxo ikaztegia | Kartutxo janari denda eta taberna (itxita)
Eroski | Lete jantzi denda
Osoro zapata denda | Pitxintxuren erakusleihoa
Pitxintxu | Pitxintxu
Landaren garajea (ondoren, Pilar arrandegia) | Grupo Eibar higiezinen agentzia
Vilarchao zapata-konpontzailearen tailerra | Lubanails atzazal margoketa
Arozena okindegia | Clarel frankiziako lurrindegia
Mapfre aseguruak | Pitxintxuren erakusleihoa
Irizar estankoa | Itxita
Oraiko taberna | Itxita
Arriola harategia | Irizar estankoa
Azafata taberna (ondoren, Arkauz burdindegia) | Itxita
Landa harategia | Lagunak taberna
Agirre jantzitegia | Itxita
Aranburu bitxitegia | Aranburu bitxitegia
Truk taberna | Itxita
Arosa eskopeta-tailerra | Landa harategia
Yudegoren garajea | Bikain psikoteknikoa
Suministros industriales MUGA | Kala loradenda
King Kong taberna | King Kong taberna