Anna Akhmatova

itzulpena: JOSU LANDA

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Anna Akhmatova

© itzulpenarena: Josu Landa

© edizio honena: Susa

2022ko urria

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendariak: Maialen Berasategi Catalán / Isabel Etxeberria Ramírez

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

OHARRA: Itzultzaileak handizki eskertu nahi du Aroa Uharte, bere aportazioa pisu handikoa izan baita itzulpen lan honen azken emaitzan.

      Bere abizen itzaltsua poesia kontuekin nahasirik ikusi nahi ez zuen aita baten alabak, Anna Andreievna Gorenkok, atzera begiratu eta birramonarengandik hartu zuen izen artistikoa, poeta izango zela erabaki zuenean. Halaxe era berean, atzera so eginda, Puxkin, Dante, Tolstoi, Shakespeare eta beste idazle klasiko goren batzuk erreferentetzat harturik, ondare hori guztia bere-berezko ahotsez berrituz atera zen plazara Anna Akhmatova, gerora bere gizaldiko poeta errusiarretan gailenetako bat izango zena.

      Zenbait adituk akmeismo izeneko mugimendu literarioan sailkatu izan dute, Nikolai Gumilev, Osip Mandelstam eta beste batzuekin batera. Ordura arteko sinbolismoaren kontrakarrean, poesia lurtarragoa egin nahi zuten akmeistek, hitzaren artisautzat jota beren burua, eta Akhmatovak ere hizkera poetiko konkretua eta gardena hautatu zuen. Ohiko samarra den gisan, amodio-desamodioez eta intimotzat jo ohi diren beste gai batzuez idatziz urratu zuen bidea. “Maiteenen arimak izarren argitan. / Ederra da nor galdu ez edukitzea”. Ordea, San Petersburgoko Tsarskoie Selo aristokrata-auzoan pasatutako gaztaro pindartsuaren eta hasierako arrakastaren ondoren, errotik aldatu zitzaion bizimodua, eta beste zidor batzuk hartu zituen halabeharrez haren poesiak ere. Hein handi batean, heriotza, pairamendua, memoria eta dolua gailendu zitzaizkion (edo batu, nondik begiratzen zaion) maitasunaren gai ardatzari.

      Akhmatovaren olerkigintzaren bilakaera, ezinbestean, estu lotua dago XX. mendearen bilakaera historiko nahasiari. Besteak beste, ezer publikatzea ere debekatu zion Errusiako aginte berriak 1920ko hamarkadaren erdialdetik aurrera. Hortaz, prekauzioz idazkiak suntsitu, eta, ahozko tradizioan ohi zen moduan, Akhmatovaren eta haren hurkoen gogoan gordeta iraun zuten harrezkero haren hainbat lanek, tartean Requiema izeneko poema ospetsua, espetxe baten aurrean semearen berri jakiteko ilaran zain zegoela inspiratua, olerkiaren sarreran bertan kontatzen duenez.

      “Sufrimenduaren poeta da Akhmatova: sufrimendu dominatuarena”, dio Vladimir Leonovitxek. Horren erakusgarri bikaina da Heroirik gabeko poema, seguru asko haren bi obra nabarmenetako bat dena, eta hala formaren nola edukiaren aldetik konplexuenetako eta sailkagaitzenetako bat ere bai: narrazioaren, teatroaren, lirika hutsaren arteko memoria lan gordina eta zintzoa, galera baten kronika, denboraz iraganaren ispiluari eta espazioz Neva ibaiari hurbil-urrunetik begira idatzia nolabait, baina nostalgiari iaio ihes eginda.

      Akhmatovak ni batetik idatzi zuen itxuraz, baina gu-a nabarmena da haren burubidean eta ikuspegian, batez ere haren ale beranduagokoetan: “Nire otoitza ez da soilik nire alde, / nire ondoan zirenak ditut memorian, / murru gorri-itsuan nirekin bidaide, / hotzik ankerrenean, uztail sargorian”. Bere egiten zuen poetaren egia-ekarle eta are profeta eginkizuna, baina arrandia poetikoaren zeru goietan galdu gabe, lurretik eta lurtarrengandik gertu, baita forma aldetik ere, besteak beste herri lirikako eta kantuetako neurtitzei hurretik segituz, eta bertso lerroak sen handiz errimatuz. Orain Josu Landak euskarara maisutasun ederrez ekarri dizkigun bertso lerro hauexek.

MAIALEN BERASATEGI CATALÁN

Amodioa

Sugeen trazan, bolan kiribil,

sorgin-liluraz bihotz irian

usoa legez aldiro dabil

gur-gur urruman leiho zurian.

Leian eginez biziro dirdai,

bistan julufrai lilien loa...

gordeka eta ziurki nornahi

bake alaitik urrun daroa.

Badaki hain gozo malko xukatzen

biolin triste baten otoitzaz,

beldurgarri da irudikatzen

bere irriabar oraino arrotzaz.

[belo ilun pean eskuak lotuz]

Belo ilun pean eskuak lotuz...

“Zergatik zaude hain zuri-zuri?”.

Nire maitea baitut mozkortu

emanez samin latz bat edari.

Nola ahantzi? Zabuka irten zen,

ahoa trauskil, minez bihurrika...

Oinak airean abiatu nintzen

atariraino hari segika.

Arnasestuka, oihu nik: “Txantxa

zen dena. Hilko bainaiz, ez joan”.

Intrigaz baina lasai, irri-antzaz

berak: “Ez egon korronteen joan”.

Azken topaketaren kantua

Bularra oso hotz nuen eta babesgabe,

baina nire urratsak zeuden lasterrean.

Ezker eskularrua nuen oharkabe

jarria eskuineko esku okerrean.

Ugariak ei ziren eskailera koskak,

baina ongi nekien: hiru ez besterik!

Marmarti egiten zidan udazkenak hoska

astigarren artetik: “Hil zaitez nirekin!

Nire patu aldakor, atsekabegarri

eta makurrak nauka engainatua maiz”.

Nik erantzun: “Laztana, nire maitagarri!

Ni ere engainatu nau. Zurekin hilko naiz”.

Azken topaketaren kantua duzu hau.

Behatu nuen etxe argirik gabea

Etzangelan kandelak besterik ez dirau,

bere su-lama horail axolagabeaz.

[berak hiru gauza maite zituen]

Berak hiru gauza maite zituen:

gaueko kantuak, pauma zuriak

eta Amerikako mapa usatuak.

Gorroto zituen haurren lantuak,

mugurdizko te goxo-guria

eta emakumeen histerialdiak.

... Baina ni haren emaztea nintzen.

Asaldura

                1

Itolarri zen suzko argiaz,

eta haren soa tximisten pare.

Ikaretan ni: honek agian

ote nazakeen osoki bare.

Makurtu zen: ahal balu erratea...

Nire bisaia odol ezean.

Bizitza estal dezan maiteak

hilarri baten gisa berean.

                2

Ez nauzu maite? Soa hor al da?

Zein eder zaren, deabruarren!

Baina ni orain ezin hegalda,

umez hegalak nituen arren.

Lanbroa jabe nire begiez,

nahastuz gauzak eta aurpegiak.

Tulipa gorri bat besterik ez:

paparraldean duzu eskegia.

                3

Obedituaz kortesiari,

nigana heldu zen, hain barretsua,

pixka bat txeraz, pixka bat nagi,

musuz ukitu zidan eskua,

aurpegi zahar misteriozkoen

bere begiak niri begira.

Hamar urteko nire estira,

oihu eta gau insomniozkoez

ele isila ebaki nuen

baina ebaki arras alferrik.

Nigandik alde egin zenuen,

arima argi eta hutsik dut berriz.

[denok gara hemen edale, puta]

Denok gara hemen edale, puta.

Zein triste gauden elkar harturik!

Txori-loreak hormei lotuta

hodei artean indargeturik.

Zupatzen duzu pipa belztua,

gaineko kea berezia da.

Jantzi dut gona estu-estua

are meheago eman dezadan.

Leihoak daude betiko itsu.

Antzigarra da, edo ekaitza?

Zure begiek dute, berdintsu,

katu zuhurren begien antza.

Oi, handia dut bihotz belztura!

Heriotzaren zain ote nago?

Orain dantzatzen ari den hura

infernurako bidean dago.

[lan-mahai aurrean]

Lan-mahai aurrean tik-tak arratsez.

Orria zuriz ezinbestean.

Mimosak Niza- eta bero-hatsez.

Txori handia ilargiz hegan.

Gauean trentzak tinko kordatzen,

nolaz biharko banitu behar,

leihotik beha, ez naiz tristatzen,

hondar-magalei, uhinei beha.

A zer ahala pertsonarena,

ez baitu eskatzen samurtasunik!

Aipu duela nire izena

bekain ahituak ezin jaso nik.

[xerlo bigun eta zilarkara]

Xerlo bigun eta zilarkara

lotzen zen nire trentza ilunetan!

Zu, urretxindor mutu, bakarra,

konprenitzaile estira honetan.

Belarri finez urrun entzunez,

sahatsetako adar finetan,

beha, arnasgabe, luma zutunez,

beste bat kantuz den guzietan.

Eta berriki, orain-oraintsu,

makalak oro izotz eginak;

durundi eginez, kantuz pozoitsu,

zure alaitasun esanezina.

[poetari egin nion bisita]

Alexander Blok-i

Poetari egin nion bisita.

Igandea zen. Eguerdi aroan.

Gela nasaia isil-mamitan,

jela zegoen leihoz kanpoan,

mugurdi tonuz ekia are

ke trinko eta grisari gainka...

Etxekojauna, begiak bare,

niri behatuz isil-gardenka!

Haren begiak halakoxeak,

oroitu behar guziok hola;

hobeki dut nik erne egotea

ez begiratuz haiei inola.

Berbaldi hura ezin ahaztu,

kezko eguerdia, igande aldean,

etxea hain zen gris eta altu

Neva ibaiaren itsas atean.

[banoa zure etxe zuritik]

Banoa zure etxe zuritik,

bizitza argitsu-hutsa nahi baitut.

Beste inongo andrek ez bezala nik

bertsotan soilik gurtuko zaitut.

Maitearen bi begientzat egin

zeruan, hura daukazu hurra.

Nik gauza bitxiak ditut salkin:

zure amodioa eta samurra.

[flako dut boza]

Flako dut boza, gogoa gogor,

hobe bizi naiz maitasun barik.

Mendi-haizez ufa, zerua goi hor,

nire xedean ez da tatxarik.

Urrun joan da insomniozaina,

errauts griskara ez dut ohantze,

erlojuaren orratz labaina

ez dut heriozko gezitzat hartzen.

Iragana ahul, bihotzaren sehi!

Aske naiz laster. Ni, barkabera,

behatuz argi-izpi bihurrei

udaberriko huntz heze artera.

[nolaz behatzen ahal diozu Nevari?]

Nolaz behatzen ahal diozu Nevari?

Nolaz ibil zaitezke zubietan gora?

Zu heldu zineneko egun hura kari,

triste tankera daukat ordutik gaurkora.

Aingeru beltz hegalak hagitz zorroztuak,

azken judizioak laster du tenore,

halaber mugurdien koloreko sua,

arrosak bezalaxe, elurretan lore.

[hilak hogeita bata]

Hilak hogeita bata. Gaua. Astelehena.

Hiriaren siluetak lainoen artetik.

Munduan maitasuna existitzen dena

zein ergelek asmatu zuen ez dakit nik.

Izan alferkeriaz, izan aspermenaz,

denek sinetsi zuten, hala bizi dira:

banantzeen beldurrez, hitzorduei beha,

amodiozko kantak mihitik mihira.

Misterioa eskura jende batzuentzat,

isila haien gainean pausaturik datza...

Neuk espero gabean kausitu dut behintzat

eta geroztik oro gaixo dago antza.

[kukuari hartaz nion galdegin]

Kukuari hartaz nion galdegin,

zenbat urtetan biziko nintzen...

Pinu gainek dar-dar zuten egin,

errainu horia belarrean zen.

Hotsik ez baso fresko-isilak,

banoa etxera,

laztantzen baitit haize hozkirriak

suzko kopeta.

[zer du okerragoa oraingo mendeak?]

Zer du okerragoa oraingo mendeak?

Agian arrangura eta minez sorgortuz

ilunenik zauritu izana jendea,

eta ezin izana sendatzea lortu.

Sartalde honetan, berriz, diz-diz lur-ekiak,

teilatuen ñirñirra haren izpi-galdan,

heriok etxeei hemen gurutzeak

beleei dei eginda, beleak hegaldan.

[ni zure menpekoa?]

Ni zure menpekoa? Burua joan zaizu.

Jainkoaren nahiari soilik naiz fidela.

Zirrarak eta minak ez ditut nik haizu.

Senarra dut borrero, etxea kartzela.

Hara! Azken finean, neronez jin nauzu;

abendu berri, landan haize-oihu krudelak,

nire atxiloaldia hain zen atsegintsu,

iluna leihoaren ikusmiran zela.

Eta hala txori batek beira argien aitzi

negu-eguraldi txarrez gorputz osoz taupan

bere hegal zuria odolez du jantzi.

Orain bakea eta zoriona dauzkat.

Agur, nire lasaia, betiko maiteko,

arlote bat etxean hartu duzulako.

Loten emaztea

                               Loten emazteak atzera begiratu zuen,

                               eta gatz-irudi bihurtu zen

                                                                          HASIERA

Senar justuak segi Jaunak bidaliari

mendi ilunen altura-distiren podesuz.

Anartean, esturak ozen andreari:

Ez da berandu, oraindik ikus ditzakezu

Sodoma sorterriko dorretxe gorriak,

zure kantuen plaza, zure ehule-larreina,

etxe garai hartako leiho biluziak,

han eman zenizkion senarrari seinak.

Begirada soil batez oinazez hil hurren,

bere begiak tanpez betiko itsututa;

gorputza bilakatu zitzaion gatz garden,

eta hanka arinak lurrari lotuta.

Inork emazte harena deitoratuko al du?

Galera hori ez al da garrantzi txikiko?

Soako baten truke biziera galdu,

nire bihotzak behintzat ez du ahantziko.

[leku atsegina]

Leku atsegina: kraska eta kraska;

goiz oroz leia doa gotortzen,

hormazko arrosa harroen adaxkak

lama zurixkan dira konkortzen.

Hotsandiko elur ugarikoan

eski aztarnak dit oroitzen niri

mende batean, aspaldikoan,

biok hementxe ginela ibili.

[udondo arrotzak jasoa zuen]

Udondo arrotzak jasoa zuen kupula altua,

lainoei aginduz hura ilundu ez zezatela.

Jendea harri-zur, iraila ia zen pasatua.

Non galdu ziren egun hotz-hotzak eta umelak?

Kanal uherren emaria zen bihurtu esmeralda,

arrosa usainez asunak ere, lurrinez gora,

gorriminezko, deabruzko goizalbatik galdan,

hil bitartean jinen zaizkigu gure gogora.

Ekia nola matxinatua hirian sartzen,

udazahar-berri horrek laztanka ekia txeraz,

negu-txilintxa gardena legez zurituko ahal zen...

Orduan zara hurbildu, lasai, nire portxera.

Dante

                               “Il mio bel San Giovanni”.

                                            Infernua. DANTE

Florentzia zaharrera ez zen bueltatu,

hil eta gero ere, sekula santan.

Irtetean ez zuen gibel behatu,

horrexegatik orain ari naiz kantan.

Besarkada azkena, zuzia, gaua,

etxetik at, patuak basa oihuztatuz.

Infernuan jaurtiki zion biraoa

eta paradisuan ezin hura ahaztu.

Halere, oinutsik, bekatari atorraz,

ezko piztuarekin ez zen iragan

desleiala, aiduru luzaz, doilorra,

hain maitea zuen Florentzia hartan..

Kleopatra

                               “I am air and fire...”.

                                                SHAKESPEARE

                               “Alexandriako saloiak

                               itzal ezti batek estaliak”.

                                                        PUXKIN

Jada Antonioren ezpain zenduak musukatuta,

jada belaunez malkotan Augustoren aitzinean,

eta morroiek traditu. Garaipenaren turutak

arrano erromatarpean, gau iluna heda heinean.

Bere ederrak gatibatu duen azkena sartu da,

altu eta eder, xuxurlan dio nahaspilatu arau:

“Garaikurtzat ibiliko zaitu esklaboen modura...”.

Haren zisne lepoaren kurbak, baina, lasai dirau.

Bihar umeak katean. Lezakeen eginahala

eskasa da: tipo harekin txantxan aritu agian,

eta sugegorri beltz bat, erruki agur bezala,

esku ezaxolaz, jarri bular beltzaran erdian.

[pertsonaren bat hiltzen denean]

Pertsonaren bat hiltzen denean

erretratuak mudatzen doaz.

Ezpainek barre berria dute

eta begiek desberdin soa.

Poeta baten hobiratzean

ohartu nintzen aurrenekoan.

Harrezkeroztik behin eta berriz

konfirmatu ohi da nire susmoa.

Azken topa

Etxe eraitsiaz da nire topa,

bizi gaiztoaz nire zurruta,

ohaide baina apartaturik,

tragoak ere zutaz gomuta,

ezpain traidore horien gezurraz,

zure begiez, herio-hoztuta,

brindis hau mundu krudel-latzari,

Jaunak duena arrunt ahaztuta.

[zure katamotz begiek, Asia]

Zure katamotz begiek, Asia,

nigan zeozer zuten igarri,

isiltasunez sorrarazia

eta estalia zena itzarri,

eta eskerga, eta minbera,

Termezko eki-galden antzera.

Kontzientziaren berroroimena

nola laba lez isur baledi,

hala edanen nire auhenak

beste norbaiten ahurretatik.

[maiteenen arimak]

Maiteenen arimak izarren argitan.

Ederra da nor galdu ez edukitzea.

Negarra libre. Kantak behin eta birritan,

hartan ona Tsarskoie Seloko airea.

Zilarrezko sahatsa aintzira txokoan

igurtziz iraileko ur argien azala.

Nigana hurbiltzen da isilpe osokoan

iraganetik bueltan den nire itzala.

Lira eskegi ugari adarretan zehar,

badu lekurik, antza, nireak orobat.

Eta zirimiri hau, distiratsu, mehar,

aringarri da eta berri on niretzat.

Gauerdiko bertsoak

—zazpi poema—

                               “Soilik mirailak miraila du amets,

                               isiltasuna isil-zaindari”.

                                        Heroirik gabeko poema, “Ifrentzua”

Eskaintza gisa

Olatuetan nabil, basoan gorderik,

esmalte lohigabean ohi naiz azaldu,

banaketa ongi dut jasango segurik,

halere elkarrekin topatzea zail dut.

1. Udaberri aurreko elegia

                               “...toi qui m’as consolée”.

                                          GERARD DE NERVAL

Ekaitza baretu zen pinuen artean,

baina, ardorik edan gabe ere hordi,

han, Ofeliak bezala, beraren gauean

isiltasunak zigun kantatu arras ongi.

Eta besteko hura, irudipena hartuz

esposatua zela isiltze horrekin,

agurtu eta bihotz-zabal zen geratu,

heriotza heldu arte geratu nirekin.

2. Lehen ohartarazpena

Zertan liguke guri axola,

dena errautsa bihurtzen bada,

zein ispilutan dudan etxola

zein osinetan nire balada.

Ez nauzu amets, ez bozkario,

den mendreneko grazia ere,

beharrezkoa ez den usadioz

oroitza helduko zaizu halere,

errenkada hilen murmurioa,

begi horixe, daukana hondoan

herdoildutako orratz koroa

bere isiltasun larriegian.

3. Ispiluan zehar

                               “O quae beatam, Diva, tenes

                               Cyprurn et Memphin...”.

                                                            HORAZIO

Andre liraina, gaztea dena,

ezinezkoa gure mendean;

guk biok ezin, hirugarrena

beti baitago hor presentean.

Zuk besaulkia diozu eman,

nik aldiz erruz lore ahurtarak...

Zertan gabiltzan ezin antzeman.

Une oro handitzen gure ikara.

Askatutako presoen eran

elkarren berri latzak dauzkagu.

Infernuetako biren jaieran

edo menturaz gu ez gara gu.

4. Hamahiru lerro

Azkenik duzu hitz hori esan,

ez haiek legez... belaunikoka,

baizik kartzela-ihesleak nola,

urki basoan hartuz babesa

malko azkarren ortzadar gezan.

Isila kantuz zure inguruan,

momentu batez mundua aldatuz,

itzala argituz eki puruak,

ardo gustua bitxi mudatuz.

Baita ni ere, jainkozko hitzen

erailtzaile patuaz gaindi,

ia errespetuz isildu nintzen

bizi santu hau luzaro dadin.

5. Deia

                               Arioso dolente

                                   BEETHOVEN, op. 110.

Sonata baten isil-gordean

ezkutatuko zaitut arretaz.

Deituko nauzu ito behar-eta

kulpa sentituz derrigorrean,

zu niregana egun batean

hurbiltzearen kulparen zio.

Ezagun zaigun isil horretan.

Desagertu nahi duzu, herio

isilaren martir den lekuan.

6. Gaueko bisita

                               “Guziak joan ziren, inor ez zen bueltatu”.

Ez nauzu asfalto orbelezkoan

        igurikiko.

Vivaldik sortu adagioan

        elkar kausiko.

Berriz kandelak horail hitsean

        amets-enkantuz,

arkuak ez jakin gauez etxean

        noiz zinen sartu.

Isuriko da herio ulua

        ordu xuhurrean,

zuk leituko mirakuluak

        nire ahurrean.

Eta orduan zure estura

        bihurtuz patua,

botako zaitu nire atetik

        sagailo izoztuan.

7. Eta azkena

Izarra itsasoan lez, gure gainean zen,

tximistaz heriozko uhinari jazarriz,

zoritxar eta itoaldi zenion maiz deitzen

baina ez zenion inoiz poz izena jarri.

Egunez, hegan gugan, enaren modura,

irria loratu zen gure ezpainetan.

Gauez, jelazko esku batek itodura

sortzen zigun bioi. Hiri bederetan.

Inongo lausenguri ez eginez kasurik,

behinolako bekatu guztiak ahanzten,

insomniozko burkoen kontra bermaturik,

bertso demonioak ditu murmuratzen.

Epilogo gisa

Ametsak sortzen diren horretan

guretzat ez zen zabala aukera,

bagenuen bat, bultza-indarretan

udaberri heldu berrien eran.

Sofoklesen heriotza

                               “Orduan erregea ohartu zen Sofokles hila zela”.

                                                                                     KONDAIRA

Sofoklesen etxean, gauez arranoa hegan,

lorategitik goibel txitxarrak eresian.

Jenioa bazihoan hilezkortasunerantz

etsaien kanpez gaindi sortiriko harresian.

Hartan amets bitxia erregearen loan:

Dionisok berak manu setioa kentzeko,

ez zedin zaratarik enterru artekoan,

atenastarrek hura ondratu ahal izateko.

Alexandro Tebasen

Latza izan behar zuen errege gazte itzelak,

agindu emanda: “Tebas duzu arrasatuko”.

Gerlari zaharrak bere oroitzak berrituko,

hiri hantusteari begira zegoela.

Oro sutara, oro! manatu agintariak:

dorre, tenplu, ateak —munduko mirariak—,

Lete ibaia beretzat siku balitz antzean,

baina kolpez oldoztuz, gogo-argiz, eskaria:

“Soilik salba ezazu Poetaren Etxea”.

Requiema

(1935-1940)

                 Ez, ez nengoen zeru arrotzen mendean,

                 ezta hegal arrotzen gerizpean ere,

                 orduan bilakatu nuen herria ene,

                 herria maluruski zegoen aldean.

                                                               1961

Aitzinsolas gisa

         Jezhov-en izu aroko urte beldurgarrietan, hamazazpi hilabetez Leningradeko kartzelen aitzineko itxaron-ilaretan izan nintzen. Egun batez, inork “ezagutu” egin ninduen. Une hartan, nire atzean zen emakume ezpain urdindu batek, bistan zenez nire izena inoiz entzun gabea, bizi ohi genuen sorgortzetik jalgi eta belarrira xuxurlatu zidan (han denok mintzatzen ziren ahapetik):

         — Eta zuk, hau deskribatzen ahal duzu?

         Eta nik esan:

         — Bai, ahal dut.

         Orduan, irribarre moduko zerbait irristatu zen inoiz aurpegi izandako hartan.

1957ko apirilak 1

Eskaintza

Min horretara dira mendiak makurtzen,

ibai burgoiak nekez isurtzen du ura,

kartzelen morroiloak zailak dira urtzen,

atzean behar dute “presoen erlauntzek”,

eta hantxe ohi dago hilkor den belztura.

Batzuentzat haizexka arinen ufada,

batzuentzat eguzki etzanaren txera;

baina guk ez dakigu, beti igualak gara,

soldadu pauso latza dantzugun bakarra

eta kartzelen giltzen kirrinka minbera.

Goizalbako mezara lez gara esnatzen,

ziutate basatia dugu ibilgunea,

elkarren hilotz gara elkarrekin batzen,

ekia beheititzen, Neva behe-lainotzen,

esperantza oraino kantari urrunean.

Sententzia... malkoak darizkio tanpez,

andreak alde egin du besteengandik,

bihotzetik bizia erauzita oinazez,

zilipurdi eginda zartada zakarrez,

baina halere badoa... zabuka... bakarrik.

Non dira nahi gabeko nire lagun zaharrak,

infernu biluziko biurte hartakoak?

Zer die ikusarazten bisuts siberiarrak?

Zer die ikusarazten ilargi adarrak?

Haientzat nire gaurko agur gisakoak.

1940ko martxoa

Sarrera

Orduan gertatu zen, hilak besterik ez

zegienean barre, bere kalman pozik.

Noraezean gainkarga alferrikakoez

han zen Leningrad, bere kartzelen orpotik.

Minaren ondorioz zoroak hartuak

epaituen brigadak hor zehar zebiltzan,

eta lokomotorren sirenak kantuan

elkar banantzearen eresi murritza.

Gure gainean ziren herio izpiak,

oinazez okertzen zen Errusia aratza;

furgoi beltz horietako gurpilen azpian

eta odoldutako boten pean zetzan.

I

Atxilotu zintuzten egunsenti unean,

segizioan nintzen zugandik hurrean,

haurren negarrak ozen ganbara ilunean,

kandelak urtzen ari santuen aurrean.

Ezpainak hotz dituzu ikono batek lez,

bekokia herio izerdiz... nola ahantz!

Streltsien andreek bezalako baurrez

nire orroa Kremlingo dorreetatik harantz.

1935. Udazkena. Mosku

II

Lasai doa Don, lasai isuri,

ilargi horia etxean ari.

Kapela okerrez da etorria

itzalari so ilargi horia.

Emakumea horra, gaixorik,

gaixorik eta bakar-bakarrik.

Semea preso, senarra hilotz,

egizu nire aldeko otoitz.

III

Ez, ni ez, beste norbait ari da sufritzen.

Ezingo nuke jasan... Gertatua, bada,

kukuaraz dezatela oihaleria hitsez,

eraman dezatela kale-argiek...

                                                Gaua.

IV

Zuri, trufari horri, Tsarskoie Seloko

bekatari alaia, lagun kutunena,

kontatu izan banizu zer zen gertatuko

zure bizialdian ordutik hurrena.

Ehunka andre artean, eskuetan poltsa,

kartzela aitzinean ilaraz ilara,

nola urtaraziko zenuen izotza

Urteberrian zure malkoen sugarraz.

Bertan da kartzelako makala kulunkan,

eta soinurik ez da, baina errugabeko

zenbat bizitza ahitzen ari ote diren han.

V

Hamazazpi hilez egin garrasi,

zatozen nire baitara,

borreroari erreguz hasi,

nire seme, nire ikara.

Dena betiko zaigu nahasia,

ez dut asmatzen bereizten

nor den pertsona, nor den piztia,

zigor zain luze ote naizen.

Lore joriak baino ez dira

intsentsu hotsa, lorratzak biran

inondik inora ez doaz.

Begira daukat tinko eta artatsu,

izar handiak degit mehatxu

hurbil dudan heriotzaz.

1939

VI

Azkar pasatzen dira asteen hegadak,

jazoa ulertzeko saio alferretan.

Nola, seme, zurizko gauen begiradak

zugan pausatu ziren kartzela horretan,

nola itzultzen diren zapelatz itxuran

begi sutsuz behin eta berriz zu ikusteko,

zure gurutze altuaz berba egin guran,

eta heriotzari buruz mintzatzeko.

1939. Udaberria

VII. Sententzia

Harriaren tankeraz hitza erori zen

nire bular oraino herio gabean.

Berdin du, horretarako prestatua nintzen,

gaindituko bainuen halabeharrean.

Gaurkoan gauza asko ditut egin behar:

oroitzapenak oro daitezen desegin,

bizitza berriz ere bizitzara ekar,

nire arima harrizko bihurtzeari ekin.

Bestela... uda beteko gorizko surmurra

nire leihotik harantz olgeta moduan.

Suertatuko zirela banuen ziurra

eguna argia eta etxea mortua.

1939. Uda. Fontankako etxea

VIII. Heriotzari

Etorriko bazara, zergatik ez egun?

Itxaroten baitzaitut. Nekea dut gorri.

Argia itzalita sarrera eman nizun

hain zoragarri eta xalo zaren horri.

Horretarako zernahi eite har ezazu,

oldar zaitez jaurtigai pozoitu bezala,

tifusaren kiratsaz zipriztin nazazu,

gaiztaginen isilez, kolpez jo ahala,

edo zeuk sortutako ipuinaren bidez

aspaldi nazkaraino ezagun den arren,

kartzelarien bonet urdinak hor bitez

atezainen bisaia zurbil agertzearren.

Ezerk ez dit axola. Jenisein latz uhinak,

dirdira egiten du Iparreko Izarrak.

Eta begi maiteen errainu urdinak

estaliko du azken terrorearen karra.

1939ko abuztuak 19. Fontankako etxea

IX

Zoramenduak hegala lagun

erdizka estali du nire arima,

suzko ardoa edan dezagun,

ibar beltzera deika ari da.

Konprenitu dut komeni dena

utz diezaiodan garai dezala,

aintzat hartuta nire eromena

beste batena balitz bezala.

Ez dit inola ere utziko

atxikitzea ezer nirekin

(nahiz eskariak izan ohiko,

nahiz erreguei berriro ekin):

ez semearen begi itunak

—harri bihurtu den minarenak—

ez ekaitza heldu zeneko eguna,

ez kartzelako agur orena,

ez esku bien gozo-freskoa,

ez ezki-itzalen dardarizoa,

ez soinu urrun arin askoa:

azken soleitzeen hitz jarioa.

1940ko maiatzak 4

X. Gurutziltzatzea

“Ez egin niregatik negar, Ama,

hilobian ikusten nauzunean”

                      1

Aingeruen koruak unea goretsiz,

zerua zabaldu zen distira eta sugar.

Aitari erreguka: “Zertaz nauzu utzi!”.

Amari: “Ai, ez egin niregatik negar”.

                      2

Magdalena zotinka zegoen, dardaraz,

dizipulu maitea harri zen bihurtu,

eta Ama isilik zegoen hartara

begiratzera ere inor ez ausartu.

Gibelsolasa

                      1

Badakit aurpegiak nola jausten diren,

nola izuak duen hartzen betazala,

nola masailak diren dolutan irartzen

oholtxo kuneiforme zizeldu bezala,

nola adats beltzaran eta gaztainkara

zilar kolorekoa kolpez den bihurtzen,

nola irri sikuan dar-dar den ikara

eta ezpain otzanetan barrea ihartzen.

Nire otoitza ez da soilik nire alde,

nire ondoan zirenak ditut memorian,

murru gorri-itsuan nirekin bidaide,

hotzik ankerrenean, uztail sargorian.

                      2

Ostera oroimenak bidea egin baitu,

zuek zaituztet entzun, ikusi, sentitu:

zu, leihoraino nekez iritsi zarena,

zu, jaiotze-lurrera itzuli ez dena,

zu, buru ederra astinduz, duzuna adierazi:

“etxean bezalaxe naiz ni hemen bizi”.

Izenez nahi nieke andre denei deitu,

baina zerrenda aspaldi zidaten bahitu.

Hil-oihal hedatsua josi dut haientzat,

eurei entzundako hitz pobreak haritzat.

Haietaz oroitzen naiz nonahiko-betiko,

zorigaitz berrietan ez ditut ahantziko,

eta ehun bat milioi arimaren hitza

den aho higatu hau balezate giltza,

nitaz oroit daitezen ni haietaz legez,

nire ehorzketaren bezpera egunez.

Eta herri honetan, auskaloko batez,

oroitarri bat egin nahi balidate,

ados naiz asmoari diezaioten ekin,

haren kokapenaren salbuespenarekin:

ez bego jaio nintzen itsasotik gertu,

hari lotzen ninduen soka da apurtu;

tsarren parkeko enbor ondoan ez bego,

han itzal dohakabe batek bainau gogo;

hemen nahi dut, hirurehun ordu luzeetan

zabaldu ez zizkidaten ate-sarrailetan.

Ze heriotza urosean ere baitut duda

furgoi beltzen karranka ahantziko ote dudan,

ahantzi higuinezko atearen zarta,

atso zaurituaren pizti zalaparta.

Elurra bedi urtu malkoen antzera

nire brontze-betazal hiletan behera,

urrun bego urrumaz kartzelako usoa,

Nevan ontzia bebil isilaldi osoan.

1940ko martxoa. Fontankako etxea

Heroirik gabeko poema

[zatiak]

triptikoa

(1940-1962)

LEHEN ZATIA

Mila bederatziehun eta hamahirugarren urtea

NOBELA PETERSBURGOTARRA

“Di rider finirai

pria dell'aurora”.

Don Giovanni

Lehen atala

“Tatianarekin jada ezin geroa aditu...”.

PUXKIN

“Gabon Zaharreko jaia dirdaiz eta luze,

bere arrosen kirtenek irauten dute heze”.

Arrosarioa, 1914

Gabon Zaharra. Fontankako etxea. Espero zuenaren kontra, egilearen etxera 1913ko itzalak iristen dira, maskaratuak eta mozorrotuak. Ispiluen saloi zuria. Digresio lirikoa: “Etorkizuneko gonbidatua”. Maskara dantza. Poeta. Espektroa.

Ezko misteriotsuak nituen izeki

       gaubeilaren distira areago zedin

              egitearren zu gabe, halere zurekin,

                     berrogeita batgarrenari diosala.

Baina...

            Jainkozko ahalak gaitzala anpara!

       Edalontzi barruan ito da su-lama

              “ardoak kiskaltzen du pozoiak bezala”.

Horratx elkarrizketa fierren olatuak

       eldarnioa delarik birbiziratua,

              erlojua delarik doinurik gabea...

Neurririk ez duena da nire herstura,

       atalasean naiz ni, itzalen modura,

              gorde ahal izateko nire azken bakea.

Txirrina aditzen dut, etengabe din-dan:

       hezetasunezko hotz batek eraginda

              bilakatzen naiz harri, izotz eta sute...

Eta gomuta batek egin baitit tira

       apurka ipintzen naiz albora begira

              eta hala ahopean nire hitzek diote:

“Dogoen Venezia... ez zoazte zuzen...

       ez da urrun... baina laga itzazue hemen

              mozorroak, mantuak, zetroak, koroak,

gero alde egin beharko duzue hemendik,

       goresmen egin asmo baitizuet gaur nik,

              Urte Zahar-Berriko espektro zoroak!”.

Hara non doan Fausto eta hara Don Juan,

       haratsu Dappertutto eta Jokanaam,

              apal antzera doa ipar aldeko Glahn,

                     badateke agian hiltzaile den Dorian,

                            nork bere Dianari erranik xuxurlan

                                   buruan bipil hartu duten ikasgaia.

Haien aurrean ziren zartatu murruak,

       argien leherketa, sirenen uluak,

              konkortuta kupula dirudi sabaiak.

Publizitatea ez zait inporta inola

       Hamleten galtza-kordak ez zaizkit axola!

              Ber gisan Salomeren dantza-zirimola!

                     Edota Burdinazko Maskaren pausoak!

                     Burdinazkoago dut neuk gorputz osoa...

Eta orain nork behar luke ba beldurtu,

       uzkurtu, makurtu eta atzera bihurtu

              ordaindu ahal izateko bekatu zaharrak?

Argi dago:

                 Ni ez banaiz... nor dute bilatzen?

       Afari hauxe ez da haiek jan dezaten.

                     Gureak ez dirudi bide bat bakarra.

Frakaren hegaletan buztana gordea...

       A zer herrena eta apaina...

                                                 Ordea...

              Ilunpeetako Printze, zinez dut espero

                     ez zarela etorriko gonbidatuz gero.

Maskara eta aurpegitzat dauka burezurra,

       errabiaz eta minez blaitutako ikurra,

              soilik Goyak marraztu ahal zukeena.

Denek lausengatua, irrien nagusi,

       haren parean dohain purua dirudi

              bekatari arteko bekatarienak.

Gozatu behar badugu, goza ase betean!

       Baina nola liteke guzien artean

              bizirik den bakarra ni neu izatea?

Bihar esnatuko naiz goizean goizetik,

       eta inortxok ez nau kondenaturen ni,

              eta zeru urdinak, leihoen atzetik,

                     iseka eginen dit mutur aitzinean.

Beldurrak egon arren, barrura egingo nik,

       parpailadun mantoia kendu gabetanik,

              denei irri eginik eta isilean.

Beste hura bezala, garai batekoa,

       agata beltzekiko koilarez lepoa,

              haran hartan zetzana, Josafatekoan;

                     ez nuke egon nahiko haren hurbilean.

Nire aldiak galdu al du garrantzia?

       Zuen irakaspenak ditut ahantziak,

              sasiprofeta berba jarioz jantziak!

                     Dakidan arren nitaz oroit zaretela...

Nola iragana den geroaren hazi,

       geroak du iragana sutan galarazi:

              orbel hondakinezko oturuntza itzela!

           S          Entzuten da ez daudenen urratsen aztarna

           A          argizari dirdaizko parketean barna

           L           eta zigarroaren ke urdina nonahi.

           O          Etorri ez den pertsona horren sentipena,

           I           saloi honetan sartu ezin zenarena,

                       ispilu guzietan egongo da ikusgai.

           Z          Ez da inor baino on edo gaiztoago,

           U          Lete ibaiko hotzak harturik ez dago

           R          eta beroa dauka bere esku ahurra.

           I           Geroaldiko maizter! Ote ba egia

           A          harturik zubiaren ezkerreko hegia

                       nire etxean egingo didala agurra?

Umetatik nien nik maskarei ikara,

       modu bitxian uste bainuen hartara

              haien barrunbeetatik nahi gabeko itzala

“i z e n i k   g a b e   e t a   a u r p e g i r i k   g a b e”

       isurtzen zela...

                              Urtezaharrean gaude,

              ospa dezagun bada festa kolosala!

Hoffmanndar gauerdi hau ez da niregandik

       ezagutaraziko inora inondik,

              besteei galdegingo nieke...

                                                        Egon geldi,

zu, ez zara zerrendan ageri halere,

       ez Cagliostro, ez azti, ezta Lycisca ere,

              bide-zutoinen gisan marrak erdiz erdi,

mozorroa nabartsu, larmintz lakarreko;

       zu...

              Mambre-ko haritzaren edade bereko,

                     ilargiaren mintzaide gizaldiz gizaldi...

Sasi-auhena ez da gure engainagarri

       legeak baitituzu burdinaz irarri,

              izan Likurgo, Solon edo Hammurabi,

                     zugandik balukete aski erakustaldi.

Izaki horrek, izanik horren berezia,

       ez du espero famak eta gota-eriak

              eseraraz dezaten, behar baino lehen,

jubilatuentzako silloi hanpatuan,

       berarekin darama txilar loratua

              desertuetan zehar

                                           garaikurra legez.

Berak ez du kulparik batere honetan,

       horretan edo hartan ere ez...

                                                    Poetak

              bekatu orotatik dira salbuetsiak.

Itun Kutxa aurrean dantza ariketan

       edo aienatu!

                           Ez du axola!

                                               Horretaz

             hobe mintzo ohi dira euren poesiak.

Oilarren kakaraza soilik ametsetan,

       leihoaren atzean Neva dago ketan,

              hondo gabeko gauak luze dirau eta:

                     San Petersburgon anitz dira deabruak...

Izarrik ez da ageri beltza den zeruan,

       bistan da heriotza dugula inguruan,

              baina ozarrak dira, txoil txoriburuak,

                     maskara-dantza honen kalaka-marruak...

Oihu bat:

               “Sar dadila heroia eszenan!”.

       Lasai: ziurra baita etorriko dena,

              beteko du luzanga horren ordezpena,

                     mendeku sakratuaz onduko du kanta...

Zer dela-eta izan da zuen ihes nahia!

       Aurkitu ote duzue jada andregaia?

              Ilunpean nauzue utzi bakar plantan

bastidore beltzean haren bekoz beko

       gertatzen den orori mira egiteko,

              latzena bihurtu den dramaren antzeko,

                     oraino heldu gabeko lantu-oren hartan?

              Dena ez da iristen kolpe bakar batez,

              musika-esaldi baten espresibitatez

              xuxurla dantzut: “Aio! Badugu beranta!

              Bizirik atxikiko zaitut, baina hara:

              alarguntsa nirea bihurtuko zara.

              Nire arreba, usoa, eki distiranta!”.

              Horratx bi gerizaren arteko elkarketa,

              eskailera-buruko koska zapaletan

              garrasi bat: “Ez...!”. Eta askoz urrunago

              argi mintzo da ahotsa:

                                              “Hiltzeko prest nago”.

Zuziak amatatuz, sabaia jaitsi egiten da. Saloi zuria (ispiluena) ostera ere idazlearen gela bilakatzen da. Hitz batzuk ilunpeetatik:

Heriorik ez dela jende orok daki,

       maiz errepikatzeak asperra dakarkit.

              Eta zer da hor, beraz? Arren, esplikatu.

Nork deitzen du?

                        Guziak dira-eta hemen...

       Ispiluen osteko bisitaria omen...

              Edo leihoan tanpez duena dirdaitu...

Ilberriak al digu jukutria egin

       edo pareta eta estufa artetik

              ezkutuan zen inor al zaigu azaldu?

Kopeta zurpail eta niniak begira...

       Hilarriak hauskorrak bihurtu al dira?

              Ezko lez granitoak gogorra galdu al du?

Itxuragabe, arras! Hain da burugabe,

       ezen goiz bainaiz ile urdinaren jabe,

              banuke beste inoren antz-itxurapenik.

Zer keinu zure eskuak? Zer esan nahi luke?

              Atsedena hartzeko minutuaren truke

              hil osteko bakea emango nuke nik.

Hirugarren atala

“Eta Galernaia kalearen arkupean...”.

A. AKHMATOVA

“San Petersburgon gara berriz elkartuko?

Eguzkia ahal dugu bertan lurpetuko!”.

O. MANDELSTAM

“Hura azken urtea izan zen...”.

M. LOZINSKI

1913ko San Petersburgo. Tsarskoie Seloko azken gomuta. Haizea xuxurlan ari da, noizean oroituz, besteetan profetizatuz:

Sualdiek zituzten berotzen gabonak,

       zubietatik amiltzen ziren zaldi-orgak;

              doluzko hiriak zuen altxatu aingura

izanagatik ere helmuga gordean

       —Nevan barrena edo kontrakorrontean—,

              bere hobietatik aienatu guran.

Belztu zen Galernaia kaleko arkua,

       uda-jardinean fin tinplaren kantuak,

              Zilarrezko Mendean hotzak du hartua

                     zilarrezko hilabete dirdai-printzazkoa.

Zeren eta bidexka-kamino orotan,

       zeren eta hainbeste atepe-zokotan,

              geriza bat astiro hurbilduz baitoa;

paretetan afixak brisak zeramatzan,

       kea teilatuetan kokoriko dantzan

              eta hilerriaren usainez liliak.

Avdotia tsarinaren araoz xarmatua,

       Dostoievskik ez ezik Txerrenek hartua,

              bere bruman berean ito zen hiria.

Eta ilunpeetatik berriz zen ageri

       San Petersburgo zahar parrandero hori,

              danborrak legez joka urkabe bezperan...

Betiere izoztutako giro itogarrian,

       gerraurreko, lizunkoi eta izugarrian,

              bazebilen azantz bat augurio antzera...

Baina ahotsa ahul entzuten zen gero,

       eta arima asaldatu ez zion ezkero

              itotzen zen Nevako emari izoztuan.

Mirailaren aurrean, gauaren hersturan,

       errabiatu eta beren isladura

              aitortu nahi ez duten pertsonen moduan.

Eta hor dabil moila elezaharrezkoan

       hogeigarren mendea, bena-benazkoa

              eta ez kalendario batetik moztua.

                 Orain etxera joan behar presatuta

                 Cameron Galerian barna pasatuta,

                 jelazko lorategi misteriotsuan

                 non muturik baitaude ur-jauzi guziak,

                 uros izanen zaizkit bederatzi musak

                 zeu behinola izan zinen manera bertsuan.

                 Irla eta jardina baino urrunago

                 ez al dute elkar joko gure begiradek

                 antzinako begien klartasun kliskadez?

                 Ez al didazu, bada, berriro esango

                 zein den heriotzari gaindu zaion hitza,

                 zein nire bizitzaren sekretuaren giltza?

Laugarren eta azken atala

“Amodioa joan zen eta klaru bilakatu,

hala hurbil dira orain heriozko aztarnak”.

V.K.

Marteren Zelaiko kantoia. Adamini anaiek XIX. mendearen hasieran eraikitako etxe bat. 1942an hegazkinek jaurtikitako bonba baten inpaktu zuzena izango da haren gainean. Su-meta handi bat garretan. Odol Isuriaren gaineko Salbatzailearen Elizako kanpaien hotsa entzuten da. Marteren Zelaian, elur-bisutsaren atzetik, jauregiko dantzaldiko espektroa antzematen ahal da. Soinu horien arteko bitarte batean Isiltasuna da mintzo:

Nor izoztu zen leiho arreetan barrena,

       bihotzean “urrezko kizkurra” duena

              eta begi aurrea beti ilunpetan?

“Lagundu, hel, oraindik denbora badago!

       Gaua, hain izotzezko eta hain arraro

              ez zara inoiz izan aspaldi honetan!”.

Haizea brokatu du Baltikoko gatzak,

       Marteren Zelaian da elur jasen dantza

              eta ikusi ezin diren zaldi-apatx ozenak...

Eta neurrigabeko bihozmin goria

       harentzat, zeina bizi baita agonian,

              Jainkoari erreguz hiltzeko zoria,

                     betiko ahantzia geldituko dena.

Leihopean gauerdiz paseatu ahala

       kantoiko farolaren argi-izpi apalak

              berarengana doaz gupidarik barik,

akabo itxoitea. Lirain den maskara

       Damasko alderako bidetik kontrara

              etxera itzuli zen... baina ez bakarrik!

Norbait da harekin “i z e n - a u r p e g i r i k   g a b e”...

       zalantza barik laster banantzear daude,

              su-lama lapranetan zehar iraganda

ikusten du hark. Behera datoz eraikinak...

       Eta erantzun legez, zizpuru-zotinaz:

              “Nire arreba, usoa, eki distiranta!

Bizirik atxikiko zaitut, baina hara:

       alarguntsa nirea bihurtuko zara.

              Eta orain...

                                 iritsi da agurraren txanda!”.

Lurrina usaintzen da eskailburuetan,

       poemak ohi dakartzan dragoien kornetak,

              heriotza absurdoz beterik bularra,

deia joko du, baldin atrebitzen bada...

       hura bere azkeneko momentuan jada,

              zu ohoratu ahal izateko.

                                                    Hara:

Ez Masuriako istinga madarikatuan,

       ez eta Karpatoen urdin-min altuan...

              Zure atalasean dago!

                                               Trebes-zeharka.

Jainkoak zaitzala barka!

              (Poetak zitzakeen heriotzetarik

              mutil ergelak hauxe zuen hautaturik.

              Ezin jasan lehenik laidoen menpean,

              ez zekien zein zuen bere atepea,

              ezta ezagutu ere zein bide-ikuspegi

              azaleratuko ote zaion begiz begi...)

Ni nauzu, zure kontzientzia ohia,

       aurkitu nuen ipuin sukoia;

              leiho ertzean

              hilarenean

              ipini eta

              alde egin nuen hanka-puntetan.

Epilogoa

                     TXUKUN DAGO GUZIA: HORTXE POEMA ETA,

                     BEREZKOA DUENEZ, ISIL-ISILEAN.

                     BAINA KOLPETIK BALITZ GAI BATEN LEHERKETA

                     ETA UKABILEZ JO LEIHO HURBILEAN?

                     ETA, ERANTZUN LEGEZ, TALKA HORI ENTZUNDA,

                     URRUNETIK SORTUKO BALITZ HOTS ITZELA,

                     AIOTS, GURGUR, INTZIRI, OIHU ETA BURRUNBA,

                     BESO GURUTZATUAK LAGUN DITUZTELA?

BIGARREN ZATIA

IFRENTZUA

“... Lete ibaian dagit hurrupa,

melankolia debekatua dit medikuak”.

PUXKIN

“In my beginning is my end”.

T.S. ELIOT

Gertaeren tokia: Fontankako etxea. Data: 1941eko urtarrilaren 5a. Leihoan, elurrez estalitako astigar baten espektroa dago. Hamahirugarren urtearen arlekin-saldo infernutarra pasatu berri da eta isiltasun-garai handiaren mututasuna pitzarazi du, jai edo hileta giroko edozein segiziori berezkoa zaion anabasaren arrastoa utziz: zuzien kea, loreak lurrean, betiko galdutako oroitzapen sakratuak. Haizea uluka ari da tximinian, eta arrunt sakonki eta abilki ezkutatutako requiem-puskak igar daitezke ulu horretan. Hobe da ispiluetan ikusten denari buruz pentsatu ere ez egitea.

“... jasmin zuhaixka,

bertan zebilen Dante, hutsik zen airea”.

N.K.

                 I

Editorea ez zen kontentu;

lanez eta eri —zin egiten du—.

Telefonoa zuen txartua...

Kexu zen: “Hiru gai nahasian,

azkenerako ez da garbia

nor den maitale, nor maitatua!

                 II

Nork, noiz, zergatik, hitzordu hori?

Nor da bizirik? Nor da hilzori?

Nor da egile? Non da heroia?

Nola demontre daitezke esplika

poetaz egin duzun platika,

fantasmaz bete duzun saloia?”.

                 III

Nik arrapostu: “Hiru baino ez:

Xefa jantzi da bide-zutoin lez,

bigarrena da deabru-festan

iraun baitzuen menderik mende

bere poemen ahalaren menpe,

bestea hil zen hogei beteta,

                 IV

eta dolu zait”. Bestekoz, berbak

erori ziren elkarren xerkan;

musika-kaxak ozenki hotsa,

eta botilan buruz behera

mingain haserre eta okerraz

sutan zegoen pozoi arrotza.

                 V

Amesten nuen libreto baten

lerroek behingoz irents nintzaten,

bere musikak niri erasanda.

Baina ametsa ez da helezina,

hor Soft embalmer, han Txori urdina,

Elsinor-eko terrazen langak.

                 VI

Ezin nintzake asko pozaraz

arlekin-saldo infernutarrak,

urrun zen haien auhen korala.

Futituko ahal zen saloi zuriaz,

izei gauean barna itzuria

kezko adarra galdu bezala.

                 VII

Sastarra ezin gainetik kendu,

Cagliostro zaharrak galarazten du,

Satanen grazia egin du bere;

hilen lantuan kide ez duguna,

kontzientzia ere ez du ezaguna

ezta zergatik bizi den ere.

                 VIII

Gaueko inaute erromatarra,

inola ez. Kantu kerubindarra

tenplu itxietan dardarka ari.

Nire atean inor deika ez,

soilik mirailak miraila du amets,

isiltasuna isil-zaindari.

                 IX

Nirekin daukat Zazpigarrena,

muturik eta hil-hurren dena,

musua zabal eta gordeta

maska tragiko bezala doa,

tintaren beltzez zikin ahoa,

idortutako lurrez beteta.

                 X

Torturapean etsaiak: “Mintza...”,

saia etsai horrek entzun ez ditzan

berba, garrasi eta lantuak.

Hamarraldiak trinko beteta

tortura, erbeste eta hilketaz...

Horrore horretan mutu kantua.

                 XI

Partikularki amets eroan

aurrez ikusten badut geroa:

heriotza nonahi, hirian kea

eta Taxkent da ezkontza galaz...

laster fidelaz eta eternalaz

mintzatuko zait asiar haizea.

                 XII

Hiltze zibilaz, bere arrandiaz

okitua naiz —diot egiaz—,

amets bihurtzen zaizkit gauero.

Hutsal da ohe-mahaietatik

kanpo izatea. Baina ezin dut nik

lasta handi hau jasan gaurgero.

                 XIII

Galdetu nire garaikideei,

deserrian edo preso direnei,

eta jakingo duzu zendako,

beldurrez biziz, korderik gabe,

hezi zituzten haurrak urkabe,

leozpe edo kartzelarako.

                 XIV

Zoratutako Hekuba aldra,

Txukhloma hirian gu geu Kasandra,

ezpain zerratu eta urdinkaraz

koru isilean gure kantuak,

desondraz gara koroatuak:

“Infernuz harantz bizi baikara”.

                 XV

Himno ofizialak beretuko al nau?

Ez, ez, ez eman, ez, opari hau,

buru zenduan den diadema.

Lira beharko dut hurren-hurrena,

Sofoklesena, ez Shakespearerena.

Destinoa da atean dena.

                 XVI

Gai hau dirudit hileta ostean

kutxa altxatuz zoru gainean

zapaldutako krisantemoa.

“Gogoan”-“gogora”, zein aldea den,

Luga hiritik zetazko masken

lurralderaino den terrenoa.

                 XVII

Kofrean xerka, deabru manuz...

Baina zergatik, zer zorren paguz

oroz naute ba kondenatuko?

Isilena naiz, txit urguria,

Plantaina, edo Saldo zuria...

Lagunok, nola naiz zurituko?

                 XVIII

Akusatuko naute plagioz...

Hobendunago ote naiz, diot.

Edonola ere, zertan larritu.

Onartzen ditut nire hutsarteak,

ez dut kukutzen nire ahalkea.

Kofre honek hondo ugari ditu.

                 XIX

Aitor dut hemen eginikoa:

tinta darabilt sinpatikoa...

Mirailean egin dut hainbat gutun,

niretzat ez da beste biderik.

Ez daukat bide hauxe besterik,

ez dut egon nahi hargandik urrun.

                 XX

Behinolako mandatariak,

Grekoaren amets isilkariaz,

berbarik gabe azal dezala,

udako irria irudikatuz,

zertaz tratatzen nauten bekatu

kapitalena banintz bezala.

                 XXI

Etorkizun den mende horretatik

arrotz den batek gaur egiten dit

begirakune lotsabakoa,

eta ematen dit, itzala hegaz,

lili bustien sorta eskerga,

ekaitz ostean moztutakoa.

                 XXII

Ehun urteko andre aztiak,

ostera kolpez pitzarazia,

olgeta gura. Oro arraro...

Erortzen utziz eskuzapia,

begi-kliskan da bertso azpian

Briullov-en eran soingainak harro.

                 XXIII

Irentsi nuen tantarik tanta,

deabru-egarri beltzez edanda,

baina ez nekien zer modutara

ahal nuen deabru hartaz libratu:

Izar-Ganberaz nuen zemaitu

bidaliz bere ohiko gelara,

                 XXIV

Manfred-en izei gerizpeetara,

Shelley ito zen itsas partara

non zeruari so etzana zen,

non lur osoko alauda batzek

eter-leizea zuten urratzen,

non George-k zion zuziari heltzen.

                 XXV

Maiz berrekiten zion lainezaz:

“Ez naiz inola dama ingelesa,

ez Clara Gazul, dudarik nork du,

elezahar eta eguzki barik

nire askazia hutsa delarik,

Uztailak berak ninduen sortu.

                 XXVI

Anbiguoa den zure ospea,

hogei urtean zangan botea,

zerbitzatzeko asmo dudana;

oturuntza bat dugu ospatuko,

eta zure gau latza osatuko

tsarren gisako nire laztanaz”.

1941eko urtarrilaren 5ean

Fontankako etxean: Taxkent-en eta gerora...

HIRUGARREN ZATIA

EPILOGOA

“Gera dadila leku hau mortu...”.

EVDOKIA LOPUKHINA

“Eta enparantza mutuetako basamortuak,

exekuzioak izaten ziren han alba aurretik”.

ANNENSKI

“Maite zaitut osoro, Petriren sorkuntza!”.

PUXKIN

Nire hiriari

1942ko ekainaren 24ko gau zuria. Porroskatua da hiria. Portutik Smolnirainoko guzia esku ahurrean kabituko balitz bezala ikusten da. Zenbait tokitan sute zaharrak itzaltzen ari dira oraindik. Eta Xeremetievskiko lorategian ezkiak loratzen ari dira, urretxindorrak kantari. Hirugarren solairuko leiho bat (aurrean astigar mutilatu bat daukana) hautsita dago eta hutsune beltza dago haren atzean. Kronstadt aldera, artilleria astunaren zaratotsa entzuten da. Baina, oroz gainetik, isiltasuna da nagusi. Egilearen ahotsak, zazpi mila kilometroko distantziatik, barnekoi dio:

Fontankako etxeko sabaiaren pean,

giltzak eskuan eta farolen menpean

arrastiriak makal dirauen gunean,

urruneko oihartzuna deitzen nuen oihuz,

nire lotsagarrizko irriaz harrotuz

gauza guzien amets sakonen unea;

han, mundu honetako ororen lekuko,

eguna argitu edo ilundu orduko

astigar zaharra dago gelari begira

eta, aurreikusita agurra hurbil dela,

hurrantzen dit bere esku beltz eta zimela,

laguntza eskatuz-edo egiten dit tira.

Nire oinen azpian lurraren dardara,

eta zelatan nuen harako izarra

abandonatu gabe nuen etxaldean,

adostutako hotsa itxarotearren...

Han urruti izango zen, Tobruk-etik hurren,

hemen nonbait ere bai, kantoien atzean.

Zu, ez zara lehena, ez zara azkena,

nire eldarnio argien entzule ilunena.

Zein mendeku klase da prestatu duzuna?

Ez duzu edango, ez, hurrupa besterik

saminaldi honetako sakon-sakonetik:

Banatuko garela iragarkizuna...

Ez didazu eskua buruan jarriko,

utzi denbora gera dadila betiko

oparitu zenidan erloju horretan.

Ez du onera egingo gure asturuak,

ez du jotzen ahalko kantua kukuak

errauts bihurtutako gure oihanetan.

Txarrantxa ziztatsuzko hesien ostean,

taiga abartsuaren bihotz-bihotzean:

nire doblea —noiz zen ez dut antzematen—,

kanpamentuetako hauts bilakatua,

egitate afrusen kondaira faltsua,

doblea hara doa, galdeka dezaten.

Galdekatze gelatik ostera badator:

izendatu dituzte haren zaintzarako

andre sudurbakoen bi abisulari.

Naizen tokian bertan problemarik gabe

entzun dezaket nire ahotsa suabe

—mirakulu bat ote zait gertatzen ari?—:

Zugatik ordaindu dut

       dirutan eskura,

hamar urtez izan naiz

       pistolen esturan,

ez nuen begiratzen

       ez eskuin ez ezker,

ospe txarren murmurra

       ohi zait jazarri fier.

Ez zinen bilakatu nire hilarria,

zu, hezigaitz, dohakabe, adoragarria,

zinen mututu, zendu, orobat zurbildu.

Gure separazio hau ez da benazkoa:

urrundu ezinik, zuri atxiki askoa,

zure hesiak nire geriza hurbil du,

zure kanaletan ohi dut bisaia islatu,

Ermitage-n zehar nire urrats hotsa usnatuz

konpai maitekorraren laguntasunean,

Volkov-eko antzinako hilerri eguteran.

Non negar egin ote dezaket nahieran?

Hobizulo komunen isiltasunean.

Lehen Zatian jada idatzi da aurrez

amodio, traizio, pasio malurez,

libre jaurtita nire bertso hegaletan,

eta hiria dago haiekin lotuta...

ehorztegietako lauzez zamatuta

lo egin ezinezko zure begietan.

Pentsatzen nuen niri jazartzen zeundela,

Itxuraz zinen nire atzetik aritu

zu, leku hartan hiltzera zinena gelditu

uretako erlantzan, orratzen distiran.

Baina mezularia ez zen oraino heltzen...

Zure gainean zeure xarma baizik ez zen

gau zurietan dantzan jira eta bira.

Baina “etxean” hitza esatearen poza

inork ere ez dezake oraingoan goza:

leiho arrotzetan du nornahik soakoa,

Taxkent edo New Yorken, ez du asko axola,

erbesteko haizeak mingots zirimola

pozoitutako ardo bat bezalakoa.

Miretsita zeundeten gertatu zenean:

arrain hegalarien tripa barrenean

salbu nintzen jazarpen gaitzaren segadaz,

etsaiez betetako basoen sabaian,

Satanek hartutako andreen usaian,

xede hartu zuen Broken gaueko hegadak.

Hain justu nerau bere aurrean nintzela

Kama ibaiko ura bihurtu zen jela...

Baten bat “Quo vadis?” galdetzen zen hasi,

baina nire ahoa mutu bere horretan:

han urruneko zubi eta tuneletan

Ural mendi zoroek orro eta garrasi.

Izan nuen kamino baten agerpena,

aurretik beste askok ibili zutena,

semea ere han zehar zidaten eraman.

Hilen segizioa luze zen ohituraz,

Siberiako lurralde hartako isildura

solemnearen eta gardenaren zaman.

Errauts bilakatu zen ororen gomutan,

izu-laborri hilkorren dardarek hartuta,

heldua da bengantzen epe amaiera;

begirada sikua, lurrera jausia,

eskuak bihurrika, estu, Errusia,

ni baino lehen abiatu da ekialdera.

Eta neure burua nuen bekoz beko

gudaldi krudelari aurre egiteko,

dena mirail batetik bezala ikusia:

Ural mendietatik Altaira urakana,

ostera gaztetuta, leial ari izana,

Moskuren salbatzerat jin zen Errusia.